૧. પચ્ચયચતુક્કવણ્ણના

પચ્ચયસહિતપચ્ચયુપ્પન્નાનિ અઙ્ગભાવેન વુત્તાનિ, ન કેવલં પચ્ચયા. તસ્મા ‘‘છટ્ઠાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ એત્થ ન છટ્ઠાયતનસ્સ અઙ્ગતા. તેન વુત્તં ‘‘ન, તસ્સ અનઙ્ગત્તા’’તિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ પચ્ચયસહિતસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અઙ્ગભાવતો. તીસુ પકારેસૂતિ ‘‘પઠમો સબ્બસઙ્ગાહિકટ્ઠેના’’તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૪૩) અટ્ઠકથાયં વુત્તેસુ તીસુપિ પકારેસુ. પચ્ચયવિસેસાદીતિ એત્થ નામં, છટ્ઠાયતનઞ્ચ પચ્ચયવિસેસો. આદિ-સદ્દેન યોનિવિસેસો, આયતનાનં અપારિપૂરિપારિપૂરિભવવિસેસો ચ ગહિતો. તે હિ દુતિયવારાદીનં નાનત્તકરા. અત્થવિસેસેનાતિ યદિપિ અઞ્ઞત્થ ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ સળાયતનપચ્ચયો વુત્તો, તથાપિ સહજાતાદિનામસન્નિસ્સયેન પવત્તનતો નામમત્તપચ્ચયાપિ સો હોતીતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ નાનાનયવિચિત્તતાનુમિતસ્સ ગમ્ભીરભાવસ્સ વિભાવનસઙ્ખાતેન, અનવસેસનામપચ્ચયદસ્સનસઙ્ખાતેન ચ અત્થવિસેસેન. તથા હિ ‘‘યેહિ, આનન્દ, આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ યેહિ ઉદ્દેસેહિ નામકાયસ્સ પઞ્ઞત્તિ હોતિ, તેસુ આકારેસુ…પે… ઉદ્દેસેસુ અસતિ અપિ નુ ખો રૂપકાયે અધિવચનસમ્ફસ્સો પઞ્ઞાયેથા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૧૪) ફસ્સસ્સ નામપચ્ચયતાવિભાવનવસેન મહાનિદાનદેસના પવત્તા. તથા ‘‘નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૯૭) ‘‘નામરૂપપચ્ચયા’’તિ વદન્તેન ‘‘નામપચ્ચયા’’તિપિ વુત્તમેવ હોતીતિ.

વારચતુક્કે ‘‘સઙ્ખારો’’તિ વુત્તં, સોકાદયો ન વુત્તા, પુરિમસ્મિં વારદ્વયે રૂપં ન વુત્તં, વારત્તયે સળાયતનં ન વુત્તન્તિ યોજેતબ્બં.

સબ્બ…પે… રણતોતિ સબ્બસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભૂતસબ્બભવસાધારણતો, વિઞ્ઞાણસ્સ વા પવત્તિટ્ઠાનભૂતસબ્બભવસાધારણતો. સમાનં ફલં સમાનો પચ્ચયો સહજાતાદિપચ્ચયેહિ ઉપકત્તબ્બતો, ઉપકારકતો ચ. તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ. વિઞ્ઞાણાહરણન્તિ વિપાકવિઞ્ઞાણનિબ્બત્તનં. અસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ.

ગતિસૂચકોતિ હિ-સદ્દં લોકે ગતિઅત્થં વદન્તીતિ કત્વા વુત્તં. ‘‘વિગત’’ન્તિ એત્થ વિ-સદ્દો પટિસેધદીપકોતિ દ્વે પટિસેધા પકતિં ઞાપેન્તીતિ આહ ‘‘વિગતતાનિવારણવસેન ગતિ એવ હોતી’’તિ.

તિધા ચતુધા પઞ્ચધા વાતિ એત્થ સઞ્ઞામનસિકારાદયો સહજાતનિસ્સયઅત્થિપચ્ચયવસેન તિધા, ફસ્સચેતનાદયો તેસઞ્ચેવ આહારાદીનઞ્ચ વસેન ચતુધા, વેદનાવિતક્કાદયો તેસઞ્ચેવ ઝાનિન્દ્રિયાદીનઞ્ચ વસેન પઞ્ચધા. યથા સમાધિ, એવં વીરિયમ્પિ દટ્ઠબ્બં. તમ્પિ હિ અધિપતિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયેહિ છધા પચ્ચયો હોતિ.

‘‘વચનવસેના’’તિ ઇમિના ઇમસ્મિં ચતુક્કે સહજાતપચ્ચયં ધુરં કત્વા દેસના પવત્તાતિ તેસં અધિપ્પાયોતિ દસ્સેતિ. અત્થોતિ પચ્ચયધમ્મો. કત્થચીતિ કિસ્મિઞ્ચિ વારે અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ યથાસકેહિ પચ્ચયો ન ન હોતિ. ‘‘અત્થતો’’તિ ચ પાઠો. ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં સિયા, વુત્તઞ્ચ તં. તસ્મા સહજાતપચ્ચયવસેનેવ પઠમચતુક્કો વુત્તોતિ ન ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ન ચ તં ન વુત્ત’’ન્તિઆદિ. ઇમસ્સ ચ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતીતિઆદિ ન વત્તબ્બં સિયા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પચ્ચયવચનમેવાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિઆદીસુ વુત્તપચ્ચયવચનમેવ ચ. તેસન્તિ તેસં આચરિયાનં. અયોજેત્વા વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. કથં પન વુત્તન્તિ આહ ‘‘સામઞ્ઞેન…પે… સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. એત્થ ચ ‘‘સહજાતસૂચક’’ન્તિઆદિના યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ વચનતો અસિદ્ધિમાહ, ‘‘સહજાતતો’’તિઆદિના પન અત્થાપત્તિતો. અસમ્ભવે હિ અઞ્ઞસ્સ અત્થતો સિજ્ઝેય્ય વચનતો વા અત્થતો વા અધિપ્પેતત્થસાધનાતિ.

અઞ્ઞત્થાતિ અઞ્ઞસ્મિં સુત્તે. અતીતદ્ધં નિદ્ધારેત્વા પચ્ચુપ્પન્નાનાગતેહિ સદ્ધિં અદ્ધત્તયદસ્સનત્થં. તંદેસનાપરિગ્ગહત્થન્તિ મહાનિદાનદેસનાપરિગ્ગહત્થં. સો ચ ઉભિન્નં દેસનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસન્દનભાવદસ્સનત્થં. એવં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધભાસિતા દેસના અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતીતિ.

ઇમસ્સાતિ ઇમસ્સ તતિયવારસ્સ.

અપરાપેક્ખતાય, અપરિકિલિટ્ઠુપપત્તિતાય, અસુચિઅમક્ખિતતાય કામાવચરદેવાનં, સબ્બેસઞ્ચ બ્રહ્માનં તથા ઉપપજ્જનતો ચ ઓપપાતિકયોનિયા પધાનતા વેદિતબ્બા. સઙ્ગહનિદસ્સનવસેનાતિ ઓપપાતિકયોનિયા એવ સંસેદજયોનિયા સઙ્ગહસ્સ નિદસ્સનવસેન ઉદાહરણવસેન. આરમ્મણપચ્ચયસ્સાપિ ફસ્સસ્સ સતિપિ પવત્તિહેતુભાવે સો પન સહજાતાદિપચ્ચયભૂતસ્સ અજ્ઝત્તિકસ્સ છટ્ઠાયતનસ્સ વિય ન સાતિસયોતિ વુત્તં ‘‘આરમ્મણપચ્ચયો ચેત્થ પવત્તકો ન હોતી’’તિ.

કેસઞ્ચીતિ પરિપુણ્ણાયતનાનં ગબ્ભસેય્યકાનં. ‘‘પચ્છિમ…પે… સદા સમ્ભવતી’’તિ ઇદં ગબ્ભસેય્યકાનં વિય ઇતરયોનિકાનં કમેન આયતનુપ્પત્તિ નત્થીતિ વુત્તં. તથા ચાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સહુપ્પત્તિદીપનતો’’તિ.

પચ્ચયચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.