અકુસલપદં

ધમ્મુદ્દેસવારો

પઠમચિત્તકથાવણ્ણના

૩૬૫. કુસલે વુત્તનયં અનુગન્ત્વા યથાનુરૂપં વેદિતબ્બતાય ‘‘વુત્તનયેના’’તિ આહ. ગન્તબ્બાભાવતોતિ બુજ્ઝિતબ્બાભાવતો. દિટ્ઠિયા ગતમત્તન્તિ દિટ્ઠિયા ગતિમત્તં ગહણમત્તં. આસન્નકારણત્તા અયોનિસોમનસિકારસ્સ વિસું ગહણં એકન્તકારણત્તા ચ. સતિસંવરોતિ ઇધ સીતાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ અપ્પમજ્જનં ખમનં દટ્ઠબ્બં. પહાનસંવરોતિ વીરિયસંવરો.

અસ્સાદદસ્સનન્તિ અસ્સાદદિટ્ઠિ. ફલટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન અસમ્માપટિપત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનોમોહો, સમ્માપટિપત્તિપટિપક્ખભાવગ્ગહણાકારો વા. સબ્બસ્સ લોભસ્સ અભિજ્ઝાભાવે સતિપિ વિસેસયુત્તાય અભિજ્ઝાય કમ્મપથપ્પત્તાય ઇધુપ્પજ્જમાનાય લક્ખણાદિં દસ્સેતું ‘‘સા પરસમ્પત્તીન’’ન્તિઆદિમાહ. અત્તનો પરિણામનસ્સ પુરેચારિકા તણ્હાભિરતિ અભિરતિ.

અનુપપરિક્ખા મોહો. મોહવસેન હિ દિટ્ઠિવસેન વા અવત્થુસ્મિં સાનુનયો અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતીતિ. અસતિયચિત્તેતિ અહિરિકાદીહિ આરક્ખરહિતચિત્તે. સતિરહિતત્તા સતિપટિપક્ખત્તા ચાતિ એતેન સતિરહિતા સતિપટિપક્ખા ચ અકુસલા ખન્ધા એવ મિચ્છાસતીતિ દસ્સેતિ. તે પન ઉપનાહાદિપ્પવત્તિયં ચિરકતાદિસલ્લક્ખણે પટુસઞ્ઞાસમ્પયુત્તા દટ્ઠબ્બા. સદરથાદિભાવો અવિસેસેન કિલેસસમ્પયોગતો વુત્તો લહુતાદિએકન્તપટિપક્ખાનં થિનમિદ્ધાદીનં કેસઞ્ચિ ઇધ અભાવા. અવૂપસમોતિ અસન્નિસિન્નસબ્ભાવમાહ. અનવટ્ઠાનરસન્તિ ચલનકિચ્ચં. ચેતસો અવૂપસમેતિ નિપ્ફાદેતબ્બે પયોજને ભુમ્મં, અવૂપસમપચ્ચયભૂતં આરમ્મણં વા ‘‘અવૂપસમો’’તિ વુત્તં.

ધમ્મુદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારકથાવણ્ણના

૩૭૭. સહજાતધમ્મેસુ અકમ્પનં ન કોસજ્જેસુ અકમ્પનં વિય તપ્પટિપક્ખભાવતો દટ્ઠબ્બં, તંતંપાપકિરિયાય ઉસ્સહનવસેન પન થિરતા તત્થ અકમ્પનં.

૩૮૧. દિટ્ઠિયા વિરૂપં ફન્દિતન્તિ તથા તથા સસ્સતાદિવસેન પવત્તા દિટ્ઠિ એવ વુચ્ચતિ. તરન્તીતિ તિત્થે વિય પિલવન્તિ. વિપરિયેસતોતિ વત્થુસ્સ વિપરીતતો.

૩૯૦. સભાવપટિચ્છાદનવસેન પકતિઅત્તાદિઅસન્તગહણસ્સ અનિચ્ચાદીનં નિચ્ચાદિવિસમગહણસ્સ ચ સઞ્ઞાદિવિપરિયેસસ્સ નિસ્સયત્તા ‘‘અસન્તં અસમઞ્ચ બુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં.

દુતિયચિત્તવણ્ણના

૩૯૯. કિઞ્ચાપિ…પે… પરામસન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતીતિ પુરિમચિત્તેન અવિસેસં દસ્સેતિ. અનુસ્સાહનાવસીદનભાવેન સંહતભાવો થિનં.

તતિયચિત્તવણ્ણના

૪૦૦. ઇધ માનેન સદ્ધિં પઞ્ચ અપણ્ણકઙ્ગાનીતિ અવિરજ્ઝનકઙ્ગાનિ ઉપ્પત્તિઅરહઙ્ગાનિ હોન્તીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. માનસ્સ અનિયતત્તા ન નિયતયેવાપનકાતિ. પટ્ઠાને હિ ‘‘સંયોજનં ધમ્મં પટિચ્ચ સંયોજનો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૪.૧) એત્થ ‘‘ચતુક્ખત્તું કામરાગેન તિક્ખત્તું પટિઘેન ચ માનો વિચિકિચ્છા ભવરાગો તયોપેતે સકદાગામિનો સંયોજનાનં સંયોજનેહિ દસવિધા યોજના’’તિ દસ્સિતાય દસવિધાય યોજનાય ‘‘કામરાગસંયોજનં પટિચ્ચ માનસંયોજનં અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ વત્વા ‘‘કામરાગસંયોજનં પટિચ્ચ અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ ‘‘માનસંયોજનં પટિચ્ચ ભવરાગસંયોજનં અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ ચ વત્વા ‘‘ભવરાગસંયોજનં પટિચ્ચ અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ વુત્તાહિ યોજનાહિ માનસ્સ અનિયતભાવો પકાસિતો, તથા કિલેસદુકેપિ. ઇધ ચ વક્ખતિ ‘‘દસવિધા સંયોજનાનં યોજના, તથા દસવિધા કિલેસાન’’ન્તિ ચ. ઉન્નમનવસેનેવ સમ્પગ્ગહરસો, ન વીરિયં વિય તંતંકિચ્ચસાધને અબ્ભુસ્સાહનવસેન. ઓમાનસ્સપિ અત્તાનં અવંકત્વા ગહણં સમ્પગ્ગહોતિ દટ્ઠબ્બો.

ચતુત્થચિત્તવણ્ણના

૪૦૨. પરિહરણત્થં વિક્ખિત્તા હુત્વા ઉસ્સાહં જનેન્તા ‘‘પરિહરણત્થં સઉસ્સાહા’’તિ વુત્તા, તેસં.

નવમચિત્તવણ્ણના

૪૧૩. વિસપ્પનઅનિટ્ઠરૂપસમુટ્ઠાનવસેન અત્તનો પવત્તિઆકારવસેન ચ વિસપ્પનરસો. દોસો ઉપયોગફલેસુ અનિટ્ઠત્તા વિસસંસટ્ઠપૂતિમુત્તં વિય દટ્ઠબ્બો. અનભિરતિરસાતિ એવંપકારેસુ પટિક્ખેપેન રસવચનેસુ તંતંપટિપક્ખકિચ્ચગહણં દટ્ઠબ્બં. કટુકાકારગતિ કટુકઞ્ચુકતા, અત્તસમ્પત્તિ આવાસાદિ, પરાયત્તતાય દાસબ્યં વિય દટ્ઠબ્બં. યથા હિ દાસબ્યે સતિ દાસો પરાયત્તો હોતિ, એવં કુક્કુચ્ચે સતિ તંસમઙ્ગી. ન હિ સો અત્તનો ધમ્મતાય પવત્તિતું સક્કોતિ કુસલેતિ. અથ વા કતાકતાકુસલકુસલાનુસોચને આયત્તતાય તદુભયવસેન કુક્કુચ્ચેન તંસમઙ્ગી હોતીતિ દાસબ્યં વિય તં હોતિ.

૪૧૮. વિરુદ્ધાકારોતિ વિરુદ્ધસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ચિત્તસ્સ વા આકારો વિરુદ્ધભાવો. તેન વિરુજ્ઝનં વિરોધોતિ દસ્સેતિ. વચનન્તિ એતં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. સબ્બમેવ હિ કિચ્ચં એતેન કરિયમાનં સુરોપિતં સુજનિતં ન હોતીતિ. રોપસદ્દવચનત્થમેવ કેચિ વણ્ણેન્તિ. તં અપ્પમાણન્તિ કોધસ્સ તથાપવત્તનસભાવાભાવા અઞ્ઞેન કેનચિ કારણેન પરિપુણ્ણતા સિયાતિ સન્ધાય વુત્તં.

એકાદસમચિત્તવણ્ણના

૪૨૨. વિગતા ચિકિચ્છાતિ ચિકિચ્છિતું દુક્કરતાય વુત્તં, ન સબ્બથા ચિકિચ્છાભાવા વિચિકિચ્છાયાતિ તદત્થં દસ્સેતિ.

૪૨૪. નિચ્છયાભાવા અસણ્ઠહનતો ચેતસો પવત્તિપચ્ચયમત્તતાય ‘‘પવત્તિટ્ઠિતિમત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

૪૨૫. એકં આકારં ગન્તું અસમત્થતાય અત્તનો આમુખં સપ્પનતો ઓસક્કતિ.

દ્વાદસમચિત્તવણ્ણના

૪૨૯. ઉદ્ધચ્ચં અત્તનો ગહિતાકારે એવ ઠત્વા ભમતીતિ એકારમ્મણસ્મિંયેવ વિપ્ફન્દનં હોતિ. વિચિકિચ્છા પન યદિપિ રૂપાદીસુ એકસ્મિઞ્ઞેવારમ્મણે ઉપ્પજ્જતિ, તથાપિ ‘‘એવં નુ ખો, ઇદં નુ ખો’’તિ ઉપ્પજ્જમાના ‘‘નનુ ખો, અઞ્ઞં નુ ખો’’તિ અઞ્ઞં ગહેતબ્બાકારં અપેક્ખતીતિ નાનારમ્મણે ચલનં હોતિ.

‘‘એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બ’’ન્તિ એત્તાવતા ઇમસ્મિં ચિત્તદ્વયે વુત્તપકિણ્ણકં દસ્સેત્વા દ્વાદસસુ દસ્સેતું ‘‘સબ્બેસુપી’’તિઆદિમાહ. કુસલેસુપિ આરમ્મણાધિપતિં અનુદ્ધરિત્વા સહજાતાધિપતિનો એવ ઉદ્ધટત્તા ઇધાપિ સો એવ ઉદ્ધરિતબ્બો સિયાતિ ‘‘સહજાતાધિપતિ લબ્ભમાનોપિ ન ઉદ્ધટો’’તિ વુત્તં નારમ્મણાધિપતિનો અલબ્ભમાનત્તા. સોપિ હિ અટ્ઠસુ લોભસહગતેસુ લબ્ભતીતિ. સેસોપીતિ વીમંસતો અઞ્ઞોપિ સહજાતાધિપતિ નત્થિ, યો ઉદ્ધરિતબ્બો સિયા. આરમ્મણાધિપતિમ્હિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. કઞ્ચિ ધમ્મન્તિ છન્દાદીસુ એકમ્પિ સહજાતં. કુસલત્તિકે તાવ પટિચ્ચવારાદીસુ ‘‘ન હેતુપચ્ચયા અધિપતિપચ્ચયા’’તિ એકસ્સપિ પઞ્હસ્સ અનુદ્ધટત્તા પટ્ઠાને પટિસિદ્ધતા વેદિતબ્બા. અઞ્ઞથા હિ ‘‘અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન હેતુપચ્ચયા અધિપતિપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૮૬) એતસ્સ વસેન ‘‘એક’’ન્તિ વત્તબ્બં સિયા.

દસ્સનેન પહાતબ્બાભાવતોતિ દસ્સનેન પહાતબ્બસ્સ અભાવતો, દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ વા અભાવતો. એતેન પટિસન્ધિઅનાકડ્ઢનતો દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ અનાગમનન્તિ તત્થ અનાગમનેન પટિસન્ધિઅનાકડ્ઢનં સાધેતિ. અનાકડ્ઢનતો અનાગમનં પન સાધેતું ‘‘તેસુ હી’’તિઆદિમાહ. એત્થેવ પટિસન્ધિદાનં ભવેય્ય. તથા ચ સતિ દસ્સનેન પહાતબ્બં સિયા અપાયગમનીયસ્સ દસ્સનેન પહાતબ્બભાવતો. ન ચેતં દસ્સનેન પહાતબ્બં સિયા, તસ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બવિભઙ્ગે નાગતન્તિ અધિપ્પાયો.

કથં પનેતં ઞાયતિ ‘‘પટિસન્ધિઅનાકડ્ઢનતો દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ અનાગમન’’ન્તિ? દસ્સનેન પહાતબ્બાનઞ્ઞેવ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવસ્સ વુત્તત્તા. દુવિધા હિ અકુસલા દસ્સનેન પહાતબ્બા ભાવનાય પહાતબ્બાતિ. તત્થ ભાવનાય પહાતબ્બચેતનાનં નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો ન વુત્તો, ઇતરાસઞ્ઞેવ વુત્તો. ‘‘ભાવનાય પહાતબ્બો ધમ્મો નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્થ હિ સહજાતમેવ વિભત્તં, ન નાનાક્ખણિકન્તિ. તથા પચ્ચનીયેપિ ‘‘ભાવનાય પહાતબ્બો ધમ્મો નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો…પે… સહજાતપચ્ચયેન…પે… ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન…પે…. પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. ઇતરત્થ ચ વુત્તં. ઉદ્ધચ્ચસહગતા ચ ચેતના ભાવનાય પહાતબ્બેસુ એવ આગતાતિ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયો ન સિયાતિ. યદિ સિયા, ભાવનાય પહાતબ્બચેતનાય ચ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો વુચ્ચેય્ય, ન તુ વુત્તો. તસ્મા ઉદ્ધચ્ચસહગતા નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવે સતિ દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ વત્તબ્બા સિયા, તદભાવા ન વુત્તાતિ. પટિસન્ધિઅનાકડ્ઢનતો તત્થ અનાગતાતિ અયમેત્થાધિપ્પાયો. નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયાવચનેન પન ભાવનાય પહાતબ્બાનં પવત્તિવિપાકતા પટિક્ખિત્તા. પવત્તિવિપાકસ્સપિ હિ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયતા ન સક્કા નિવારેતું. વુત્તઞ્ચ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો, નાનાક્ખણિકા’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૩.૫૬-૫૭). યદિ ભાવનાય પહાતબ્બાનં વિપાકદાનં નત્થિ, કથં તે વિપાકધમ્મધમ્મા હોન્તીતિ? અભિઞ્ઞાચિત્તાદીનં વિય વિપાકારહસભાવત્તા. યં પન વુત્તં ‘‘યસ્મિં સમયે અકુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ ઉપેક્ખાસહગતં ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તં…પે… અવિક્ખેપો હોતિ, ઇમેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૩૦-૭૩૧) ઇદમ્પિ તેસં વિપાકારહતઞ્ઞેવ સન્ધાય વુત્તં સિયા. ઇદં પન ઠાનં સુટ્ઠુ વિચારેતબ્બં. અત્થિ હિ એત્થ વચનોકાસો. ન હિ વિપાકેતિ વચનં વિપાકધમ્મવચનં વિય વિપાકારહતં વદતીતિ.

અકુસલપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અબ્યાકતપદં

અહેતુકકુસલવિપાકવણ્ણના

૪૩૧. તેસુ વિપાકાબ્યાકતન્તિઆદીનં ‘‘ભાજેત્વા દસ્સેતું કતમે ધમ્મા અબ્યાકતાતિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ એતેન સમ્બન્ધો. તસ્સાપીતિ એતસ્સ ‘‘ઉપ્પત્તિં દીપેતું કામા…પે… આદિ વુત્ત’’ન્તિ એતેન સમ્બન્ધો. ઉપચિતત્તાતિ યથા અઞ્ઞસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકાભિમુખં હોતિ તથા વડ્ઢિતત્તા. રૂપાદીનં પચ્ચયાનં અઞ્ઞવિઞ્ઞાણસાધારણત્તા અસાધારણેન વત્થુના ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સોતવિઞ્ઞાણન્તિ નામં ઉદ્ધટં. ચક્ખાદીનં તિક્ખમન્દભાવે વિઞ્ઞાણાનં તિક્ખમન્દભાવા વિસેસપચ્ચયત્તા ચ.

ચક્ખુસન્નિસ્સિતઞ્ચ તં રૂપવિજાનનઞ્ચાતિ ચક્ખુસન્નિસ્સિતરૂપવિજાનનં. એવંલક્ખણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તત્થ ચક્ખુસન્નિસ્સિતવચનેન રૂપારમ્મણં અઞ્ઞવિઞ્ઞાણં પટિક્ખિપતિ. રૂપવિજાનનવચનેન ચક્ખુનિસ્સયે ફસ્સાદયો નિવત્તેતિ. ચક્ખુરૂપવચનેહિ ચ નિસ્સયતો આરમ્મણતો ચ વિજાનનં વિભાવેતિ. રૂપમત્તસ્સ આરમ્મણસ્સ ગહણં કિચ્ચમેતસ્સાતિ રૂપમત્તારમ્મણરસં. ઝાનઙ્ગવસેનાતિ ઇદં દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જેસુ વિજ્જમાનાનં ઉપેક્ખાસુખદુક્ખેકગ્ગતાનં ઝાનઙ્ગિકત્તા ઇધાપિ તંસદિસાનં તદુપચારં કત્વા વુત્તં. ન હિ ઝાનપચ્ચયત્તાભાવે ઝાનઙ્ગતા અત્થિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ઝાનઙ્ગાનિ ઝાનસમ્પયુત્ત…પે… રૂપાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૩.૧૧૨). એતેસઞ્ચ ઝાનપચ્ચયભાવો પટિક્ખિત્તો. યથાહ ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન ઝાનપચ્ચયા. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસહગતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૯૮). ઝાનપચ્ચયત્તાભાવેપિ વેદનાચિત્તટ્ઠિતીનં ઉપેક્ખાદિભાવતો તથાભૂતાનં વચને અઞ્ઞટ્ઠાનાભાવતો ચ દુતિયરાસિનિદ્દેસો.

૪૩૬. વત્થુપણ્ડરત્તાતિ સયં કણ્હધમ્માનં અપ્પટિપક્ખત્તા સભાવપરિસુદ્ધાનં પસાદહદયવત્થુનિસ્સયાનં વસેન પણ્ડરસભાવં જાતન્તિ અધિપ્પાયો. અયં પન નયો ચતુવોકારે ન લબ્ભતીતિ તત્થ ભવઙ્ગસ્સ તતો નિક્ખન્તાકુસલસ્સ ચ પણ્ડરતા ન સિયા, તસ્મા તત્થ પણ્ડરતાય કારણં વત્તબ્બં. સભાવો વાયં ચિત્તસ્સ પણ્ડરતાતિ.

૪૩૯. ઇદમ્પીતિ પિ-સદ્દો ઠિતિમત્તસહિતં પુબ્બે વુત્તં વિચિકિચ્છાસહગતં અપેક્ખિત્વા વુત્તો. પકતિયાતિ અનતિક્કમનેન. સોપિ વિસેસો. કાયપ્પસાદં ઘટ્ટેત્વા પસાદપચ્ચયેસુ મહાભૂતેસુ પટિહઞ્ઞતીતિ આપાથં ગન્ત્વા પટિહઞ્ઞતીતિ અત્થો. યથા ચ ‘‘રૂપં આરબ્ભ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તે ન આરમ્મણુપ્પાદાનં પુબ્બાપરકાલતા હોતિ, એવમિધાપિ ઘટ્ટનપટિહનનેસુ દટ્ઠબ્બં. ઉપમાપિ ઉભયઘટ્ટનદસ્સનત્થં વુત્તા, ન નિસ્સિતનિસ્સયઘટ્ટનાનં પુબ્બાપરતાદસ્સનત્થં. એત્થ ચ બહિદ્ધાતિ એતં નિદસ્સનમત્તં. અજ્ઝત્તમ્પિ હિ આરમ્મણં હોતીતિ. વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સયભૂતેહિ વા અઞ્ઞં ‘‘બહિદ્ધા’’તિ વુત્તં. પટિઘટ્ટનાનિઘંસો બલવા હોતિ, તતો એવ ઇટ્ઠાનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બસમાયોગે સુખદુક્ખપચ્ચયા ધાતુઅનુગ્ગહધાતુક્ખોભા ચિરં અનુવત્તન્તિ.

૪૫૫. અઞ્ઞેસં ચિત્તાનં સભાવસુઞ્ઞતસબ્ભાવા મનોધાતુભાવો આપજ્જતીતિ ચે? ન, વિસેસસબ્ભાવા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનઞ્હિ ચક્ખાદિનિસ્સિતતા ચક્ખાદીનં સવિસયેસુ દસ્સનાદિપ્પવત્તિભાવતા ચ વિસેસો. મનોવિઞ્ઞાણસ્સ પન અનઞ્ઞનિસ્સયમનોપુબ્બઙ્ગમતાય અઞ્ઞનિસ્સયવિઞ્ઞાણસ્સ અનન્તરપચ્ચયત્તાભાવેન મનોદ્વારનિગ્ગમનમુખભાવાભાવતો ચ સાતિસયવિજાનનકિચ્ચતા વિસેસો. તબ્બિસેસવિરહા મનોમત્તા ધાતુ મનોધાતૂતિ તિવિધા મનોધાતુ એવ વુચ્ચતિ, ન વિસેસમનો. તસ્મા એત્થ મનો એવ ધાતુ મનોધાતૂતિ એવ-સદ્દો મત્તસદ્દત્થો દટ્ઠબ્બો. વિસેસનિવત્તનત્થો હિ સો વિઞ્ઞાણસ્સાતિ. મનોદ્વારનિગ્ગમનપવેસમુખભાવતો પન મનોધાતુયા વિજાનનવિસેસવિરહો દટ્ઠબ્બો, તતો એવ મનોવિઞ્ઞાણન્તિપિ ન વુચ્ચતિ. ન હિ તં વિઞ્ઞાણં મનતો પવત્તં મનસો પચ્ચયો, નાપિ મનસો પચ્ચયભૂતં મનતો પવત્તં, દસ્સનાદીનં પન પચ્ચયો, તેહિ ચ પવત્તં તેસં પુરેચરં અનુચરઞ્ચાતિ. સમ્માસઙ્કપ્પોતિ અવચનં મહાવિપાકાનં વિય જનકસદિસત્તાભાવતો. તત્થ હિ તિહેતુકતો દુહેતુકમ્પિ ઉપ્પજ્જમાનં સમ્માસઙ્કપ્પતાદીહિ સદિસં સહેતુકતાયાતિ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસોતેતિ એત્થ યથા પગુણં ગન્થં સજ્ઝાયન્તો સજ્ઝાયસોતે પતિતં કઞ્ચિ કઞ્ચિ વાચનામગ્ગં ન સલ્લક્ખેતિ, એવં તથાગતસ્સ અસલ્લક્ખણા નામ નત્થિ, ન ચ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસોતે ઝાનઙ્ગાભાવો ઇધ અવચનસ્સ કારણં. યદિ તદનન્તરં નિદ્દેસો તંસોતપતિતતા, ઇતો પરેસં દ્વિન્નં મનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં તંસોતપતિતતા ન સિયા. તસ્મા પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં વિય અહેતુકતાય મગ્ગપચ્ચયવિરહા ચ વિજ્જમાનેસુપિ વિતક્કવિચારેસુ ઝાનઙ્ગધમ્માનં દુબ્બલત્તા પઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ વિય અગણનુપગભાવા ચ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસોતપતિતતા. તતો એવ હિ અહેતુકકિરિયત્તયેપિ ઝાનઙ્ગાનિ બલાનિ ચ સઙ્ગહવારે ન ઉદ્ધટાનિ, ઝાનપચ્ચયકિચ્ચમત્તતો પન પટ્ઠાને દુબ્બલાનં એત્થ વિતક્કાદીનં ઝાનપચ્ચયતા વુત્તા.

૪૬૯. સમાનવત્થુકં અનન્તરપચ્ચયં લભિત્વા ઉપ્પજ્જમાનં સન્તીરણં મનોધાતુતો બલવતરં હોતીતિ તં યથારમ્મણં આરમ્મણરસં અનુભવન્તં ઇટ્ઠે સોમનસ્સસહગતં હોતિ, ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે ઉપેક્ખાસહગતં સાતિસયાનુભવત્તા, તસ્મા ‘‘અયઞ્હિ ઇટ્ઠારમ્મણસ્મિં યેવા’’તિઆદિ વુત્તં. વોટ્ઠબ્બનં પન સતિપિ બલવભાવે વિપાકપ્પવત્તિં નિવત્તેત્વા વિસદિસં મનં કરોન્તં મનસિકારકિચ્ચન્તરયોગતો વિપાકો વિય અનુભવનમેવ ન હોતીતિ સબ્બત્થ ઉપેક્ખાસહગતમેવ હોતિ, તથા પઞ્ચદ્વારાવજ્જનં મનોદ્વારાવજ્જનઞ્ચ કિચ્ચવસેન અપુબ્બત્તા.

અહેતુકકુસલવિપાકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠમહાવિપાકચિત્તવણ્ણના

૪૯૮. અલોભો અબ્યાકતમૂલન્તિઆદીસુ કુસલપક્ખે તાવ અલોભાદોસાનં નિદ્દેસેસુ ‘‘યો તસ્મિં સમયે અલોભો અલુબ્ભના…પે… અલોભો કુસલમૂલ’’ન્તિ (ધ. સ. ૩૨), ‘‘યો તસ્મિં સમયે અદોસો અદુસ્સના…પે… અદોસો કુસલમૂલ’’ન્તિ (ધ. સ. ૩૩) ચ વુત્તત્તા ઇધાપિ તંનિદ્દેસેસુ ‘‘અલોભો અબ્યાકતમૂલ’’ન્તિ ‘‘અદોસો અબ્યાકતમૂલ’’ન્તિ વચનં યુજ્જેય્ય. પઞ્ઞિન્દ્રિયાદિનિદ્દેસેસુ પન ‘‘પઞ્ઞારતનં અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠી’’તિ (ધ. સ. ૩૪, ૩૭) એવં તત્થપિ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘અમોહો કુસલમૂલ’’ન્તિ. તસ્મા ઇધાપિ ‘‘અમોહો અબ્યાકતમૂલ’’ન્તિ પાઠેન ન ભવિતબ્બં સિયા. અલોભાદોસાનં વિય અમોહસ્સપિ અબ્યાકતમૂલદસ્સનત્થં પનેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અવિઞ્ઞત્તિજનકતોતિ કાયવચીકમ્મદ્વારનિવારણં કરોતિ. અવિપાકધમ્મતોતિ મનોકમ્મદ્વારનિવારણઞ્ચ. વિપાકધમ્માનઞ્હિ કમ્મદ્વારં વુત્તન્તિ. તથા અપ્પવત્તિતોતિ દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયભાવેન અપ્પવત્તિતો. એતેન પુઞ્ઞકિરિયવત્થુભેદમેવ નિવારેતિ.

બલવપચ્ચયેહીતિ પયોગેન વિના નિપ્ફન્નેહિ આરમ્મણાદિપચ્ચયેહિ. અસઙ્ખારિકાદીસુ હિ યેન કેનચિ ચિત્તેન કમ્મે આયૂહિતે અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન કમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તપચ્ચુપટ્ઠાને પટિસન્ધિ ઉપ્પજ્જમાના અસઙ્ખારિકા હોતિ, સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કમ્માદિપચ્ચુપટ્ઠાને સસઙ્ખારિકા. ભવઙ્ગચુતિયો પન પટિસન્ધિસદિસાવ. તદારમ્મણઞ્ચ કુસલાકુસલાનિ વિય અસઙ્ખારિકં સસઙ્ખારિકઞ્ચ દટ્ઠબ્બન્તિ. એતેસુ બલવં દુબ્બલઞ્ચ વિચારેતું ‘‘તત્થ સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા’’તિઆદિમાહ. કાલવસેન પન પરિણમતીતિ અપ્પાયુકસંવત્તનિકકમ્મબહુલે કાલે તંકમ્મસહિતસન્તાનજનિતસુક્કસોણિતપચ્ચયાનં તંમૂલકાનં ચન્દસૂરિયવિસમપરિવત્તાદિજનિતઉતાહારાદિવિસમપચ્ચયાનઞ્ચ વસેન પરિણમતિ.

વિપાકુદ્ધારકથાવણ્ણના

યતો યત્તકો ચ વિપાકો હોતિ, યસ્મિઞ્ચ ઠાને વિપચ્ચતિ, તં દસ્સેતું વિપાકુદ્ધારકથા આરદ્ધા. એત્થેવાતિ એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતેયેવ. દુહેતુકપટિસન્ધિવસેન દ્વાદસકમગ્ગોપિ હોતિ, દ્વાદસકપ્પકારોપીતિ અત્થો. અહેતુકપટિસન્ધિવસેન અહેતુકટ્ઠકમ્પિ. અસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકાનં સસઙ્ખારિકઅસઙ્ખારિકવિપાકસઙ્કરં અનિચ્છન્તો દુતિયત્થેરો ‘‘દ્વાદસા’’તિઆદિમાહ. પુરિમસ્સ હિ પચ્ચયતોસસઙ્ખારિકઅસઙ્ખારિકભાવો, ઇતરેસં કમ્મતો. તતિયો તિહેતુકતો દુહેતુકમ્પિ અનિચ્છન્તો ‘‘દસા’’તિઆદિમાહ.

ઇમસ્મિં વિપાકુદ્ધારટ્ઠાને કમ્મપટિસન્ધિવવત્થાનત્થં સાકેતપઞ્હં ગણ્હિંસુ. કમ્મવસેન વિપાકસ્સ તંતંગુણદોસુસ્સદનિમિત્તતં દસ્સેતું ઉસ્સદકિત્તનં ગણ્હિંસુ. હેતુકિત્તનં ઇધ પઠમત્થેરસ્સ અધિપ્પાયેન વુત્તં. દુતિયત્થેરવાદાદીસુ વિસેસં તત્થ તત્થેવ વક્ખામિ. ઞાણસ્સ જચ્ચન્ધાદિવિપત્તિનિમિત્તપટિપક્ખભાવતો તિહેતુકં અતિદુબ્બલમ્પિ સમાનં પટિસન્ધિં આકડ્ઢન્તં દુહેતુકં આકડ્ઢેય્યાતિ ‘‘અહેતુકા ન હોતી’’તિ આહ. યં પન પટિસમ્ભિદામગ્ગે સુગતિયં જચ્ચન્ધબધિરાદિવિપત્તિયા અહેતુકઉપપત્તિં વજ્જેત્વા ગતિસમ્પત્તિયા સહેતુકોપપત્તિં દસ્સેન્તેન ‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે કતમેસં અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ’’ચ્ચેવ (પટિ. મ. ૧.૨૩૨) વુત્તં. તેન ઞાણવિપ્પયુત્તેન કમ્મુના ઞાણસમ્પયુત્તપટિસન્ધિ ન હોતીતિ દીપિતં હોતિ. અઞ્ઞથા ‘‘સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતી’’તિ ઇદમ્પિ વુચ્ચેય્ય. તથા હિ ‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે કતમેસં અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ? કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે તયો હેતૂ કુસલા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ. તેન વુચ્ચતિ કુસલમૂલપચ્ચયાપિ સઙ્ખારા. નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતૂ અકુસલા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ. તેન વુચ્ચતિ અકુસલમૂલપચ્ચયાપિ સઙ્ખારા. પટિસન્ધિક્ખણે તયો હેતૂ અબ્યાકતા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ. તેન વુચ્ચતિ નામરૂપપચ્ચયાપિ વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયાપિ નામરૂપ’’ન્તિ વિસ્સજ્જિતં ઞાણસમ્પયુત્તોપપત્તિયં.

એવં ઞાણવિપ્પયુત્તતો ઞાણસમ્પયુત્તુપપત્તિયા ચ વિજ્જમાનાય ‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે કતમેસં સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ? કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે દ્વે હેતૂ કુસલા’’તિ વત્વા અઞ્ઞત્થ ચ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સક્કા વિસ્સજ્જનં કાતુન્તિ. યથા પન ‘‘ઞાણસમ્પયુત્તે સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા’’તિ અવચનતો ઞાણવિપ્પયુત્તતો ઞાણસમ્પયુત્તા પટિસન્ધિ ન હોતિ, એવં ‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણવિપ્પયુત્તે છન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ’’ચ્ચેવ (પટિ. મ. ૧.૨૩૩) વત્વા ‘‘સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા’’તિ અવચનતો ઞાણસમ્પયુત્તતો ઞાણવિપ્પયુત્તાપિ પટિસન્ધિ ન હોતીતિ આપન્નં. એત્થાપિ હિ ન ન સક્કા કમ્મનિકન્તિક્ખણેસુ તયો ચ દ્વે ચ હેતૂ યોજેત્વા પટિસન્ધિક્ખણે દ્વે યોજેતુન્તિ. ઇમસ્સ પન થેરસ્સ અયમધિપ્પાયો સિયા ‘‘કમ્મસરિક્ખકવિપાકદસ્સનવસેન ઇધ પાઠો સાવસેસો કથિતો’’તિ. ‘‘ઞાણસમ્પયુત્તે અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા’’તિ એત્થાપિ પાઠસ્સ સાવસેસતાપત્તીતિ ચે? ન, દુબ્બલસ્સ દુહેતુકકમ્મસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકદાને અસમત્થત્તા. તિહેતુકસ્સ પન અહેતુકવિપચ્ચને વિય દુહેતુકવિપચ્ચનેપિ નત્થિ સમત્થતાવિઘાતોતિ. આરમ્મણેન વેદના પરિવત્તેતબ્બાતિ સન્તીરણતદારમ્મણે સન્ધાય વુત્તં. વિભાગગ્ગહણસમત્થતાભાવતો હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તેસુ ઉપેક્ખાસહગતાનેવ હોન્તિ, કાયવિઞ્ઞાણઞ્ચ સુખસહગતમેવ પટિઘટ્ટનાવિસેસેનાતિ.

વિસેસવતા કાલેન તદારમ્મણપચ્ચયસબ્બજવનવતા વિપાકપ્પવત્તિં દસ્સેતું ‘‘સંવરાસંવરે…પે… ઉપગતસ્સા’’તિ વુત્તં અઞ્ઞકાલે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાદિપરિપુણ્ણવિપાકપ્પવત્તિઅભાવા. કક્કટક…પે… ભવઙ્ગોતરણન્તિ એતેન ઇદં દસ્સેતિ – કેદારે પૂરેત્વા નદીપવેસનમગ્ગભૂતં માતિકં અપ્પવિસિત્વા કક્કટકમગ્ગાદિના અમગ્ગેન નદીઓતરણં વિય ચિત્તસ્સ જવિત્વા ભવઙ્ગપ્પવેસનમગ્ગભૂતે તદારમ્મણે અનુપ્પન્ને મગ્ગેન વિના ભવઙ્ગોતરણન્તિ.

એતેસુ તીસુ મોઘવારેસુ દુતિયો ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બો. યદિ હિ અનુલોમે વેદનાત્તિકે પટિચ્ચવારાદીસુ ‘‘આસેવનપચ્ચયા ન મગ્ગે દ્વે’’તિ ‘‘ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવને દ્વે’’તિ ચ વુત્તં સિયા, સોપિ મોઘવારો લબ્ભેય્ય. યદિ પન વોટ્ઠબ્બનમ્પિ આસેવનપચ્ચયો સિયા, કુસલાકુસલાનમ્પિ સિયા. ન હિ આસેવનપચ્ચયં લદ્ધું યુત્તસ્સ આસેવનપચ્ચયભાવી ધમ્મો આસેવનપચ્ચયોતિ અવુત્તો અત્થિ. વોટ્ઠબ્બનસ્સ પન કુસલાકુસલાનં આસેવનપચ્ચયભાવો અવુત્તો. ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નાસેવનપચ્ચયા. અકુસલં ધમ્મં…પે… નાસેવનપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૯૩) વચનતો પટિક્ખિત્તોવ. અથાપિ સિયા ‘‘અસમાનવેદનાનં વસેન એવં વુત્ત’’ન્તિ, એવમપિ યથા ‘‘આવજ્જના કુસલાનં ખન્ધાનં અકુસલાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) વુત્તં, એવં ‘‘આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ’’પિ વત્તબ્બં સિયા, જાતિભેદા ન વુત્તન્તિ ચે? ભૂમિભિન્નસ્સ કામાવચરસ્સ રૂપાવચરાદીનં આસેવનપચ્ચયભાવો વિય જાતિભિન્નસ્સપિ ભવેય્યાતિ વત્તબ્બો એવ સિયા. અભિન્નજાતિકસ્સ ચ વસેન યથા ‘‘આવજ્જના સહેતુકાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા, ન તુ વુત્તં. તસ્મા વેદનાત્તિકેપિ સઙ્ખિત્તાય ગણનાય ‘‘આસેવનપચ્ચયા ન મગ્ગે એકં, ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવને એક’’ન્તિ એવં ગણનાય નિદ્ધારિયમાનાય વોટ્ઠબ્બનસ્સ આસેવનપચ્ચયત્તસ્સ અભાવા યથાવુત્તપ્પકારો દુતિયો મોઘવારો વીમંસિતબ્બો.

વોટ્ઠબ્બનં પન વીથિવિપાકસન્તતિયા આવટ્ટનતો આવજ્જના, તતો વિસદિસસ્સ જવનસ્સ કરણતો મનસિકારો ચ. એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને ‘‘વોટ્ઠબ્બનં કુસલાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ ન વુત્તં, ‘‘આવજ્જના’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. તસ્મા વોટ્ઠબ્બનતો ચતુન્નં વા પઞ્ચન્નં વા જવનાનં આરમ્મણપુરેજાતં ભવિતું અસક્કોન્તં રૂપાદિઆવજ્જનાદીનં પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ, અયમેતસ્સ સભાવોતિ જવનાપારિપૂરિયા દુતિયો મોઘવારો દસ્સેતું યુત્તો સિયા, અયમ્પિ અટ્ઠકથાયં અનાગતત્તા સુટ્ઠુ વિચારેતબ્બો. ભવઙ્ગસ્સ જવનાનુબન્ધનભૂતત્તા ‘‘તદારમ્મણં ભવઙ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. પટ્ઠાને (પટ્ઠા. ૩.૧.૧૦૨) ચ વુત્તં ‘‘સહેતુકં ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ, ‘‘અહેતુકં ભવઙ્ગં સહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ચ. કુસલાકુસલાનં સુખદુક્ખવિપાકમત્તો વિપાકો ન ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનં વિભાગં કરોતિ, જવનં પન રજ્જનવિરજ્જનાદિવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિભાગં કરોતીતિ ‘‘આરમ્મણરસં જવનમેવ અનુભવતી’’તિ વુત્તં.

અવિજ્જમાને કારકે કથં આવજ્જનાદિભાવેન પવત્તિ હોતીતિ તં દસ્સેતું પઞ્ચવિધં નિયામં નામ ગણ્હિંસુ. નિયામો ચ ધમ્માનં સભાવકિચ્ચપચ્ચયભાવવિસેસોવ. તંતંસદિસફલદાનન્તિ તસ્સ તસ્સ અત્તનો અનુરૂપફલસ્સ દાનં. સદિસવિપાકદાનન્તિ ચ અનુરૂપવિપાકદાનન્તિ અત્થો. ઇદં વત્થુન્તિ એકવચનનિદ્દેસો એકગાથાવત્થુભાવેન કતો. જગતિપ્પદેસોતિ યથાવુત્તતો અઞ્ઞોપિ લોકપ્પદેસો. કાલગતિઉપધિપયોગપટિબાળ્હઞ્હિ પાપં ન વિપચ્ચેય્ય, ન પદેસપટિબાળ્હન્તિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનપટિસન્ધિયાદિધમ્માનં નિયામો દસસહસ્સિકમ્પનપચ્ચયભાવો ધમ્મનિયામો. અયં ઇધ અધિપ્પેતોતિ એતેન નિયામવસેન આવજ્જનાદિભાવો, ન કારકવસેનાતિ એતમત્થં દસ્સેતિ.

ઇમસ્મિં ઠાનેતિ સોળસવિપાકકથાઠાને. દ્વાદસહિ વાહેતબ્બા નાળિયન્તોપમા ન દ્વાદસન્નં ચિત્તાનં એકસ્મિં દ્વારે એકારમ્મણે સહ કિચ્ચકરણવસેન વુત્તા, અથ ખો દ્વાદસન્નં એકસ્મિં દ્વારે સકિચ્ચકરણમત્તવસેન. અહેતુકપટિસન્ધિજનકસદિસજવનાનન્તરં અહેતુકતદારમ્મણં દસ્સેન્તો ‘‘ચતુન્નં પન દુહેતુકકુસલચિત્તાનં અઞ્ઞતરજવનસ્સ…પે… પતિટ્ઠાતી’’તિ આહ. અહેતુકપટિસન્ધિકસ્સ પન તિહેતુકજવને જવિતે પટિસન્ધિદાયકેન કમ્મેન અહેતુકસ્સ તદારમ્મણસ્સ નિબ્બત્તિ ન પટિસેધિતા. એવં દુહેતુકપટિસન્ધિકસ્સપિ તિહેતુકાનન્તરં દુહેતુકતદારમ્મણં અપ્પટિસિદ્ધં દટ્ઠબ્બં. પરિપુણ્ણવિપાકસ્સ ચ પટિસન્ધિજનકકમ્મસ્સ વસેનાયં વિપાકવિભાવના તસ્સા મુખનિદસ્સનમત્તમેવાતિ પવત્તિવિપાકસ્સ ચ એકસ્સ તિહેતુકાદિકમ્મસ્સ સોળસવિપાકચિત્તાદીનિ વુત્તનયેન યોજેતબ્બાનિ. તસ્મા યેન કેનચિ કમ્મુના એકેન અનેકં તદારમ્મણં પવત્તમાનં કમ્મવિસેસાભાવા યેસં તં અનુબન્ધભૂતં, તેસં જવનસઙ્ખાતાનં પચ્ચયાનં વિસેસેન વિસિટ્ઠં હોતીતિ જવનેનાયં તદારમ્મણનિયામો વુત્તો, ન નાનાકમ્મુના નિબ્બત્તમાનસ્સ વસેન. એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને (પટ્ઠા. ૩.૧.૯૮) ‘‘સહેતુકે ખન્ધે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ. કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે અહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઞાણાનન્તરં અહેતુકતદારમ્મણં, ‘‘કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે સહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ અકુસલાનન્તરઞ્ચ સહેતુકતદારમ્મણં વુત્તં, ન ચ ‘‘તં એતેન થેરેન અદસ્સિત’’ન્તિ કત્વા તસ્સ પટિસેધો કતો હોતીતિ.

યં પન જવનેન…પે… તં કુસલં સન્ધાય વુત્તન્તિ ઇદં કુસલસ્સ વિય અકુસલસ્સ સદિસો વિપાકો નત્થીતિ કત્વા વુત્તં. સસઙ્ખારિકાસઙ્ખારિકનિયમનં પન સન્ધાય તસ્મિં વુત્તે અકુસલેપિ ન તં ન યુજ્જતીતિ. અટ્ઠાનમેતન્તિ ઇદં નિયમિતાદિવસેન યોનિસો અયોનિસો વા આવટ્ટિતે અયોનિસો યોનિસો વા વવત્થાપનસ્સ અભાવં સન્ધાય વુત્તં.

પટિસિદ્ધન્તિ અવચનમેવ પટિસેધોતિ કત્વા વુત્તં. કામતણ્હાનિબ્બત્તેન કમ્મુના મહગ્ગતલોકુત્તરાનુભવનવિપાકો ન હોતીતિ તત્થ તદારમ્મણાભાવો વેદિતબ્બો. આપાથગતે વિસયે તન્નિન્નં ભવઙ્ગં આવજ્જનં ઉપ્પાદેતીતિ આવજ્જનં વિસયે નિન્નત્તા ઉપ્પજ્જતિ. ભવઙ્ગં પન સબ્બદા સવિસયે નિન્નમેવાતિ વિસયન્તરવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હુત્વાપિ તદભાવા વિના આવજ્જનેન સવિસયે નિન્નત્તાવ ઉપ્પજ્જતિ. ચિણ્ણત્તાતિ આવજ્જનેન વિના બહુલં ઉપ્પન્નપુબ્બત્તા. સમુદાચારત્તાતિ આપાથગતે વિસયે પટિસન્ધિવિસયે ચ બહુલં ઉપ્પાદિતપુબ્બત્તા. ચિણ્ણત્તાતિ વા પુગ્ગલેન આસેવિતભાવો વુત્તો. સમુદાચારત્તાતિ સયં બહુલં પવત્તભાવો. નિરોધસ્સ અનન્તરપચ્ચયં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ ઇદં તદનન્તરમેવ નિરોધફુસનં સન્ધાય વુત્તં, ન અરૂપક્ખન્ધાનં વિય નિરોધસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવં. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પન કિઞ્ચિ પરિકમ્મેન વિના ઉપ્પજ્જમાનં નત્થિ. પરિકમ્માવજ્જનમેવ તસ્સ આવજ્જનન્તિ અઞ્ઞસ્સ વિય એતસ્સપિ સાવજ્જનતાય ભવિતબ્બં.

અયં પનેત્થાધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો – નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ ન નિરોધસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવે નિન્નાદિતા અઞ્ઞત્થ દિટ્ઠા અતદત્થપરિકમ્મભાવે ચ ઉપ્પત્તિયા, અથ ચ તં તસ્સ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ, તથા ચ ઉપ્પજ્જતિ. એવં યથાવુત્તા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ અસતિપિ નિરાવજ્જનુપ્પત્તિયં નિન્નાદિભાવે નિરાવજ્જના ઉપ્પજ્જતીતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અરિયમગ્ગચિત્તં મગ્ગાનન્તરાનિ ફલચિત્તાની’’તિ ઇદં વુત્તં. યદિ હિ નિબ્બાનારમ્મણાવજ્જનાભાવં સન્ધાયેતં વુત્તં સિયા, ગોત્રભુવોદાનાનિ નિદસ્સનાનિ સિયું તેહેવ એતેસં નિરાવજ્જનતાસિદ્ધિતો. ફલસમાપત્તિકાલે ચ ‘‘પરિત્તારમ્મણં મહગ્ગતારમ્મણં અનુલોમં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વચનતો સમાનારમ્મણાવજ્જનરહિતત્તા ‘‘મગ્ગાનન્તરાનિ ફલચિત્તાની’’તિ એવં ફલસમાપત્તિચિત્તાનિ ન વજ્જેતબ્બાનિ સિયું, ગોત્રભુવોદાનાનિ પન યદિપિ નિબ્બાને ચિણ્ણાનિ સમુદાચારાનિ ચ ન હોન્તિ, આરમ્મણન્તરે ચિણ્ણસમુદાચારાનેવ. ફલસમાપત્તિચિત્તાનિ ચ મગ્ગવીથિતો ઉદ્ધં તદત્થપરિકમ્મસબ્ભાવાતિ તેસં ગહણં ન કતં, અનુલોમાનન્તરઞ્ચ ફલસમાપત્તિચિત્તં ચિણ્ણં સમુદાચારં, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાનન્તરં મગ્ગાનન્તરસ્સ વિય તદત્થપરિકમ્માભાવાતિ ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સા’’તિ તઞ્ચ નિદસ્સનં. આરમ્મણેન પન વિના નુપ્પજ્જતીતિ ઇદં એતસ્સ મહગ્ગતારમ્મણત્તાભાવા પુચ્છં કારેત્વા આરમ્મણનિદ્ધારણત્થં વુત્તં.

તત્થાતિ વિપાકકથાયં. જચ્ચન્ધપીઠસપ્પિઉપમાનિદસ્સનં વિપાકસ્સ નિસ્સયેન વિના અપ્પવત્તિદસ્સનત્થં. વિસયગ્ગાહોતિ ઇદં ચક્ખાદીનં સવિસયગ્ગહણેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવિપાકસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તં. ઉપનિસ્સયતો ચક્ખાદીનં દસ્સનાદિઅત્થતો ચ તસ્સેવ વિપાકસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘ઉપનિસ્સયમત્થસો’’તિ વુત્તં. હદયવત્થુમેવાતિ યથા પુરિમચિત્તાનિ હદયવત્થુનિસ્સિતાનિ ચ પસાદવત્થુઅનુગતાનિ ચ અઞ્ઞારમ્મણાનિ હોન્તિ, ન એવં ભવઙ્ગં, તં પનેતં વત્થારમ્મણન્તરરહિતં કેવલં હદયવત્થુમેવ નિસ્સાય પવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ. હદયરૂપવત્થુકન્તિ ઇધાપિ અઞ્ઞવત્થાનુગતન્તિ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. મક્કટકસ્સ હિ સુત્તારોહણં વિય પસાદવત્થુકં ચિત્તં, સુત્તેન ગમનાદીનિ વિય તદનુગતાનિ સેસચિત્તાનીતિ. સુત્તઘટ્ટનમક્કટકચલનાનિ વિય પસાદઘટ્ટનભવઙ્ગચલનાનિ સહ હોન્તીતિ દીપનતો ‘‘એકેકં…પે… આગચ્છતી’’તિપિ દીપેતિ.

ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટિતકાલોતિ ઇદં દોવારિકસદિસાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પાદપરિમજ્જકસદિસસ્સ આવજ્જનસ્સ સઞ્ઞાદાનસદિસો અનન્તરપચ્ચયભાવો એવ ભવઙ્ગાવટ્ટનન્તિ કત્વા વુત્તં. વિપાકમનોધાતુઆદીનં અદિસ્વાવ સમ્પટિચ્છનાદિકરણં ગાળ્હગ્ગહણમત્તપુથુલચતુરસ્સભાવવિજાનનમત્તકહાપણભાવવિજાનનમત્તકમ્મોપનયનમત્તસામઞ્ઞવસેન વુત્તં, ન ગાળ્હગ્ગાહકાદીનં કહાપણદસ્સનસ્સ અભાવો તંસમાનભાવો ચ સમ્પટિચ્છનાદીનં અધિપ્પેતોતિ વેદિતબ્બો.

પણ્ડરં એતન્તિ પણ્ડરરૂપદસ્સનસામઞ્ઞતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણમેવ દસ્સનકિચ્ચં સાધેતીતિ દીપનં વેદિતબ્બં. એવં સોતદ્વારાદીસુપિ યોજેતબ્બં સવનાદિવસેન. સન્તાપનવસેન ગુળસીલો ગુળપ્પયોજનો વા ગોળિયકો. ઉપનિસ્સયતોતિ ન ઉપનિસ્સયપચ્ચયં સન્ધાય વુત્તં. યસ્મિં પન અસતિ યો ન હોતિ, સો ઇધ ‘‘ઉપનિસ્સયો’’તિ અધિપ્પેતો. આલોકસન્નિસ્સિતન્તિ ઇદમ્પિ આલોકે સતિ સબ્ભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન ઉપનિસ્સયપચ્ચયતં. મન્દથામગતં નામ કિરિયચિત્તસ્સ પચ્ચયભાવં અનુપગન્ત્વા સયમેવ પવત્તમાનં.

અસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકેસુ દોસં દિસ્વાતિ ન કમ્મસ્સ વિરુદ્ધસભાવેન વિપાકેન ભવિતબ્બન્તિ અસઙ્ખારિકકમ્મસ્સ સસઙ્ખારિકવિપાકેસુ, સસઙ્ખારિકકમ્મસ્સ ચ અસઙ્ખારિકવિપાકેસુ દોસં દિસ્વા. અહેતુકાનં પન રૂપાદીસુ અભિનિપાતમત્તાદિકિચ્ચાનં ન સસઙ્ખારિકવિરુદ્ધો સભાવોતિ અસઙ્ખારિકતા નત્થિ, અસઙ્ખારિકવિરુદ્ધસભાવાભાવા નાપિ સસઙ્ખારિકતાતિ ઉભયાવિરોધા ઉભયેનપિ તેસં નિબ્બત્તિં અનુજાનાતિ. ચિત્તનિયામન્તિ તદારમ્મણનિયામં. કિરિયતો પઞ્ચાતિ ઇમેસં…પે… પતિટ્ઠાતીતિ કિરિયજવનાનન્તરઞ્ચ તદારમ્મણં વુત્તં. પટ્ઠાને (પટ્ઠા. ૧.૩.૯૪) પન ‘‘કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ વિપાકધમ્મધમ્માનમેવ અનન્તરા તદારમ્મણં વુત્તં. કુસલત્તિકે ચ ‘‘સેક્ખા વા પુથુજ્જના વા કુસલં અનિચ્ચતો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૬) કુસલાકુસલજવનમેવ વત્વા તદનન્તરં તદારમ્મણં વુત્તં, ન અબ્યાકતાનન્તરં, ન ચ કત્થચિ કિરિયાનન્તરં તદારમ્મણસ્સ વુત્તટ્ઠાનં દિસ્સતિ. વિજ્જમાને ચ તસ્મિં અવચને કારણં નત્થિ, તસ્મા ઉપપરિક્ખિતબ્બો એસો થેરવાદો. વિપ્ફારિકઞ્હિ જવનં નાવં વિય નદીસોતો ભવઙ્ગં અનુબન્ધતીતિ યુત્તં, ન પન છળઙ્ગુપેક્ખવતો સન્તવુત્તિં કિરિયજવનં પણ્ણપુટં વિય નદીસોતોતિ.

પિણ્ડજવનં જવતીતિ કુસલાકુસલકિરિયજવનાનિ પિણ્ડેત્વા કથિતાનીતિ તથા કથિતાનિ જવનાનિ પિણ્ડિતાનિ વિય વુત્તાનિ, એકસ્મિં વા તદારમ્મણે પિણ્ડેત્વા દસ્સિતાનિ હુત્વા જવિતાનેવ વુત્તાનિ. ઇમઞ્ચ પન પિણ્ડજવનં વદન્તેન અકુસલતો ચત્તારિયેવ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ગહેત્વા દ્વાદસુપેક્ખાસહગતજવનાનિ પિણ્ડિતાનિ વિય વુત્તાનિ. પટ્ઠાને પન ‘‘કુસલં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતિ. દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, ઉદ્ધચ્ચં, દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. અકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તત્તા ઇતરાનિ દ્વે ઇટ્ઠારમ્મણે પવત્તવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતાનિપિ કુસલવિપાકે તદારમ્મણે પિણ્ડેતબ્બાનિ સિયું. તેસં પન અનન્તરં અહેતુકવિપાકેનેવ તદારમ્મણેન ભવિતબ્બં, સો ચ સન્તીરણભાવેનેવ ગહિતોતિ અપુબ્બં ગહેતબ્બં નત્થિ. અહેતુકે ચ પિણ્ડેતબ્બં નારહન્તીતિ અધિપ્પાયેન ન પિણ્ડેતીતિ.

તિહેતુકજવનાવસાને પનેત્થાતિ એતસ્મિં દુતિયવાદે તિહેતુકજવનાવસાને તિહેતુકતદારમ્મણં યુત્તન્તિ દસ્સેતું યુત્તં વદતિ જવનસમાનત્તા, નાલબ્ભમાનત્તા અઞ્ઞસ્સ. પઠમત્થેરેન અકુસલાનન્તરં વુત્તસ્સ અહેતુકતદારમ્મણસ્સ, કુસલાનન્તરં વુત્તસ્સ ચ સહેતુકતદારમ્મણસ્સ અકુસલાનન્તરં ઉપ્પત્તિં વદન્તસ્સ હિ પટિસન્ધિજનકં તિહેતુકકમ્મં દુહેતુકાહેતુકં વિપાકં જનયન્તમ્પિ તિહેતુકજવનાનન્તરં ન જનેતીતિ ન એત્થ કારણં દિસ્સતીતિ એવં યુત્તં ગહેતબ્બં અવુત્તમ્પીતિ અધિપ્પાયો. અથ વા તસ્મિં તસ્મિં થેરવાદે યેન અધિપ્પાયેન સસઙ્ખારાસઙ્ખારવિધાનાદિ વુત્તં, તં તેનેવ અધિપ્પાયેન યુત્તં ગહેતબ્બં, ન અધિપ્પાયન્તરં અધિપ્પાયન્તરેન આલોળેતબ્બન્તિ અત્થો. હેતુસદિસમેવાતિ જનકકમ્મહેતુસદિસમેવ. મહાપકરણે આવિ ભવિસ્સતીતિ મહાપકરણે આગતપાળિયા પાકટં ઉપ્પત્તિવિધાનં આવિ ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન વદતિ.

કામાવચરકુસલવિપાકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકકથાવણ્ણના

૪૯૯. અનન્તરાયેનાતિ પરિહાનિપચ્ચયવિરહેન. પટિપદાદિભેદોતિ પટિપદારમ્મણભેદો. તથા હિ દુક્ખપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા પુનપ્પુનં સમાપજ્જન્તસ્સ તં ઝાનં તંપટિપદમેવ હોતિ. એતસ્મિં અપરિહીને તસ્સ વિપાકો નિબ્બત્તમાનો તપ્પટિપદોવ ભવિતું અરહતીતિ. છન્દાધિપતેય્યાદિભાવો પન તસ્મિં ખણે વિજ્જમાનાનં છન્દાદીનં અધિપતિપચ્ચયભાવેન હોતિ, ન આગમનવસેન. તથા હિ એકમેવ ઝાનં નાનાક્ખણેસુ નાનાધિપતેય્યં હોતિ. ચતુત્થજ્ઝાનસ્સેવ હિ ચતુરિદ્ધિપાદભાવેન ભાવના હોતિ, તસ્મા વિપાકસ્સ આગમનવસેન છન્દાધિપતેય્યાદિતા ન વુત્તા.

રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

લોકુત્તરવિપાકકથાવણ્ણના

૫૦૫. યથા વટ્ટં આચિનતિ, તથા તણ્હાદીહિ અભિસઙ્ખતં લોકિયકમ્મં ઉપચિતન્તિ વુચ્ચતિ. લોકુત્તરં પન એવં ન હોતીતિ તથા ન વુત્તં. સુદ્ધાગમનવસેનાતિ અનિમિત્તાપ્પણિહિતનામદાયકેહિ સગુણારમ્મણેહિ વિજ્જમાનેહિપિ ફલસ્સ સુઞ્ઞતનામદાનદીપને અગ્ગહિતભાવેનેવ અવોમિસ્સેનાતિ અત્થો. આગમનતો સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતનામવતો મગ્ગસ્સ આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો ફલસ્સ નામત્તયદાનં યોજિતં, ઇતરસ્સપિ પન તથેવ યોજેતબ્બં. નયમત્તદસ્સનઞ્હેતં. સગુણારમ્મણેહિ પન નામત્તયવતો અનિચ્ચાનુપસ્સનાનન્તરસ્સપિ મગ્ગસ્સ આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો ફલસ્સ નામત્તયદાનં ન નિવારિતન્તિ. વળઞ્જનકફલસમાપત્તિયા ચ વિપસ્સનાગમનવસેન નામલાભે મગ્ગસ્સ વિય અનિમિત્તનામલાભો ન સિયા. યથા પન મગ્ગાનન્તરસ્સ વિય વળઞ્જનકફલસમાપત્તિયાપિ ઝાનપટિપદાભેદો હોતિ, એવં સુઞ્ઞતાદિનામલાભે સતિ અનિમિત્તનામઞ્ચ લભતીતિ. અવૂપસન્તાયાતિ ઇદં કેનચિ અઞ્ઞેન અનન્તરિતત્તા તાદિસાય એવ સદ્ધાય…પે… પઞ્ઞાય ચ અનન્તરપચ્ચયભાવં સન્ધાય વુત્તં. તેન છન્દાદયોપિ અત્તનો અનન્તરસદિસાનં છન્દાદીનં ઉપ્પાદકા અધિપતિભૂતા અધિપતિભૂતે એવ ઉપ્પાદેન્તીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ.

૫૫૫. કિલેસસમુચ્છેદકસ્સ મગ્ગસ્સ સમ્માદિટ્ઠિઆદિકસ્સ નિય્યાનિકસભાવસ્સ ફલેનપિ પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસેન નિય્યાનસભાવેનેવ ભવિતબ્બં, તસ્મા ફલેપિ ‘‘મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્ન’’ન્તિ વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા મગ્ગવિભઙ્ગે ફલેસુ ચ અટ્ઠઙ્ગિકો પઞ્ચઙ્ગિકો ચ મગ્ગો ઉદ્ધટો, એવં બોજ્ઝઙ્ગાપીતિ. મગ્ગં ઉપાદાયાતિ મગ્ગસદિસતાય મગ્ગોતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ.

લોકુત્તરવિપાકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અકુસલવિપાકકથાવણ્ણના

૫૫૬. ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તેસુ વિય ન અનિટ્ઠઅનિટ્ઠમજ્ઝત્તેસુ સન્તીરણવિસેસો અત્થિ, અનિટ્ઠારમ્મણમેવ પન અધિમત્તં મન્દઞ્ચ એવં દ્વિધા વુત્તં.

અકુસલવિપાકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.