પટ્ઠાનપકરણ-મૂલટીકા

ગન્થારમ્ભવણ્ણના

દિબ્બન્તિ કામગુણાદીહિ કીળન્તિ લળન્તિ, તેસુ વા વિહરન્તિ, વિજયસમત્થતાયોગેન પચ્ચત્થિકે વિજેતું ઇચ્છન્તિ, ઇસ્સરિયટ્ઠાનાદિસક્કારદાનગ્ગહણં તંતંઅત્થાનુસાસનઞ્ચ કરોન્તા વોહરન્તિ, પુઞ્ઞયોગાનુભાવપ્પત્તાય જુતિયા જોતન્તિ, યથાભિલાસિતઞ્ચ વિસયં અપ્પટિઘાતેન ગચ્છન્તિ, યથિચ્છિતનિપ્ફાદને સક્કોન્તીતિ વા દેવા, દેવનીયા વા તંતંબ્યસનનિત્થરણત્થિકેહિ સરણં પરાયણન્તિ ગમનીયા, અભિત્થવનીયા વા. સોભાવિસેસયોગેન કમનીયાતિ વા દેવા. તે તિવિધા – સમ્મુતિદેવા ઉપપત્તિદેવા વિસુદ્ધિદેવાતિ. ભગવા પન નિરતિસયાય અભિઞ્ઞાકીળાય, ઉત્તમેહિ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેહિ, સપરસન્તાનસિદ્ધાય પઞ્ચવિધમારવિજયિચ્છાનિપ્ફત્તિયા, ચિત્તિસ્સરિયસત્તધનાદિસમ્માપટિપત્તિઅવેચ્ચપ્પસાદસક્કારદાનગ્ગહણસઙ્ખાતેન ધમ્મસભાવપુગ્ગલજ્ઝાસયાનુરૂપાનુસાસનીસઙ્ખાતેન ચ વોહારાતિસયેન, પરમાય પઞ્ઞાસરીરપ્પભાસઙ્ખાતાય જુતિયા, અનોપમાય ચ ઞાણસરીરગતિયા, મારવિજયસબ્બઞ્ઞુગુણપરહિતનિપ્ફાદનેસુ અપ્પટિહતાય સત્તિયા ચ સમન્નાગતત્તા સદેવકેન લોકેન સરણન્તિ ગમનીયતો, અભિત્થવનીયતો, ભત્તિવસેન કમનીયતો ચ સબ્બે તે દેવે તેહિ ગુણેહિ અતિક્કન્તો અતિસયો વા દેવોતિ દેવાતિદેવો. સબ્બદેવેહિ પૂજનીયતરો દેવોતિ વા દેવાતિદેવો, વિસુદ્ધિદેવભાવં વા સબ્બઞ્ઞુગુણાલઙ્કારં પત્તત્તા અઞ્ઞદેવેહિ અતિરેકતરો વા દેવો દેવાતિદેવો. દેવાનન્તિ ઉપપત્તિદેવાનં તદા ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં. સક્કાદીહિ દેવેહિ પહારાદઅસુરિન્દાદીહિ દાનવેહિ ચ પૂજિતો. કાયવચીસંયમસ્સ સીલસ્સ ઇન્દ્રિયસંવરસ્સ ચિત્તસંયમસ્સ સમાધિસ્સ ચ પટિપક્ખાનં અચ્ચન્તપટિપ્પસ્સદ્ધિયા સુદ્ધસંયમો.

ઇસિસત્તમોતિ ચતુસચ્ચાવબોધગતિયા ઇસયોતિ સઙ્ખ્યં ગતાનં સતં પસત્થાનં ઇસીનં અતિસયેન સન્તો પસત્થોતિ અત્થો. વિપસ્સીઆદયો ચ ઉપાદાય ભગવા ‘‘સત્તમો’’તિ વુત્તો. યતો વિઞ્ઞાણં પચ્ચુદાવત્તતિ, તં નામરૂપં સમુદયનિરોધનેન નિરોધેસીતિ નામરૂપનિરોધનો. અતિગમ્ભીરનયમણ્ડિતદેસનં પટ્ઠાનં નામ દેસેસિ પકરણન્તિ સમ્બન્ધો.

ગન્થારમ્ભવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના

‘‘કે પન તે નયા, કિઞ્ચ તં પટ્ઠાનં નામા’’તિ નયિદં પુચ્છિતબ્બં. કસ્મા? નિદાનકથાયં પટ્ઠાનસમાનને અનુલોમાદીનં નયાનં પટ્ઠાનસ્સ ચ દસ્સિતત્તાતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ…પે… નામાતિ હિ વુત્ત’’ન્તિ તત્થ વુત્તં અટ્ઠકથાપાળિં આહરિ. તત્થ ગાથાત્થં અટ્ઠકથાધિપ્પાયઞ્ચ પરતો વણ્ણયિસ્સામાતિ.

પટ્ઠાનનામત્થો પન તિકપટ્ઠાનાદીનં તિકપટ્ઠાનાદિનામત્થો, ઇમસ્સ પકરણસ્સ ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનસમોધાનતા ચેત્થ વત્તબ્બા. એવઞ્હિ સઙ્ખેપતો પટ્ઠાને ઞાતે વિત્થારો સુખવિઞ્ઞેય્યો હોતીતિ. તત્થ ચ નામત્થો પઠમં વત્તબ્બોતિ ‘‘તત્થ યેસં…પે… નામત્થો તાવ એવં વેદિતબ્બો’’તિ વત્વા સબ્બસાધારણસ્સ પટ્ઠાનનામસ્સેવ તાવ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કેનટ્ઠેન પટ્ઠાન’’ન્તિઆદિમાહ. પ-કારો હીતિ ઉપસગ્ગપદં દસ્સેતિ. સો ‘‘પવિભત્તેસુ ધમ્મેસુ, યં સેટ્ઠં તદુપાગમુન્તિઆદીસુ વિય નાનપ્પકારત્થં દીપેતિ. નનુ પકારેહિ વિભત્તા પવિભત્તાતિ પ-ઇતિ ઉપસગ્ગો પકારત્થમેવ દીપેતિ, ન નાનપ્પકારત્થન્તિ? ન, તેસં પકારાનં નાનાવિધભાવતો. અત્થતો હિ આપન્નં નાનાવિધભાવં દસ્સેતું નાના-સદ્દો વુત્તોતિ. તત્થ એકસ્સપિ ધમ્મસ્સ હેતુઆદીહિ અનેકપચ્ચયભાવતો ચ એકેકસ્સ પચ્ચયસ્સ અનેકધમ્મભાવતો ચ નાનપ્પકારપચ્ચયતા વેદિતબ્બા.

હેતુપચ્ચયાદિવસેન વિભત્તત્તાતિ એતેન ધમ્મસઙ્ગહાદીસુ વુત્તતો કુસલાદિવિભાગતો સાતિસયવિભાગતં પટ્ઠાનનામલાભસ્સ કારણં દસ્સેતિ. ગોટ્ઠાતિ વજા. પટ્ઠિતગાવોતિ ગતગાવો. આગતટ્ઠાનસ્મિન્તિ મહાસીહનાદસુત્તં વદતિ. પવત્તગમનત્તા એત્થાતિ વચનસેસો. અથ વા ગચ્છતિ એત્થાતિ ગમનં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સઙ્ગવસેન પવત્તસ્સ ગમનત્તા ગમનદેસભાવતો એકેકં પટ્ઠાનં નામાતિ અત્થો. તત્થ અઞ્ઞેહિ ગતિમન્તેહિ અતિસયયુત્તસ્સ ગતિમતો ગમનટ્ઠાનભાવદસ્સનત્થં ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સા’’તિ વુત્તં. તસ્સ મહાવેગસ્સ પુરિસસ્સ પપાતટ્ઠાનં વિય ધમ્મસઙ્ગણીઆદીનં સાસઙ્ગગમનટ્ઠાનભાવં ઇમસ્સ ચ મહાપથો વિય નિરાસઙ્ગગમનટ્ઠાનભાવં દસ્સેન્તો અતિસયયુત્તગમનટ્ઠાનભાવો પટ્ઠાનનામલાભસ્સ કારણન્તિ દસ્સેતિ.

તિકાનન્તિ તિકવસેન વુત્તધમ્માનં. સમન્તાતિ અનુલોમાદીહિ સબ્બાકારેહિપિ ગતાનિ ચતુવીસતિ હોન્તીતિ અત્થો. એતસ્મિં અત્થે ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનાનીતિ ‘‘સમન્તચતુવીસતિપટ્ઠાનાની’’તિ વત્તબ્બે સમન્તસદ્દસ્સ પરયોગં કત્વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા સમન્તા છ છ હુત્વાતિ એતેન અનુલોમાદિસબ્બકોટ્ઠાસતો તિકાદિછછભાવં દસ્સેતિ. તેન સમન્તસદ્દો તિકાદિછછપટ્ઠાનવિસેસનં હોતિ, ન ચતુવીસતિવિસેસનં, તસ્મા સમન્તતો પટ્ઠાનાનિ તાનિ ચતુવીસતીતિ કત્વા ‘‘ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનાની’’તિ વુત્તં. સમન્તતો વા ધમ્માનુલોમાદિતિકાદિપટિચ્ચવારાદિપચ્ચયાનુલોમાદિહેતુમૂલકાદિપ્પકારેહિ પવત્તાનિ પટ્ઠાનાનિ સમન્તપટ્ઠાનાનિ, અનૂનેહિ નયેહિ પવત્તાનીતિ વુત્તં હોતિ. તાનિ પન ચતુવીસતિ હોન્તિ. તેનેવાહ ‘‘ઇમેસં ચતુવીસતિયા ખુદ્દકપટ્ઠાનસઙ્ખાતાનં સમન્તપટ્ઠાનાનં સમોધાનવસેના’’તિ.

હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચાતિ ઇમિના વચનેન હેતુનો અધિપતિપચ્ચયાદિભૂતસ્સ ચ ગહણં સિયાતિ તં નિવારેન્તો આહ ‘‘હેતુ હુત્વા પચ્ચયો’’તિ. એતેનપિ સો એવ દોસો આપજ્જતીતિ પુનાહ ‘‘હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતી’’તિ. તેન ઇધ હેતુ-સદ્દેન ધમ્મગ્ગહણં ન કતં, અથ ખો ધમ્મસત્તિવિસેસો ગહિતોતિ દસ્સેતિ. તસ્સ હિ પચ્ચયસદ્દસ્સ ચ સમાનાધિકરણતં સન્ધાય ‘‘હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચા’’તિ, ‘‘હેતુ હુત્વા પચ્ચયો’’તિ ચ વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા પરતો પાળિયં ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્ત…પે… હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૧) તેન તેન હેતુભાવાદિઉપકારેન તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપકારત્તં વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘યો હિ ધમ્મો યં ધમ્મં અપ્પચ્ચક્ખાય તિટ્ઠતિ વા ઉપ્પજ્જતિ વા, સો તસ્સ પચ્ચયો’’તિ ‘‘મૂલટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો હેતુપચ્ચયો’’તિચ્ચેવમાદિના ધમ્મપ્પધાનનિદ્દેસેન ધમ્મતો અઞ્ઞા ધમ્મસત્તિ નામ નત્થીતિ ધમ્મેહેવ ધમ્મસત્તિવિભાવનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇધાપિ વા હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચાતિ ધમ્મેનેવ ધમ્મસત્તિં દસ્સેતિ. ન હિ હેતુપચ્ચયોતિઆદિકો ઉદ્દેસો કુસલાદિઉદ્દેસો વિય ધમ્મપ્પધાનો, અથ ખો ધમ્માનં ઉપકારપ્પધાનોતિ. એતીતિ એતસ્સ અત્થો વત્તતીતિ, તઞ્ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીનં સાધારણવચનં. તેનેવાહ – ‘‘તિટ્ઠતિ વા ઉપ્પજ્જતિ વા’’તિ. કોચિ હિ પચ્ચયો ઠિતિયા એવ હોતિ યથા પચ્છાજાતપચ્ચયો, કોચિ ઉપ્પત્તિયાયેવ યથા અનન્તરાદયો, કોચિ ઉભયસ્સ યથા હેતુઆદયોતિ.

ઉપકારકલક્ખણોતિ ચ ધમ્મેન ધમ્મસત્તિઉપકારં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. હિનોતિ પતિટ્ઠાતિ એત્થાતિ હેતુ. અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં હિ-સદ્દો મૂલ-સદ્દો વિય પતિટ્ઠત્થોતિ દટ્ઠબ્બોતિ. હિનોતિ વા એતેન કમ્મનિદાનભૂતેન ઉદ્ધં ઓજં અભિહરન્તેન મૂલેન વિય પાદપો તપ્પચ્ચયં ફલં ગચ્છતિ પવત્તતિ વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં આપજ્જતીતિ હેતુ. આચરિયાનન્તિ રેવતત્થેરં વદતિ.

‘‘યોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’’તિઆદીહિ (અ. નિ. ૧.૬૬-૬૭) કુસલભાવસ્સ યોનિસોમનસિકારપટિબદ્ધતા સિદ્ધા હોતીતિ આહ ‘‘યોનિસોમનસિકારપટિબદ્ધો કુસલભાવો’’તિ. એતેનેવ અકુસલાબ્યાકતભાવા કુસલભાવો વિય ન હેતુપટિબદ્ધાતિ દસ્સિતં હોતિ. યં પનેકે મઞ્ઞેય્યું ‘‘અહેતુકહેતુસ્સ અકુસલભાવો વિય સહેતુકહેતૂનં સભાવતોવ કુસલાદિભાવો અઞ્ઞેસં તંસમ્પયુત્તાનં હેતુપટિબદ્ધો’’તિ, તસ્સ ઉત્તરં વત્તું ‘‘યદિ ચા’’તિઆદિમાહ. અલોભો કુસલો વા સિયા અબ્યાકતો વા, યદિ અલોભો સભાવતો કુસલો, કુસલત્તા અબ્યાકતો ન સિયા. અથ અબ્યાકતો, તંસભાવત્તા કુસલો ન સિયા અલોભસભાવસ્સ અદોસત્તાભાવો વિય. યસ્મા પન ઉભયથાપિ સો હોતિ, તસ્મા યથા ઉભયથા હોન્તેસુ ફસ્સાદીસુ સમ્પયુત્તેસુ હેતુપટિબદ્ધકુસલાદિભાવં પરિયેસથ, ન સભાવતો, એવં હેતૂસુપિ કુસલાદિતા અઞ્ઞપટિબદ્ધા પરિયેસિતબ્બા, ન સભાવતોતિ. યં વુત્તં ‘‘સમ્પયુત્તહેતૂસુ સભાવતોવ કુસલાદિભાવો’’તિ, તં ન યુજ્જતિ, સા પન પરિયેસિયમાના યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધા હોતીતિ હેતૂસુ વિય સમ્પયુત્તેસુપિ યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો, ન હેતુપટિબદ્ધોતિ સિદ્ધં હોતીતિ અધિપ્પાયો.

આરભિત્વાપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન ઇમમત્થં દસ્સેતિ – રૂપાયતનાદિમત્તે યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ એકસ્મિં અટ્ઠત્વા ‘‘યં યં ધમ્મં આરબ્ભા’’તિ અનિયમેન સબ્બરૂપાયતન…પે… ધમ્માયતનાનઞ્ચ આરમ્મણપચ્ચયભાવસ્સ વુત્તત્તા ન કોચિ ધમ્મો ન હોતીતિ.

‘‘છન્દવતો કિં નામ ન સિજ્ઝતી’’તિઆદિકં પુરિમાભિસઙ્ખારૂપનિસ્સયં લભિત્વા ઉપ્પજ્જમાને ચિત્તે છન્દાદયો ધુરભૂતા જેટ્ઠકભૂતા સયં સમ્પયુત્તધમ્મે સાધયમાના હુત્વા પવત્તન્તિ, તંસમ્પયુત્તધમ્મા ચ તેસં વસે વત્તન્તિ હીનાદિભાવેન તદનુવત્તનતો, તેન તે અધિપતિપચ્ચયા હોન્તિ. ગરુકાતબ્બમ્પિ આરમ્મણં તન્નિન્નપોણપબ્ભારાનં પચ્ચવેક્ખણઅસ્સાદમગ્ગફલાનં અત્તનો વસે વત્તયમાનં વિય પચ્ચયો હોતિ, તસ્માયં અત્તાધીનાનં પતિભાવેન ઉપકારકતા અધિપતિપચ્ચયતાતિ દટ્ઠબ્બા.

મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિઆદિ ચિત્તનિયમોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સન્તીરણાનન્તરં વોટ્ઠબ્બનં, ચુતિઅનન્તરા પટિસન્ધીતિ યસ્સ યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા યં યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ તસ્સ તદનન્તરુપ્પાદનિયમો તંતંસહકારીપચ્ચયવિસિટ્ઠસ્સ પુરિમપુરિમચિત્તસ્સેવ વસેન ઇજ્ઝતીતિ દસ્સેતિ. ભાવનાબલેન પન વારિતત્તાતિ એત્થ યથા રુક્ખસ્સ વેખે દિન્ને પુપ્ફિતું સમત્થસ્સેવ પુપ્ફનં ન હોતિ, અગદવેખે પન અપનીતે તાયયેવ સમત્થતાય પુપ્ફનં હોતિ, એવમિધાપિ ભાવનાબલેન વારિતત્તા સમુટ્ઠાપનસમત્થસ્સેવ અસમુટ્ઠાપનં, તસ્મિઞ્ચ અપગતે તાયયેવ સમત્થતાય સમુટ્ઠાપનં હોતીતિ અધિપ્પાયો.

બ્યઞ્જનમત્તતોવેત્થ નાનાકરણં પચ્ચેતબ્બં, ન અત્થતોતિ ઉપચયસન્તતિઅધિવચનનિરુત્તિપદાનં વિય સદ્દત્થમત્તતો નાનાકરણં, ન વચનીયત્થતોતિ અધિપ્પાયો. તેનેવ સદ્દત્થવિસેસં દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમપચ્છિમાનં નિરોધુપ્પાદન્તરાભાવતો નિરન્તરુપ્પાદનસમત્થતા અનન્તરપચ્ચયભાવો. રૂપધમ્માનં વિય સણ્ઠાનાભાવતો પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં સહાવટ્ઠાનાભાવતો ચ ‘‘ઇદમિતો હેટ્ઠા ઉદ્ધં તિરિય’’ન્તિ વિભાગાભાવા અત્તના એકત્તમિવ ઉપનેત્વા સુટ્ઠુ અનન્તરભાવેન ઉપ્પાદનસમત્થતા સમનન્તરપચ્ચયતા.

ઉપ્પાદનસમત્થતાતિ ચ અબ્યાપારત્તા ધમ્માનં યસ્મિં યદાકારે નિરુદ્ધે વત્તમાને વા સતિ તંતંવિસેસવન્તા ધમ્મા હોન્તિ, તસ્સ સોવ આકારો વુચ્ચતીતિ દટ્ઠબ્બો. ધમ્માનં પવત્તિમેવ ચ ઉપાદાય કાલવોહારોતિ નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનફલસમાપત્તીનં અસઞ્ઞસત્તા ચવન્તસ્સ પુરિમચુતિપચ્છિમપટિસન્ધીનઞ્ચ નિરોધુપ્પાદનિરન્તરતાય કાલન્તરતા નત્થીતિ દટ્ઠબ્બા. ન હિ તેસં અન્તરા અરૂપધમ્માનં પવત્તિ અત્થિ, યં ઉપાદાય કાલન્તરતા વુચ્ચેય્ય, ન ચ રૂપધમ્મપ્પવત્તિ અરૂપધમ્મપ્પવત્તિયા અન્તરં કરોતિ અઞ્ઞસન્તાનત્તા. રૂપારૂપધમ્મસન્તતિયો હિ દ્વે અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસસભાવત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞોપકારભાવેન વત્તમાનાપિ વિસુંયેવ હોન્તિ. એકસન્તતિયઞ્ચ પુરિમપચ્છિમાનં મજ્ઝે વત્તમાનં તંસન્તતિપરિયાપન્નતાય અન્તરકારકં હોતિ. તાદિસઞ્ચ કઞ્ચિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનફલસમાપત્તીનં મજ્ઝે નત્થિ, ન ચ અભાવો અન્તરકારકો હોતિ અભાવત્તાયેવ, તસ્મા જવનાનન્તરસ્સ જવનસ્સ વિય, ભવઙ્ગાનન્તરસ્સ ભવઙ્ગસ્સ વિય ચ નિરન્તરતા સુટ્ઠુ ચ અનન્તરતા હોતીતિ તથા ઉપ્પાદનસમત્થતા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચુતીનમ્પિ દટ્ઠબ્બા. ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવો ચેત્થ અનન્તરપચ્ચયાદીનં પાકટોતિ ઉપ્પાદનસમત્થતાવ વુત્તા. પચ્ચુપ્પન્નાનં પન ધમ્માનં પુબ્બન્તાપરન્તપરિચ્છેદેન ગહિતાનં ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં અલભન્તાનં ‘‘અતીતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૫) અનન્તરાદિપચ્ચયભાવો વુત્તોતિ ન સો ઉપ્પત્તિયંયેવાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ કુસલાદિગ્ગહણં વિય પચ્ચુપ્પન્નગ્ગહણં અપરિચ્છેદં, યતો ઉપ્પત્તિમત્તસમઙ્ગિનોયેવ ચ ગહણં સિયા, તેનેવ ચ અતીતત્તિકે પટિચ્ચવારાદયો ન સન્તીતિ.

ઉપ્પજ્જમાનોવ સહુપ્પાદભાવેનાતિ એત્થાપિ ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવેન પાકટેન ઠિતિયાપિ પચ્ચયભાવં નિદસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં, પચ્ચયુપ્પન્નાનં પન સહજાતભાવેન ઉપકારકતા સહજાતપચ્ચયતાતિ.

અત્તનો ઉપકારકસ્સ ઉપકારકતા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા, ઉપકારકતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞતાવસેનેવ દટ્ઠબ્બા, ન સહજાતાદિવસેન. સહજાતાદિપચ્ચયો હોન્તોયેવ હિ કોચિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો ન હોતિ, ન ચ પુરેજાતપચ્છાજાતભાવેહિ ઉપકારકસ્સ ઉપકારકા વત્થુખન્ધા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા હોન્તીતિ.

તરુઆદીનં પથવી વિય અધિટ્ઠાનાકારેન પથવીધાતુ સેસધાતૂનં, ચક્ખાદયો ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ઉપકારકા ચિત્તકમ્મસ્સ પટાદયો વિય નિસ્સયાકારેન ખન્ધાદયો તંતંનિસ્સયાનં ખન્ધાદીનં.

તદધીનવુત્તિતાય અત્તનો ફલેન નિસ્સિતોતિ યં કિઞ્ચિ કારણં નિસ્સયોતિ વદતિ. તત્થ યો ભુસો, તં ઉપનિસ્સયોતિ નિદ્ધારેતિ.

પકતોતિ એત્થ પ-કારો ઉપસગ્ગો, સો અત્તનો ફલસ્સ ઉપ્પાદને સમત્થભાવેન સુટ્ઠુકતતં દીપેતિ. તથા ચ કતં અત્તનો સન્તાને કતં હોતીતિ આહ ‘‘અત્તનો સન્તાને’’તિ. કરણઞ્ચ દુવિધં નિપ્ફાદનં ઉપસેવનઞ્ચાતિ દસ્સેતું ‘‘નિપ્ફાદિતો વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપસેવિતો વાતિ એતેન કાયઅલ્લીયાપનવસેન ઉપભોગૂપસેવનં વિજાનનાદિવસેન આરમ્મણૂપસેવનઞ્ચ દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેન અનાગતાનમ્પિ ચક્ખુસમ્પદાદીનં આરમ્મણૂપસેવનેન યથાપટિસેવિતાનં પકતૂપનિસ્સયતા વુત્તા હોતિ.

યથા પચ્છાજાતેન વિના સન્તાનાવિચ્છેદહેતુભાવં અગચ્છન્તાનં ધમ્માનં યે પચ્છાજાતાકારેન ઉપકારકા, તેસં સા વિપ્પયુત્તાકારાદીહિ વિસિટ્ઠા ઉપકારકતા પચ્છાજાતપચ્ચયતા, તથા નિસ્સયારમ્મણાકારાદીહિ વિસિટ્ઠા પુરેજાતભાવેન વિના ઉપકારકભાવં અગચ્છન્તાનં વત્થારમ્મણાનં પુરેજાતાકારેન ઉપકારકતા પુરેજાતપચ્ચયતા, એવં સબ્બત્થ પચ્ચયાનં પચ્ચયન્તરાકારવિસિટ્ઠા ઉપકારકતા યોજેતબ્બા.

ગિજ્ઝપોતકસરીરાનં આહારાસાચેતના વિયાતિ એતેન મનોસઞ્ચેતનાહારવસેન પવત્તમાનેહિ અરૂપધમ્મેહિ રૂપકાયસ્સ ઉપત્થમ્ભિતભાવં દસ્સેતિ. તેનેવ ‘‘આહારાસા વિયા’’તિ અવત્વા ચેતનાગહણં કરોતિ.

કુસલાદિભાવેન અત્તના સદિસસ્સ પયોગેન કરણીયસ્સ પુનપ્પુનં કરણં પવત્તનં આસેવનટ્ઠો, અત્તસદિસસભાવતાપાદનં વાસનં વા. ગન્થાદીસુ પુરિમાપુરિમાભિયોગો વિયાતિ પુરિમા પુરિમા આસેવના વિયાતિ અધિપ્પાયો.

ચિત્તપ્પયોગો ચિત્તકિરિયા, આયૂહનન્તિ અત્થો. યથા હિ કાયવચીપયોગો વિઞ્ઞત્તિ, એવં ચિત્તપ્પયોગો ચેતના. સા તાય ઉપ્પન્નકિરિયતાવિસિટ્ઠે સન્તાને સેસપચ્ચયસમાગમે પવત્તમાનાનં વિપાકકટત્તારૂપાનમ્પિ તેનેવ કિરિયભાવેન ઉપકારિકા હોતિ. તસ્સ હિ કિરિયભાવસ્સ પવત્તત્તા તેસં પવત્તિ, ન અઞ્ઞથાતિ. સહજાતાનં પન તેન ઉપકારિકાતિ કિં વત્તબ્બન્તિ.

નિરુસ્સાહસન્તભાવેનાતિ એતેન સઉસ્સાહેહિ વિપાકધમ્મધમ્મેહિ કુસલાકુસલેહિ સારમ્મણાદિભાવેન સદિસવિપાકભાવં દસ્સેતિ. સો હિ વિપાકાનં પયોગેન અસાધેતબ્બતાય પયોગેન અઞ્ઞથા વા સેસપચ્ચયેસુ સિદ્ધેસુ કમ્મસ્સ કટત્તાયેવ સિદ્ધિતો નિરુસ્સાહો સન્તભાવો હોતિ, ન કિલેસવૂપસમસન્તભાવો, તથાસન્તસભાવતોયેવ ભવઙ્ગાદયો દુવિઞ્ઞેય્યા. પઞ્ચદ્વારેપિ હિ જવનપ્પવત્તિયા રૂપાદીનં ગહિતતા વિઞ્ઞાયતિ, અભિનિપાતસમ્પટિચ્છનસન્તીરણમત્તા પન વિપાકા દુવિઞ્ઞેય્યાયેવ. નિરુસ્સાહસન્તભાવાયાતિ નિરુસ્સાહસન્તભાવત્થાય. એતેન તપ્પચ્ચયવતં અવિપાકાનમ્પિ વિપાકાનુકુલં પવત્તિં દસ્સેતિ.

સતિપિ જનકત્તે ઉપત્થમ્ભકત્તં આહારાનં પધાનકિચ્ચન્તિ આહ ‘‘રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકત્તેના’’તિ. ઉપત્થમ્ભકત્તઞ્હિ સતિપિ જનકત્તે અરૂપીનં આહારાનં આહારજરૂપસમુટ્ઠાપકરૂપાહારસ્સ ચ હોતિ, અસતિપિ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપૂપત્થમ્ભકરૂપાહારસ્સ, અસતિ પન ઉપત્થમ્ભકત્તે આહારાનં જનકત્તં નત્થીતિ ઉપત્થમ્ભકત્તં પધાનં. જનયમાનોપિ હિ આહારો અવિચ્છેદવસેન ઉપત્થમ્ભયમાનોયેવ જનેતીતિ ઉપત્થમ્ભનભાવો આહારભાવોતિ.

અધિપતિયટ્ઠેનાતિ એત્થ ન અધિપતિપચ્ચયધમ્માનં વિય પવત્તિનિવારકે અભિભવિત્વા પવત્તનેન ગરુભાવો અધિપતિયટ્ઠો, અથ ખો દસ્સનાદિકિચ્ચેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ જીવને જીવન્તેહિ સુખિતાદિભાવે સુખિતાદીહિ અધિમોક્ખપગ્ગહુપટ્ઠાનાવિક્ખેપજાનનેસુ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિ પવત્તિયં આજાનને અઞ્ઞાતાવીભાવે ચ સદ્ધાદિસહજાતેહીતિ એવં તંતંકિચ્ચેસુ ચક્ખાદિપચ્ચયેહિ ચક્ખાદીનં અનુવત્તનીયતા. તેસુ તેસુ હિ કિચ્ચેસુ ચક્ખાદીનં ઇસ્સરિયં તપ્પચ્ચયાનઞ્ચ તદનુવત્તનેન તત્થ પવત્તીતિ. ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનં પન યદિપિ લિઙ્ગાદીહિ અનુવત્તનીયતા અત્થિ, સા પન ન પચ્ચયભાવતો. યથા હિ જીવિતાહારા યેસં પચ્ચયા હોન્તિ, તે તેસં અનુપાલકઉપત્થમ્ભકા અત્થિ, અવિગતપચ્ચયભૂતા ચ હોન્તિ, ન એવં ઇત્થિપુરિસભાવા લિઙ્ગાદીનં કેનચિ પકારેન ઉપકારકા હોન્તિ, કેવલં પન યથાસકેહેવ પચ્ચયેહિ પવત્તમાનાનં લિઙ્ગાદીનં યથા ઇત્થાદિગ્ગહણસ્સ પચ્ચયભાવો હોતિ, તતો અઞ્ઞેનાકારેન તંસહિતસન્તાને અપ્પવત્તિતો લિઙ્ગાદીહિ અનુવત્તનીયતા ઇન્દ્રિયતા ચ તેસં વુચ્ચતિ, તસ્મા ન તેસં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવો વુત્તો. ચક્ખાદયો અરૂપધમ્માનંયેવાતિ એત્થ સુખદુક્ખિન્દ્રિયાનિપિ ચક્ખાદિગ્ગહણેન ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ.

લક્ખણારમ્મણૂપનિજ્ઝાનભૂતાનં વિતક્કાદીનં વિતક્કનાદિવસેન આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા નિજ્ઝાનં પેક્ખનં, ચિન્તનં વા વિતક્કાદીનંયેવ સાધારણો બ્યાપારો ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠો. ઠપેત્વા સુખદુક્ખવેદનાદ્વયન્તિ સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયદ્વયં ઠપેત્વાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સબ્બાનિપી’’તિ વત્વા ‘‘સત્તઝાનઙ્ગાની’’તિ વચનેન અઝાનઙ્ગાનં ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાનં નિવત્તનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. યદિ એવં ‘‘સત્ત ઝાનઙ્ગાની’’તિ એતેનેવ સિદ્ધે ‘‘ઠપેત્વા સુખદુક્ખવેદનાદ્વય’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં? વેદનાભેદેસુ પઞ્ચસુ સુખદુક્ખદ્વયસ્સ એકન્તેન અઝાનઙ્ગત્તદસ્સનત્થં ઝાનઙ્ગટ્ઠાને નિદ્દિટ્ઠત્તા. સતિપિ વા ઝાનઙ્ગવોહારે વેદનાભેદદ્વયસ્સ એકન્તેન ઝાનપચ્ચયત્તાભાવદસ્સનત્થં. ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાનં પન યદિપિ ઝાનપચ્ચયત્તાભાવો અત્થિ, ઝાનપચ્ચયભાવો પન ન નત્થીતિ ‘‘સબ્બાનિપિ સત્ત ઝાનઙ્ગાની’’તિ એત્થ ગહણં કતં. તત્થ ‘‘સબ્બાનિપી’’તિ વચનં સબ્બકુસલાદિભેદસઙ્ગણ્હનત્થં, ન પન સબ્બચિત્તુપ્પાદગતસઙ્ગણ્હનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં.

યતો તતો વાતિ સમ્મા વા મિચ્છા વાતિ અત્થો. એતે પન દ્વેપિ ઝાનમગ્ગપચ્ચયા અહેતુકચિત્તેસુ ન લબ્ભન્તીતિ ઇદં અહેતુકચિત્તેસુ ન લબ્ભન્તિ, ન સહેતુકચિત્તેસૂતિ સહેતુકચિત્તેસુ અલાભાભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, ન અહેતુકચિત્તેસુ લાભાભાવદસ્સનત્થન્તિ. એવં અત્થે ગય્હમાને અહેતુકચિત્તેસુ કત્થચિ કસ્સચિ લાભો ન વારિતોતિ એત્તકમેવ વિઞ્ઞાયેય્ય, ન સવિતક્કાહેતુકચિત્તેસુ ઝાનપચ્ચયસ્સેવ અલાભાભાવદસ્સનત્થં કતન્તિ. અહેતુકચિત્તેસુ વા લાભાભાવદસ્સનત્થે પન ઇમસ્મિં વચને સવિતક્કાહેતુકચિત્તેસુ ઝાનપચ્ચયસ્સ લાભાભાવો આપજ્જતિ, તસ્મા યેન અલાભેન ધમ્મસઙ્ગણિયં મનોધાતુઆદીનં સઙ્ગહસુઞ્ઞતવારેસુ ઝાનં ન ઉદ્ધટં, તં અલાભં સન્ધાય એસ ઝાનપચ્ચયસ્સપિ અહેતુકચિત્તેસુ અલાભો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. યથા હિ સહેતુકેસુ વિતક્કાદીનં સહજાતે સંકડ્ઢિત્વા એકત્તગતભાવકરણં ઉપનિજ્ઝાયનબ્યાપારો બલવા, ન તથા અહેતુકચિત્તેસુ હોતિ. ઇમસ્મિં પન પકરણે દુબ્બલમ્પિ ઉપનિજ્ઝાયનં યદિપિ કિઞ્ચિમત્તમ્પિ અત્થિ, તેન ઉપકારકતા હોતીતિ સવિતક્કાહેતુકચિત્તેસુપિ ઝાનપચ્ચયો વુત્તોવ, તસ્મા યે એવં પઠન્તિ ‘‘ન એતે પન દ્વેપિ ઝાનમગ્ગપચ્ચયા યથાસઙ્ખ્યં દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણઅહેતુકચિત્તેસુ લબ્ભન્તી’’તિ, તેસં સો પાઠો સુન્દરતરો, ઇમસ્સ પકરણસ્સાયં અત્થવણ્ણના, ન ધમ્મસઙ્ગણિયાતિ.

સમં પકારેહિ યુત્તતાય એકીભાવોપગમેન વિય ઉપકારકતા સમ્પયુત્તપચ્ચયતા.

યુત્તાનમ્પિ સતં વિપ્પયુત્તભાવેન નાનત્તૂપગમેન ઉપકારકતા વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા. ન હિ વત્થુસહજાતપચ્છાજાતવસેન અયુત્તાનં રૂપાદીનં આરમ્મણાદિભાવેન ઉપકારકાનં વિપ્પયુત્તાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા અત્થીતિ. રૂપાનં પન રૂપેહિ સતિપિ અવિનિબ્ભોગે વિપ્પયોગોયેવ નત્થીતિ ન તેસં વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચતૂહિ સમ્પયોગો ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ (ધાતુ. ૩).

પચ્ચુપ્પન્નલક્ખણેનાતિ પચ્ચુપ્પન્નસભાવેન. તેન ‘‘અત્થિ મે પાપકમ્મં કત’’ન્તિ (પારા. ૩૮), ‘‘અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો અત્તહિતાય પટિપન્નો’’તિ (પુ. પ. માતિકા ૪.૨૪) ચ એવમાદીસુ વુત્તં નિબ્બત્તઉપલબ્ભમાનતાલક્ખણં અત્થિભાવં નિવારેતિ. સતિપિ જનકત્તે ઉપત્થમ્ભકપ્પધાના અત્થિભાવેન ઉપકારકતાતિ આહ ‘‘ઉપત્થમ્ભકત્તેના’’તિ. ઇદઞ્ચ ઉપત્થમ્ભકત્તં વત્થારમ્મણસહજાતાદીનં સાધારણં અત્થિભાવેન ઉપકારકત્તં દટ્ઠબ્બં.

આરમ્મણે ફુસનાદિવસેન વત્તમાનાનં ફસ્સાદીનં અનેકેસં સહભાવો નત્થીતિ એકસ્મિં ફસ્સાદિસમુદાયે સતિ દુતિયો ન હોતિ, અસતિ પન હોતિ, તેન નત્થિભાવેન ઉપકારકતા નત્થિપચ્ચયતા. સતિપિ પુરિમતરચિત્તાનં નત્થિભાવે ન તાનિ નત્થિભાવેન ઉપકારકાનિ, અનન્તરમેવ પન અત્તનો અત્થિભાવેન પવત્તિઓકાસં અલભમાનાનં નત્થિભાવેન પવત્તિઓકાસં દદમાનં વિય ઉપકારકં હોતીતિ ‘‘પવત્તિઓકાસદાનેન ઉપકારકતા’’તિ આહ.

એત્થ ચ અભાવમત્તેન ઉપકારકતા ઓકાસદાનં નત્થિપચ્ચયતા, સભાવાવિગમેન અપ્પવત્તમાનાનં સભાવવિગમેન ઉપકારકતા વિગતપચ્ચયતા, નત્થિતા ચ નિરોધાનન્તરસુઞ્ઞતા, વિગતતા નિરોધપ્પત્તતા, અયમેતેસં વિસેસો, તથા અત્થિતાય સસભાવતો ઉપકારકતા અત્થિપચ્ચયતા, સભાવાવિગમેન નિરોધસ્સ અપ્પત્તિયા ઉપકારકતા અવિગતપચ્ચયતાતિ પચ્ચયભાવવિસેસો ધમ્માવિસેસેપિ વેદિતબ્બો. ધમ્માનઞ્હિ સત્તિવિસેસં સબ્બં યાથાવતો અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા તથાગતેન ચતુવીસતિપચ્ચયવિસેસા વુત્તાતિ ભગવતિ સદ્ધાય ‘‘એવંવિસેસા એતે ધમ્મા’’તિ સુતમયઞાણં ઉપ્પાદેત્વા ચિન્તાભાવનામયેહિ તદભિસમયાય યોગો કાતબ્બો.

ચતૂસુ ખન્ધેસુ એકસ્સપિ અસઙ્ગહિતત્તાભાવતો નામધમ્મેકદેસતા અનન્તરાદીનં નત્થીતિ ‘‘નામધમ્માવા’’તિ વત્વા ન કેવલં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવે ભજન્તાનં ચતુન્નંયેવ ખન્ધાનં નામતા, અથ ખો નિબ્બાનઞ્ચ નામમેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિબ્બાનસ્સ અસઙ્ગહિતત્તા’’તિઆદિમાહ. પુરેજાતપચ્ચયો રૂપેકદેસોતિ એત્થ એકદેસવચનેન રૂપરૂપતો અઞ્ઞં વજ્જેતિ, રૂપરૂપં પન કુસલત્તિકે અનાગતમ્પિ પુરેજાતપચ્ચયભાવેન અઞ્ઞત્થ આગતમેવ. વુત્તઞ્હિ ‘‘અનિદસ્સનઅપ્પટિઘો ધમ્મો અનિદસ્સનઅપ્પટિઘસ્સ ધમ્મસ્સ પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો – આરમ્મણપુરેજાતં, વત્થુપુરેજાતં. આરમ્મણપુરેજાતં વત્થું ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં આપોધાતું કબળીકારં આહારં અનિચ્ચતો…પે… દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૨૨.૩૯).

પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસો

૧. હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧. યો હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠો, સો એવં વેદિતબ્બોતિ એતેન હેતુસઙ્ખાતસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ હેતુસમ્પયુત્તકતંસમુટ્ઠાનરૂપસઙ્ખાતાનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયભાવો હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠોતિ. યો પન હેતુભાવેન યથાવુત્તો પચ્ચયધમ્મો યથાવુત્તાનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયો હોતિ, સો હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ઉભયથાપિ હેતુભાવેન ઉપકારકતા હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠોતિ દસ્સિતં હોતિ. એસ નયો સેસપચ્ચયેસુપિ. ઉપકારકતા પન ધમ્મસભાવો એવ, ન ધમ્મતો અઞ્ઞા અત્થીતિ. તથા તથા ઉપકારકં તં તં ધમ્મં દસ્સેન્તો હિ ભગવા તં તં ઉપકારકતં દસ્સેતીતિ.

હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ એત્થ પઠમો હેતુ-સદ્દો પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠો પચ્ચયનિદ્દેસો. તેન એતસ્સ હેતુભાવેન ઉપકારકતા હેતુપચ્ચયતાતિ દસ્સેતિ. દુતિયો પચ્ચયુપ્પન્નવિસેસનં. તેન ન યેસં કેસઞ્ચિ સમ્પયુત્તકાનં હેતુપચ્ચયભાવેન પચ્ચયો હોતિ, અથ ખો હેતુના સમ્પયુત્તાનમેવાતિ દસ્સેતિ. નનુ ચ સમ્પયુત્તસદ્દસ્સ સાપેક્ખત્તા દુતિયે હેતુસદ્દે અવિજ્જમાનેપિ અઞ્ઞસ્સ અપેક્ખિતબ્બસ્સ અનિદ્દિટ્ઠત્તા અત્તનાવ સમ્પયુત્તકાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ? નાયં એકન્તો. હેતુસદ્દો હિ પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠો ‘‘હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્થેવ બ્યાવટો યદા ગય્હતિ, તદા સમ્પયુત્તવિસેસનં ન હોતીતિ સમ્પયુત્તા અવિસિટ્ઠા યે કેચિ ગહિતા ભવેય્યુન્તિ એવં સમ્પયુત્તસદ્દેન અત્તનિ એવ બ્યાવટેન હેતુસદ્દેન વિસેસનેન વિના યેસં કેસઞ્ચિ સમ્પયુત્તાનં ગહણં હોતીતિ તં સન્ધાય ‘‘અથાપિ…પે… અત્થો ભવેય્યા’’તિ આહ. નનુ યથા ‘‘અરૂપિનો આહારા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માન’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૫), ‘‘અરૂપિનો ઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૬) ચ વુત્તે દુતિયેન આહારગ્ગહણેન ઇન્દ્રિયગ્ગહણેન ચ વિનાપિ આહારિન્દ્રિયસમ્પયુત્તકાવ ગય્હન્તિ, એવમિધાપિ સિયાતિ? ન, આહારિન્દ્રિયાસમ્પયુત્તસ્સ અભાવતો. વજ્જેતબ્બાભાવતો હિ તત્થ દુતિયઆહારિન્દ્રિયગ્ગહણે અસતિપિ તંસમ્પયુત્તકાવ ગય્હન્તીતિ તં ન કતં, ઇધ પન વજ્જેતબ્બં અત્થીતિ વત્તબ્બં દુતિયં હેતુગ્ગહણન્તિ.

એવમ્પિ હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ એત્થ હેતુસમ્પયુત્તકાનં સો એવ સમ્પયુત્તકહેતૂતિ વિસેસનસ્સ અકતત્તા યો કોચિ હેતુ યસ્સ કસ્સચિ હેતુસમ્પયુત્તકસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠસ્સેવ હેતુસ્સ પુન સમ્પયુત્તવિસેસનભાવેન વુત્તત્તા, એતદત્થમેવ ચ વિનાપિ દુતિયેન હેતુસદ્દેન હેતુસમ્પયુત્તભાવે સિદ્ધેપિ તસ્સ ગહણં કતં. અથ વા અસતિ દુતિયે હેતુસદ્દે હેતુસમ્પયુત્તકાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, ન પન હેતૂનન્તિ એવમ્પિ ગહણં સિયાતિ તન્નિવારણત્થં સો વુત્તો, તેન હેતુસમ્પયુત્તભાવં યે લભન્તિ, તેસં સબ્બેસં હેતૂનં અઞ્ઞેસમ્પિ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ દસ્સિતં હોતિ. યસ્મા પન હેતુઝાનમગ્ગા પતિટ્ઠામત્તાદિભાવેન નિરપેક્ખા, ન આહારિન્દ્રિયા વિય સાપેક્ખા એવ, તસ્મા એતેસ્વેવ દુતિયં હેતાદિગ્ગહણં કતં. આહારિન્દ્રિયા પન આહરિતબ્બઇસિતબ્બાપેક્ખા એવ, તસ્મા તે વિનાપિ દુતિયેન આહારિન્દ્રિયગ્ગહણેન અત્તના એવ આહરિતબ્બે ચ ઇસિતબ્બે ચ આહારિન્દ્રિયભૂતે અઞ્ઞે ચ સમ્પયુત્તકે પરિચ્છિન્દન્તીતિ તં તત્થ ન કતં, ઇધ ચ દુતિયેન હેતુગ્ગહણેન પચ્ચયુપ્પન્નાનં હેતુના પચ્ચયભૂતેનેવ સમ્પયુત્તાનં હેતૂનં અઞ્ઞેસઞ્ચ પરિચ્છિન્નત્તા પુન વિસેસનકિચ્ચં નત્થીતિ પઞ્હાવારે ‘‘કુસલા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાન’’ન્તિઆદીસુ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૧) દુતિયં હેતુગ્ગહણં ન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

નિદ્દિસિતબ્બસ્સ અપાકટત્તાતિ તં-સદ્દો પુરિમવચનાપેક્ખો વુત્તસ્સેવ નિદ્દેસો ‘‘રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિઆદીસુ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨) પુરિમવચનેન નિદ્દિસિતબ્બે પાકટીભૂતે એવ પવત્તતિ. એત્થ ચ પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠો હેતુસદ્દો ‘‘હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્થ બ્યાવટો સમ્પયુત્તસદ્દેન વિય તં-સદ્દેનપિ અનપેક્ખનીયો અઞ્ઞો ચ કોચિ નિદ્દિસિતબ્બપ્પકાસકો વુત્તો નત્થિ, તસ્મા ‘‘તંસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ ચ ન વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ ઇમિના પન પચ્ચયુપ્પન્નવચનેન અસમત્તેન પચ્ચયુપ્પન્નવચનન્તરાપેક્ખેન પુબ્બે વુત્તેન તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બં પાકટીકતં, તેન ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ એત્થ તંગહણં કતન્તિ. કિં પન તસ્મિં હેતુસમ્પયુત્તકસદ્દે તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બં પાકટીભૂતન્તિ? યેહિ હેતૂહિ સમ્પયુત્તા ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકા’’તિ વુત્તા, તે હેતૂ ચેવ સમ્પયુત્તકવિસેસનભૂતા તબ્બિસેસિતા ચ હેતુસમ્પયુત્તકા. તેનાહ ‘‘તે હેતૂ ચેવા’’તિઆદિ. અઞ્ઞથા ‘‘તે હેતૂ ચેવા’’તિ એતસ્સ પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠેન હેતુસદ્દેન સમ્બન્ધે સતિ યથા ઇધ તેનેવ તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બા પાકટા, એવં પુબ્બેપિ ભવિતું અરહન્તીતિ ‘‘નિદ્દિસિતબ્બસ્સ અપાકટત્તા ‘તંસમ્પયુત્તકાન’ન્તિ ન વુત્ત’’ન્તિ ઇદં ન યુજ્જેય્યાતિ. દુવિધમ્પિ વા હેતુગ્ગહણં અપનેત્વા તંસદ્દવચનીયતં ચોદેતિ પરિહરતિ ચ. તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ચ હેતુસમુટ્ઠાનાનન્તિ યુત્તં. હેતૂ હિ પચ્ચયાતિ.

ચિત્તજરૂપં અજનયમાનાપીતિ પિ-સદ્દેન જનયમાનાપિ. યદિ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ વચનેન પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપસ્સ અગ્ગહણતો તં ન વુત્તં, સહજાતપચ્ચયવિભઙ્ગે ચિત્તચેતસિકાનં તસ્સ કટત્તારૂપસ્સ પચ્ચયભાવો ન વુત્તો ભવેય્ય. યદિ ચ તત્થ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં પચ્ચયભાવેન તંસમાનલક્ખણાનં કટત્તારૂપાનમ્પિ પચ્ચયભાવો નિદસ્સિતો, એવમિધાપિ ભવિતબ્બં. ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ પન અવત્વા ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ વચનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં સબ્બચિત્તચેતસિકસમુટ્ઠાનતાદસ્સનત્થં. એવંપકારેન હિ તંસમુટ્ઠાનવચનેન તત્થ તત્થ વુત્તં સમુટ્ઠાનવચનં વિસેસિતં હોતિ. નનુ ‘‘ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ વચનેન ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ચિત્તચેતસિકસમુટ્ઠાનતા વુત્તાતિ? ન વુત્તા. ચિત્તચેતસિકાનં પચ્ચયભાવો એવ હિ તત્થ વુત્તોતિ.

ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તિતાયાતિ એતેનેવ હેતુઆદિપટિબદ્ધતઞ્ચ દસ્સેતિ. ‘‘યઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચેતેતિ, યઞ્ચ પકપ્પેતિ, યઞ્ચ અનુસેતિ, આરમ્મણમેતં હોતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા આરમ્મણે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતિ, તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે વિરુળ્હે નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૩૯) ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે પટિસન્ધિનામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા વુત્તાતિ આહ ‘‘તસ્મિં પતિટ્ઠિતે’’તિઆદિ.

પુરિમતરસિદ્ધાય પથવિયા બીજપતિટ્ઠાનં વિય પુરિમતરસિદ્ધે કમ્મે તન્નિબ્બત્તસ્સેવ વિઞ્ઞાણબીજસ્સ પતિટ્ઠાનં કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપ્પત્તીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ – ‘‘કમ્મં ખેત્તં, વિઞ્ઞાણં બીજ’’ન્તિ. કસ્સ પન તં ખેત્તં બીજઞ્ચાતિ? નામરૂપઙ્કુરસ્સ.

અયઞ્ચ પનત્થોતિ પટિસન્ધિયં કમ્મજરૂપાનં ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તિતા. ઓકાસવસેનેવાતિ નામરૂપોકાસવસેનેવ. સો હિ તસ્સ અત્થસ્સ ઓકાસોતિ. વત્થુરૂપમત્તમ્પીતિ વદન્તો વત્થુરૂપસ્સ ઉપત્થમ્ભકાનં સેસરૂપાનમ્પિ તદુપત્થમ્ભકભાવેનેવ અરૂપધમ્માનં પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ, સહભવનમત્તં વા. તત્થ કાયભાવાદિકલાપાનં કત્થચિ અભાવતો કત્થચિ અભાવાભાવતો ‘‘વત્થુરૂપમત્તમ્પિ વિના’’તિ આહ. સસ્સામિકેતિ એતસ્સેવ વિસેસનત્થં ‘‘સરાજકે’’તિ વુત્તં.

પવત્તિયં કટત્તારૂપાદીનં પચ્ચયભાવપટિબાહનતોતિ ઇદં કસ્મા વુત્તં, નનુ તેસં પચ્ચયભાવપ્પસઙ્ગોયેવ નત્થિ ‘‘હેતૂ સહજાતાન’’ન્તિ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. ૧.૧) વચનતો. ન હિ યેસં હેતૂ સહજાતપચ્ચયો ન હોન્તિ, તાનિ હેતુસહજાતાનિ નામ હોન્તિ. યદિ સિયું, ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતો અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિ ચ લબ્ભેય્ય, ન પન લબ્ભતિ, તસ્મા ન તાનિ હેતુસહજાતાનીતિ? સચ્ચમેતં, યો પન હેતૂહિ સમાનકાલુપ્પત્તિમત્તં ગહેત્વા હેતુસહજાતભાવં મઞ્ઞેય્ય, તસ્સાયં પસઙ્ગો અત્થીતિ ઇદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ભગવા પન વચનાનં લહુગરુભાવં ન ગણેતિ, બોધનેય્યાનં પન અજ્ઝાસયાનુરૂપતો ધમ્મસભાવં અવિલોમેન્તો તથા તથા દેસનં નિયામેતીતિ ન કત્થચિ અક્ખરાનં બહુતા વા અપ્પતા વા ચોદેતબ્બાતિ.

હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨. ઉપ્પજ્જનક્ખણેયેવાતિ એતેન વત્તમાનક્ખણેકદેસેન સબ્બં વત્તમાનક્ખણં ગય્હતીતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ ઉપ્પજ્જનક્ખણેયેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં રૂપાદીનિ આરમ્મણપચ્ચયો, અથ ખો સબ્બસ્મિં વત્તમાનક્ખણેતિ. તેન આલમ્બિયમાનાનમ્પિ રૂપાદીનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવત્તમાનતાય પુરે પચ્છા ચ વિજ્જમાનાનં આરમ્મણપચ્ચયત્તાભાવં દસ્સેતિ, કો પન વાદો અનાલમ્બિયમાનાનં. ન એકતો હોન્તીતિ નીલાદીનિ સબ્બરૂપાનિ સહ ન હોન્તિ, તથા સદ્દાદયોપીતિ અત્થો. ‘‘યં ય’’ન્તિ હિ વચનં રૂપાદીનિ ભિન્દતીતિ. તત્થ પુરિમેનત્થેન ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વચનેન આરમ્મણપચ્ચયભાવલક્ખણદીપનત્થં ‘‘યં યં ધમ્મ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ, પચ્છિમેન ‘‘યં ય’’ન્તિ વચનેન રૂપાદિભેદદીપનત્થન્તિ. ‘‘યં યં વા પનારબ્ભા’’તિ એતસ્સ વણ્ણનાયં દસ્સિતસબ્બારમ્મણાદિવસેન વા ઇધાપિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ.

એવં વુત્તન્તિ યથા નદીપબ્બતાનં સન્દનં ઠાનઞ્ચ પવત્તં અવિરતં અવિચ્છિન્નન્તિ સન્દન્તિ તિટ્ઠન્તીતિ વત્તમાનવચનં વુત્તં, એવં ‘‘યે યે ધમ્મા’’તિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં સબ્બસઙ્ગહસમુદાયવસેન ગહિતત્તા તેસં ઉપ્પજ્જનં પવત્તનં અવિરતન્તિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વત્તમાનવચનં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ઇમે પન ન હેતાદિપચ્ચયા સબ્બેપિ અતીતાનાગતાનં હોન્તિ. ન હિ અતીતો ચ અનાગતો ચ અત્થિ, યસ્સેતે પચ્ચયા સિયું. એવઞ્ચ કત્વા અતીતત્તિકે અતીતાનાગતાનં ન કોચિ પચ્ચયો વુત્તો, તસ્મા ઇધાપિ ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વચનેન યેસં રૂપાદયો આરમ્મણધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયા હોન્તિ, તે પચ્ચુપ્પન્નાવ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા. તેસુ હિ દસ્સિતેસુ અતીતાનાગતેસુ તંતંપચ્ચયા અહેસું ભવિસ્સન્તિ ચાતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ, ન પન તંતંપચ્ચયવન્તતા. પચ્ચયવન્તો હિ પચ્ચુપ્પન્નાયેવાતિ.

એત્થ ચ ‘‘યં યં ધમ્મં આરબ્ભા’’તિ એકવચનનિદ્દેસં કત્વા પુન ‘‘તે તે ધમ્મા’’તિ બહુવચનનિદ્દેસો ‘‘યં ય’’ન્તિ વુત્તસ્સ આરમ્મણધમ્મસ્સ અનેકભાવોપિ અત્થીતિ દસ્સનત્થો. ચત્તારો હિ ખન્ધા સહેવ આરમ્મણપચ્ચયા હોન્તિ, તે સબ્બેપિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ તેસુ એકેકં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાનં ન ન હોતિ, તસ્મા વેદનાદીસુ ફસ્સાદીસુ ચ એકેકસ્સપિ આરમ્મણપચ્ચયભાવદસ્સનત્થં ‘‘યં ય’’ન્તિ વુત્તં, સબ્બેસં એકચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનં આરમ્મણપચ્ચયભાવદસ્સનત્થં ‘‘તે તે’’તિ. તત્થ યો ચ રૂપાદિકો એકેકોવ યંયં-સદ્દેન વુત્તો, યે ચ અનેકે ફસ્સાદયો એકેકવસેન યંયં-સદ્દેન વુત્તા, તે સબ્બે ગહેત્વા ‘‘તે તે’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા યસ્મિં કાલે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મિં કાલે નીલાદીસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ચ એકેકમેવ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘યં ય’’ન્તિ વુત્તં, તે પન આલમ્બિયમાના રૂપારમ્મણધમ્મા ચ અનેકે, તથા સદ્દાદિઆરમ્મણધમ્મા ચાતિ દસ્સનત્થં ‘‘તે તે’’તિ.

નિબ્બાનારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ અપરિયાપન્નતો કુસલવિપાકસ્સ કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતીતિ ઇદં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન ખન્ધપટિબદ્ધાનુસ્સરણકાલે નિબ્બાનમ્પિ રૂપાવચરકુસલકિરિયાનં આરમ્મણં હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તં. એવં સતિ યથા ‘‘અપ્પમાણા ખન્ધા પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૨.૫૮) વુત્તં, એવં ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિ ચ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ તં વુત્તં. ન હિ નિબ્બાનં પુબ્બે નિવુટ્ઠં અસઙ્ખતત્તા, ન ચ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન પુબ્બે નિવુટ્ઠેસુ અપ્પમાણક્ખન્ધેસુ ઞાતેસુ નિબ્બાનજાનને ન તેન પયોજનં અત્થિ. યથા હિ ચેતોપરિયઞાણં ચિત્તં વિભાવેન્તમેવ ચિત્તારમ્મણજાનનસ્સ કામાવચરસ્સ પચ્ચયો હોતિ, એવમિદમ્પિ અપ્પમાણક્ખન્ધે વિભાવેન્તમેવ તદારમ્મણજાનનસ્સ કામાવચરસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ. દિટ્ઠનિબ્બાનોયેવ ચ પુબ્બે નિવુટ્ઠે અપ્પમાણક્ખન્ધે અનુસ્સરતિ, તેન યથાદિટ્ઠમેવ નિબ્બાનં તેસં ખન્ધાનં આરમ્મણન્તિ દટ્ઠબ્બં, ન પન પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન તદારમ્મણવિભાવનં કાતબ્બં. વિભૂતમેવ હિ તં તસ્સાતિ. એવં અનાગતંસઞાણેપિ યથારહં યોજેતબ્બં, તસ્મા નિબ્બાનં ન કસ્સચિ રૂપાવચરસ્સ આરમ્મણન્તિ ‘‘ચતુન્નં રાસીન’’ન્તિ વત્તું યુત્તં.

આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૩. ધુરન્તિ ધુરગ્ગાહં. જેટ્ઠકન્તિ સેટ્ઠં. છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાનન્તિ એત્થ પુરિમછન્દસ્સ સમાનરૂપેન તદનન્તરં નિદ્દિટ્ઠેન તંસમ્બન્ધેન છન્દસદ્દેનેવ પચ્ચયભૂતસ્સ છન્દસ્સ સમ્પયુત્તકવિસેસનભાવો દસ્સિતો હોતીતિ ‘‘છન્દાધિપતિ સમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘છન્દસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એસ નયો ઇતરેસુપિ.

ગરુકારચિત્તીકારવસેન વાતિ કુસલાબ્યાકતાનં પવત્તિં દસ્સેતિ. અલદ્ધં લદ્ધબ્બં, લદ્ધં અવિજહિતબ્બં. યેન વા વિના ન ભવિતબ્બં, તં લદ્ધબ્બં, તસ્સેવત્થો અવિજહિતબ્બન્તિ. અનવઞ્ઞાતન્તિ અવઞ્ઞાતમ્પિ અદોસદસ્સિતાય અસ્સાદનેન અનવઞ્ઞાતં કત્વા.

મિચ્છત્તનિયતા અપ્પનાસદિસા મહાબલા વિના અધિપતિના નુપ્પજ્જન્તીતિ ‘‘એકન્તેનેવા’’તિ આહ. કમ્મકિલેસાવરણભૂતા ચ તે સગ્ગાવરણા ચ મગ્ગાવરણા ચ પચ્ચક્ખસગ્ગાનં કામાવચરદેવાનમ્પિ ઉપ્પજ્જિતું ન અરહન્તિ, કો પન વાદો રૂપારૂપીનન્તિ.

કામાવચરાદિભેદતો પન તિવિધો કિરિયારમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતીતિ ઇદં પરસન્તાનગતાનં સારમ્મણધમ્માનં ‘‘અજ્ઝત્તારમ્મણો ધમ્મો બહિદ્ધારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એતસ્સ અભાવતો ‘‘બહિદ્ધારમ્મણો ધમ્મો બહિદ્ધારમ્મણસ્સા’’તિ એત્થ ચ આરમ્મણાધિપતિનો અનુદ્ધટત્તા અધિપતિપચ્ચયતા નત્થીતિ વિઞ્ઞાયમાનેપિ ‘‘બહિદ્ધા ખન્ધે ગરું કત્વા અસ્સાદેતી’’તિઆદિવચનં (પટ્ઠા. ૨.૨૦.૩૧) નિસ્સાય અરહતો કિરિયધમ્મા પુથુજ્જનાદીહિ ગરું કત્વા અસ્સાદિયન્તીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સનિદસ્સનસપ્પટિઘા ખન્ધા’’તિઆદીસુ (પટ્ઠા. ૨.૨૨.૩૦) વિય ખન્ધસદ્દો રૂપે એવ ભવિતું અરહતીતિ વિચારિતમેતં. પુથુજ્જનાદિકાલે વા અનાગતે કિરિયધમ્મે ગરું કત્વા અસ્સાદનં સન્ધાયેતં વુત્તં. ‘‘નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મે ખન્ધે ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતી’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૧.૩.૯૬) કિરિયધમ્મા રાગદિટ્ઠીનં અધિપતિપચ્ચયો હોન્તેવ, તે ચ ‘‘અતીતારમ્મણે અનાગતે ખન્ધે ગરું કત્વા અસ્સાદેતી’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૨.૧૯.૨૩) અનાગતા તેભૂમકાપિ અધિપતિપચ્ચયો હોન્તીતિ. આવજ્જનકિરિયસબ્ભાવતો પન ઇદમ્પિ વિચારેતબ્બં.

અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૪. યથા ઓકાસદાનવિસેસભાવેન નત્થિવિગતા વુત્તા, ન એવં અનન્તરસમનન્તરા, એતે પન ચિત્તનિયામહેતુવિસેસભાવેન વુત્તા, તસ્મા તં ચિત્તનિયામહેતુવિસેસભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિઆદિના ધાતુવસેન કુસલાદિવસેન ચ નિદ્દેસમાહ. તત્થ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતુ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિ વુત્તે પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવિસેસો ન વિઞ્ઞાયતીતિ ‘‘પુરિમા પુરિમા પચ્છિમાય પચ્છિમાયા’’તિ વત્તબ્બં સિયા. તથા ચ સતિ ધાતુવિસેસેન ચિત્તવિસેસે દસ્સનં યં કાતું આરદ્ધો, તં વોચ્છિજ્જેય્ય. ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતુ મનોધાતુયા’’તિ ઇદમ્પિ ન સક્કા વત્તું નિયામાભાવતો, ‘‘મનોધાતુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિ ચ તથેવ ન સક્કા. ન હિ મનોધાતુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયાયેવ અનન્તરપચ્ચયોતિ નિયામો અત્થિ, તસ્મા પાકટા પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુયો આદિં કત્વા યાવ ધાતુવિસેસનિયામો અત્થિ, તાવ નિદસ્સનેન નયં દસ્સેત્વા પુન નિરવસેસદસ્સનત્થં ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા’’તિઆદિમાહ. સદિસકુસલાનન્તિ વેદનાય વા હેતૂહિ વા સદિસકુસલાનં અનુરૂપકુસલાનન્તિ વા અત્થો. તેન ભૂમિભિન્નાનમ્પિ પચ્ચયભાવો વુત્તો હોતિ. ભવઙ્ગગ્ગહણેન કુસલાકુસલમૂલકેસુ ચુતિપિ ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં, અબ્યાકતમૂલકે તદારમ્મણમ્પિ.

કામાવચરકિરિયાવજ્જનસ્સાતિ કામાવચરકિરિયાય આવજ્જનસ્સાતિ આવજ્જનગ્ગહણેન કામાવચરકિરિયં વિસેસેતીતિ દટ્ઠબ્બં. કામાવચરવિપાકો કામાવચરકિરિયરાસિસ્સ ચ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ, હોન્તો ચ આવજ્જનસ્સેવાતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. આવજ્જનગ્ગહણેનેવ ચેત્થ વોટ્ઠબ્બનમ્પિ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૬. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સાતિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સા’’તિ પોરાણપાઠો. પાળિયં પન ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્થ વુત્તસ્સ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમસ્સ અત્થો વત્તબ્બો, ન અવુત્તસ્સ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સા’’તિ ઇમસ્સ, ન ચ સમાનત્થસ્સપિ સદ્દન્તરસ્સ અત્થે વુત્તે સદ્દન્તરસ્સ અત્થો વુત્તો હોતિ, તસ્મા ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સા’’તિ પઠન્તિ. ઓક્કન્તીતિ પઞ્ચવોકારપટિસન્ધિયેવ વુચ્ચતિ, ન ઇતરાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘પઞ્ચવોકારભવે પટિસન્ધિક્ખણે’’તિ. રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનન્તિ ઇદં યદિપિ પુબ્બે ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તં, તથાપિ ન તેન ખણન્તરે પચ્ચયભાવો રૂપીનં નિવારિતોતિ તન્નિવારણત્થં વુત્તં. કઞ્ચિ કાલેતિ કેચિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલેતિ વા અત્થો. તેન રૂપિનો ધમ્મા કેચિ વત્થુભૂતા કિસ્મિઞ્ચિ પટિસન્ધિકાલેતિ રૂપન્તરાનં વત્થુસ્સ ચ કાલન્તરે અરૂપીનં સહજાતપચ્ચયં પુબ્બે અનિવારિતં નિવારેતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘કઞ્ચિ કાલ’’ન્તિ વા ‘‘કિસ્મિઞ્ચિ કાલે’’તિ વા વત્તબ્બે વિભત્તિવિપલ્લાસો કતો. તેન હિ ‘‘કઞ્ચી’’તિ ઉપયોગેકવચનં ‘‘રૂપિનો ધમ્મા’’તિ એતેન સહ સમ્બન્ધેન પચ્ચત્તબહુવચનસ્સ આદેસો, ‘‘કાલે’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધેન ભુમ્મેકવચનસ્સાતિ વિઞ્ઞાયતિ. પુરિમેન ચ ‘‘એકો ખન્ધો વત્થુ ચ તિણ્ણન્નં ખન્ધાન’’ન્તિઆદિના નામસહિતસ્સેવ વત્થુસ્સ ‘‘નામસ્સ પચ્ચયો’’તિ વત્તબ્બત્તે આપન્ને એતેન કેવલસ્સેવ તથા વત્તબ્બતં દસ્સેતિ.

તયો ન અઞ્ઞમઞ્ઞવસેનાતિ લબ્ભમાનેપિ કત્થચિ અઞ્ઞમઞ્ઞસહજાતપચ્ચયભાવે વચનેન અસઙ્ગહિતત્તા તસ્સ એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ચતુસમુટ્ઠાનિકસ્સ રૂપસ્સ એકદેસભૂતે કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપે સમુદાયેકદેસવસેન સામિવચનં દટ્ઠબ્બં, નિદ્ધારણે વા.

સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૮. નિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસે ‘‘રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનં કિસ્મિઞ્ચિ કાલે’’તિ ઇદં ન લબ્ભતિ. યં પનેત્થ લબ્ભતિ ‘‘રૂપિનો ધમ્મા કેચી’’તિ, તત્થ તે એવ ધમ્મે દસ્સેતું ‘‘ચક્ખાયતન’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ. ‘‘વત્થુરૂપં પઞ્ચવોકારભવે’’તિ વુત્તત્તા ‘‘ઠપેત્વા આરુપ્પવિપાક’’ન્તિ ઇદં ન વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, ‘‘તેભૂમકવિપાકસ્સા’’તિ વુત્તે પઞ્ચવોકારભવે અનુપ્પજ્જનકં ઠપેતબ્બં અજાનન્તસ્સ તસ્સ પકાસેતબ્બત્તા.

નિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૯. તે તયોપિ રાસયોતિ ઉપનિસ્સયે તયો અનેકસઙ્ગાહકતાય રાસયોતિ વદતિ. એતસ્મિં પન ઉપનિસ્સયનિદ્દેસે યે પુરિમા યેસં પચ્છિમાનં અનન્તરૂપનિસ્સયા હોન્તિ, તે તેસં સબ્બેસં એકન્તેનેવ હોન્તિ, ન કેસઞ્ચિ કદાચિ, તસ્મા યેસુ પદેસુ અનન્તરૂપનિસ્સયો સઙ્ગહિતો, તેસુ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ ન વુત્તં. યે પન પુરિમા યેસં પચ્છિમાનં આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયા હોન્તિ, તે તેસં ન સબ્બેસં એકન્તેન હોન્તિ, યેસં ઉપ્પત્તિપટિબાહિકા પચ્ચયા બલવન્તો હોન્તિ, તેસં ન હોન્તિ, ઇતરેસં હોન્તિ. તસ્મા યેસુ પદેસુ અનન્તરૂપનિસ્સયો ન લબ્ભતિ, તેસુ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ વુત્તં. સિદ્ધાનં પચ્ચયધમ્માનં યેહિ પચ્ચયુપ્પન્નેહિ અકુસલાદીહિ ભવિતબ્બં, તેસં કેસઞ્ચીતિ અયઞ્ચેત્થ અત્થો, ન પન અવિસેસેન અકુસલાદીસુ કેસઞ્ચીતિ.

પુરિમા પુરિમા કુસલા…પે… અબ્યાકતાનં ધમ્માનન્તિ યેસં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન ભવિતબ્બં, તેસં અબ્યાકતાનં પચ્છિમાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ રૂપાબ્યાકતં ઉપનિસ્સયં લભતીતિ. કથં? આરમ્મણાનન્તરૂપનિસ્સયે તાવ ન લભતિ અનારમ્મણત્તા પુબ્બાપરનિયમેન અપ્પવત્તિતો ચ, પકતૂપનિસ્સયઞ્ચ ન લભતિ અચેતનેન રૂપસન્તાનેન પકતસ્સ અભાવતો. યથા હિ અરૂપસન્તાનેન સદ્ધાદયો નિપ્ફાદિતા ઉતુભોજનાદયો ચ ઉપસેવિતા, ન એવં રૂપસન્તાનેન. યસ્મિઞ્ચ ઉતુબીજાદિકે કમ્માદિકે ચ સતિ રૂપં પવત્તતિ, ન તં તેન પકતં હોતિ. સચેતનસ્સેવ હિ ઉપ્પાદનુપત્થમ્ભનુપયોગાદિવસેન ચેતનં પકપ્પનં પકરણં, રૂપઞ્ચ અચેતનન્તિ. યથા ચ નિરીહકેસુ પચ્ચયાયત્તેસુ ધમ્મેસુ કેસઞ્ચિ સારમ્મણસભાવતા હોતિ, કેસઞ્ચિ ન, એવં સપ્પકરણસભાવતા નિપ્પકરણસભાવતા ચ દટ્ઠબ્બા. ઉતુબીજાદયો પન અઙ્કુરાદીનં તેસુ અસન્તેસુ અભાવતો એવ પચ્ચયા, ન પન ઉપનિસ્સયાદિભાવતોતિ. પુરિમપુરિમાનંયેવ પનેત્થ ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવો બાહુલ્લવસેન પાકટવસેન ચ વુત્તો. ‘‘અનાગતે ખન્ધે પત્થયમાનો દાનં દેતી’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૮) પન અનાગતાપિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયા હોન્તિ, તે પુરિમેહિ આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયેહિ તંસમાનલક્ખણતાય ઇધ સઙ્ગય્હન્તીતિ દટ્ઠબ્બા.

પુગ્ગલોપિ સેનાસનમ્પીતિ પુગ્ગલસેનાસનગ્ગહણવસેન ઉપનિસ્સયભાવં ભજન્તે ધમ્મે દસ્સેતિ, પિ-સદ્દેન ચીવરારઞ્ઞરુક્ખપબ્બતાદિગ્ગહણવસેન ઉપનિસ્સયભાવં ભજન્તે સબ્બે સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદીસુ હિ ‘‘સેનાસનં કાયિકસ્સ સુખસ્સા’’તિઆદિવચનેન સેનાસનગ્ગહણેન ઉપનિસ્સયભાવં ભજન્તાવ ધમ્મા ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તેન પુગ્ગલાદીસુપિ અયં નયો દસ્સિતો હોતીતિ. પચ્ચુપ્પન્નાપિ આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયા પચ્ચુપ્પન્નતાય સેનાસનસમાનલક્ખણત્તા એત્થેવ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. વક્ખતિ હિ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં ઉતું ભોજનં સેનાસનં ઉપનિસ્સાય ઝાનં ઉપ્પાદેતી’’તિઆદિના સેનાસનસ્સ પચ્ચુપ્પન્નભાવં વિય પચ્ચુપ્પન્નાનં ઉતુઆદીનં પકતૂપનિસ્સયભાવં, ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં ચક્ખું…પે… વત્થું પચ્ચુપ્પન્ને ખન્ધે ગરું કત્વા અસ્સાદેતી’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૪) ચક્ખાદીનં આરમ્મણૂપનિસ્સયભાવઞ્ચાતિ. પચ્ચુપ્પન્નાનમ્પિ ચ તાદિસાનં પુબ્બે પકતત્તા પકતૂપનિસ્સયતા દટ્ઠબ્બા.

કસિણારમ્મણાદીનિ આરમ્મણમેવ હોન્તિ, ન ઉપનિસ્સયોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘એકચ્ચાયા’’તિ આહ.

અરૂપાવચરકુસલમ્પિ યસ્મિં કસિણાદિમ્હિ ઝાનં અનુપ્પાદિતં, તસ્મિં અનુપ્પન્નઝાનુપ્પાદને સબ્બસ્સ ચ ઉપ્પન્નઝાનસ્સ સમાપજ્જને ઇદ્ધિવિધાદીનં અભિઞ્ઞાનઞ્ચ ઉપનિસ્સયોતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘તેભૂમકકુસલો ચતુભૂમકસ્સપિ કુસલસ્સા’’તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અરૂપાવચરં સદ્ધં ઉપનિસ્સાય રૂપાવચરં ઝાનં વિપસ્સનં મગ્ગં અભિઞ્ઞં સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતી’’તિ (પટ્ઠા. ૪.૧૩.૨૮૫). કામાવચરકુસલં રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકાનમ્પિ તદુપ્પાદકકુસલાનં ઉપનિસ્સયભાવવસેન, પટિસન્ધિનિયામકસ્સ ચુતિતો પુરિમજવનસ્સ ચ વસેન ઉપનિસ્સયો, રૂપાવચરકુસલં અરૂપાવચરવિપાકસ્સ, અરૂપાવચરકુસલઞ્ચ રૂપાવચરવિપાકસ્સ તદુપ્પાદકકુસલૂપનિસ્સયભાવેનાતિ એવં પચ્ચેકં તેભૂમકકુસલાનં ચતુભૂમકવિપાકસ્સ તેભૂમકકિરિયસ્સ ચ યથાયોગં પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો. પાળિયમ્પિ હિ પકતૂપનિસ્સયો નયદસ્સનમત્તેનેવ પઞ્હાવારેસુ વિસ્સજ્જિતોતિ.

ઇમિના પન નયેનાતિ લોકુત્તરનિબ્બત્તનં ઉપનિસ્સાય સિનેહુપ્પાદનલેસેનાતિ અત્થો. લોકુત્તરા પન ધમ્મા અકુસલાનં ન કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો હોન્તીતિ ન ઇદં સારતો દટ્ઠબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. કામાવચરાદિતિહેતુકભવઙ્ગં કાયિકસુખાદિ ચ રૂપાવચરાદિકુસલાનં ઉપનિસ્સયો, અરૂપાવચરવિપાકો રૂપાવચરકુસલસ્સ તં પત્થેત્વા તન્નિબ્બત્તકકુસલુપ્પાદનત્થં ઉપ્પાદિયમાનસ્સ, રૂપાવચરકિરિયસ્સ ચ પુબ્બે નિવુટ્ઠાદીસુ અરૂપાવચરવિપાકજાનનત્થં ઝાનાભિઞ્ઞાયો ઉપ્પાદેન્તસ્સ અરહતો, ચતુભૂમકવિપાકાનં પન તદુપ્પાદકકુસલૂપનિસ્સયભાવવસેન સો સો વિપાકો ઉપનિસ્સયો. તેનાહ ‘‘તથા તેભૂમકવિપાકો’’તિ. યદિપિ અરહત્તફલત્તં ઝાનવિપસ્સના ઉપ્પાદેતિ અનાગામી, ન પન તેન તં કદાચિ દિટ્ઠપુબ્બં પુથુજ્જનાદીહિ સોતાપત્તિફલાદીનિ વિય, તસ્મા તાનિ વિય તેસં ઝાનાદીનં ઇમસ્સ ચ અગ્ગફલં ન ઝાનાદીનં ઉપનિસ્સયો. ઉપલદ્ધપુબ્બસદિસમેવ હિ અનાગતમ્પિ ઉપનિસ્સયોતિ. તેનાહ ‘‘ઉપરિટ્ઠિમં કુસલસ્સપી’’તિ.

કિરિયઅત્થપટિસમ્ભિદાદિમ્પિ પત્થેત્વા દાનાદિકુસલં કરોન્તસ્સ તેભૂમકકિરિયાપિ ચતુભૂમકસ્સપિ કુસલસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. યોનિસોમનસિકારે વત્તબ્બમેવ નત્થિ, તં ઉપનિસ્સાય રાગાદિઉપ્પાદને અકુસલસ્સ, કુસલાકુસલૂપનિસ્સયભાવમુખેન ચતુભૂમકવિપાકસ્સ. એવં કિરિયસ્સપિ યોજેતબ્બં. તેનાહ ‘‘કિરિયસઙ્ખાતોપિ પકતૂપનિસ્સયો ચતુભૂમકાનં કુસલાદિખન્ધાનં હોતિયેવા’’તિ. નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મેસુ પન ઉતુભોજનસેનાસનાનમેવ તિણ્ણં રાસીનં પકતૂપનિસ્સયભાવદસ્સનં નયદસ્સનમેવાતિ. ઇમસ્મિં પટ્ઠાનમહાપકરણે આગતનયેનાતિ ઇદં ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન ઉપનિસ્સયપચ્ચયા, કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૯૧) એવમાદિકં ઉપનિસ્સયપટિક્ખેપં, અનુલોમે ચ અનાગમનં સન્ધાય વુત્તં. સુત્તન્તિકપરિયાયેનાતિ ‘‘વિઞ્ઞાણૂપનિસં નામરૂપં, નામરૂપનિસં સળાયતન’’ન્તિઆદિકેન (સં. નિ. ૨.૨૩),

‘‘યથાપિ પબ્બતો સેલો, અરઞ્ઞસ્મિં બ્રહાવને;

તં રુક્ખા ઉપનિસ્સાય, વડ્ઢન્તે તે વનપ્પતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૯). –

આદિકેન ચ.

ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પુરેજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૦. નયદસ્સનવસેન યાનિ વિના આરમ્મણપુરેજાતેન ન વત્તન્તિ, તેસં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં આરમ્મણપુરેજાતદસ્સનેન મનોદ્વારેપિ યં યદારમ્મણપુરેજાતેન વત્તતિ, તસ્સ તદાલમ્બિતં સબ્બમ્પિ રૂપરૂપં આરમ્મણપુરેજાતન્તિ દસ્સિતમેવ હોતિ, સરૂપેન પન અદસ્સિતત્તા ‘‘સાવસેસવસેન દેસના કતા’’તિ આહ. ચિત્તવસેન કાયં પરિણામયતો ઇદ્ધિવિધાભિઞ્ઞાય ચ અટ્ઠારસસુ યંકિઞ્ચિ આરમ્મણપુરેજાતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

તદારમ્મણભાવિનોતિ એત્થ પટિસન્ધિભાવિનો વત્થુપુરેજાતાભાવેન ઇતરસ્સપિ અભાવા અગ્ગહણં. ભવઙ્ગભાવિનો પન ગહણં કાતબ્બં ન વા કાતબ્બં પટિસન્ધિયા વિય અપરિબ્યત્તસ્સ આરમ્મણસ્સ આરમ્મણમત્તભાવતો, ‘‘મનોધાતૂનઞ્ચા’’તિ એત્થ સન્તીરણભાવિનો મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાપિ.

પુરેજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. પચ્છાજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧. તસ્સેવાતિ ઇદં કામાવચરરૂપાવચરવિપાકાનં નિરવસેસદસ્સિતપુરેજાતદસ્સનવસેન વુત્તં, રૂપાવચરવિપાકો પન આહારસમુટ્ઠાનસ્સ ન હોતીતિ.

પચ્છાજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. આસેવનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨. પગુણતરબલવતરભાવવિસિટ્ઠન્તિ એતેન વિપાકાબ્યાકતતો વિસેસેતિ.

આસેવનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. કમ્મપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩. ચેતનાસમ્પયુત્તકમ્મં અભિજ્ઝાદિ કમ્મપચ્ચયો ન હોતીતિ ‘‘ચેતનાકમ્મમેવા’’તિ આહ. સતિપિ હિ વિપાકધમ્મધમ્મત્તે ન ચેતનાવજ્જા એવંસભાવાતિ. અત્તનો ફલં ઉપ્પાદેતું સમત્થેનાતિ કમ્મસ્સ સમત્થતા તસ્સ કમ્મપચ્ચયભાવો વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

પઞ્ચવોકારેયેવ, ન અઞ્ઞત્થાતિ એતેન કામાવચરચેતના એકવોકારે રૂપમ્પિ ન જનેતીતિ દસ્સેતિ.

કમ્મપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. વિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪. વિપાકપચ્ચયનિદ્દેસે યેસં એકન્તેન વિપાકો વિપાકપચ્ચયો હોતિ, તેસં વસેન નયદસ્સનં કતં. ન હિ આરુપ્પે ભૂમિદ્વયવિપાકો રૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ.

વિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૫. આહારપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૫. કબળં કરિત્વા અજ્ઝોહરિતોવાતિ અસિતપીતાદિવત્થૂહિ સહ અજ્ઝોહરિતોવાતિ વુત્તં હોતિ. પાતબ્બસાયિતબ્બાનિપિ હિ સભાવવસેન કબળાયેવ હોન્તીતિ.

સેસતિસન્તતિસમુટ્ઠાનસ્સ અનુપાલકોવ હુત્વાતિ એત્થ ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ આહારપચ્ચયભાવો વિચારેત્વા ગહેતબ્બો. ન હિ ચિત્તસમુટ્ઠાનો કબળીકારો આહારો નોચિત્તસમુટ્ઠાનો તદુભયઞ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનકાયસ્સ આહારપચ્ચયો વુત્તો, તિવિધોપિ પન સો નોચિત્તસમુટ્ઠાનકાયસ્સ વુત્તોતિ.

આહારપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬. ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૬. અરૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ મિસ્સકત્તા જીવિતિન્દ્રિયં ન સબ્બેન સબ્બં વજ્જિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

અવિનિબ્ભુત્તધમ્માનન્તિ એત્થ અયં અધિપ્પાયો – રૂપારૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનિબ્ભુત્તવોહારો નત્થીતિ અરૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભૂતાનિ પચ્ચયન્તરાપેક્ખાનિ ચક્ખાદીનિ અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે અવિનિબ્ભુત્તધમ્માનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં અફરન્તાનિપિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયા સિયું. યો પન નિરપેક્ખો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો અવિનિબ્ભુત્તધમ્માનં હોતિ, સો અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે તેસં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં અફરન્તો નામ નત્થિ. યદિ ચ ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયાનિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો લિઙ્ગાદીનં સિયું, અવિનિબ્ભુત્તાનં તેસમ્પિ સિયું. ન હિ રૂપં રૂપસ્સ, અરૂપં વા અરૂપસ્સ વિનિબ્ભુત્તસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો અત્થીતિ. સતિ ચેવં ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયેહિ અવિનિબ્ભુત્તત્તા કલલાદિકાલે ચ લિઙ્ગાદીનિ સિયું, યેસં તાનિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં ફરેય્યું, ન ચ ફરન્તિ. તસ્મા ન તેહિ તાનિ અવિનિબ્ભુત્તકાનિ, અવિનિબ્ભુત્તત્તાભાવતો ચ તેસં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં ન ફરન્તિ. અઞ્ઞેસં પન યેહિ તાનિ સહજાતાનિ, તેસં અબીજભાવતોયેવ ન ફરન્તિ, તસ્મા આપન્નવિનિબ્ભુત્તભાવાનં તેસં લિઙ્ગાદીનં અવિનિબ્ભુત્તાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ સમાનકલાપધમ્માનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતાય અફરણતો તાનિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો ન હોન્તીતિ. યેસં બીજભૂતાનિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનિ, તેસં લિઙ્ગાદીનં અપરમત્થભાવતોતિ કેચિ, તે પન કલલાદિકાલેપિ લિઙ્ગાદીનં તદનુરૂપાનં અત્થિતં ઇચ્છન્તિ.

જાતિભૂમિવસેન વુત્તેસુ ભેદેસુ કુસલજાતિયં રૂપાવચરકુસલમેવ આરુપ્પે ઠપેતબ્બન્તિ ‘‘ઠપેત્વા પન રૂપાવચરકુસલં અવસેસા કુસલાકુસલા’’તિ વુત્તં. પઠમલોકુત્તરં પન દોમનસ્સયુત્તઞ્ચ વિસું એકા જાતિ ભૂમિ વા ન હોતીતિ આરુપ્પે અલબ્ભમાનમ્પિ ન ઠપિતં. હેતુઆદીસુપિ ‘‘તથા અપરિયાપન્નકુસલહેતુ, તથા અકુસલહેતૂ’’તિઆદીસુ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. ૧.૧) એસ નયો યોજેતબ્બો.

ઠિતિક્ખણેતિ ઇદં રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ સહજાતપચ્ચયત્તાભાવં સન્ધાય વુત્તં. ઉપ્પાદક્ખણેપિ પન તસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતા ન સક્કા નિવારેતું. વક્ખતિ હિ ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ…પે… અસઞ્ઞસત્તાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ…પે… ઇન્દ્રિયપચ્ચયં કમ્મપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૬૬). ન હિ અસઞ્ઞસત્તાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનસ્સ રૂપસ્સ રૂપજીવિતિન્દ્રિયતો અઞ્ઞો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો અત્થિ, પઞ્ચવોકારે પવત્તે ચ કટત્તારૂપસ્સ. પટિચ્ચવારાદયો ચ છ ઉપ્પાદક્ખણમેવ ગહેત્વા પવત્તા, એવઞ્ચ કત્વા પચ્છાજાતપચ્ચયો એતેસુ અનુલોમતો ન તિટ્ઠતીતિ.

ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૭. ઝાનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૭. વિતક્કવિચારપીતિસોમનસ્સદોમનસ્સુપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાસઙ્ખાતાનીતિ એત્થ યદિપિ સોમનસ્સદોમનસ્સસઙ્ખાતાનિ ઝાનઙ્ગાનિ નત્થિ, સુખદુક્ખસઙ્ખાતાનિ પન સોમનસ્સદોમનસ્સભૂતાનેવ ઝાનઙ્ગાનિ, ન કાયિકસુખદુક્ખભૂતાનીતિ ઇમસ્સ દસ્સનત્થં સોમનસ્સદોમનસ્સગ્ગહણં કતં. નનુ ચ ‘‘દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જેસૂ’’તિ વચનેનેવ કાયિકસુખદુક્ખાનિ વજ્જિતાનીતિ સુખદુક્ખગ્ગહણમેવ કત્તબ્બન્તિ? ન, ઝાનઙ્ગસુખદુક્ખાનં ઝાનઙ્ગભાવવિસેસનતો. ‘‘દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જેસુ સુખદુક્ખુપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાસઙ્ખાતાની’’તિ હિ વુત્તે દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાહિ સદ્ધિં કાયિકસુખદુક્ખાનિપિ વજ્જિતાનીતિ એત્તકમેવ વિઞ્ઞાયતિ, ન પન યાનિ સુખદુક્ખાનિ ઝાનઙ્ગાનિ હોન્તિ, તેસં ઝાનઙ્ગભૂતો સુખભાવો દુક્ખભાવો ચ વિસેસિતો, તસ્મા સોમનસ્સદોમનસ્સભાવવિસિટ્ઠોયેવ સુખદુક્ખભાવો સુખદુક્ખાનં ઝાનઙ્ગભાવોતિ દસ્સનત્થં સોમનસ્સદોમનસ્સગ્ગહણં કરોતિ. તેન ‘‘દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જેસૂ’’તિ વચનેન વજ્જિયમાનાનમ્પિ સુખદુક્ખાનં સોમનસ્સદોમનસ્સભાવાભાવતો ઝાનઙ્ગભાવાભાવોતિ દસ્સિતં હોતિ. યથાવજ્જિતા પન સુખદુક્ખોપેક્ખેકગ્ગતા કસ્મા વજ્જિતાતિ? યત્થ ઝાનઙ્ગાનિ ઉદ્ધરીયન્તિ ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે, તત્થ ચ ઝાનઙ્ગન્તિ અનુદ્ધટત્તા. કસ્મા પન ન ઉદ્ધટાતિ તં દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચન્નં પન વિઞ્ઞાણકાયાન’’ન્તિઆદિમાહ.

અભિનિપાતમત્તત્તાતિ એતેન આવજ્જનસમ્પટિચ્છનમત્તાયપિ ચિન્તનાપવત્તિયા અભાવં દસ્સેતિ. ‘‘તેસુ વિજ્જમાનાનિપિ ઉપેક્ખાસુખદુક્ખાની’’તિ પોરાણપાઠો. તત્થ ઉપેક્ખાસુખદુક્ખેહેવ તંસમાનલક્ખણાય ચિત્તેકગ્ગતાયપિ યથાવુત્તેનેવ કારણેન અનુદ્ધટભાવો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બો. પુબ્બે પન સત્ત અઙ્ગાનિ દસ્સેન્તેન ચત્તારિ અઙ્ગાનિ વજ્જિતાનીતિ તેસં વજ્જને કારણં દસ્સેન્તેન ન સમાનલક્ખણેન લેસેન દસ્સેતબ્બં. અટ્ઠકથા હેસાતિ. યદિ ચ લેસેન દસ્સેતબ્બં, યથાવુત્તેસુપિ તીસુ એકમેવ વત્તબ્બં સિયા, તિણ્ણં પન વચનેન તતો અઞ્ઞસ્સ ઝાનઙ્ગન્તિ ઉદ્ધટભાવો આપજ્જતિ, યથાવુત્તકારણતો અઞ્ઞેન કારણેન અનુદ્ધટભાવો વા, તસ્મા તંદોસપરિહરણત્થં ‘‘ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાસુખદુક્ખાની’’તિ પઠન્તિ. યે પન ‘‘ઝાનઙ્ગભૂતેહિ સોમનસ્સાદીહિ સુખદુક્ખેન અવિભૂતભાવેન પાકટતાય ઇન્દ્રિયકિચ્ચયુત્તતાય ચ સમાનાનં સુખાદીનં ઝાનઙ્ગન્તિ અનુદ્ધટભાવે કારણં વત્તબ્બં, ન ચિત્તેકગ્ગતાયાતિ સા એત્થ ન ગહિતા’’તિ વદન્તિ, તેસં તં રુચિમત્તં. યદિ ઝાનઙ્ગસમાનાનં ઝાનઙ્ગન્તિ અનુદ્ધટભાવે કારણં વત્તબ્બં, ચિત્તેકગ્ગતા ચેત્થ ઝાનઙ્ગભૂતાય વિચિકિચ્છાયુત્તમનોધાતુઆદીસુ ચિત્તેકગ્ગતાય સમાનાતિ તસ્સા અનુદ્ધટભાવે કારણં વત્તબ્બમેવાતિ. સેસાહેતુકેસુપિ ઝાનઙ્ગં ઉદ્ધટમેવ ઉદ્ધરણટ્ઠાને ચિત્તુપ્પાદકણ્ડેતિ અધિપ્પાયો.

ઝાનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૮. મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮. પઞ્ઞા વિતક્કો સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા વીરિયં સતિ સમાધિ મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવાતિ ઇમાનિ દ્વાદસઙ્ગાનીતિ એત્થ દુવિધમ્પિ સઙ્કપ્પં વીરિયં સમાધિઞ્ચ વિતક્કવીરિયસમાધિવચનેહિ સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘અયમેવ ખો, આવુસો, અટ્ઠઙ્ગિકો મિચ્છામગ્ગો અબ્રહ્મચરિયં. સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… મિચ્છાસમાધી’’તિઆદીહિ (સં. નિ. ૫.૧૮) સુત્તવચનેહિ મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવેસુપિ મગ્ગઙ્ગવોહારસિદ્ધિતો તેહિ સહ દ્વાદસઙ્ગાનિ ઇધ લબ્ભમાનાનિ ચ અલબ્ભમાનાનિ ચ મગ્ગઙ્ગવચનસામઞ્ઞેન સઙ્ગણ્હિત્વા વુત્તાનિ. એવઞ્હિ સુત્તન્તવોહારોપિ દસ્સિતો હોતિ, એવં પન દસ્સેન્તેન ‘‘મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસે મગ્ગઙ્ગાની’’તિ એવં ઉદ્ધરિત્વા તસ્સ પાઠગતસ્સ મગ્ગઙ્ગસદ્દસ્સ અત્થભાવેન ઇમાનિ દ્વાદસઙ્ગાનિ ન દસ્સેતબ્બાનિ. ન હિ પાળિયં મગ્ગઙ્ગસદ્દસ્સ મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવોતિ અત્થો વત્તબ્બો. તેહિ સમ્માવાચાદીહિ પટિપક્ખા ચેતનાધમ્મા તપ્પટિપક્ખભાવતોયેવ ‘‘મિચ્છામગ્ગઙ્ગાની’’તિ સુત્તે વુત્તાનિ, ન પન મગ્ગપચ્ચયભાવેન. મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગપચ્ચયભૂતાનિ ચ ઇધ પાળિયં ‘‘મગ્ગઙ્ગાની’’તિ વુત્તાનિ, ન ચ અઞ્ઞં ઉદ્ધરિત્વા અઞ્ઞસ્સ અત્થો વત્તબ્બો. પરિયાયનિપ્પરિયાયમગ્ગઙ્ગદસ્સનત્થં પન ઇચ્છન્તેન પાળિગતમગ્ગઙ્ગસદ્દપતિરૂપકો અઞ્ઞો મગ્ગઙ્ગસદ્દો ઉભયપદત્થો ઉદ્ધરિતબ્બો યથા ‘‘અધિકરણં નામ ચત્તારિ અધિકરણાની’’તિ (પારા. ૩૮૬, ૪૦૫). ઇધ પન ‘‘મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસે મગ્ગઙ્ગાની’’તિ પાળિગતોયેવ મગ્ગઙ્ગસદ્દો ઉદ્ધટો, ન ચ અત્થુદ્ધરણવસેન દસ્સેત્વા અધિપ્પેતત્થનિયમનં કતં, તસ્મા પાળિયં મગ્ગઙ્ગસદ્દસ્સ મિચ્છાવાચાદીનં અત્થભાવો મા હોતૂતિ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાચાકમ્મન્તાજીવવાયામસતિસમાધિમિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાયામસમાધયોતિ ઇમાનિ દ્વાદસઙ્ગાની’’તિ પઠન્તિ. નનુ એવં ‘‘અહેતુકચિત્તુપ્પાદવજ્જેસૂ’’તિ ન વત્તબ્બં. ન હિ તેસુ સમ્માદિટ્ઠિઆદયો યથાવુત્તા સન્તિ, યે વજ્જેતબ્બા સિયુન્તિ? ન, ઉપ્પત્તિટ્ઠાનનિયમનત્થત્તા. અહેતુકચિત્તુપ્પાદવજ્જેસ્વેવ એતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, નાહેતુકચિત્તુપ્પાદેસુ. તત્થુપ્પન્નાનિ દ્વાદસઙ્ગાનીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો.

મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૦. વિપ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦. સમ્પયોગાસઙ્કાય અભાવતોતિ એતેન સમ્પયોગાસઙ્કાવત્થુભૂતો ઉપકારકભાવો વિપ્પયુત્તપચ્ચયતાતિ દસ્સેતિ.

વિપ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૧. અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૧. કુસલાદિવસેન પઞ્ચવિધો અત્થિપચ્ચયો વુત્તો, ન નિબ્બાનં. યો હિ અત્થિભાવાભાવેન અનુપકારકો અત્થિભાવં લભિત્વા ઉપકારકો હોતિ, સો અત્થિપચ્ચયો હોતિ. નિબ્બાનઞ્ચ નિબ્બાનારમ્મણાનં ન અત્તનો અત્થિભાવાભાવેન અનુપકારકં હુત્વા અત્થિભાવલાભેન ઉપકારકં હોતિ. ઉપ્પાદાદિયુત્તાનં વા નત્થિભાવોપકારકતાવિરુદ્ધો ઉપકારકભાવો અત્થિપચ્ચયતાતિ ન નિબ્બાનં અત્થિપચ્ચયો.

સતિ ચ યેસં પચ્ચયા હોન્તિ, તેહિ એકતો પુરેતરં પચ્છા ચ ઉપ્પન્નત્તે સહજાતાદિપચ્ચયત્તાભાવતો આહ ‘‘આહારો ઇન્દ્રિયઞ્ચ સહજાતાદિભેદં ન લભતી’’તિ. તદભાવો ચ એતેસં ધમ્મસભાવવસેન દટ્ઠબ્બો.

અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૨-૨૩-૨૪. નત્થિવિગતઅવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨-૨૩. પચ્ચયલક્ખણમેવ હેત્થ નાનન્તિ એતેન નત્થિવિગતપચ્ચયેસુ અત્થિઅવિગતપચ્ચયેસુ ચ બ્યઞ્જનમત્તેયેવ નાનત્તં, ન અત્થેતિ ઇદં યો પચ્ચયોતિ અત્થો, તસ્મિં નાનત્તં નત્થિ, બ્યઞ્જનસઙ્ગહિતે પચ્ચયલક્ખણમત્તેયેવ નાનત્તન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

નત્થિવિગતઅવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસપકિણ્ણકવિનિચ્છયકથાવણ્ણના

‘‘લોભદોસમોહા વિપાકપચ્ચયાપિ ન હોન્તિ, સેસાનં સત્તરસન્નં પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયા હોન્તી’’તિઆદિમપાઠો. એત્થ ચ લોભદોસમોહાનં પચ્ચેકં સત્તરસહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયભાવો વુત્તો, સબ્બે હેતૂ સહ અગ્ગહેત્વા એકધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવદસ્સનત્થં અમોહાદીનં વિસું ગહિતત્તાતિ દોસસ્સપિ સત્તરસહિ પચ્ચયભાવો આપજ્જતિ, તથા ચ સતિ દોસસ્સપિ ગરુકરણં પાળિયં વત્તબ્બં સિયા. ‘‘અકુસલો પન આરમ્મણાધિપતિ નામ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદો વુચ્ચતી’’તિ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. ૧.૪) એત્થાપિ લોભદોસસહગતચિત્તુપ્પાદાતિ વત્તબ્બં સિયા, ન પન વુત્તં, તસ્મા દોસસ્સ અધિપતિપચ્ચયતાપિ નિવારેતબ્બા. ન ચ ‘‘સેસાન’’ન્તિ વચનેન અધિપતિપચ્ચયો નિવારિતો, અથ ખો સઙ્ગહિતો પુરેજાતાદીહિ યથાવુત્તેહિ સેસત્તાતિ તન્નિવારણત્થં દોસં લોભમોહેહિ સહ અગ્ગહેત્વા વિસુઞ્ચ અગ્ગહેત્વા ‘‘દોસો અધિપતિપચ્ચયોપિ ન હોતિ, સેસાનં પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયો હોતી’’તિ પઠન્તિ. ઇમિના નયેનાતિ એતેન ફોટ્ઠબ્બાયતનસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયભાવં, સબ્બધમ્માનં યથાયોગં હેતાદિપચ્ચયભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. ન હિ એતં એકપચ્ચયસ્સ અનેકપચ્ચયભાવદસ્સનન્તિ રૂપાદીનં પકતૂપનિસ્સયભાવો ચ એતેન દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

ચતુન્નં ખન્ધાનં ભેદા ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદયોતિ ભેદં અનામસિત્વા તે એવ ગહેત્વા આહ ‘‘ચતૂસુ ખન્ધેસૂ’’તિ. મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવા તેહિ ચેવ કમ્માહારપચ્ચયેહિ ચાતિ એકૂનવીસતિધાતિ ઇદમેવં ન સક્કા વત્તું. ન હિ મિચ્છાવાચાદયો મિચ્છાદિટ્ઠિ વિય મગ્ગપચ્ચયા હોન્તિ ચેતનાય મગ્ગપચ્ચયત્તાભાવતો. યદિ ચ ભવેય્ય, પઞ્હાવારે ‘‘કમ્મપચ્ચયા મગ્ગે તીણી’’તિ વત્તબ્બં સિયા, તસ્મા મિચ્છાવાચાદીનં મગ્ગપચ્ચયભાવો ન વત્તબ્બો. પટ્ઠાનસંવણ્ણના હેસા. સેસપચ્ચયભાવો ચ ચેતનાય અનેકપચ્ચયભાવવચનેન વુત્તોયેવાતિ ન ઇદં પઠિતબ્બન્તિ ન પઠન્તિ. ‘‘અહિરિકં…પે… મિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચં વિચિકિચ્છા’’તિઆદિમપાઠો, વિચિકિચ્છા પન અધિપતિપચ્ચયો ન હોતીતિ તં તત્થ અપઠિત્વા ‘‘વિચિકિચ્છાઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનિ તતો અધિપતિપચ્ચયં અપનેત્વા’’તિ એવમેત્થ પઠન્તિ.

‘‘ચત્તારિ મહાભૂતાનિ આરમ્મણ…પે… પુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન દસધા પચ્ચયા હોન્તિ, પુન તથા હદયવત્થૂ’’તિ પુરિમપાઠો, મહાભૂતાનિ પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ન હોન્તીતિ ‘‘પુરેજાતઅત્થિઅવિગતવસેન નવધા પચ્ચયા હોન્તિ, વિપ્પયુત્તપચ્ચયં પક્ખિપિત્વા દસધા વત્થુ’’ન્તિ પઠન્તિ. એત્તકમેવેત્થ અપુબ્બન્તિ એતસ્મિં પુરેજાતપચ્ચયે સહજાતનિસ્સયેહિ અપુબ્બં રૂપસદ્દગન્ધરસાયતનમત્તમેવાતિ અત્થો, આરમ્મણાનિ પનેતાનિ આરમ્મણપચ્ચયધમ્માનં અનેકપચ્ચયભાવે વુત્તાનીતિ સબ્બાતિક્કન્તપચ્ચયાપેક્ખા એતેસં અપુબ્બતા નત્થીતિ. ઇન્દ્રિયાદીસુ અપુબ્બં નત્થીતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સપિ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયતો અપુબ્બસ્સ પચ્ચયભાવસ્સ અભાવં મઞ્ઞમાનેન અપુબ્બતા ન વુત્તા. તસ્સ પન પુરેજાતપચ્ચયભાવતો અપુબ્બતા. કબળીકારાહારસ્સ ચ પુરેજાતેન સદ્ધિં સત્તધા પચ્ચયભાવો યોજેતબ્બો.

આકારોતિ મૂલાદિઆકારો. અત્થોતિ તેનાકારેન ઉપકારકતા. ‘‘યેનાકારેના’’તિ એતસ્સ વા અત્થવચનં ‘‘યેનત્થેના’’તિ. વિપાકહેતૂસુયેવ લબ્ભતીતિ એત્થ અમોહવિપાકહેતુસ્સ અધિપતિપચ્ચયભાવો ચ લોકુત્તરવિપાકેયેવ લબ્ભતીતિ. એવં સબ્બત્થ લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં સલ્લક્ખેતબ્બં. વિપ્પયુત્તં અપઠિત્વા ‘‘છહાકારેહી’’તિ પુરિમપાઠો, તં પન પઠિત્વા ‘‘સત્તહાકારેહી’’તિ પઠન્તિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો હેત્થ વુચ્ચતિ, ન ચ યં આરમ્મણં નિસ્સયો હોતિ, તં વિપ્પયુત્તં ન હોતીતિ.

અનન્તરસમનન્તરેસુ યં કમ્મપચ્ચયો હોતિ, તં ન આસેવનપચ્ચયો. યઞ્ચ આસેવનપચ્ચયો હોતિ, ન તં કમ્મપચ્ચયોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘પકતૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયોવા’’તિ વુત્તં, કમ્મપચ્ચયોપિ પન સો હોતિ, તસ્મા ‘‘કમ્મપચ્ચયો ચા’’તિ પઠન્તિ. અયં પનેત્થ અત્થો – પકતૂપનિસ્સયો યેભુય્યેન પકતૂપનિસ્સયોવ હોતિ, કોચિ પનેત્થ કમ્મપચ્ચયો ચ હોતીતિ. ‘‘આરમ્મણપુરેજાતે પનેત્થ ઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયતા ન લબ્ભતી’’તિ વુત્તં. તત્થ આરમ્મણપુરેજાતન્તિ યદિ કઞ્ચિ આરમ્મણભૂતં પુરેજાતં વુત્તં, આરમ્મણભૂતસ્સ વત્થુસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા લબ્ભતીતિ સા ન લબ્ભતીતિ ન વત્તબ્બા. અથ પન વત્થુપુરેજાતતો અઞ્ઞં વત્થુભાવરહિતારમ્મણમેવ ‘‘આરમ્મણપુરેજાત’’ન્તિ વુત્તં, તસ્સ નિસ્સયપચ્ચયતા ન લબ્ભતીતિ ‘‘નિસ્સયિન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયતા ન લબ્ભતી’’તિ વત્તબ્બં. ઇતો ઉત્તરિપીતિ પુરેજાતતો પરતોપીતિ અત્થો, ઇતો વા ઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તતો નિસ્સયિન્દ્રિયવિપ્પયુત્તતો વા ઉત્તરિ આરમ્મણાધિપતિઆદિ ચ લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં વેદિતબ્બન્તિ અત્થો વત્તબ્બો. કમ્માદીસુ પન લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં ન વક્ખતીતિ પુરિમોયેવેત્થ અત્થો અધિપ્પેતો.

‘‘કબળીકારો આહારો આહારપચ્ચયોવા’’તિ પુરિમપાઠો, અત્થિઅવિગતપચ્ચયોપિ પન સો હોતિ, તેન ‘‘કબળીકારો આહારો આહારપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ અત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ દ્વીહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતી’’તિ પઠન્તિ.

‘‘યથાનુરૂપં ઝાનપચ્ચયે વુત્તાનં દસન્નં હેતુઅધિપતીનઞ્ચાતિ ઇમેસં વસેના’’તિ પુરિમપાઠો, ‘‘યથાનુરૂપં ઝાનપચ્ચયે વુત્તાનં મગ્ગવજ્જાનં નવન્નં હેતુઅધિપતિઝાનાનઞ્ચાતિ ઇમેસં વસેના’’તિ પચ્છિમપાઠો, તેસુ વિચારેત્વા યુત્તો ગહેતબ્બો.

સમનન્તરનિરુદ્ધતાય આરમ્મણભાવેન ચ સદિસો પચ્ચયભાવો પચ્ચયસભાગતા, વિરુદ્ધપચ્ચયતા પચ્ચયવિસભાગતા. ‘‘ઇમિના ઉપાયેના’’તિ વચનતો હેતુઆદીનં સહજાતાનં સહજાતભાવેન સભાગતા, સહજાતાસહજાતાનં હેતુઆરમ્મણાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિસભાગતાતિ એવમાદિના ઉપાયેન સભાગતા વિસભાગતા યોજેતબ્બા.

જનકાયેવ, ન અજનકાતિ જનકભાવપ્પધાનાયેવ હુત્વા પચ્ચયા હોન્તિ, ન ઉપત્થમ્ભકભાવપ્પધાનાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યેસં હેતુઆદયો પચ્ચયા હોન્તિ, તે તેહિ વિના નેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન ચ પવત્તન્તીતિ તેસં ઉભયપ્પધાનતા વુત્તા. ન હિ તે અનન્તરાદયો વિય જનનેનેવ પવત્તિં કરોન્તીતિ.

સબ્બેસં ઠાનં કારણભાવો સબ્બટ્ઠાનં, તં એતેસં અત્થીતિ સબ્બટ્ઠાનિકા. ઉપનિસ્સયં ભિન્દન્તેન તયોપિ ઉપનિસ્સયા વત્તબ્બા, અભિન્દિત્વા વા ઉપનિસ્સયગ્ગહણમેવ કાતબ્બં. તત્થ ભિન્દનં પકતૂપનિસ્સયસ્સ રૂપાનં પચ્ચયત્તાભાવદસ્સનત્થં, આરમ્મણાનન્તરૂપનિસ્સયાનં પન પુબ્બે આરમ્મણાધિપતિઅનન્તરગ્ગહણેહિ ગહિતત્તા તેસુ એકદેસેન અનન્તરૂપનિસ્સયેન ઇતરમ્પિ દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. પુરેજાતપચ્છાજાતાપિ અસબ્બટ્ઠાનિકા અરૂપરૂપાનઞ્ઞેવ યથાક્કમેન પચ્ચયભાવતોતિ એત્થ પુરેજાતપચ્ચયો અનન્તરાદીસુ એવ વત્તબ્બો તંસમાનગતિકત્તા, ન ચ યુગળભાવો પચ્છાજાતેન સહ કથને કારણં અસબ્બટ્ઠાનિકદસ્સનમત્તસ્સ અધિપ્પેતત્તાતિ તં તત્થ પઠિત્વા ‘‘પચ્છાજાતોપિ અસબ્બટ્ઠાનિકો રૂપાનંયેવ પચ્ચયભાવતો’’તિ પઠન્તિ.

પચ્ચયનિદ્દેસપકિણ્ણકવિનિચ્છયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુચ્છાવારો

૧. પચ્ચયાનુલોમવણ્ણના

એકેકં તિકદુકન્તિ એકેકં તિકં દુકઞ્ચાતિ અત્થો, ન તિકદુકન્તિ.

પચ્ચયા ચેવાતિ યે કુસલાદિધમ્મે પટિચ્ચાતિ વુત્તા, તે પટિચ્ચત્થં ફરન્તા કુસલાદિપચ્ચયા ચેવાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘તે ચ ખો સહજાતાવા’’તિ. યેહિ પન હેતાદિપચ્ચયેહિ ઉપ્પત્તિ વુત્તા, તે સહજાતાપિ હોન્તિ અસહજાતાપીતિ. એત્થ પટિચ્ચસહજાતવારેહિ સમાનત્થેહિ પટિચ્ચસહજાતાભિધાનેહિ સમાનત્થં બોધેન્તેન ભગવતા પચ્છિમવારેન પુરિમવારો, પુરિમવારેન ચ પચ્છિમવારો ચ બોધિતોતિ વેદિતબ્બો. એસ નયો પચ્ચયનિસ્સયવારેસુ સંસટ્ઠસમ્પયુત્તવારેસુ ચ, એવઞ્ચ નિરુત્તિકોસલ્લં જનિતં હોતીતિ.

‘‘તે તે પન પઞ્હે ઉદ્ધરિત્વા પુન કુસલો હેતુ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માન’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘કુસલા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાન’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૧) પઞ્હાવારપાઠોતિ પમાદલેખા એસાતિ પાળિયં આગતપાઠમેવ પઠન્તિ. પુરિમવારેસુ સહજાતનિસ્સયસમ્પયુત્તપચ્ચયભાવેહિ કુસલાદિધમ્મે નિયમેત્વા તસ્મિં નિયમે કુસલાદીનં હેતુપચ્ચયાદીહિ ઉપ્પત્તિં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં, ન તત્થ ‘‘ઇમે નામ તે ધમ્મા હેતાદિપચ્ચયભૂતા’’તિ વિઞ્ઞાયન્તિ, તસ્મા તત્થ ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૫) એવમાદીહિ સઙ્ગહિતે પટિચ્ચત્થાદિફરણકભાવે હેતાદિપચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નેસુ હેતાદિપચ્ચયાનં નિચ્છયાભાવતો પઞ્હા નિજ્જટા નિગ્ગુમ્બા ચ કત્વા ન વિભત્તા, ઇધ પન ‘‘સિયા કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવમાદીહિ સઙ્ગહિતા હેતાદિપચ્ચયભૂતા કુસલાદયો પચ્ચયુપ્પન્ના ચ નિચ્છિતા, ન કોચિ પુચ્છાસઙ્ગહિતો અત્થો અનિચ્છિતો નામ અત્થીતિ આહ ‘‘સબ્બેપિ તે પઞ્હા નિજ્જટા નિગ્ગુમ્બા ચ કત્વા વિભત્તા’’તિ. પઞ્હા પન ઉદ્ધરિત્વા વિસ્સજ્જનં સબ્બત્થ સમાનન્તિ ન તં સન્ધાય નિજ્જટતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

ઉપ્પત્તિયા પઞ્ઞાપિતત્તાતિ પુચ્છામત્તેનેવ ઉપ્પત્તિયા ઠપિતત્તા પકાસિતત્તા, નાનપ્પકારેહિ વા ઞાપિતત્તાતિ અત્થો.