(૧) વિભઙ્ગવારો

૫૩. યા કુસલત્તિકે લભન્તિ, ન તાયેવ વેદનાત્તિકાદીસૂતિ તિકપદનાનત્તમત્તેન વિના મૂલાવસાનવસેન સદિસતં સન્ધાય ‘‘ન તાયેવા’’તિ વુત્તં, ન ચ કેવલં તિકન્તરેયેવ, કુસલત્તિકેપિ પન યા પટિચ્ચવારે લભન્તિ, ન તાયેવ પચ્ચયવારાદીસૂતિ સબ્બપુચ્છાસમાહરણં ઇધ કત્તબ્બમેવ. ધમ્માનુલોમપચ્ચનીયે ચ તિકપટ્ઠાને વિતક્કત્તિકપીતિત્તિકાનં વિસ્સજ્જને સબ્બાપેતા વિસ્સજ્જનં લભન્તીતિ એત્થ પીતિત્તિકગ્ગહણં ન કાતબ્બં. ન હિ તત્થ એકૂનપઞ્ઞાસ પુચ્છા વિસ્સજ્જનં લભન્તીતિ.

તેન સદ્ધિન્તિ તેન સહજાતપચ્ચયભૂતેન સદ્ધિન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘યાવ નિરોધગમના ઉદ્ધં પજ્જતી’’તિ ચ ‘‘ઉપ્પાદાદયો વા પાપુણાતી’’તિ ચ વચનેહિ ખણત્તયસમઙ્ગી ઉપ્પજ્જતીતિ વુચ્ચતીતિ અનુઞ્ઞાતં વિય હોતિ, ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગીયેવ પન એવં વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

યસ્મા પન એકો ખન્ધો એકસ્સાતિઆદિ ઇધ કુસલવચનેન ગહિતે ખન્ધે સન્ધાય વુત્તં. વેદનાત્તિકાદીસુ પન એકં ખન્ધં પટિચ્ચ દ્વિન્નં, દ્વે પટિચ્ચ એકસ્સપિ, હેતુદુકાદીસુ ચ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસં પટિચ્ચ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસસ્સપિ ઉપ્પત્તિ વુત્તાતિ સહ ઉપ્પજ્જમાનાનં સબ્બેસં ધમ્માનં પચ્ચયો હોન્તો એકેકસ્સપિ દુકતિકાદિભેદાનઞ્ચ પચ્ચયો નામ હોતિયેવ, તથા દુકાદિભેદાનઞ્ચાતિ.

‘‘રૂપેન સદ્ધિં અનુપ્પત્તિતો આરુપ્પવિપાકઞ્ચ ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં પન ન સબ્બસ્મિં એતસ્મિં વચને ગહેતબ્બં, અથ ખો ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપ’’ન્તિ એત્થેવ. ન કેવલઞ્ચ આરુપ્પવિપાકોવ, અથ ખો લોકુત્તરવિપાકકિરિયાબ્યાકતમ્પિ આરુપ્પે ઉપ્પજ્જમાનં એત્થ ન ગહેતબ્બં. ‘‘વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિ એત્થ પન ન કિઞ્ચિ રૂપેન વિના સહ વા ઉપ્પજ્જમાનં સહેતુકં વિપાકકિરિયાબ્યાકતં અગ્ગહિતં નામ અત્થિ. તત્થ પન યં રૂપેન સહ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નવિસેસં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપ’’ન્તિ વુત્તં.

‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ એત્તકે વત્તબ્બે પચ્ચયભૂતસ્સ વત્થુસ્સ ‘‘કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિ એતસ્મિં સામઞ્ઞવચને પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન અગ્ગહિતતાપત્તિં નિવારેતું ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂ’’તિ વુત્તં. ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધાતિ વા વત્થુખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતાનં પચ્ચયભાવવિસેસદસ્સનત્થં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખં વચનદ્વયં વુત્તં સામઞ્ઞેન ગહિતમ્પિ વિસું ઉદ્ધટં.

મહાભૂતેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્તન્તિ યં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં કટત્તારૂપઞ્ચ ઉપાદારૂપં ઉપાદારૂપગ્ગહણેન વિના ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં, તસ્સ મહાભૂતેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થન્તિ અત્થો. એતસ્મિં પન દસ્સને ખન્ધપચ્ચયસહિતાસહિતઞ્ચ સબ્બં ઉપાદારૂપં ઇતો પરેસુ સહજાતપચ્ચયાદીસુ સઙ્ગહિતન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘કટત્તારૂપં પટિસન્ધિયમ્પી’’તિ પિ-સદ્દો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપન્તિ વુત્તનયેનાતિ ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ એત્થ અત્થતો અયં નયો વુત્તોતિ સન્ધાયાહ.

૫૪. રૂપમિસ્સકા પહાયાતિ યાસુ પુચ્છાસુ રૂપેન વિના પચ્ચયુપ્પન્નં ન લબ્ભતિ, અથ ખો રૂપમિસ્સકમેવ લબ્ભતિ, તા પહાયાતિ અધિપ્પાયો.

૫૭. ‘‘તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’’તિ વચનતોતિ ગબ્ભસેય્યકપટિસન્ધિયા પઞ્ચક્ખન્ધસબ્ભાવેન તાય સમાનલક્ખણા સબ્બાપિ પઞ્ચવોકારપટિસન્ધિ ઓક્કન્તિનામકાતિ સાધેતિ. પરિપુણ્ણધમ્માનં વિસ્સજ્જનં એત્થ અત્થીતિ પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જના.

એત્થ ચ ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ તયો…પે… મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩) એત્તાવતા પઞ્ચવોકારે સબ્બં ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનરૂપં દસ્સિતં. અવસેસં પન દસ્સેતું ‘‘બાહિર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બાહિરન્તિ એતેન અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપં દસ્સેતિ, પુન આહારસમુટ્ઠાનં ઉતુસમુટ્ઠાનન્તિ એતેહિ સબ્બં ઇન્દ્રિયબદ્ધં આહારઉતુસમુટ્ઠાનરૂપં. તત્થ ‘‘ઉતુસમુટ્ઠાનં એક’’ન્તિઆદિના અસઞ્ઞસત્તાનમ્પિ ઉતુસમુટ્ઠાનં વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ તત્થ તસ્સ વજ્જને કારણં અત્થીતિ. આદિમ્હિ પન ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચા’’તિઆદિ અવિસેસવચનં સહજાતં અરૂપમ્પિ પચ્ચયં હેતાદિકે ચ પચ્ચયે બહુતરે લભન્તં ચિત્તસમુટ્ઠાનકટત્તારૂપદ્વયં સહ સઙ્ગણ્હિત્વા વુત્તં, એવઞ્ચ કત્વા તસ્સ પરિયોસાને ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા તત્થ કટત્તારૂપં ચિત્તસમુટ્ઠાનસમ્બન્ધં તંસમાનગતિકં પઞ્ચવોકારે વત્તમાનમેવ ગહિતન્તિ અગ્ગહિતં કટત્તારૂપં દસ્સેતું ‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા ઉપાદારૂપં ઇધપિ કમ્મપચ્ચયવિભઙ્ગે વિય ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૬૩) કટત્તારૂપભાવવિસિટ્ઠં ઉપાદારૂપં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ વુત્તસ્સ ઉતુસમુટ્ઠાનસ્સ પુનવચને પયોજનં અત્થીતિ.

કસ્મા પન યથા બાહિરાદીસુ ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપ’’ન્તિ અવિસેસેત્વા ઉપાદારૂપં વુત્તં, એવં અવત્વા ચિત્તકમ્મજઉપાદારૂપાનિ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ હેતુપચ્ચયાદીસુ સહ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં ઉપાદારૂપં અસઞ્ઞસત્તાનં…પે… કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ અધિપતિપચ્ચયાદીસુ વિસું ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપભાવકટત્તારૂપભાવેહિ વિસેસેત્વાવ વુત્તાનીતિ? તત્થ બાહિરગ્ગહણાદીહિ વિય એત્થ મહાભૂતાનં કેનચિ અવિસેસિતત્તા. અપિચ ઇદ્ધિચિત્તનિબ્બત્તાનં કમ્મપચ્ચયાનઞ્ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનં બાહિરરૂપાયતનાદીનં ચિત્તં કમ્મઞ્ચ હેતાદીસુ ન કોચિ પચ્ચયો, આહારઉતુસમુટ્ઠાનાનં પન ચિત્તં પચ્છાજાતભાવેન ઉપત્થમ્ભકમેવ, ન જનકં, મહાભૂતાનેવ પન તેસં સહજાતાદિભાવેન જનકાનિ, તસ્મા સતિપિ ચિત્તેન કમ્મેન ચ વિના અભાવે હેતાદિપચ્ચયભૂતેહિ અરૂપેહિ ઉપ્પજ્જમાનાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપકટત્તારૂપભૂતાનેવ ઉપાદારૂપાનિ હોન્તિ, ન અઞ્ઞાનીતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું ચિત્તકમ્મજેસ્વેવ ઉપાદારૂપેસુ વિસેસનં કતં. અઞ્ઞાનિ વા સમાનજાતિકેન રૂપેન સમુટ્ઠાનાનિ પાકટવિસેસનાનેવાતિ ન વિસેસનં અરહન્તિ, એતાનિ પન અસમાનજાતિકેહિ અરૂપેહિ સમુટ્ઠિતાનિ વિસેસનં અરહન્તીતિ વિસેસિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. યથા વા ચિત્તકમ્માનિ ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનાનં સવિસેસેન પચ્ચયભાવેન પચ્ચયા હોન્તિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવતો મૂલકરણભાવતો ચ, ન એવં ઉતુઆહારા તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ચિત્તકમ્મજાનેવ વિસું વિસેસનં અરહન્તિ. ઇતરાનિ પન મહાભૂતવિસેસેનેવ વિસેસિતાનિ, ઇધ ઉપાદારૂપવિસેસનેન મહાભૂતાનિ વિય. ન હિ અઞ્ઞતરવિસેસનં ઉભયવિસેસનં ન હોતીતિ.

૫૮. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધાતિ ખન્ધવત્થૂનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતાદસ્સનેન પુબ્બે વિસું પચ્ચયભાવેન દસ્સિતાનં ખન્ધાનં એકતો પચ્ચયભાવો દસ્સિતો હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ચતુન્નમ્પિ ખન્ધાનં એકતો વત્થુના અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતં દસ્સેતું વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂ’’તિ ઇદં પન ચતુન્નમ્પિ ખન્ધાનં એકતો પટિચ્ચત્થફરણતાદસ્સનત્થં, ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ વત્થુસ્સ. ન કેવલઞ્ચ ખન્ધાનં ઇધેવ, હેતુપચ્ચયાદીસુપિ અયમેવ નયો. તત્થ સબ્બેસં ખન્ધાનં વિસું પટિચ્ચત્થફરણતં દસ્સેત્વા પુન ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ વત્થુસ્સપિ દસ્સિતાય ‘‘એકં ખન્ધઞ્ચ વત્થુઞ્ચ પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિઆદિના ખન્ધવત્થૂનઞ્ચ દસ્સિતાયેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બા.

કસ્મા પનેત્થ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા, કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાના મહાભૂતા’’તિ એવમાદિ ન વુત્તં, નનુ યદેવ પટિચ્ચત્થં ફરતિ, ન તેનેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ભવિતબ્બં હેતુપચ્ચયાદીહિ વિય. ન હિ યં ‘‘એકં તયો દ્વે ચ ખન્ધે પટિચ્ચા’’તિ વુત્તં, તે હેતુપચ્ચયભૂતા એવ હોન્તિ. એસ નયો આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ. પચ્ચયવારે ચ ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૫૬) વુત્તં, ન વત્થુ કુસલાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો હોતિ, અથ ચ પન તંપચ્ચયા ખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પત્તિ વુત્તા એવ. યદિપિ કુસલા ખન્ધા મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ન હોન્તિ, તથાપિ તે પટિચ્ચ તેસં ઉપ્પત્તિ વત્તબ્બા સિયાતિ? ન વત્તબ્બા ખન્ધસહજાતાનં મહાભૂતાનં ખન્ધાનં પચ્ચયભાવાભાવતો. અઞ્ઞમઞ્ઞસદ્દો હિ ન હેતાદિસદ્દો વિય નિરપેક્ખો, સહજાતાદિસદ્દો વિય વા અઞ્ઞતરાપેક્ખો, અથ ખો યથાવુત્તેતરેતરાપેક્ખો. પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ના ચ ખન્ધા મહાભૂતા ઇધ યથાવુત્તા ભવેય્યું, તેસુ ચ મહાભૂતા ખન્ધાનં ન કોચિ પચ્ચયો. યસ્સ ચ સયં પચ્ચયો, તતો તેન તન્નિસ્સિતેન વા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, યથા ખન્ધે પટિચ્ચ ખન્ધા, વત્થું પચ્ચયા ખન્ધા. તસ્મા અત્તનો પચ્ચયસ્સ પચ્ચયત્તાભાવતો તદપેક્ખત્તા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસદ્દસ્સ ખન્ધે પટિચ્ચ પચ્ચયા ચ મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પત્તિ ન વુત્તા, ન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ચ વુત્તા. ખન્ધા પન વત્થું પચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાના વત્થુસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તન્નિસ્સિતેન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા વત્થું પચ્ચયા ખન્ધાનં કુસલાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પત્તિ વુત્તાતિ.

૫૯. ન સા ગહિતાતિ ચક્ખાયતનાદીનિ નિસ્સયભૂતાનિ પટિચ્ચાતિ ન વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. નિસ્સયપચ્ચયભાવેન પન ન ચક્ખાયતનાદીનિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન રૂપાયતનાદીનિ વિય ન ગહિતાનીતિ.

૬૦. દ્વીસુ ઉપનિસ્સયેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, આરમ્મણૂપનિસ્સયમ્પિ પન યે લભન્તિ, તેસં વસેન આરમ્મણપચ્ચયસદિસન્તિ એવં વુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિ આહ. તત્થ ‘‘ન સબ્બે અકુસલા અબ્યાકતા આરમ્મણૂપનિસ્સયં લભન્તી’’તિ પુરિમપાઠો. કુસલાપિ પન મહગ્ગતા એકન્તેન, કામાવચરા ચ કદાચિ ન લભન્તીતિ ‘‘ન સબ્બે કુસલાકુસલાબ્યાકતા’’તિ પઠન્તિ.

૬૧. પુરેજાતપચ્ચયે યથા અઞ્ઞત્થ પચ્ચયં અનિદ્દિસિત્વાવ દેસના કતા, એવં અકત્વા કસ્મા ‘‘વત્થું પુરેજાતપચ્ચયા’’તિ વુત્તન્તિ? નિયમસબ્ભાવા. હેતુઆદીસુ હિ નિયમો નત્થિ. ન હિ તેહિ ઉપ્પજ્જમાનાનં અલોભાદીસુ કુસલાદીસુ રૂપાદીસુ ચ અયમેવ પચ્ચયોતિ નિયમો અત્થિ, ઇધ પન વત્થુ ન વત્થુધમ્મેસુ પુરેજાતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનાનં ધમ્માનં નિયમતો છબ્બિધં વત્થુ પુરેજાતપચ્ચયો હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ઇદં વુત્તં. આરમ્મણપુરેજાતમ્પિ હિ વત્થુપુરેજાતે અવિજ્જમાને ન લબ્ભતિ, એવઞ્ચ કત્વા પટિસન્ધિવિપાકસ્સ નપુરેજાતપચ્ચયા એવ ઉપ્પત્તિ વુત્તા, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સપિ તસ્સ પુરેજાતપચ્ચયો ન ઉદ્ધટો. ‘‘નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મં પટિચ્ચ વિપાકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ પુરેજાતપચ્ચયા’’તિ એતસ્સપિ અલાભતો તત્થ ‘‘પુરેજાતે તીણી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૩.૧૨૪) વુત્તન્તિ.

૬૩. તથા પટિસન્ધિક્ખણે મહાભૂતાનન્તિ મહાભૂતાનં એકક્ખણિકનાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયવસેનેવ તદુપાદારૂપાનમ્પિ વદતીતિ ચ દટ્ઠબ્બં. કટત્તારૂપાનન્તિ પવત્તિયં કટત્તારૂપાનન્તિ અધિપ્પાયો.

૬૪. યથાલાભવસેનાતિ ઇન્દ્રિયરૂપેસુ યં યં પટિસન્ધિયં લબ્ભતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન.

૬૯. વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનાનમ્પિ કેસઞ્ચિ નિયમતો વત્થુ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો, કેસઞ્ચિ ખન્ધા, ન ચ સમાનવિપ્પયુત્તપચ્ચયા એવ કુસલાદિકે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ, અથ ખો નાનાવિપ્પયુત્તપચ્ચયાપિ, તસ્મા તં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયા, ખન્ધે વિપ્પયુત્તપચ્ચયા’’તિ તત્થ તત્થ વુત્તં. તત્થ તદાયત્તવુત્તિતાય પચ્ચયુપ્પન્નો પચ્ચયં પચ્ચયં કરોતીતિ ઇમસ્સત્થસ્સ વસેન ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં. વત્થું ખન્ધે વિપ્પયુત્તપચ્ચયકરણતોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વત્થું પટિચ્ચ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા, વત્થુના વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેના’’તિ અત્થો વુત્તો, તત્થ કુસલાનં ખન્ધાનં વત્થું પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ ‘‘વત્થું પટિચ્ચા’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ, ઇદં પન પટિચ્ચસદ્દેન અયોજેત્વા ‘‘પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જન્તિ વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયા’’તિ યોજેત્વા તસ્સત્થો ‘‘વત્થુના વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેના’’તિ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. કિં પન પટિચ્ચાતિ? યં ‘‘એકં ખન્ધ’’ન્તિઆદિકં પાળિયં પટિચ્ચાતિ વુત્તં. તમેવ અત્થં પાકટં કત્વા ‘‘વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ ખન્ધે પટિચ્ચ ખન્ધા, વત્થુના વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેના’’તિ પઠન્તિ. અનન્તરત્તા પાકટસ્સ અબ્યાકતચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સેવ ગહણં મા હોતૂતિ ‘‘અબ્યાકતચિત્તસમુટ્ઠાનમ્પિ કુસલાકુસલચિત્તસમુટ્ઠાનમ્પી’’તિ આહ. આસન્નમ્પિ દૂરમ્પિ સબ્બન્તિ વુત્તં હોતીતિ.

૭૧-૭૨. ‘‘ઇમે વીસતિ પચ્ચયાતિ સંખિપિત્વા દસ્સિતાનં વસેનેતં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ યદિ એકેનપિ દેસનં સંખિત્તં સંખિત્તમેવ, આદિમ્હિ પન તયો પચ્ચયા વિપ્પયુત્તપચ્ચયો એકમ્પિ પદં અપરિહાપેત્વા વિત્થારિતાતિ તે ચત્તારો પચ્છાજાતઞ્ચ વજ્જેત્વા ‘‘ઇમે એકૂનવીસતિ પચ્ચયા’’તિ વત્તબ્બં સિયા. એત્તકા હિ સંખિપિત્વા દસ્સિતાતિ. યે પન પાળિયં વિત્થારિતં અવિત્થારિતઞ્ચ સબ્બં સઙ્ગહેત્વા વુત્તન્તિ વદન્તિ, તેસં ‘‘ઇમે તેવીસતિ પચ્ચયા’’તિ પાઠેન ભવિતબ્બં. આદિમ્હિ પન તયો પચ્ચયે વિત્થારિતે વજ્જેત્વા યતો પભુતિ સઙ્ખેપો આરદ્ધો, તતો ચતુત્થતો પભુતિ સંખિત્તં વિત્થારિતઞ્ચ સહ ગહેત્વા ‘‘ઇમે તેવીસતિ પચ્ચયા’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

વિભઙ્ગવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.