૧. પટિચ્ચવારવણ્ણના

૧. પચ્ચયાનુલોમં

(૧) વિભઙ્ગવારો

૫૩. યા કુસલત્તિકે લભન્તિ, ન તાયેવ વેદનાત્તિકાદીસૂતિ તિકપદનાનત્તમત્તેન વિના મૂલાવસાનવસેન સદિસતં સન્ધાય ‘‘ન તાયેવા’’તિ વુત્તં, ન ચ કેવલં તિકન્તરેયેવ, કુસલત્તિકેપિ પન યા પટિચ્ચવારે લભન્તિ, ન તાયેવ પચ્ચયવારાદીસૂતિ સબ્બપુચ્છાસમાહરણં ઇધ કત્તબ્બમેવ. ધમ્માનુલોમપચ્ચનીયે ચ તિકપટ્ઠાને વિતક્કત્તિકપીતિત્તિકાનં વિસ્સજ્જને સબ્બાપેતા વિસ્સજ્જનં લભન્તીતિ એત્થ પીતિત્તિકગ્ગહણં ન કાતબ્બં. ન હિ તત્થ એકૂનપઞ્ઞાસ પુચ્છા વિસ્સજ્જનં લભન્તીતિ.

તેન સદ્ધિન્તિ તેન સહજાતપચ્ચયભૂતેન સદ્ધિન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘યાવ નિરોધગમના ઉદ્ધં પજ્જતી’’તિ ચ ‘‘ઉપ્પાદાદયો વા પાપુણાતી’’તિ ચ વચનેહિ ખણત્તયસમઙ્ગી ઉપ્પજ્જતીતિ વુચ્ચતીતિ અનુઞ્ઞાતં વિય હોતિ, ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગીયેવ પન એવં વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

યસ્મા પન એકો ખન્ધો એકસ્સાતિઆદિ ઇધ કુસલવચનેન ગહિતે ખન્ધે સન્ધાય વુત્તં. વેદનાત્તિકાદીસુ પન એકં ખન્ધં પટિચ્ચ દ્વિન્નં, દ્વે પટિચ્ચ એકસ્સપિ, હેતુદુકાદીસુ ચ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસં પટિચ્ચ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસસ્સપિ ઉપ્પત્તિ વુત્તાતિ સહ ઉપ્પજ્જમાનાનં સબ્બેસં ધમ્માનં પચ્ચયો હોન્તો એકેકસ્સપિ દુકતિકાદિભેદાનઞ્ચ પચ્ચયો નામ હોતિયેવ, તથા દુકાદિભેદાનઞ્ચાતિ.

‘‘રૂપેન સદ્ધિં અનુપ્પત્તિતો આરુપ્પવિપાકઞ્ચ ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં પન ન સબ્બસ્મિં એતસ્મિં વચને ગહેતબ્બં, અથ ખો ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપ’’ન્તિ એત્થેવ. ન કેવલઞ્ચ આરુપ્પવિપાકોવ, અથ ખો લોકુત્તરવિપાકકિરિયાબ્યાકતમ્પિ આરુપ્પે ઉપ્પજ્જમાનં એત્થ ન ગહેતબ્બં. ‘‘વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિ એત્થ પન ન કિઞ્ચિ રૂપેન વિના સહ વા ઉપ્પજ્જમાનં સહેતુકં વિપાકકિરિયાબ્યાકતં અગ્ગહિતં નામ અત્થિ. તત્થ પન યં રૂપેન સહ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નવિસેસં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપ’’ન્તિ વુત્તં.

‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ એત્તકે વત્તબ્બે પચ્ચયભૂતસ્સ વત્થુસ્સ ‘‘કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિ એતસ્મિં સામઞ્ઞવચને પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન અગ્ગહિતતાપત્તિં નિવારેતું ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂ’’તિ વુત્તં. ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધાતિ વા વત્થુખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતાનં પચ્ચયભાવવિસેસદસ્સનત્થં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખં વચનદ્વયં વુત્તં સામઞ્ઞેન ગહિતમ્પિ વિસું ઉદ્ધટં.

મહાભૂતેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્તન્તિ યં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં કટત્તારૂપઞ્ચ ઉપાદારૂપં ઉપાદારૂપગ્ગહણેન વિના ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં, તસ્સ મહાભૂતેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થન્તિ અત્થો. એતસ્મિં પન દસ્સને ખન્ધપચ્ચયસહિતાસહિતઞ્ચ સબ્બં ઉપાદારૂપં ઇતો પરેસુ સહજાતપચ્ચયાદીસુ સઙ્ગહિતન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘કટત્તારૂપં પટિસન્ધિયમ્પી’’તિ પિ-સદ્દો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપન્તિ વુત્તનયેનાતિ ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ એત્થ અત્થતો અયં નયો વુત્તોતિ સન્ધાયાહ.

૫૪. રૂપમિસ્સકા પહાયાતિ યાસુ પુચ્છાસુ રૂપેન વિના પચ્ચયુપ્પન્નં ન લબ્ભતિ, અથ ખો રૂપમિસ્સકમેવ લબ્ભતિ, તા પહાયાતિ અધિપ્પાયો.

૫૭. ‘‘તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’’તિ વચનતોતિ ગબ્ભસેય્યકપટિસન્ધિયા પઞ્ચક્ખન્ધસબ્ભાવેન તાય સમાનલક્ખણા સબ્બાપિ પઞ્ચવોકારપટિસન્ધિ ઓક્કન્તિનામકાતિ સાધેતિ. પરિપુણ્ણધમ્માનં વિસ્સજ્જનં એત્થ અત્થીતિ પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જના.

એત્થ ચ ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ તયો…પે… મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩) એત્તાવતા પઞ્ચવોકારે સબ્બં ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનરૂપં દસ્સિતં. અવસેસં પન દસ્સેતું ‘‘બાહિર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બાહિરન્તિ એતેન અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપં દસ્સેતિ, પુન આહારસમુટ્ઠાનં ઉતુસમુટ્ઠાનન્તિ એતેહિ સબ્બં ઇન્દ્રિયબદ્ધં આહારઉતુસમુટ્ઠાનરૂપં. તત્થ ‘‘ઉતુસમુટ્ઠાનં એક’’ન્તિઆદિના અસઞ્ઞસત્તાનમ્પિ ઉતુસમુટ્ઠાનં વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ તત્થ તસ્સ વજ્જને કારણં અત્થીતિ. આદિમ્હિ પન ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચા’’તિઆદિ અવિસેસવચનં સહજાતં અરૂપમ્પિ પચ્ચયં હેતાદિકે ચ પચ્ચયે બહુતરે લભન્તં ચિત્તસમુટ્ઠાનકટત્તારૂપદ્વયં સહ સઙ્ગણ્હિત્વા વુત્તં, એવઞ્ચ કત્વા તસ્સ પરિયોસાને ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા તત્થ કટત્તારૂપં ચિત્તસમુટ્ઠાનસમ્બન્ધં તંસમાનગતિકં પઞ્ચવોકારે વત્તમાનમેવ ગહિતન્તિ અગ્ગહિતં કટત્તારૂપં દસ્સેતું ‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા ઉપાદારૂપં ઇધપિ કમ્મપચ્ચયવિભઙ્ગે વિય ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૬૩) કટત્તારૂપભાવવિસિટ્ઠં ઉપાદારૂપં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ વુત્તસ્સ ઉતુસમુટ્ઠાનસ્સ પુનવચને પયોજનં અત્થીતિ.

કસ્મા પન યથા બાહિરાદીસુ ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપ’’ન્તિ અવિસેસેત્વા ઉપાદારૂપં વુત્તં, એવં અવત્વા ચિત્તકમ્મજઉપાદારૂપાનિ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ હેતુપચ્ચયાદીસુ સહ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં ઉપાદારૂપં અસઞ્ઞસત્તાનં…પે… કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ અધિપતિપચ્ચયાદીસુ વિસું ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપભાવકટત્તારૂપભાવેહિ વિસેસેત્વાવ વુત્તાનીતિ? તત્થ બાહિરગ્ગહણાદીહિ વિય એત્થ મહાભૂતાનં કેનચિ અવિસેસિતત્તા. અપિચ ઇદ્ધિચિત્તનિબ્બત્તાનં કમ્મપચ્ચયાનઞ્ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનં બાહિરરૂપાયતનાદીનં ચિત્તં કમ્મઞ્ચ હેતાદીસુ ન કોચિ પચ્ચયો, આહારઉતુસમુટ્ઠાનાનં પન ચિત્તં પચ્છાજાતભાવેન ઉપત્થમ્ભકમેવ, ન જનકં, મહાભૂતાનેવ પન તેસં સહજાતાદિભાવેન જનકાનિ, તસ્મા સતિપિ ચિત્તેન કમ્મેન ચ વિના અભાવે હેતાદિપચ્ચયભૂતેહિ અરૂપેહિ ઉપ્પજ્જમાનાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપકટત્તારૂપભૂતાનેવ ઉપાદારૂપાનિ હોન્તિ, ન અઞ્ઞાનીતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું ચિત્તકમ્મજેસ્વેવ ઉપાદારૂપેસુ વિસેસનં કતં. અઞ્ઞાનિ વા સમાનજાતિકેન રૂપેન સમુટ્ઠાનાનિ પાકટવિસેસનાનેવાતિ ન વિસેસનં અરહન્તિ, એતાનિ પન અસમાનજાતિકેહિ અરૂપેહિ સમુટ્ઠિતાનિ વિસેસનં અરહન્તીતિ વિસેસિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. યથા વા ચિત્તકમ્માનિ ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનાનં સવિસેસેન પચ્ચયભાવેન પચ્ચયા હોન્તિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવતો મૂલકરણભાવતો ચ, ન એવં ઉતુઆહારા તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ચિત્તકમ્મજાનેવ વિસું વિસેસનં અરહન્તિ. ઇતરાનિ પન મહાભૂતવિસેસેનેવ વિસેસિતાનિ, ઇધ ઉપાદારૂપવિસેસનેન મહાભૂતાનિ વિય. ન હિ અઞ્ઞતરવિસેસનં ઉભયવિસેસનં ન હોતીતિ.

૫૮. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધાતિ ખન્ધવત્થૂનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતાદસ્સનેન પુબ્બે વિસું પચ્ચયભાવેન દસ્સિતાનં ખન્ધાનં એકતો પચ્ચયભાવો દસ્સિતો હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ચતુન્નમ્પિ ખન્ધાનં એકતો વત્થુના અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતં દસ્સેતું વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂ’’તિ ઇદં પન ચતુન્નમ્પિ ખન્ધાનં એકતો પટિચ્ચત્થફરણતાદસ્સનત્થં, ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ વત્થુસ્સ. ન કેવલઞ્ચ ખન્ધાનં ઇધેવ, હેતુપચ્ચયાદીસુપિ અયમેવ નયો. તત્થ સબ્બેસં ખન્ધાનં વિસું પટિચ્ચત્થફરણતં દસ્સેત્વા પુન ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ વત્થુસ્સપિ દસ્સિતાય ‘‘એકં ખન્ધઞ્ચ વત્થુઞ્ચ પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિઆદિના ખન્ધવત્થૂનઞ્ચ દસ્સિતાયેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બા.

કસ્મા પનેત્થ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા, કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાના મહાભૂતા’’તિ એવમાદિ ન વુત્તં, નનુ યદેવ પટિચ્ચત્થં ફરતિ, ન તેનેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ભવિતબ્બં હેતુપચ્ચયાદીહિ વિય. ન હિ યં ‘‘એકં તયો દ્વે ચ ખન્ધે પટિચ્ચા’’તિ વુત્તં, તે હેતુપચ્ચયભૂતા એવ હોન્તિ. એસ નયો આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ. પચ્ચયવારે ચ ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૫૬) વુત્તં, ન વત્થુ કુસલાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો હોતિ, અથ ચ પન તંપચ્ચયા ખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પત્તિ વુત્તા એવ. યદિપિ કુસલા ખન્ધા મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ન હોન્તિ, તથાપિ તે પટિચ્ચ તેસં ઉપ્પત્તિ વત્તબ્બા સિયાતિ? ન વત્તબ્બા ખન્ધસહજાતાનં મહાભૂતાનં ખન્ધાનં પચ્ચયભાવાભાવતો. અઞ્ઞમઞ્ઞસદ્દો હિ ન હેતાદિસદ્દો વિય નિરપેક્ખો, સહજાતાદિસદ્દો વિય વા અઞ્ઞતરાપેક્ખો, અથ ખો યથાવુત્તેતરેતરાપેક્ખો. પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ના ચ ખન્ધા મહાભૂતા ઇધ યથાવુત્તા ભવેય્યું, તેસુ ચ મહાભૂતા ખન્ધાનં ન કોચિ પચ્ચયો. યસ્સ ચ સયં પચ્ચયો, તતો તેન તન્નિસ્સિતેન વા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, યથા ખન્ધે પટિચ્ચ ખન્ધા, વત્થું પચ્ચયા ખન્ધા. તસ્મા અત્તનો પચ્ચયસ્સ પચ્ચયત્તાભાવતો તદપેક્ખત્તા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસદ્દસ્સ ખન્ધે પટિચ્ચ પચ્ચયા ચ મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પત્તિ ન વુત્તા, ન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ચ વુત્તા. ખન્ધા પન વત્થું પચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાના વત્થુસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તન્નિસ્સિતેન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા વત્થું પચ્ચયા ખન્ધાનં કુસલાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પત્તિ વુત્તાતિ.

૫૯. ન સા ગહિતાતિ ચક્ખાયતનાદીનિ નિસ્સયભૂતાનિ પટિચ્ચાતિ ન વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. નિસ્સયપચ્ચયભાવેન પન ન ચક્ખાયતનાદીનિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન રૂપાયતનાદીનિ વિય ન ગહિતાનીતિ.

૬૦. દ્વીસુ ઉપનિસ્સયેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, આરમ્મણૂપનિસ્સયમ્પિ પન યે લભન્તિ, તેસં વસેન આરમ્મણપચ્ચયસદિસન્તિ એવં વુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિ આહ. તત્થ ‘‘ન સબ્બે અકુસલા અબ્યાકતા આરમ્મણૂપનિસ્સયં લભન્તી’’તિ પુરિમપાઠો. કુસલાપિ પન મહગ્ગતા એકન્તેન, કામાવચરા ચ કદાચિ ન લભન્તીતિ ‘‘ન સબ્બે કુસલાકુસલાબ્યાકતા’’તિ પઠન્તિ.

૬૧. પુરેજાતપચ્ચયે યથા અઞ્ઞત્થ પચ્ચયં અનિદ્દિસિત્વાવ દેસના કતા, એવં અકત્વા કસ્મા ‘‘વત્થું પુરેજાતપચ્ચયા’’તિ વુત્તન્તિ? નિયમસબ્ભાવા. હેતુઆદીસુ હિ નિયમો નત્થિ. ન હિ તેહિ ઉપ્પજ્જમાનાનં અલોભાદીસુ કુસલાદીસુ રૂપાદીસુ ચ અયમેવ પચ્ચયોતિ નિયમો અત્થિ, ઇધ પન વત્થુ ન વત્થુધમ્મેસુ પુરેજાતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનાનં ધમ્માનં નિયમતો છબ્બિધં વત્થુ પુરેજાતપચ્ચયો હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ઇદં વુત્તં. આરમ્મણપુરેજાતમ્પિ હિ વત્થુપુરેજાતે અવિજ્જમાને ન લબ્ભતિ, એવઞ્ચ કત્વા પટિસન્ધિવિપાકસ્સ નપુરેજાતપચ્ચયા એવ ઉપ્પત્તિ વુત્તા, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સપિ તસ્સ પુરેજાતપચ્ચયો ન ઉદ્ધટો. ‘‘નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મં પટિચ્ચ વિપાકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ પુરેજાતપચ્ચયા’’તિ એતસ્સપિ અલાભતો તત્થ ‘‘પુરેજાતે તીણી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૩.૧૨૪) વુત્તન્તિ.

૬૩. તથા પટિસન્ધિક્ખણે મહાભૂતાનન્તિ મહાભૂતાનં એકક્ખણિકનાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયવસેનેવ તદુપાદારૂપાનમ્પિ વદતીતિ ચ દટ્ઠબ્બં. કટત્તારૂપાનન્તિ પવત્તિયં કટત્તારૂપાનન્તિ અધિપ્પાયો.

૬૪. યથાલાભવસેનાતિ ઇન્દ્રિયરૂપેસુ યં યં પટિસન્ધિયં લબ્ભતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન.

૬૯. વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનાનમ્પિ કેસઞ્ચિ નિયમતો વત્થુ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો, કેસઞ્ચિ ખન્ધા, ન ચ સમાનવિપ્પયુત્તપચ્ચયા એવ કુસલાદિકે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તિ, અથ ખો નાનાવિપ્પયુત્તપચ્ચયાપિ, તસ્મા તં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયા, ખન્ધે વિપ્પયુત્તપચ્ચયા’’તિ તત્થ તત્થ વુત્તં. તત્થ તદાયત્તવુત્તિતાય પચ્ચયુપ્પન્નો પચ્ચયં પચ્ચયં કરોતીતિ ઇમસ્સત્થસ્સ વસેન ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં. વત્થું ખન્ધે વિપ્પયુત્તપચ્ચયકરણતોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વત્થું પટિચ્ચ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા, વત્થુના વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેના’’તિ અત્થો વુત્તો, તત્થ કુસલાનં ખન્ધાનં વત્થું પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ ‘‘વત્થું પટિચ્ચા’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ, ઇદં પન પટિચ્ચસદ્દેન અયોજેત્વા ‘‘પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જન્તિ વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયા’’તિ યોજેત્વા તસ્સત્થો ‘‘વત્થુના વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેના’’તિ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. કિં પન પટિચ્ચાતિ? યં ‘‘એકં ખન્ધ’’ન્તિઆદિકં પાળિયં પટિચ્ચાતિ વુત્તં. તમેવ અત્થં પાકટં કત્વા ‘‘વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ ખન્ધે પટિચ્ચ ખન્ધા, વત્થુના વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેના’’તિ પઠન્તિ. અનન્તરત્તા પાકટસ્સ અબ્યાકતચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સેવ ગહણં મા હોતૂતિ ‘‘અબ્યાકતચિત્તસમુટ્ઠાનમ્પિ કુસલાકુસલચિત્તસમુટ્ઠાનમ્પી’’તિ આહ. આસન્નમ્પિ દૂરમ્પિ સબ્બન્તિ વુત્તં હોતીતિ.

૭૧-૭૨. ‘‘ઇમે વીસતિ પચ્ચયાતિ સંખિપિત્વા દસ્સિતાનં વસેનેતં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ યદિ એકેનપિ દેસનં સંખિત્તં સંખિત્તમેવ, આદિમ્હિ પન તયો પચ્ચયા વિપ્પયુત્તપચ્ચયો એકમ્પિ પદં અપરિહાપેત્વા વિત્થારિતાતિ તે ચત્તારો પચ્છાજાતઞ્ચ વજ્જેત્વા ‘‘ઇમે એકૂનવીસતિ પચ્ચયા’’તિ વત્તબ્બં સિયા. એત્તકા હિ સંખિપિત્વા દસ્સિતાતિ. યે પન પાળિયં વિત્થારિતં અવિત્થારિતઞ્ચ સબ્બં સઙ્ગહેત્વા વુત્તન્તિ વદન્તિ, તેસં ‘‘ઇમે તેવીસતિ પચ્ચયા’’તિ પાઠેન ભવિતબ્બં. આદિમ્હિ પન તયો પચ્ચયે વિત્થારિતે વજ્જેત્વા યતો પભુતિ સઙ્ખેપો આરદ્ધો, તતો ચતુત્થતો પભુતિ સંખિત્તં વિત્થારિતઞ્ચ સહ ગહેત્વા ‘‘ઇમે તેવીસતિ પચ્ચયા’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

વિભઙ્ગવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૨) સઙ્ખ્યાવારો

૭૩. તથા પુરેજાતપચ્ચયેતિ યથા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે વિસેસો વિભઙ્ગે અત્થિ, તથા પુરેજાતપચ્ચયેપિ અત્થીતિ અત્થો. ‘‘વત્થું પુરેજાતપચ્ચયા’’તિ હિ તત્થ વિસેસો પટિસન્ધિઅભાવો ચાતિ. વિપાકાનિ ચેવ વીથિચિત્તાનિ ચ ન લબ્ભન્તીતિ એતેન ‘‘કિરિયાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચા’’તિઆદિકે (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩) વિભઙ્ગે વિપાકાબ્યાકતાભાવં કિરિયાબ્યાકતે ચ અજવનસ્સ સબ્બેન સબ્બં અલબ્ભમાનતં વિસેસં દસ્સેતિ.

૭૪. એકમૂલકે દસ્સિતાય દેસનાય લબ્ભમાનગણનઞ્ઞેવ આદાયાતિ ઇદં એતસ્મિં અનુલોમે સુદ્ધિકનયે દસ્સિતગણનતો તતો પરેસુ નયેસુ અઞ્ઞિસ્સા અભાવં સન્ધાય વુત્તં. અબહુગણનેન યુત્તસ્સ તેન સમાનગણનતા ચ ઇમસ્મિં અનુલોમેયેવ દટ્ઠબ્બા. પચ્ચનીયે પન ‘‘નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણે એક’’ન્તિઆદિં (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૦૪) વક્ખતીતિ.

૭૬-૭૯. તે પન સઙ્ખિપિત્વા તેવીસતિમૂલકોવેત્થ દસ્સિતોતિ એત્થ પચ્છાજાતવિપાકાનં પરિહીનત્તા ‘‘દ્વાવીસતિમૂલકો’’તિ વત્તબ્બં સિયા સાસેવનસવિપાકાનં વસેન. દુવિધમ્પિ પન દ્વાવીસતિમૂલકં સહ ગહેત્વા સઙ્ગહિતે તસ્મિં ઉભયસબ્ભાવતો ‘‘તેવીસતિમૂલકો’’તિ આહાતિ દટ્ઠબ્બં. આસેવનવિપાકાનં વા વિરોધાભાવે સતિ પુચ્છાય દસ્સિતનયેન તેવીસતિમૂલકેન ભવિતબ્બં, તસ્સ ચ નામં દ્વાવીસતિમૂલકે આરોપેત્વા ‘‘તેવીસતિમૂલકો’’તિ વુત્તન્તિ અયમેત્થ રુળ્હી.

આરમ્મણપદે ચેવાતિ એતેન એકમૂલકે અઞ્ઞપદાનિ વજ્જેતિ. ન હિ એકમૂલકે હેતાદીસુ તયોવાતિ અધિપ્પાયો. સુદ્ધિકનયો પન આરમ્મણમૂલકાદીસુ ન લબ્ભતીતિ આરમ્મણમૂલકે ‘‘નવા’’તિ એતાય અધિકગણનાય અભાવદસ્સનત્થં ‘‘આરમ્મણે ઠિતેન સબ્બત્થ તીણેવ પઞ્હા’’તિ વુત્તં. તત્થ કાતબ્બાતિ વચનસેસો. તીણેવાતિ ચ તતો ઉદ્ધં ગણનં નિવારેતિ, ન અધો પટિક્ખિપતિ. તેન ‘‘વિપાકે એક’’ન્તિ ગણના ન નિવારિતાતિ દટ્ઠબ્બા. તીસુ એકસ્સ અન્તોગધતાય ચ ‘‘તીણેવા’’તિ વુત્તન્તિ. ઇતીતિઆદિના ‘‘સબ્બત્થ તીણેવા’’તિ વચનેન અત્તનો વચનં દળ્હં કરોતિ.

૮૦-૮૫. યે …પે… તં દસ્સેતુન્તિ એત્થાયમધિપ્પાયો – યદિપિ અવિગતાનન્તરં ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા હેતુયા તીણી’’તિ વુત્તેપિ ઊનતરગણનેન સદ્ધિં સંસન્દને યા ગણના લબ્ભતિ, સા દસ્સિતા હોતિ, તથાપિ ઊનતરગણનેહિ સમાનગણનેહિ ચ સદ્ધિં સંસન્દને ઊનતરા સમાના ચ હોતિ, ન એવં આવિકરણવસેન દસ્સિતા હોતિ, વિપલ્લાસયોજનાય પન તથા દસ્સેતિ. વચનેન વા હિ લિઙ્ગેન વા અત્થવિસેસાવિકરણં હોતીતિ. તેનેતં આવિકરોતીતિ એત્થાપિ એવમેવ અધિપ્પાયો યોજેતબ્બો. પચ્ચનીયાદીસુપિ પન ‘‘નારમ્મણપચ્ચયા નહેતુયા એકં…પે… નોવિગતપચ્ચયા નહેતુયા એક’’ન્તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૦૭) મૂલપદં આદિમ્હિયેવ ઠપેત્વા યોજના કતા, ન ચ તત્થ એતં લક્ખણં લબ્ભતિ, તસ્મા મૂલપદસ્સ આદિમ્હિ ઠપેત્વા યોજનમેવ કમો, ન ચક્કબન્ધનન્તિ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા હેતુયા તીણી’’તિઆદિ યોજિતં, ન ચ વિઞ્ઞાતે અત્થે વચનેન લિઙ્ગેન ચ પયોજનમત્થીતિ.

પચ્ચયાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિચ્ચવારો

પચ્ચયપચ્ચનીયવણ્ણના

૮૬-૮૭. ‘‘અહેતુકં વિપાકાબ્યાકતન્તિ ઇદં રૂપસમુટ્ઠાપકવસેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, સબ્બસઙ્ગાહકવસેન પનેતં ન ન સક્કા યોજેતું.

૯૩. સહજાતપુરેજાતપચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ એત્થ ચ સહજાતા ચ હેતાદયો પુરેજાતા ચ આરમ્મણાદયો પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ન હિ નપચ્છાજાતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાના દ્વીહેવ સહજાતપુરેજાતપચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જન્તિ, અથ ખો પચ્છાજાતવજ્જેહિ સબ્બેહીતિ.

૯૪-૯૭. નાહારપચ્ચયે એકચ્ચં રૂપમેવ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નન્તિ યં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, સો પચ્ચયો રૂપમેવાતિ કત્વા વુત્તં. યસ્મા પન પચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ, સો અરૂપમ્પિ હોતિ યથા કમ્મં કટત્તારૂપસ્સ.

૯૯-૧૦૨. નમગ્ગપચ્ચયે યદિપિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાદયો સબ્બે રૂપકોટ્ઠાસા લબ્ભન્તિ, તથાપિ યં મગ્ગપચ્ચયં લભતિ, તસ્સ પહીનત્તા ‘‘એકચ્ચં રૂપં પચ્ચયુપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તં, એવમેવ પન નહેતુપચ્ચયાદીસુપિ એકચ્ચરૂપસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નતા દટ્ઠબ્બા.

૧૦૭-૧૩૦. નાહારનઇન્દ્રિયનઝાનનમગ્ગપચ્ચયા સબ્બત્થ સદિસવિસ્સજ્જનાતિ ઇદં એતેસુ મૂલભાવેન ઠિતેસુ ગણનાય સમાનતં સન્ધાય વુત્તં. મૂલાનઞ્હિ ઇધ વિસ્સજ્જનં ગણનાયેવ, ન સરૂપદસ્સનન્તિ. નસહજાતાદિચતુક્કં ઇધાપિ પરિહીનમેવાતિ સુદ્ધિકનયે વિય મૂલેસુપિ પરિહીનમેવાતિ અત્થો.

પચ્ચયપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયાનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના

૧૩૧-૧૮૯. હેતાધિપતિમગ્ગપચ્ચયેસુ અનુલોમતો ઠિતેસુ…પે… અટ્ઠ પચ્ચનીયતો ન લબ્ભન્તીતિ તિણ્ણમ્પિ સાધારણાનં પચ્ચનીયતો અલબ્ભમાનાનં સબ્બેસં સઙ્ગહવસેન વુત્તં, તસ્મા મગ્ગપચ્ચયે ઇતરેહિ સાધારણા સત્તેવ યોજેતબ્બા. અધિપતિપચ્ચયે અનુલોમતો ઠિતે હેતુપચ્ચયોપિ પચ્ચનીયતો ન લબ્ભતિ, સો પન મગ્ગેન અસાધારણોતિ કત્વા ન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. યેહિ વિના અરૂપં ન ઉપ્પજ્જતિ, તે એકન્તિકત્તા અરૂપટ્ઠાનિકાતિ ઇધ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા, તેન પુરેજાતાસેવનપચ્ચયા તેહિ વિનાપિ અરૂપસ્સ ઉપ્પત્તિતો વજ્જિતા હોન્તિ. સબ્બટ્ઠાનિકા અઞ્ઞમઞ્ઞઆહારિન્દ્રિયા ચ તેહિ વિના અરૂપસ્સ અનુપ્પત્તિતો સઙ્ગહિતાતિ. ઊનતરગણનાનંયેવ વસેનાતિ યદિ અનુલોમતો ઠિતા એકકાદયો દ્વાવીસતિપરિયોસાના ઊનતરગણના હોન્તિ, તેસં વસેન પચ્ચનીયતો યોજિતસ્સ તસ્સ તસ્સ ગણના વેદિતબ્બા. અથ પચ્ચનીયતો યોજિતો ઊનતરગણનો, તસ્સ વસેન અનુલોમતો ઠિતસ્સપિ ગણના વેદિતબ્બાતિ અત્થો. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા નારમ્મણે એક’’ન્તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૪૬) પન ન ઇદં લક્ખણં એકન્તિકં.

પચ્ચયાનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયપચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના

૧૯૦. સબ્બત્થેવાતિ ન કેવલં હેતુમ્હિયેવ, અથ ખો સબ્બેસુ પચ્ચયેસુ પચ્ચનીકતો ઠિતેસૂતિ અત્થો. પુરેજાતં આસેવનઞ્ચ અલભન્તં કઞ્ચિ નિદસ્સનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘પટિસન્ધિવિપાકો પના’’તિઆદિમાહ.

‘‘પુરેજાતપચ્છાજાતાસેવનવિપાકવિપ્પયુત્તેસુ પચ્ચનીકતો ઠિતેસુ એકં ઠપેત્વા અવસેસા અનુલોમતો લબ્ભન્તી’’તિ ઇદં અવસેસાનં લાભમત્તં સન્ધાય વુત્તં. ન સબ્બેસં અવસેસાનં લાભન્તિ દટ્ઠબ્બં. યદિપિ હિ પચ્છાજાતે પસઙ્ગો નત્થિ ‘‘અનુલોમતો સબ્બત્થેવ ન લબ્ભતી’’તિ અપવાદસ્સ કતત્તા, પુરેજાતો પન વિપ્પયુત્તે પચ્ચનીકતો ઠિતે અનુલોમતો લબ્ભતીતિ ઇદમ્પિ અવસેસા સબ્બેતિ અત્થે ગય્હમાને આપજ્જેય્ય. યમ્પિ કેચિ ‘‘વિપ્પયુત્તપચ્ચયરહિતે આરુપ્પેપિ આરમ્મણપુરેજાતસ્સ સમ્ભવં ઞાપેતું એવં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તમ્પિ તેસં રુચિમત્તમેવ. ન હિ યત્થ વત્થુપુરેજાતં ન લબ્ભતિ, તત્થ આરમ્મણપુરેજાતભાવેન ઉપકારકં હોતીતિ દસ્સિતોયં નયોતિ. યુજ્જમાનકવસેનાતિ પચ્ચનીકતો ઠિતસ્સ ઠપેતબ્બત્તા વુત્તં, યુજ્જમાનકપચ્ચયુપ્પન્નવસેન વાતિ અત્થો. ‘‘મગ્ગપચ્ચયે પચ્ચનીકતો ઠિતે હેતુપચ્ચયો અનુલોમતો ન લબ્ભતી’’તિ પુરિમપાઠો, અધિપતિપચ્ચયોપિ પન ન લબ્ભતીતિ ‘‘હેતાધિપતિપચ્ચયા અનુલોમતો ન લબ્ભન્તી’’તિ પઠન્તિ. અધિપતિપચ્ચયે પચ્ચનીકતો ઠિતે પચ્છાજાતતો અઞ્ઞો અનુલોમતો અલબ્ભમાનો નામ નત્થીતિ ન વિચારિતં. અઞ્ઞમઞ્ઞે પચ્ચનીકતો ઠિતે ‘‘અરૂપાનંયેવા’’તિ વુત્તા નવ અનુલોમતો ન લબ્ભન્તિ, તમ્પિ પચ્ચનીકતો ઠિતેહિ આરમ્મણપચ્ચયાદીહિ સદિસતાય સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ ન વિચારિતં ભવિસ્સતીતિ.

૧૯૧-૧૯૫. યાવ આસેવના સબ્બં સદિસન્તિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞેન ઘટિતસ્સ મૂલસ્સ વિત્થારિતત્તા તતો પરાનિ મૂલાનિ સન્ધાય વુત્તં. તેસુ હિ અનુલોમતો યોજેતબ્બપચ્ચયા ચ પઞ્હા ચાતિ સબ્બં સદિસન્તિ.

ઇમસ્મિં પચ્ચનીયાનુલોમેતિ એતસ્સ ‘‘ઇમેસમ્પિ પકિણ્ણકાનં વસેનેત્થ ગણનવારો અસમ્મોહતો વેદિતબ્બો’’તિ એતેન સહ સમ્બન્ધો. તત્થ એત્થાતિ એતેસુ પચ્ચયેસૂતિ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પચ્ચનીયાનુલોમે લબ્ભમાનેસુ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મેસુપીતિ વા યોજેતબ્બં. તત્થ પિ-સદ્દેન ઇમમત્થં દીપેતિ – ન કેવલં પચ્ચયેસ્વેવ કિસ્મિઞ્ચિ પચ્ચનીકતો ઠિતે કેચિ અનુલોમતો ન લબ્ભન્તિ, અથ ખો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મેસુપિ કોચિ એકચ્ચં પચ્ચયં લભમાનો કઞ્ચિ પચ્ચયં ન લભતીતિ. તત્થ કમ્મપચ્ચયં લભમાનો યેભુય્યેન ઇન્દ્રિયપચ્ચયં લભતિ, મગ્ગપચ્ચયં લભમાનો યેભુય્યેન હેતુપચ્ચયં, તથા ચ ઝાનપચ્ચયં લભમાનો મગ્ગપચ્ચયન્તિ એતેસ્વેવ લાભાલાભા વિચારિતા. યત્થાતિ પઞ્ચવોકારપવત્તે અસઞ્ઞેસુ ચ. રૂપધમ્માતિ યથાવુત્તાનિ કટત્તારૂપાનેવ સન્ધાય વદતિ. ન હિ પઞ્ચવોકારપવત્તે સબ્બે રૂપધમ્મા હેતાદીનિ ન લભન્તીતિ. ‘‘હેતાધિપતિવિપાકિન્દ્રિયપચ્ચયે ન લભન્તી’’તિ પુરિમપાઠો, ઝાનમગ્ગેપિ પન ન લભન્તીતિ ‘‘હેતાધિપતિવિપાકિન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયે ન લભન્તી’’તિ પઠન્તિ. યે રૂપધમ્માનં પચ્ચયા હોન્તિ, તેસુ અરૂપટ્ઠાનિકવજ્જેસુ એતેયેવ ન લભન્તીતિ અધિપ્પાયો. પચ્છાજાતાહારવિપ્પયુત્તપચ્ચયેપિ હિ પવત્તે કટત્તારૂપં લભતીતિ. લબ્ભમાનાલબ્ભમાનપચ્ચયદસ્સનમત્તઞ્ચેતં, ન તેહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પત્તિઅનુપ્પત્તિદસ્સનન્તિ. એવં ઇન્દ્રિયપચ્ચયાલાભો જીવિતિન્દ્રિયં સન્ધાય વુત્તો સિયા. યથાવુત્તેસુ હિ ધમ્મવસેન પચ્છાજાતાદિત્તયમ્પિ અલભન્તં નામ કટત્તારૂપં નત્થિ. કો પન વાદો સબ્બટ્ઠાનિકકમ્મેસુ. ઇન્દ્રિયં પન અલભન્તં અત્થિ, કિન્તં? જીવિતિન્દ્રિયન્તિ. યદિ એવં ઉપાદારૂપાનિ સન્ધાય અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયમ્પિ ન લભન્તીતિ વત્તબ્બં, તં પન પાકટન્તિ ન વુત્તં સિયા. અરૂપિન્દ્રિયાલાભં વા સન્ધાય ઇન્દ્રિયપચ્ચયાલાભો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

૧૯૬-૧૯૭. નારમ્મણમૂલકેસુ દુકાદીસુ હેતુયા પઞ્ચાતિ યદિપિ તિકાદીસુ ‘‘હેતુયા પઞ્ચા’’તિ ઇદં નત્થિ, તથાપિ દુકાદીસુ સબ્બત્થ અનુત્તાનં વત્તુકામો ‘‘દુકાદીસૂ’’તિ સબ્બસઙ્ગહવસેન વત્વા તત્થ યં આદિદુકે વુત્તં ‘‘હેતુયા પઞ્ચા’’તિ, તં નિદ્ધારેતિ. કેચિ પન ‘‘નારમ્મણમૂલકે હેતુયા પઞ્ચા’’તિ પાઠં વદન્તિ. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞે એકન્તિ ભૂતરૂપમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ પુરિમપાઠો, વત્થુપિ પન લબ્ભતીતિ ‘‘ભૂતરૂપાનિ ચેવ વત્થુઞ્ચ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ પઠન્તિ. તિમૂલકેતિ ઇધાપિ દુમૂલકં તિમૂલકન્તિ વદન્તિ.

૨૦૩-૨૩૩. નકમ્મમૂલકે હેતુયા તીણીતિઆદીસુ ચેતનાવ પચ્ચયુપ્પન્નાતિ ઇદં ‘‘હેતુયા તીણી’’તિ એવંપકારે ચેતનામત્તસઙ્ગાહકે સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. આદિ-સદ્દો હિ પકારત્થોવ હોતીતિ. સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયાહારઅત્થિઅવિગતેસુ પન રૂપમ્પિ લબ્ભતીતિ.

પચ્ચયપચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિચ્ચવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સહજાતવારવણ્ણના

૨૩૪-૨૪૨. કુસલં ધમ્મં સહજાતો, કુસલં એકં ખન્ધં સહજાતોતિઆદીસુ સહજાતસદ્દેન સહજાતપચ્ચયકરણં સહજાતાયત્તભાવગમનં વા વુત્તન્તિ તસ્સ કરણસ્સ ગમનસ્સ વા કુસલાદીનં કમ્મભાવતો ઉપયોગવચનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એસ નયો પચ્ચયવારાદીસુપિ. તત્રાપિ હિ પચ્ચયસદ્દેન ચ નિસ્સયપચ્ચયકરણં નિસ્સયાયત્તભાવગમનં વા વુત્તં, સંસટ્ઠસદ્દેન ચ સમ્પયુત્તપચ્ચયકરણં સમ્પયુત્તાયત્તભાવગમનં વાતિ તંકમ્મભાવતો ઉપયોગવચનં કુસલાદીસુ કતન્તિ. સહજાતમ્પિ ચ ઉપાદારૂપં ભૂતરૂપસ્સ પચ્ચયો ન હોતીતિ ‘‘પટિચ્ચા’’તિ ઇમિના વચનેન દીપિતો પચ્ચયો ન હોતીતિ અત્થો. ‘‘ઉપાદારૂપં ભૂતરૂપસ્સા’’તિ ચ નિદસ્સનવસેન વુત્તં. ઉપાદારૂપસ્સપિ હિ ઉપાદારૂપં યથાવુત્તો પચ્ચયો ન હોતિ, વત્થુવજ્જાનિ રૂપાનિ ચ અરૂપાનન્તિ.

સહજાતવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પચ્ચયવારવણ્ણના

૨૪૩. પચ્ચયાતિ એત્થ પતિ અયો પચ્ચયો. પતિ-સદ્દો પતિટ્ઠત્થં દીપેતિ, અય-સદ્દો ગતિં, પતિટ્ઠાભૂતા ગતિ નિસ્સયો પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ, તતો પચ્ચયા, પચ્ચયકરણતો તદાયત્તભાવગમનતો વાતિ અત્થો.

‘‘મહાભૂતે પચ્ચયા ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૪૫) ભૂતુપાદારૂપાનિ સહ સઙ્ગણ્હિત્વા વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ચિત્તસમુટ્ઠાને ચ મહાભૂતે નિસ્સાય ચિત્તસમુટ્ઠાનં ઉપાદારૂપન્તિ સયં નિસ્સયો અહુત્વા નિસ્સયે ઉપ્પજ્જમાનેન ઉપાદારૂપેન નિદસ્સનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૨૫૫. અસઞ્ઞ…પે… કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપન્તિ એત્થ યો પટિચ્ચવારે સહજાતે કમ્મઉતુજાનં, કમ્મે ચ એકન્તાનેકન્તકમ્મજાનં વસેન અત્થો વુત્તો, સો નાધિપ્પેતો એવ ‘‘કટત્તારૂપ’’ન્તિ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપસ્સેવ સબ્બસ્સ ચ ગહિતત્તાતિ તં પહાય યથાગહિતસ્સ કટત્તારૂપસ્સ વિસેસનવસેન ‘‘ઉપાદારૂપસઙ્ખાતં કટત્તારૂપ’’ન્તિ અત્થમાહ. મહાભૂતે પન પટિચ્ચ પચ્ચયા ચ મહાભૂતાનં ઉપ્પત્તિ ન નિવારેતબ્બાતિ ઉપાદારૂપગ્ગહણેન કટત્તારૂપગ્ગહણં અવિસેસેત્વા ઉપાદારૂપાનં નિવત્તેતબ્બાનં અત્થિતાય કટત્તારૂપગ્ગહણેનેવ ઉપાદારૂપગ્ગહણસ્સ વિસેસનં દટ્ઠબ્બં.

૨૬૯-૨૭૬. ‘‘અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, કુસલં, અકુસલ’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘અબ્યાકતેન કુસલં, અકુસલં, અબ્યાકત’’ન્તિ, ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ચ અકુસલો ચ ધમ્મા કુસલસ્સાતિ અનામસિત્વા’’તિ ચ પુરિમપાઠે પમાદલેખા દટ્ઠબ્બા.

૨૮૬-૨૮૭. નહેતુપચ્ચયા નપુરેજાતે દ્વેતિ એત્થ અટ્ઠકથાયં ‘‘આરુપ્પે પન અહેતુકમોહસ્સ અહેતુકકિરિયસ્સ ચ વસેન દ્વેતિ વુત્તા, નવિપ્પયુત્તે દ્વેતિ આરુપ્પે અહેતુકાકુસલકિરિયવસેના’’તિ વુત્તં, તં લબ્ભમાનેસુ એકદેસેન નિદસ્સનવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. આરુપ્પે પન અહેતુકમોહસ્સ અહેતુકકિરિયાય અહેતુકપટિસન્ધિયા એકચ્ચસ્સ ચ રૂપસ્સ વસેન દ્વે વુત્તાતિ, નવિપ્પયુત્તે દ્વેતિ આરુપ્પે અહેતુકાકુસલકિરિયાએકચ્ચરૂપાનં વસેનાતિ વુત્તન્તિ. ‘‘નોનત્થિનોવિગતેસુ એકન્તિ સબ્બરૂપસ્સ વસેના’’તિ વુત્તં, નહેતુમૂલકત્તા ઇમસ્સ નયસ્સ હેતુપચ્ચયં લભન્તં ન લબ્ભતીતિ ‘‘એકચ્ચસ્સ રૂપસ્સ વસેના’’તિ ભવિતબ્બં. ચક્ખાદિધમ્મવસેન પન ચિત્તસમુટ્ઠાનાદિકોટ્ઠાસવસેન વા સબ્બં લબ્ભતીતિ ‘‘સબ્બરૂપસ્સા’’તિ વુત્તં સિયા.

૨૮૯-૨૯૬. આગતાનાગતન્તિ પઞ્હવસેન વુત્તં, લબ્ભમાનાલબ્ભમાનન્તિ આગતે ચ પઞ્હે લબ્ભમાનાલબ્ભમાનધમ્મવસેન.

પચ્ચયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નિસ્સયવારવણ્ણના

૩૨૯-૩૩૭. પચ્ચયવારેન નિસ્સયપચ્ચયભાવન્તિ નિસ્સયવારે વુત્તસ્સ નિસ્સયપચ્ચયભાવં નિયમેતુન્તિ અત્થો.

નિસ્સયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સંસટ્ઠવારવણ્ણના

૩૫૧-૩૬૮. સંસટ્ઠવારે પચ્ચનીયે ‘‘નવિપ્પયુત્તે પટિસન્ધિ નત્થી’’તિ ઇદં વત્થુવિરહિતાય પટિસન્ધિયા વિસું અનુદ્ધરણતો વુત્તં. પટિચ્ચવારાદીસુ હિ સહજાતસ્સ પચ્ચયભાવદસ્સનત્થં સવત્થુકા પટિસન્ધિ ઉદ્ધટા, સા ઇધાપિ અધિપતિપુરેજાતાસેવનેસુ નકમ્મનવિપાકનઝાનનવિપ્પયુત્તેસુ ન લબ્ભતિ, અઞ્ઞેસુ ચ અનુલોમતો પચ્ચનીયતો ચ લબ્ભમાનપચ્ચયેસુ લબ્ભતીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ઉદ્ધટાતિ. સેસા તેરસ ન લબ્ભન્તીતિ એત્થ ‘‘સેસા ચુદ્દસા’’તિ ભવિતબ્બં. ન ઝાને એકન્તિ અહેતુકપઞ્ચવિઞ્ઞાણવસેનાતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં હેતુપચ્ચયવિરહિતમત્તદસ્સનત્થં અહેતુકગ્ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં, ‘‘નમગ્ગે એકન્તિ અહેતુકકિરિયવસેના’’તિ વુત્તં, ‘‘અહેતુકવિપાકકિરિયવસેના’’તિ ભવિતબ્બં.

૩૬૯-૩૯૧. હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવાતિ પટિચ્ચવારે અનુલોમપચ્ચનીયે વુત્તનયેન. ‘‘નહેતુપચ્ચયુપ્પન્નેસુ અહેતુકમોહોવ ઝાનમગ્ગપચ્ચયં લભતિ, સેસા ન લભન્તી’’તિ વુત્તં, સેસેસુ પન પઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જાહેતુકક્ખન્ધા તંસમુટ્ઠાના પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મા ઝાનપચ્ચયં લભન્તિ, ન પચ્ચનીયાનુલોમે દ્વિન્નં પચ્ચયાનં અનુલોમેન સહ યોજના અત્થીતિ ઝાનમગ્ગપચ્ચયં સહિતં લભતીતિ ચ ન સક્કા વત્તું, તસ્મા ‘‘અહેતુકમોહોવ મગ્ગપચ્ચયં લભતી’’તિ વત્તબ્બં.

સંસટ્ઠવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સમ્પયુત્તવારવણ્ણના

૩૯૨-૪૦૦. સદિસં સમ્પયુત્તં સંસટ્ઠં વોકિણ્ણઞ્ચ સંસટ્ઠં ન હોતીતિ ઉભયં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખં વુચ્ચમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ નિયામકં હોતીતિ.

સમ્પયુત્તવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના

૪૦૧-૪૦૩. યેહિ પચ્ચયેહિ કુસલો કુસલસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તે પચ્ચયે પટિપાટિયા દસ્સેતુન્તિ યથાક્કમેન આગતાગતપટિપાટિયા દસ્સેતુન્તિ અત્થો. કુસલો કુસલસ્સાતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, તેન કુસલો કુસલાદીનં, અકુસલો અકુસલાદીનં, અબ્યાકતો અબ્યાકતાદીનં, કુસલાબ્યાકતા કુસલાદીનન્તિઆદિકો સબ્બો પભેદો નિદસ્સિતો હોતીતિ યથાનિદસ્સિતે સબ્બે ગહેત્વા આહ ‘‘તે પચ્ચયે પટિપાટિયા દસ્સેતુ’’ન્તિ.

૪૦૪. દત્વાતિ એત્થ દા-સદ્દો સોધનત્થોપિ હોતીતિ મન્ત્વા આહ ‘‘વિસુદ્ધં કત્વા’’તિ. તેસઞ્હિ તં ચિત્તન્તિ તેસન્તિ વત્તબ્બતારહં સકદાગામિમગ્ગાદિપુરેચારિકં તં ગોત્રભુચિત્તન્તિ અધિપ્પાયો. વિપસ્સનાકુસલં પન કામાવચરમેવાતિ પચ્ચયુપ્પન્નં ભૂમિતો વવત્થપેતિ. તેનેવાતિ ધમ્મવસેનેવ દસ્સનતો, દેસનન્તરત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૪૦૫. અસ્સાદનં સરાગસ્સ સોમનસ્સસ્સ સસોમનસ્સસ્સ રાગસ્સ ચ કિચ્ચન્તિ આહ ‘‘અનુભવતિ ચેવ રજ્જતિ ચા’’તિ. અભિનન્દનં પીતિકિચ્ચસહિતાય તણ્હાય કિચ્ચન્તિ આહ ‘‘સપ્પીતિકતણ્હાવસેના’’તિ. દિટ્ઠાભિનન્દના દિટ્ઠિયેવ. એત્થ પન પચ્છિમત્થમેવ ગહેત્વા ‘‘અભિનન્દન્તસ્સ અત્તા અત્તનિયન્તિઆદિવસેન…પે… દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. અભિનન્દના પન દિટ્ઠાભિનન્દનાયેવાતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘ભાવનાય પહાતબ્બો ધમ્મો ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણ…પે… ભાવનાય પહાતબ્બં રાગં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતી’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૭૨) વચનતો, તસ્મા પુરિમોપિ અત્થો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. દ્વીસુ પન સોમનસ્સસહગતચિત્તેસુ યથાવુત્તેન સોમનસ્સેન રાગેન ચ અસ્સાદેન્તસ્સ તેસુયેવ સપ્પીતિકતણ્હાય ચતૂસુપિ દિટ્ઠાભિનન્દનાય અભિનન્દન્તસ્સ ચ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિપિ સક્કા યોજેતું. જાતિવસેનાતિ સુચિણ્ણસામઞ્ઞવસેનાતિ અત્થો.

૪૦૬. તદારમ્મણતાતિ તદારમ્મણભાવેન. વિભત્તિલોપો હેત્થ કતોતિ. ભાવવન્તતો વા અઞ્ઞો ભાવો નત્થીતિ ભાવેનેવ વિપાકં વિસેસેતિ, વિપાકો તદારમ્મણભાવભૂતોતિ અત્થો. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવિપાકાનં વિય ન કામાવચરવિપાકાનં નિયોગતો વવત્થિતં ઇદઞ્ચ કમ્મં આરમ્મણન્તિ તં લબ્ભમાનમ્પિ ન વુત્તં. તદારમ્મણેન પન કુસલારમ્મણભાવેન સમાનલક્ખણતાય કમ્મારમ્મણા પટિસન્ધિઆદયોપિ દસ્સિતાયેવાતિ દટ્ઠબ્બા. પટિલોમતો વા એકન્તરિકવસેન વાતિ વદન્તેન અનુલોમતો સમાપજ્જને યેભુય્યેન આસન્નસમાપત્તિયા આરમ્મણભાવો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બો. યથા પન પટિલોમતો એકન્તરિકવસેન ચ સમાપજ્જન્તસ્સ અનાસન્નાપિ સમાપત્તિ આરમ્મણં હોતિ, એવં અનુલોમતો સમાપજ્જન્તસ્સપિ ભવેય્યાતિ. ‘‘ચેતોપરિયઞાણસ્સાતિઆદીનિ પરતો આવજ્જનાય યોજેતબ્બાની’’તિ વત્વા ‘‘યા એતેસં આવજ્જના, તસ્સા’’તિ અત્થો વુત્તો, એવં સતિ ‘‘ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સા’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા. યસ્મા પન કુસલા ખન્ધા અબ્યાકતસ્સ ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ આરમ્મણં ન હોન્તીતિ તં ન વુત્તં, ચેતોપરિયઞાણાદીનઞ્ચ હોન્તીતિ તાનિ વુત્તાનિ, તસ્મા કિરિયાનં ચેતોપરિયઞાણાદીનં યાય કાયચિ આવજ્જનાય ચ કુસલારમ્મણાય કુસલા ખન્ધા આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

૪૦૭-૪૦૯. વિપ્પટિસારાદિવસેન વાતિ આદિ-સદ્દેન આદીનવદસ્સનેન સભાવતો ચ અનિટ્ઠતામત્તં સઙ્ગણ્હાતિ, અક્ખન્તિભેદા વા.

૪૧૦. રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સાતિઆદિના વિઞ્ઞાણકાયેહિ નિયતારમ્મણેહિ અબ્યાકતસ્સ અબ્યાકતાનં આરમ્મણપચ્ચયભાવં નિદસ્સેતિ. સબ્બસ્સ હિ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા એકસ્મિં સન્તાને ધમ્માનં એકદેસેન નિદસ્સનં કરોતીતિ.

૪૧૩-૪૧૬. ચતુભૂમકં કુસલં આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયભાવેન દસ્સિતં, પચ્ચયુપ્પન્નં પન કામાવચરમેવ.

૪૧૭. અપુબ્બતો ચિત્તસન્તાનતો વુટ્ઠાનં ભવઙ્ગમેવ, તં પન મૂલાગન્તુકભવઙ્ગસઙ્ખાતં તદારમ્મણં પકતિભવઙ્ગઞ્ચ. અનુલોમં સેક્ખાય ફલસમાપત્તિયાતિ એત્થ કાયચિ સેક્ખફલસમાપત્તિયા અવજ્જેતબ્બત્તા વત્તબ્બં નત્થીતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલં ફલસમાપત્તિયાતિ ઇમં નિબ્બિસેસનં ફલસમાપત્તિં ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘ફલસમાપત્તિયાતિ અનાગામિફલસમાપત્તિયા’’તિ. કામાવચરકિરિયા દુવિધસ્સપિ વુટ્ઠાનસ્સાતિ એત્થ કિરિયાનન્તરં તદારમ્મણવુટ્ઠાને યં વત્તબ્બં, તં ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે વુત્તમેવ.

તા ઉભોપિ…પે… દ્વાદસન્નન્તિ ઇદં સોમનસ્સસહગતમનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેન વુત્તં, ઉપેક્ખાસહગતા પન યથાવુત્તાનં દસન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં વોટ્ઠબ્બનકિરિયસ્સ મનોધાતુકિરિયસ્સ ચાતિ દ્વાદસન્નં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

૪૨૩. દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાયત્તા સબ્બસમ્પત્તિયો પટિવિજ્ઝિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ન પનેતં એકન્તેન ગહેતબ્બન્તિ ‘‘બલવચેતનાવ લબ્ભતિ, ન દુબ્બલા’’તિ એતં એકન્તં ન ગહેતબ્બં, દળ્હં વા ન ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. કિં કારણન્તિ? બલવતો દુબ્બલસ્સ વા કતોકાસસ્સ અન્તરાયં પટિબાહિત્વા વિપચ્ચનતો ‘‘યંકઞ્ચિ યદિ વિપાકં જનેતિ, ઉપનિસ્સયો ન હોતી’’તિ નવત્તબ્બત્તા ચાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કતોકાસઞ્હી’’તિઆદિમાહ. વિપાકત્તિકે પન પઞ્હાવારપચ્ચનીયે ‘‘વિપાકધમ્મધમ્મો વિપાકસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો, કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૩.૯૩) કમ્મપચ્ચયસ્સ વિસું ઉદ્ધટત્તા, વેદનાત્તિકે ચ પઞ્હાવારપચ્ચનીયે ‘‘નહેતુપચ્ચયા નઆરમ્મણપચ્ચયા નઉપનિસ્સયે અટ્ઠા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૨.૮૭) વુત્તત્તા ‘‘વિપાકજનકમ્પિ કિઞ્ચિ કમ્મં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો ન હોતી’’તિ સક્કા વત્તુન્તિ.

તસ્મિં વા વિરુદ્ધોતિ તંનિમિત્તં વિરુદ્ધો, વિરુદ્ધન્તિ વા પાઠો. ઓમાનન્તિ પરસ્સ પવત્તઓમાનં. રાગો રઞ્જનવસેન પવત્તા કામરાગતણ્હા, ‘‘ઇતિ મે ચક્ખું સિયા અનાગતમદ્ધાનં, ઇતિ રૂપા’’તિ અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તપણિદહનતણ્હા પત્થનાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

તેસુ અઞ્ઞમ્પીતિ તેસુ યંકિઞ્ચિ પુબ્બે હનિતતો અઞ્ઞમ્પિ પાણં હનતીતિ અત્થો.

પુનપ્પુનં આણાપનવસેન વાતિ માતુઘાતકમ્મેન સદિસતાય પુબ્બે પવત્તાયપિ આણત્તચેતનાય માતુઘાતકમ્મનામં આરોપેત્વા વદન્તિ. એસ નયો દ્વીહિ પહારેહીતિ એત્થાપિ.

યથેવ હિ…પે… ઉપ્પાદેતિ નામાતિ રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતીતિ રાગં ઉપનિસ્સાય દાનવસેન સદ્ધં ઉપ્પાદેતીતિ અયમત્થો વુત્તો હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વદતિ. યથા રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતીતિએવમાદિ હોતિ, એવં રાગાદયો સદ્ધાદીનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ ઇદમ્પિ હોતીતિ દસ્સેતિ. કાયિકં સુખન્તિઆદીનં એકતો દસ્સનેન વિસુંયેવ ન એતેસં પચ્ચયભાવો, અથ ખો એકતોપીતિ દસ્સિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

૪૨૫. ઉપત્થમ્ભકત્તેન પચ્ચયત્તાયેવાતિ એતેન ઇદં દસ્સેતિ – ન પુરિમવારેસુ વિય ઇમસ્મિં પચ્ચયેન ઉપ્પત્તિ વુચ્ચતિ, અથ ખો તસ્સ તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ તેસં તેસં ધમ્માનં તંતંપચ્ચયભાવો, ન ચ પચ્છાજાતક્ખન્ધા ઉપત્થમ્ભકત્તેન પચ્ચયા ન હોન્તિ, તેનેસ પચ્છાજાતપચ્ચયો ઇધ અનુલોમતો આગતોતિ.

૪૨૭. ચેતના વત્થુસ્સપિ પચ્ચયોતિ અત્તનો પતિટ્ઠાભૂતસ્સપિ કમ્મપચ્ચયોતિ અધિપ્પાયો.

કસ્મા પનેત્થ પચ્ચયવારે વિય નિસ્સયઅત્થિઅવિગતેસુ દુમૂલકદુકાવસાના પઞ્હા ન ઉદ્ધટાતિ? અલબ્ભમાનત્તા. તત્થ હિ પચ્ચયુપ્પન્નપ્પધાનત્તા દેસનાય કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા એકતો ઉપ્પજ્જમાના કુસલાબ્યાકતપચ્ચયા લબ્ભન્તીતિ ‘‘કુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૪૬) વુત્તં. યતો તતો વા ઉભયપચ્ચયતો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પત્તિમત્તંયેવ હિ તત્થ અધિપ્પેતં, ન ઉભયસ્સ ઉભિન્નં પચ્ચયભાવોતિ. ઇધ પન પચ્ચયપ્પધાનત્તા દેસનાય કુસલાબ્યાકતા કુસલાબ્યાકતાનં ઉભિન્નં નિસ્સયાદિભૂતા ન લબ્ભન્તીતિ ‘‘કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ ધમ્મસ્સ નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ ન વુત્તં.

પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના

૪૩૯. ‘‘એત્થ પન પુરેજાતમ્પિ લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, યદિ એવં કસ્મા ‘‘તથા’’તિ વુત્તન્તિ? ‘‘તીણી’’તિ ગણનમત્તસામઞ્ઞતો.

૪૪૦. ‘‘અધિપતિપચ્ચયે ઠપેત્વા વીમંસં સેસાધિપતિનો વિસભાગા’’તિ પુરિમપાઠો નિદસ્સનવસેન દટ્ઠબ્બો. યસ્મા પન હેતુપચ્ચયસ્સ વિસભાગેન એકેન આરમ્મણેન નિદસ્સનં અકત્વા અનન્તરાદીનિ વદન્તો સબ્બે વિસભાગે દસ્સેતિ, તસ્મા ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયા ચ વિસભાગા દસ્સેતબ્બાતિ ‘‘અધિપતિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયેસુ ઠપેત્વા પઞ્ઞં સેસા ધમ્મા વિસભાગા’’તિ પઠન્તિ. તથા ભાવાભાવતો હેતુપચ્ચયભાવે સહજાતાદિપચ્ચયભાવતો. નનુ યથા અમોહવજ્જાનં હેતૂનં હેતુપચ્ચયભાવે અધિપતિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયભાવો નત્થીતિ પઞ્ઞાવજ્જાનં અધિપતિપચ્ચયાદીનં વિસભાગતા, એવં કુસલાદિહેતૂનં હેતુપચ્ચયભાવે વિપાકપચ્ચયભાવાભાવતો હેતુવજ્જાનં વિપાકાનં વિસભાગતાય ભવિતબ્બન્તિ? ન ભવિતબ્બં, ઉભયપચ્ચયસહિતે ચિત્તચેતસિકરાસિમ્હિ હેતુપચ્ચયભાવે વિપાકપચ્ચયત્તાભાવાભાવતો. યથા હિ હેતુસહજાતપચ્ચયસહિતરાસિમ્હિ સતિપિ હેતુવજ્જસબ્ભાવે હેતૂનં હેતુપચ્ચયભાવે સહજાતપચ્ચયત્તાભાવો નત્થીતિ ન હેતુવજ્જાનં સહજાતાનં હેતુસ્સ વિસભાગતા વુત્તા, એવમિધાપીતિ. એસ નયો વિપ્પયુત્તપચ્ચયેપિ. અપિચ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સેવ પચ્ચયા વુચ્ચન્તીતિ પચ્ચયુપ્પન્નક્ખણે તથા ભાવાભાવવસેન સભાગતાય વુચ્ચમાનાય નાનાક્ખણવસેન વિસભાગતા તસ્સેવ ન વત્તબ્બાતિ.

કુસલા વીમંસાતિ ઇદં ‘‘કુસલા વીમંસાધિપતી’’તિ એવં વત્તબ્બં. ન હિ અનધિપતિભૂતા વીમંસા અધિપતિપચ્ચયો હોતીતિ.

૪૪૧-૪૪૩. ‘‘સચે પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, ઇતરાનિ દ્વે લભતી’’તિ પુરિમપાઠો, ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચા’’તિ ઇદં પન ન લબ્ભતીતિ ‘‘કુસલો અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ દ્વે લભતી’’તિ પઠન્તિ. ઊનતરગણનેસૂતિ યેસુ પવિટ્ઠેસુ ઊનતરા ગણના હોતિ, તેસૂતિ અત્થો. તીણિ દ્વે એકન્તિ એવં ઊનતરગણનેસુ વા અઞ્ઞમઞ્ઞાદીસુ પવિસન્તેસુ તેસં વસેન તિકતો ઊનં યથાલદ્ધઞ્ચ એકન્તિ ગણનં લભતીતિ અત્થો.

અવિપાકાનીતિ અનામટ્ઠવિપાકાનીતિ અત્થો, ન વિપાકહેતુરહિતાનીતિ.

તત્થ સબ્બેપિ સહજાતવિપાકા ચેવાતિ તત્થ યે સહજાતા પચ્ચયુપ્પન્ના વુત્તા, તે સબ્બેપિ વિપાકા ચેવ વિપાકસહજાતરૂપા ચાતિ અત્થો. તંસમુટ્ઠાનરૂપા ચાતિ એત્થ પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપમ્પિ તંસમુટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ સઙ્ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘તંસમુટ્ઠાનરૂપકટત્તારૂપા ચ લબ્ભન્તી’’તિપિ પઠન્તિ. ચતુત્થે વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘કટત્તારૂપઞ્ચા’’તિપિ પન પઠન્તિ.

એવમ્પીતિ ‘‘એતેસુ પન ઘટનેસુ સબ્બપઠમાની’’તિઆદિના વુત્તનયેનપિ. ઘટનેસુ પન યો યો પચ્ચયો મૂલભાવેન ઠિતો, તંપચ્ચયધમ્માનં નિરવસેસઊનઊનતરઊનતમલાભક્કમેન ઘટના વુચ્ચતિ, નિરવસેસલાભે ચ પચ્ચયુપ્પન્નાનં નિરવસેસલાભક્કમેન. તથા ઊનલાભાદીસૂતિ અયં કમો વેદિતબ્બો.

હેતુમૂલકં નિટ્ઠિતં.

૪૪૫. વત્થુવસેન સનિસ્સયં વક્ખતીતિ ન ઇદં લબ્ભમાનસ્સપિ વત્થુસ્સ વસેન ઘટનન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘આરમ્મણવસેનેવ વા’’તિ.

૪૪૬. સહજાતેન પન સદ્ધિં આરમ્મણાધિપતિ, આરમ્મણાધિપતિના ચ સદ્ધિં સહજાતં ન લબ્ભતીતિ ઇદં યથા સહજાતપુરેજાતા એકો નિસ્સયપચ્ચયો અત્થિપચ્ચયો ચ હોન્તિ, એવં સહજાતારમ્મણાધિપતીનં એકસ્સ અધિપતિપચ્ચયભાવસ્સ અભાવતો વુત્તં. નિસ્સયભાવો હિ અત્થિઅવિગતભાવો ચ સહજાતપુરેજાતનિસ્સયાદીનં સમાનો, ન પનેવં સહજાતારમ્મણાધિપતિભાવો સમાનો. સહજાતો હિ આરમ્મણભાવં અનુપગન્ત્વા અત્તના સહ પવત્તનવસેન અધિપતિ હોતિ, ઇતરો આરમ્મણં હુત્વા અત્તનિ નિન્નતાકરણેન. સહજાતો ચ વિજ્જમાનભાવેનેવ ઉપકારકો, ઇતરો અતીતાનાગતોપિ આરમ્મણભાવેનેવ, તસ્મા સહજાતારમ્મણપચ્ચયા વિય ભિન્નસભાવા સહજાતારમ્મણાધિપતિનોતિ ન તે એકતો એવ અધિપતિપચ્ચયભાવં ભજન્તિ, તેનેવ પઞ્હાવારવિભઙ્ગે ચ ‘‘કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ ન વુત્તન્તિ.

૪૪૭-૪૫૨. સાહારકઘટનાનં પુરતો વીરિયચિત્તવીમંસાનં સાધારણવસેન અનાહારકામગ્ગકાનિ સઇન્દ્રિયઘટનાનિ વત્તબ્બાનિ સિયું ‘‘અધિપતિસહજાતનિસ્સયઇન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતન્તિ સત્ત. અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઇન્દ્રિયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતન્તિ તીણિ. અધિપતિસહજાતનિસ્સયઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતન્તિ તીણિ. અધિપતિસહજાતનિસ્સયવિપાકઇન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતન્તિ એકં. અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઇન્દ્રિયસમ્પયુત્તઅવિગતન્તિ એકં. અધિપતિસહજાતનિસ્સયવિપાકઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતન્તિ એક’’ન્તિ. કસ્મા તાનિ ન વુત્તાનીતિ? ઇન્દ્રિયભૂતસ્સ અધિપતિસ્સ આહારમગ્ગેહિ અઞ્ઞસ્સ અભાવા. ચિત્તાધિપતિ હિ આહારો, વીરિયવીમંસા ચ મગ્ગો હોતિ, ન ચ અઞ્ઞો ઇન્દ્રિયભૂતો અધિપતિ અત્થિ, યસ્સ વસેન અનાહારકામગ્ગકાનિ સઇન્દ્રિયઘટનાનિ વત્તબ્બાનિ સિયું, તસ્મા તાનિ અવત્વા ચિત્તાધિપતિઆદીનં એકન્તેન આહારમગ્ગભાવદસ્સનત્થં સાહારકસમગ્ગકાનેવ વુત્તાનિ. તેસુ ચ સમગ્ગકેસુ દ્વે પચ્ચયધમ્મા લબ્ભન્તિ, સાહારકેસુ એકોયેવાતિ સમગ્ગકાનિ પુબ્બે વત્તબ્બાનિ સિયું. સઇન્દ્રિયકાનિ પન યેહિ આહારમગ્ગેહિ ભિન્દિતબ્બાનિ, તેસં કમવસેન પચ્છા વુત્તાનિ. અટ્ઠકથાયં પન સદિસત્તાતિ સમગ્ગકત્તેન સમાનત્તા, અનન્તરરૂપત્તાતિ વા અત્થો.

૪૫૭-૪૬૦. કુસલાબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ ચત્તારીતિ અબ્યાકતસહિતસ્સ કુસલસ્સ પચ્ચયભાવદસ્સનવસેન કુસલમૂલકેસ્વેવ દુમૂલકમ્પિ આહરિત્વા વુત્તં. અબ્યાકતે વત્થુરૂપમ્પીતિ ઇદં ‘‘કટત્તારૂપમ્પી’’તિ એવં વત્તબ્બં. ‘‘દુતિયઘટને અબ્યાકતવિસ્સજ્જને રૂપેસુ વત્થુમેવ લબ્ભતી’’તિ પુરિમપાઠો, ભૂતરૂપમ્પિ પન લબ્ભતીતિ ‘‘વત્થુઞ્ચ ભૂતરૂપઞ્ચ લબ્ભતી’’તિ પઠન્તિ. ‘‘ચતુત્થે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવા’’તિ વુત્તં, ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપઞ્ચા’’તિ પન વત્તબ્બં. સવિપાકેસુ પઠમે વિપાકા ચેવ વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચાતિ એત્થ ચતુત્થે વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનમેવાતિ ઇધ ચ કટત્તારૂપમ્પિ વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનગ્ગહણેન ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કટત્તારૂપઞ્ચા’’તિપિ પન પઠન્તિ. એત્થ પન સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિ અવિગતમૂલકેસુ ઘટનેસુ હેતુકમ્મઝાનમગ્ગેહિ ઘટનાનિ ન યોજિતાનિ, યથાવુત્તેસુ અત્થિઅવિગતમૂલવજ્જેસુ આહારેન, નિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવજ્જેસુ અધિપતિઇન્દ્રિયેહિ ચ. કસ્માતિ? તેસુ હિ યોજિયમાનેસુ તંતંચિત્તુપ્પાદેકદેસભૂતા હેતુઆદયો અરૂપધમ્માવ પચ્ચયભાવેન લબ્ભન્તિ. તેન તેહિ ઘટનાનિ હેતુમૂલકાદીસુ વુત્તસદિસાનેવ રૂપમિસ્સકત્તાભાવેન સુવિઞ્ઞેય્યાનીતિ ન વુત્તાનિ. અત્થિઅવિગતેહિ પન યોજિયમાનો આહારો નિસ્સયાદીહિ અધિપતિઇન્દ્રિયાનિ ચ રૂપમિસ્સકાનિ હોન્તીતિ અધિપતાહારિન્દ્રિયમૂલકેસુ વુત્તસદિસાનિપિ ઘટનાનિ અત્થિઅવિગતમૂલકેસુ નિસ્સયાદિમૂલકેસુ ચ આહારેન અધિપતિન્દ્રિયેહિ ચ સુપાકટભાવત્થં યોજિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનીતિ.

૪૬૨-૪૬૪. નિસ્સયમૂલકે ‘‘છટ્ઠે તીણીતિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સા’’તિ પુરિમપાઠો, ચક્ખાદીનિ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં લબ્ભન્તીતિ ‘‘અબ્યાકતસ્સ ચક્ખાયતનાદીનિ ચા’’તિ પઠન્તિ.

૪૬૬. ઉપનિસ્સયમૂલકે પકતૂપનિસ્સયવસેન વુત્તેસુ દ્વીસુ પઠમે ‘‘લોકિયકુસલાકુસલચેતના પચ્ચયભાવતો ગહેતબ્બા’’તિ વુત્તં, લોકુત્તરાપિ પન ગહેતબ્બાવ.

૪૭૩-૪૭૭. કમ્મમૂલકે પટિસન્ધિયં વત્થુપીતિ એત્થ ન પવત્તે વિય ખન્ધાયેવ પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન ગહેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. વિપાકાવિપાકસાધારણવસેન વુત્તેસુ ચતૂસુ પઠમે ‘‘અરૂપેન સદ્ધિં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, કટત્તારૂપમ્પિ પન લબ્ભતેવ. ઇમસ્મિં પન કમ્મમૂલકે ‘‘કમ્મપચ્ચયા આરમ્મણે દ્વે’’તિ, આરમ્મણમૂલકે ચ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા કમ્મે દ્વે’’તિ કસ્મા ન વુત્તં, નનુ કુસલાકુસલચેતના કમ્મારમ્મણાનં પટિસન્ધિયાદીનં કમ્મપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો ચ હોતિ. યથા ચ આરમ્મણભૂતં વત્થું આરમ્મણનિસ્સયપચ્ચયભાવેન વુચ્ચતિ, એવં કમ્મમ્પિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન વત્તબ્બન્તિ? ન, દ્વિન્નં પચ્ચયભાવાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિક્ખેપતો. પચ્ચુપ્પન્નઞ્હિ વત્થુ નિસ્સયભાવં અપરિચ્ચજિત્વા તેનેવાકારેન તન્નિસ્સિતેન આલમ્બિયમાનં નિસ્સયભાવેન ચ નિસ્સયપચ્ચયોતિ યુત્તં વત્તું. કમ્મં પન તસ્મિં કતે પવત્તમાનાનં કતૂપચિતભાવેન કમ્મપચ્ચયો હોતિ, નારમ્મણાકારેન, વિસયમત્તતાવસેન ચ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ, ન સન્તાનવિસેસં કત્વા ફલુપ્પાદનસઙ્ખાતેન કમ્મપચ્ચયાકારેન, તસ્મા કમ્મપચ્ચયભાવો આરમ્મણપચ્ચયભાવં પટિક્ખિપતિ, આરમ્મણપચ્ચયભાવો ચ કમ્મપચ્ચયભાવન્તિ ‘‘કમ્મપચ્ચયો હુત્વા આરમ્મણપચ્ચયો હોતી’’તિ, ‘‘આરમ્મણપચ્ચયો હુત્વા કમ્મપચ્ચયો હોતી’’તિ ચ ન સક્કા વત્તુન્તિ ન વુત્તં. એસ ચ સભાવો વત્તમાનાનઞ્ચ આરમ્મણપુરેજાતાનં વત્થુચક્ખાદીનં, યં આરમ્મણપચ્ચયભાવેન સહ નિસ્સયાદિપચ્ચયા હોન્તીતિ વત્તબ્બતા, અતીતસ્સ ચ કમ્મસ્સ અયં સભાવો, યં આરમ્મણપચ્ચયભાવેન સહ કમ્મપચ્ચયો હોતીતિ નવત્તબ્બતા. યથા સહજાતપુરેજાતનિસ્સયાનં સહ નિસ્સયપચ્ચયભાવેન વત્તબ્બતા સભાવો, સહજાતારમ્મણાધિપતીનઞ્ચ સહ અધિપતિપચ્ચયભાવેન નવત્તબ્બતા, એવમિધાપીતિ.

૪૭૮-૪૮૩. નિરાધિપતિવિઞ્ઞાણાહારવસેનાતિ અનામટ્ઠાધિપતિભાવસ્સ વિઞ્ઞાણાહારસ્સ વસેનાતિ અધિપ્પાયો. વત્થુ પરિહાયતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ લભન્તસ્સ વત્થુસ્સ વસેન સબ્બસ્સ કટત્તારૂપસ્સ પરિહાનં દસ્સેતિ.

૪૮૪-૪૯૫. ‘‘તતિયે અરૂપિન્દ્રિયાનિ રૂપાન’’ન્તિ વુત્તં, ચક્ખાદીનિ ચ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં લબ્ભન્તિ. તતો વીરિયવસેન મગ્ગસમ્પયુત્તાનિ છાતિ એત્થ યદિપિ વીમંસા લબ્ભતિ, વીરિયસ્સ પન વસેન તંસમાનગતિકા વીમંસાપિ ગહિતાતિ ‘‘વીરિયવસેના’’તિ વુત્તં.

૫૧૧-૫૧૪. વિપ્પયુત્તમૂલકે ‘‘દસમે કુસલાદયો ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ વુત્તં, પટિસન્ધિયં પન ‘‘ખન્ધા કટત્તારૂપાનં વત્થુ ચ ખન્ધાન’’ન્તિ ઇદમ્પિ લબ્ભતિ. ‘‘એકાદસમે પટિસન્ધિયં વત્થુ ખન્ધાન’’ન્તિ વુત્તં, તં વિપાકપચ્ચયસ્સ અગ્ગહિતત્તા યસ્સ વત્થુસ્સ વસેન ઘટનં કતં, તસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તં. ‘‘ખન્ધા ચ વત્થુસ્સા’’તિ ઇદમ્પિ પન લબ્ભતેવ. ‘‘દ્વાદસમે પટિસન્ધિયં ખન્ધા કટત્તારૂપાન’’ન્તિ પુબ્બપાઠો, ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ પન ન વજ્જેતબ્બાનીતિ ‘‘દ્વાદસમે ખન્ધા પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનઞ્ચા’’તિ પઠન્તિ.

૫૧૫-૫૧૮. અત્થિપચ્ચયમૂલકે પઠમઘટને ‘‘અરૂપવત્થારમ્મણમહાભૂતઇન્દ્રિયાહારાનં વસેન સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતપચ્ચયા લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં, ‘‘આહારિન્દ્રિયપચ્ચયા ચા’’તિપિ પન વત્તબ્બં. ન હિ ઇન્દ્રિયાહારાનં વસેન સહજાતાદયો લબ્ભન્તીતિ. ‘‘દુતિયે પચ્છાજાતકબળીકારાહારા ન લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં, સબ્બાનિપિ પન અલબ્ભમાનાનિ દસ્સેતું ‘‘પચ્છાજાતકબળીકારાહારરૂપજીવિતિન્દ્રિયરૂપાદિઆરમ્મણાનિ ચ ન લબ્ભન્તી’’તિ પઠન્તિ, છટ્ઠં સબ્બેસં ઇન્દ્રિયાનં વસેન વુત્તં. સત્તમે તતો રૂપજીવિતિન્દ્રિયમત્તં પરિહાયતીતિ એવમેતેસં વિસેસો વત્તબ્બો. તતો એકાદસમેતિ એત્થ તતોતિ નવમતોતિ અત્થો. તેરસમે વત્થારમ્મણાતિ એત્થ વત્થુગ્ગહણેન ચક્ખાદિવત્થૂનિપિ ગહિતાનિ, તથા ચુદ્દસમે વત્થુમેવાતિ એત્થાપિ. ‘‘સત્તરસમે પન તદેવ આરમ્મણાધિપતિભાવેન, અટ્ઠારસમેપિ તદેવ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેના’’તિ પુરિમપાઠો, ‘‘આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેના’’તિ અયં પન સત્તરસમતો વિસેસો ન હોતિ, વત્થારમ્મણાનં પન સત્તરસમે અટ્ઠારસમે ચ વત્થુસ્સેવ પચ્ચયભાવો વિસેસોતિ ‘‘સત્તરસમે પન આરમ્મણાધિપતિભાવેન ચક્ખાદીનિ ચ, અટ્ઠારસમે વત્થુસ્સેવ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેના’’તિ પઠન્તિ.

૫૧૯. સહજાતાનિ વિય સહજાતેન કેનચિ એકેન પચ્ચયેન અનિયમિતત્તા તાનિ પકિણ્ણકાનીતિ વુત્તાનીતિ એત્થ પુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયાનિ સહજાતેન અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ અસામઞ્ઞવસેન વિપ્પકિણ્ણાનિ વુત્તાનિ. આરમ્મણમૂલકે અનન્તરસમનન્તરપુરેજાતાતિ એત્થ ઉપનિસ્સયોપિ પઠિતબ્બો.

યેસુ પાકટા હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ, તાનિ દસ્સેતું ‘‘હેતુમૂલકાદીન’’ન્તિઆદિમાહ. અલોભાદિતંતંનામવસેન પન હેતુઆરમ્મણાધિપતિઆહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયધમ્મા એવં પાકટા હુત્વા ન પઞ્ઞાયેય્યુન્તિ તે પરિચ્છેદવસેન દસ્સેન્તો ‘‘દ્વાદસેવ હિ હેતૂ’’તિઆદિમાહ. તેન ‘‘એત્તકાયેવ પચ્ચયધમ્મા’’તિ નિચ્છયં કત્વા પાકટો હુત્વા અપઞ્ઞાયમાનોપિ તેસ્વેવ મગ્ગિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. તત્થ છ આરમ્મણાતિ એતેન આરમ્મણાધિપતિ રૂપાદિઆરમ્મણભાવતો સઙ્ગહિતોતિ તં અગ્ગહેત્વા ‘‘ચત્તારો અધિપતયો’’તિ વુત્તં. એકન્તેન કુસલવિપાકાતિ ઇદં ઇન્દ્રિયેસુ અઞ્ઞિન્દ્રિયવસેન લબ્ભતિ. એકન્તેન અકુસલવિપાકાતિ ઇદં પન ન સક્કા લદ્ધું. ઝાનઙ્ગેસ્વપિ હિ દુક્ખં અકુસલમેવ વિપાકસ્સ અઝાનઙ્ગત્તા. ચિત્તટ્ઠિતિપિ અકુસલવિપાકકિરિયા હોતીતિ. અકુસલસ્સ વિપાકા અકુસલવિપાકાતિ એવં પન અત્થે ગય્હમાને ઇન્દ્રિયેસુ દુક્ખિન્દ્રિયવસેન લબ્ભેય્ય, કુસલવિપાકાકુસલવિપાકવિસેસેન પન પચ્ચયયોજના નત્થીતિ અયમત્થો અધિપ્પેતોતિ સક્કા વત્તુન્તિ.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના

૫૨૭. એકેન લક્ખણેનાતિ ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ નહેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ હેતુપચ્ચયતો અઞ્ઞેન પચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો. હેતુપચ્ચયતો ચ અઞ્ઞે પચ્ચયા અગ્ગહિતગ્ગહણેન અટ્ઠ હોન્તિ, તેસુ કુસલો કુસલસ્સ તીહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો, અકુસલસ્સ દ્વીહિ, એવં તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે પચ્ચનીયતો ઠિતે તતો અઞ્ઞે પચ્ચયા ઇમેસ્વેવ આરમ્મણાદીસુ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ યથાયોગં યોજેતબ્બાતિ ઇદમેત્થ લક્ખણં વેદિતબ્બં. એતેસુ ચ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ પુરિમપુરિમેહિ અસઙ્ગહિતે સઙ્ગહેત્વા પચ્છિમપચ્છિમા વુત્તાતિ આરમ્મણતો અઞ્ઞેસં દ્વિન્નં વસેન ઉપનિસ્સયો, વત્થુપુરેજાતસ્સ વસેન પુરેજાતં, સહજાતતો ઉપનિસ્સયતો ચ, અઞ્ઞિસ્સા ચેતનાય વસેન કમ્મં, સહજાતતો અઞ્ઞસ્સ કબળીકારાહારસ્સ વસેન આહારો, સહજાતતો પુરેજાતતો ચ અઞ્ઞસ્સ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇન્દ્રિયં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિચ્ચેવ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૪, ૪૧૯, ૪૨૩) વુત્તં, તદઞ્ઞાભાવા ન વુત્તં ‘‘કમ્માહારિન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ, તસ્મા ‘‘આરમ્મણાધિપતિ આરમ્મણપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ એવં વત્તબ્બં. યં પન પરિત્તત્તિકે પઞ્હાવારપચ્ચનીયે ‘‘અપ્પમાણો ધમ્મો અપ્પમાણસ્સ ધમ્મસ્સ સહજાતઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૨.૬૬, ૭૪) એત્થ આરમ્મણસ્સ અવચનં, તં પુરિમેહિ અસઙ્ગહિતવસેન વુત્તાનં સઙ્ગહિતવિવજ્જનાભાવતો ઉપનિસ્સયતો અઞ્ઞારમ્મણાભાવતો ચ, ન પન આરમ્મણૂપનિસ્સયસ્સ આરમ્મણે અસઙ્ગહિતત્તા.

અત્થિઅવિગતપચ્ચયા યદિપિ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયાનં વસેન પઞ્ચવિધાવ, સહજાતપુરેજાતાનં પન પચ્છાજાતાહારાનં પચ્છાજાતિન્દ્રિયાનઞ્ચ સહાપિ અત્થિઅવિગતપચ્ચયભાવો હોતિ, ન તિણ્ણં વિપ્પયુત્તતા વિય વિસુંયેવાતિ ‘‘અત્થિઅવિગતેસુ ચ એકેકસ્સ વસેન છહિ ભેદેહિ ઠિતા’’તિ અત્થિઅવિગતપચ્ચયલક્ખણેસુ એકેકં સઙ્ગહેત્વા વુત્તં.

‘‘રૂપિન્દ્રિયપચ્ચયો પન અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો દુવિધો’’તિ વુત્તં, તં ‘‘અજ્ઝત્તિકબાહિરભેદતો’’તિ એવં વત્તબ્બં.

ચતુવીસતિયાપીતિ ન સોળસન્નંયેવ, નાપિ અટ્ઠન્નંયેવ, અથ ખો ચતુવીસતિયાપીતિ અત્થો. આરમ્મણભૂતાનં અધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયાનં ઉપનિસ્સયે નિસ્સયપુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનઞ્ચ પુરેજાતે સઙ્ગહો અત્થીતિ આરમ્મણપચ્ચયં આરમ્મણપચ્ચયભાવેયેવ ઠપેત્વા તદેકદેસસ્સ તેસઞ્ચ ઉપનિસ્સયાદીસુ સઙ્ગહં વત્તુકામો ‘‘આરમ્મણપચ્ચયે આરમ્મણપચ્ચયોવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, ન સેસા તેવીસતી’’તિ આહ. ચતુત્થે પુરેજાતપચ્ચયેતિ એત્થ યથા ‘‘ઉપનિસ્સયપચ્ચયે અધિપતિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘પુરેજાતભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં, તં પન તત્થ વુત્તનયેન ગહેતું સક્કાતિ કત્વા ન વુત્તં સિયા. અથ પન ‘‘આરમ્મણતો અઞ્ઞં પુરેજાતગ્ગહણેન ગહિત’’ન્તિ ન વુત્તં, એવં સતિ ઉપનિસ્સયગ્ગહણેનપિ આરમ્મણતો અઞ્ઞસ્સ ગહિતતાય ભવિતબ્બન્તિ ‘‘અધિપતિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો ઉપનિસ્સયે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ ન વત્તબ્બં સિયાતિ.

યેસુ પઞ્હેસુ…પે… એકોવ પચ્ચયો આગતોતિ એત્થ આગતોવાતિ એવં એવસદ્દો આનેત્વા યોજેતબ્બો. તેન દ્વાદસમચુદ્દસમેસુ પઞ્હેસુ સહજાતપુરેજાતેસુ એકેકો પચ્ચયો ન અનાગતો હોતિ, અથ ખો આગતોવાતિ તેસુ અઞ્ઞતરપટિક્ખેપે તેપિ પઞ્હા પરિહાયન્તીતિ દસ્સિતં હોતીતિ. યસ્મિં પન પઞ્હેતિ દુતિયછટ્ઠપઞ્હેસુ એકેકવસેન ગહેત્વા એકવચનેન નિદ્દિસીયતિ. એવન્તિ આરમ્મણઉપનિસ્સયવસેનાતિ અત્થો. તેન દ્વાદસમચુદ્દસમે નિવત્તેતિ. તેસુપિ હિ દ્વે પચ્ચયા આગતા, ન પન આરમ્મણઉપનિસ્સયવસેનાતિ. અવસેસાનં વસેનાતિ અવસેસાનં લબ્ભમાનાનં વસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ તેરસમપન્નરસમેસુ પચ્છાજાતેપિ પટિક્ખિત્તે આહારિન્દ્રિયાનં વસેન તે પઞ્હા લબ્ભન્તિ, અથ ખો સહજાતસ્સેવ વસેનાતિ. ઇદમેવ ચેત્થ લક્ખણન્તિ અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં સબ્બપચ્ચયસઙ્ગાહકત્તં, ઉક્કટ્ઠવસેન પઞ્હાપરિચ્છેદો, તે તે પચ્ચયે સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતપચ્ચયપરિચ્છેદો, તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે પટિક્ખિત્તે તસ્સ તસ્સ પઞ્હસ્સ પરિહાનાપરિહાનીતિ એતં સબ્બં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ ‘‘ઇમિના લક્ખણેના’’તિ વુત્તં.

તત્રાતિ પભેદપરિહાનીસુ. તીહિ પચ્ચયેહિ એકૂનવીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ ‘‘નહેતુપચ્ચયા’’તિ એત્થ લબ્ભમાનપચ્ચયે સન્ધાય વુત્તં. અયં પન પચ્ચયુદ્ધારો સબ્બપચ્ચનીયસ્સ સાધારણલક્ખણવસેન વુત્તો, ન ‘‘નહેતુપચ્ચયા’’તિ એત્થેવ લબ્ભમાનપચ્ચયદસ્સનવસેન. એવઞ્ચ કત્વા હેતુદુકપઞ્હાવારપચ્ચનીયે ‘‘હેતુધમ્મો હેતુસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૪૩) વુત્તં, અઞ્ઞથા ‘‘નહેતુપચ્ચયા’’તિ એત્થ લબ્ભમાનપચ્ચયદસ્સને ‘‘સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ન વત્તબ્બં સિયા, તસ્મા ઇધાપિ સબ્બલબ્ભમાનપચ્ચયસઙ્ગહવસેન પચ્ચયુદ્ધારસ્સ વુત્તત્તા તીહિ પચ્ચયેહિ વીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા. યં વુત્તં ‘‘તત્રાયં વિત્થારકથા’’તિ, તત્ર પભેદે વિત્થારકથં વત્વા પરિહાનીયં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મિં પન પચ્ચયે…પે… તે પરતો વક્ખામા’’તિ આહ.

૫૨૮. તથા અકુસલાદિકેસુપિ ચતૂસુ પઞ્હેસુ તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ તે તેયેવ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ કુસલાદિકેસુ દસ્સિતેહિ અઞ્ઞેસં અભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ ‘‘અકુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ એત્થ દ્વીહિ પચ્ચયેહિ તયો પચ્ચયા દસ્સિતા, અથ ખો દ્વેયેવ, અબ્યાકતસ્સપિ અકુસલો આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો ન હોતીતિ.

૫૩૦. સહજાતપચ્ચયા પન ન હોન્તિ વત્થુમિસ્સકત્તાતિ અસહજાતપચ્ચયેન વત્થુના સહજાતપચ્ચયભાવેન ગહિતત્તા તેન સદ્ધિં સહજાતપચ્ચયા ન હોન્તીતિ દસ્સેતિ, ન પન સુદ્ધાનં સહજાતપચ્ચયભાવં નિવારેતિ. વત્થુના પન સદ્ધિં યેન નિસ્સયાદિના પચ્ચયા હોન્તિ, તમેવ નિસ્સયાદિં વિસેસેતું સહજાતન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મા તેસ’’ન્તિઆદિમાહ.

ઇમસ્મિં પન પચ્ચયુદ્ધારે આરમ્મણઉપનિસ્સયકમ્મઅત્થિપચ્ચયેસુ ચતૂસુ સબ્બપચ્ચયે સઙ્ગણ્હિત્વા કસ્મા તેસં વસેન પચ્ચયુદ્ધારો ન કતોતિ? મિસ્સકામિસ્સકસ્સ અત્થિપચ્ચયવિભાગસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. ન હિ ‘‘અવિભાગેન અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તે સક્કા વિઞ્ઞાતું ‘‘કિં સુદ્ધેન સહજાતઅત્થિપચ્ચયેન પુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયઅત્થિપચ્ચયેન વા, અથ સહજાતપુરેજાતમિસ્સકેન પચ્છાજાતાહારમિસ્સકેન પચ્છાજાતિન્દ્રિયમિસ્સકેન વા’’તિ. અત્થિપચ્ચયવિસેસેસુ પન સહજાતાદીસુ સરૂપતો વુચ્ચમાનેસુ યત્થ સુદ્ધાનં સહજાતાદીનં પચ્ચયભાવો, તત્થ ‘‘સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના સુદ્ધાનં, યત્થ ચ મિસ્સકાનં પચ્ચયભાવો, તત્થ ‘‘સહજાતં પુરેજાત’’ન્તિઆદિના મિસ્સકાનં ગહણતો સુવિઞ્ઞેય્યતા હોતિ, તસ્મા અત્થિપચ્ચયવિસેસદસ્સનત્થં સહજાતાદયો ગહિતા, તેન ચ સબ્બપચ્ચયાનં ચતૂસુ પચ્ચયેસુ સઙ્ગહો દસ્સિતો હોતિ.

કસ્મા પન સહજાતપુરેજાતે અગ્ગહેત્વા નિસ્સયો, પુરેજાતપચ્છાજાતે અગ્ગહેત્વા વિપ્પયુત્તો વા અત્થિપચ્ચયવિસેસભાવેન ન વુત્તોતિ? અવત્તબ્બત્તા, નિસ્સયો તાવ ન વત્તબ્બો સહજાતપુરેજાતાનં સુદ્ધાનં મિસ્સકાનઞ્ચ નિસ્સયપચ્ચયભાવતો વિભજિતબ્બતાય અત્થિપચ્ચયેન અવિસિટ્ઠત્તા, વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ચ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતભાવતો અત્થિપચ્ચયો વિય વિસેસિતબ્બોતિ સો વિય ન વત્તબ્બો. સહજાતપુરેજાતાનઞ્ચ મિસ્સકાનં અત્થિપચ્ચયભાવો હોતિ, ન વિપ્પયુત્તભાવો. તથા સહજાતપચ્છાજાતાનઞ્ચ મિસ્સકાનં અત્થિપચ્ચયભાવો હોતિ. વક્ખતિ હિ ‘‘અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયો ધમ્મો ઉપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ ચ અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયસ્સ ચ ધમ્મસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો સહજાતં પચ્છાજાત’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૪.૮૪), ન પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયભાવો, તસ્મા વિપ્પયુત્તગ્ગહણેન મિસ્સકાનં અત્થિપચ્ચયભાવસ્સ અગ્ગહણતો ન સો અત્થિપચ્ચયવિસેસો ભવિતું યુત્તોતિ ભિય્યોપિ ન વત્તબ્બો.

નનુ ચ સહજાતપચ્ચયો ચ હેતુઆદીહિ વિસેસિતબ્બોતિ સોપિ નિસ્સયવિપ્પયુત્તા વિય અત્થિપચ્ચયવિસેસભાવેન ન વત્તબ્બોતિ? ન, વિરુદ્ધપચ્ચયેહિ અવિસેસિતબ્બત્તા. નિસ્સયવિપ્પયુત્તા હિ અત્થિપચ્ચયો વિય ઉપ્પત્તિકાલવિરુદ્ધેહિ પચ્ચયેહિ વિસેસિતબ્બા, ન પન સહજાતો. હેતુઆદયો હિ સહજાતા એવ, ન ઉપ્પત્તિકાલવિરુદ્ધાતિ.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના

નહેતુમૂલકવણ્ણના

૫૩૨. સુદ્ધો આરમ્મણપચ્ચયો પરિહાયતીતિ એત્થ સુદ્ધગ્ગહણેન ન કિઞ્ચિ પયોજનં. આરમ્મણે હિ પચ્ચનીયતો ઠિતે અધિપતિપચ્ચયાદિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો પરિહાયતિયેવાતિ. સુદ્ધોતિ વા અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ કેવલં આરમ્મણપચ્ચયો પરિહાયતિ, ન સેસાતિ દસ્સેતિ. એકાદસન્નન્તિ સહજાતે સઙ્ગહં ગચ્છન્તેસુ પન્નરસસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તે વજ્જેત્વા એકાદસન્નં વસેન. તેતિ તે સહજાતે અન્તોગધાયેવ તસ્મિં પટિક્ખિત્તે અઞ્ઞેનાકારેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તીતિ દસ્સેતિ, અનન્તોગધા પન આરમ્મણાધિપતિપુરેજાતનિસ્સયાદયો આરમ્મણાદિઆકારેન લભન્તીતિ.

કિઞ્ચાપિ સહજાતપચ્ચયોયેવ નત્થીતિ તસ્મિં પટિક્ખિત્તે ઇમે વારા ન લબ્ભેય્યું, અથ ખો નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન એતે લભિતબ્બા સિયુન્તિ અધિપ્પાયો. યસ્મા પનાતિઆદિના યદિપિ સહજાતપચ્ચયો નત્થિ, યસ્મા પન સહજાતપચ્ચયધમ્મે ઠિતા એતે ન નિસ્સયાદયો ન હોન્તિ, યસ્મા ચ સહજાતે પટિક્ખિત્તે યે પટિક્ખિત્તા હોન્તિ, તે ઇધ સહજાતપટિક્ખેપેન પટિક્ખિત્તા, તસ્મા તેપિ વારા ન લબ્ભન્તીતિ દસ્સેતિ.

ઠપેત્વા સહજાતપચ્ચયન્તિ એતેન નિસ્સયાદિભૂતઞ્ચ સહજાતપચ્ચયં ઠપેત્વાતિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કુસલતો પવત્તમાનેસુ કુસલાબ્યાકતેસુ કુસલસ્સ કુસલો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો હોતીતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન પવત્તિસબ્ભાવતો’’તિ. યે ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસઙ્ગહં ગતાતિ તેસં તેસં પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયભાવેન વુચ્ચમાના યે ધમ્મા અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન વુચ્ચમાનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયોતિ સઙ્ગહં ગતાતિ અત્થો. કુસલો ચ કુસલસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયોતિ કત્વા કુસલાબ્યાકતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસઙ્ગહં ગતેહેવ ધમ્મેહિ પચ્ચયો હોતિ, સમુદાયભૂતો એકદેસભૂતેહીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. કુસલો પન કુસલસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતેહેવ કુસલાબ્યાકતાનં સહજાતાદીહિ, ન અઞ્ઞથાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞે પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતીતિ વત્તબ્બં.

ચતુન્નં ખન્ધાનં એકદેસોવાતિ સહજાતે સન્ધાય વુત્તં. અસહજાતા હિ આહારિન્દ્રિયા રૂપક્ખન્ધેકદેસોવ હોન્તિ. તેતિ તે વિપ્પયુત્તપચ્ચયધમ્મા.

૫૩૩. ‘‘દુમૂલકાદિવસેન પચ્ચયગણનં દસ્સેતુ’’ન્તિ લિખિતં, ‘‘પચ્ચનીયગણનં દસ્સેતુ’’ન્તિ પન વત્તબ્બં. પચ્ચનીયવારગણના હિ દસ્સિતાતિ.

‘‘વિપાકં પનેત્થ નઉપનિસ્સયપચ્ચયેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા ન લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, વિપાકસ્સપિ પન કમ્મં ઉપનિસ્સયો અહુત્વાપિ કમ્મપચ્ચયો હોતીતિ વિપાકત્તિકે દસ્સિતમેતન્તિ.

નહેતુમૂલકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૩૪. સત્ત પઞ્ચ તીણિ દ્વે એકન્તિ પરિચ્છિન્નગણનાનીતિ સત્તાદિપરિચ્છેદેહિ પરિચ્છિન્નગણનાનિ વિસ્સજ્જનાનિ હેતુમૂલકે દસ્સિતાનીતિ આહ.

૫૩૮. નનિસ્સયપચ્ચયા નઉપનિસ્સયપચ્ચયા નપચ્છાજાતે તીણીતિ મૂલકં સઙ્ખિપિત્વા દસમૂલકે ‘‘નપચ્છાજાતે તીણી’’તિ વુત્તં ગણનં ઉદ્ધરતિ. ‘‘તેસુ કટત્તારૂપઞ્ચ આહારસમુટ્ઠાનઞ્ચ પચ્ચયુપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તં, દ્વીસુ પન વિપાકો તતિયે તેસમુટ્ઠાનિકકાયો ચ પચ્ચયુપ્પન્નો હોતિયેવ.

૫૪૫. અબ્યાકતો ચ સહજાતઅબ્યાકતસ્સાતિ ‘‘અરૂપાબ્યાકતો અરૂપાબ્યાકતસ્સ, રૂપાબ્યાકતો ચ રૂપાબ્યાકતસ્સા’’તિ એતં દ્વયં સન્ધાય વુત્તં. રૂપાબ્યાકતો પન અરૂપાબ્યાકતસ્સ, અરૂપાબ્યાકતો ચ રૂપાબ્યાકતસ્સ સહજાતપચ્ચયો હોન્તો વિપ્પયુત્તપચ્ચયો હોતિયેવ. ‘‘અબ્યાકતો સહજાતાહારિન્દ્રિયવસેન અબ્યાકતસ્સાતિ એવં પઞ્ચા’’તિ પન વત્તબ્બં.

૫૪૬. નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુયા નવાતિ એત્થ ‘‘એકમૂલકેકાવસાના અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં, અત્થિપચ્ચયે પન પટિક્ખિત્તે અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયાનિ પટિક્ખિત્તાનિ, આરમ્મણઉપનિસ્સયકમ્માનિ ઠિતાનીતિ તેસં તિણ્ણં ઠિતાનં વસેન લબ્ભન્તીતિ વત્તબ્બં. સબ્બત્થ હિ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ યે યે પટિક્ખિત્તા, તે તે અપનેત્વા યે યે ઠિતા, તેસં વસેન તે તે વારા લબ્ભન્તીતિ ઇદમેત્થ લક્ખણન્તિ. યાવ નિસ્સયમ્પીતિ ન કેવલં નારમ્મણેયેવ ઠત્વા, અથ ખો યાવ નિસ્સયં, તાવ ઠત્વાપિ નઉપનિસ્સયે દ્વે કાતબ્બાતિ અત્થો. નઉપનિસ્સયતો હિ પુરિમેસુ ચ નવપિ લબ્ભન્તિ, નઉપનિસ્સયે પન પવત્તે અત્થિઆરમ્મણઉપનિસ્સયપટિક્ખેપેન સત્ત પચ્ચયા પટિક્ખિત્તાતિ અવસિટ્ઠસ્સ કમ્મસ્સ વસેન દ્વેયેવાતિ.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના

૫૫૦. સદિસવારાતિ અનુરૂપવારાતિ અત્થો. નઅઞ્ઞમઞ્ઞે લદ્ધેસુ હિ એકાદસસુ ‘‘કુસલો કુસલસ્સ અકુસલો અકુસલસ્સા’’તિ ઇમે હેતુયા લદ્ધેસુ સત્તસુ ઇમેહેવ દ્વીહિ સમાના હોન્તિ, અત્થાભાવતો પન ન અનુરૂપાતિ. અથ વા વચનતો અત્થતો ચ ઉદ્દેસતો યથાયોગં નિદ્દેસતો ચાતિ સબ્બથા સમાનતં સન્ધાય ‘‘સદિસવારા’’તિ આહ.

૫૫૧. પટિસન્ધિનામરૂપં સન્ધાયાતિ પટિસન્ધિયં હેતુનામપચ્ચયં વત્થુરૂપઞ્ચ પચ્ચયુપ્પન્નં સન્ધાય. તીણિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સાતિ એત્થ ‘‘અબ્યાકતો કટત્તારૂપસ્સ ચા’’તિ ઇદમ્પિ વત્તબ્બં.

૫૫૬. અધિપતિમૂલકે નહેતુયા દસાતિ દ્વિન્નમ્પિ અધિપતીનં વસેન વુત્તં, નારમ્મણે સત્તાતિ સહજાતાધિપતિસ્સ, નસહજાતે સત્તાતિ આરમ્મણાધિપતિસ્સાતિ એવં સબ્બત્થ તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે પટિક્ખિત્તે ઘટનેસુ ચ તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે ઘટિતે મૂલભાવેન ઠિતે પચ્ચયે યે ધમ્મા પરિહાયન્તિ, યે ચ તિટ્ઠન્તિ, તે સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા યે ધમ્મા ઠિતા યેસં પચ્ચયા હોન્તિ, તેસં વસેન ગણના ઉદ્ધરિતબ્બા. અનુલોમે વુત્તઘટિતે હિ મૂલભાવેન ઠપેત્વા ઘટિતાવસેસા પચ્ચયા પચ્ચનીયતો યોજિતાતિ તત્થ લદ્ધાયેવ પચ્ચનીયતો ઠિતપચ્ચયાનં વસેન સમાના ઊના ચ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના

૬૩૧. ઊનતરગણનેન સદ્ધિં અતિરેકગણનસ્સપિ ગણનં પરિહાપેત્વાતિ એત્થ અનુલોમતો યોજિયમાનેન પચ્ચયેન સદ્ધિં પચ્ચનીયતો ઠિતસ્સ અતિરેકગણનસ્સપિ ગણનં પરિહાપેત્વાતિ અધિપ્પાયો. પરિહાપનગણનાય ઊનતરગણનેન સદ્ધિં સમાનત્તઞ્ચ ન એકન્તિકં. નહેતુનારમ્મણદુકસ્સ હિ ગણના અધિપતિપચ્ચયેન યોજિયમાનેન ઊનતરગણનેન સદ્ધિં પરિહીનાપિ અધિપતિપચ્ચયે લદ્ધગણનાય ન સમાના, અથ ખો તતોપિ ઊનતરા હોતીતિ આહ ‘‘ન પનેતં સબ્બસંસન્દનેસુ ગચ્છતી’’તિ.

નિસ્સયે પચ્ચનીયતો ઠિતે સહજાતે ચ અનુલોમતો અતિટ્ઠમાનાનં હેતુઆદીનં સહજાતસ્સ ચ અટ્ઠાનં પાકટન્તિ અપાકટમેવ દસ્સેન્તો ‘‘વત્થુપુરેજાતો અનુલોમતો ન તિટ્ઠતી’’તિ આહ. આહારે વાતિઆદિના ઇદં દસ્સેતિ – સહજાતે પચ્ચનીયતો ઠિતે અનુલોમતો અતિટ્ઠમાના ઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તા આહારે વા ઇન્દ્રિયે વા પચ્ચનીયતો ઠિતે તિટ્ઠન્તીતિ હેતુઆદયોપિ તિટ્ઠન્તિ. સબ્બઝાનમગ્ગેહિ પન ચતુક્ખન્ધેકદેસભૂતાનં સમ્પયુત્તેન ચ ચતુક્ખન્ધભૂતાનં સબ્બેસં તેસં અનુલોમતો ઠાનં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં, ઇતરેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અધિપતિઉપનિસ્સયાતિ આરમ્મણમિસ્સાનમ્પિ અનુલોમતો ઠાનં દસ્સેતિ.

‘‘ઇન્દ્રિયે એકન્તિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયવસેના’’તિ વુત્તં, ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચ વસેના’’તિ પન વત્તબ્બં. કમેન ગન્ત્વા વિપ્પયુત્તે તીણીતિ ઇદં પાકટભાવત્થં ‘‘નવમૂલકાદીસુ વિપ્પયુત્તે તીણી’’તિ એવં કેસુચિ પોત્થકેસુ ઉદ્ધટં. ઇમાનિ ચ દ્વે પચ્છાજાતિન્દ્રિયવસેનાતિ ઇદં ‘‘ઇમાનિ ચ દ્વે પચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયવસેના’’તિ ચ વત્તબ્બં.