કામાવચરકુસલં
નિદ્દેસવારકથાવણ્ણના
૨. ફુસનકવસેનાતિ સન્તે અસન્તેપિ વિસયે આપાથગતે ચિત્તસ્સ સન્નિપતનવસેન ‘‘ચિત્તં મનો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૬, ૧૭) વિય કિચ્ચવિસેસં, ‘‘માનસ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. ૬, ૧૭) વિય સમાને અત્થે સદ્દવિસેસં, ‘‘પણ્ડર’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. ૬, ૧૭) વિય ગુણવિસેસં, ‘‘ચેતસિકં સાત’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨, ૧૮) વિય નિસ્સયવિસેસં, ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૫, ૨૪) વિય અઞ્ઞસ્સ અવત્થાભાવવિસેસં, ‘‘અલુબ્ભના’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૩૨) વિય અઞ્ઞસ્સ કિરિયાભાવવિસેસં, ‘‘અલુબ્ભિતત્ત’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. ૩૨) વિય અઞ્ઞસ્સ કિરિયાભાવભૂતતાવિસેસન્તિઆદિકં અનપેક્ખિત્વા ધમ્મમત્તદીપનં સભાવપદં. ફુસન્તસ્સ હિ ચિત્તસ્સ ફુસનકિરિયા ફુસનાકારો. સમ્ફુસનાતિ આરમ્મણસમાગમફુસના, ન પટિલાભસમ્ફુસના. સમ્ફુસિતસ્સ આરમ્મણેન સમાગતસ્સ ચિત્તસ્સ ભાવો સમ્ફુસિતત્તં. યસ્મિં સતિ ચિત્તં સમ્ફુસિતન્તિ વુચ્ચતિ, સો તસ્સ ભાવો. એવં અઞ્ઞેસુપિ ભાવનિદ્દેસેસુ દટ્ઠબ્બં.
અપરસ્સ વેવચનસ્સ, અપરેન વા પુરિમત્થસ્સ દીપના અપરદીપના. ‘‘પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લ’’ન્તિ એવમાદયો પઞ્ઞાવિસેસા નાનાકાલે લબ્ભમાનાપિ એકસ્મિં ચિત્તે લબ્ભન્તિ. એકસ્મિઞ્ચ વિસેસે ઇતરેપિ અનુગતા હોન્તીતિ દસ્સેતું તથા વિભત્તિ અત્થતો વિભત્તિ હોતિ અત્થનાનત્તેન કતત્તા. અથ વા યથા ‘‘કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્ત’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૦૬૬) સભાવાકારભાવનિદ્દેસેહિ કોધોતિ એવમાકારોવ અત્થો વુત્તો, ન એવમિધ, ઇધ પન પણ્ડિતાદિભાવાકારભિન્નો અત્થો વુત્તોતિ ઇદં વિભત્તિગમનં અત્થવસેન હોતિ. સમ્ફુસિતત્તન્તિ એત્થાપિ ન ‘‘ફસ્સો’’તિ એવમાકારોવ અત્થો વુત્તો. સમ્ફસ્સોતિ એવમાકારો પન વુત્તોતિ અત્થતો વિભત્તિગમનન્તિ વુત્તં.
દોસો બ્યાપાદોતિ ઉદ્દેસેપિ નામનાનત્તેન નાનાભૂતો ઉદ્દિટ્ઠો. નિદ્દેસેપિ તેનેવ નાનત્તેન નિદ્દિટ્ઠો. એકોવ ખન્ધો હોતીતિ એકેન ખન્ધસદ્દેન વત્તબ્બતં સન્ધાયાહ. ચેતનાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધં દસ્સેતિ તપ્પમુખત્તા. અસદ્ધમ્માતિ અસતં, અસન્તો વા ધમ્મા, ન વા સદ્ધમ્માતિ અસદ્ધમ્માતિ અસદ્ધમ્મવચનીયભાવેન એકીભૂતોપિ અસદ્ધમ્મો કોધગરુતાદિવિસિટ્ઠેન સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપનાનત્તેન નાનત્તં ગતોતિ ‘‘ચત્તારો’’તિ વુત્તં. ન સદ્ધમ્મગરુતાતિ વુચ્ચમાના વા અસદ્ધમ્મગરુતા અસદ્ધમ્મગરુતાભાવેન એકીભૂતાપિ કોધાદિવિસિટ્ઠપટિક્ખેપનાનત્તેન નાનત્તં ગતા. પટિપક્ખો વા પટિક્ખિપીયતિ તેન, સયં વા પટિક્ખિપતીતિ પટિક્ખેપોતિ વુચ્ચતીતિ સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપનાનત્તેન અસદ્ધમ્મગરુતા અસદ્ધમ્મા વા નાનત્તં ગતા. અલોભોતિઆદીનં ફસ્સાદીહિ નાનત્તં લોભાદિવિસિટ્ઠેન પટિક્ખેપેન લોભાદિપટિપક્ખેન વા વેદિતબ્બં. અલોભાદોસામોહાનં અઞ્ઞમઞ્ઞનાનત્તં યથાવુત્તેન પટિક્ખેપનાનત્તેન યોજેતબ્બં. પદત્થસ્સ પદન્તરેન વિભાવનં પદત્થુતિ. તેન હિ તં પદં મહત્થન્તિ દીપિતં હોતિ અલઙ્કતઞ્ચાતિ. અત્થવિસેસાભાવેપિ આભરણવસેન ચ આદરવસેન ચ પુન વચનં દળ્હીકમ્મં.
૩. તજ્જન્તિ તસ્સ ફલસ્સ અનુચ્છવિકં. ન કેવલં નિદ્દિસિયમાનં સાતમેવ અધિકતં, અથ ખો યથાનિદ્દિટ્ઠાનિ આરમ્મણાનિપીતિ ‘‘તેહિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સ વા જાતા કારણભાવેન ફસ્સત્થં પવત્તાતિ તજ્જા. તંસમઙ્ગીપુગ્ગલં, સમ્પયુત્તધમ્મે વા અત્તનિ સાદયતીતિ સાતં દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા. સુટ્ઠુ ખાદતિ, ખણતિ વા દુક્ખન્તિ સુખં.
૫. પાસોતિ રાગપાસો. સો હિ નિરાવરણત્તા અન્તલિક્ખચરો. અકુસલમ્પિ પણ્ડરન્તિ વુત્તં, કો પન વાદો કુસલન્તિ અધિપ્પાયો. તઞ્હિ પણ્ડરતો નિક્ખન્તં સયઞ્ચ પણ્ડરન્તિ. અથ વા સબ્બમ્પિ ચિત્તં સભાવતો પણ્ડરમેવ, આગન્તુકોપક્કિલેસવોદાનેહિ પન સાવજ્જાનવજ્જાનં ઉપક્કિલિટ્ઠવિસુદ્ધતરતા હોન્તીતિ. દારુપ્પમાણેસુ સિલાદીસુ ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા અભાવા કિઞ્ચિ નિમિત્તં અનપેક્ખિત્વા દારુમ્હિ પવત્તા ખન્ધપઞ્ઞત્તીતિ ‘‘પણ્ણત્તિમત્તટ્ઠેના’’તિ વુત્તં. તં-સદ્દેન મનોવિઞ્ઞાણધાતુયેવ વુચ્ચેય્ય નિદ્દિસિતબ્બત્તાતિ ન તસ્સા તજ્જતા. તેહિ આરમ્મણેહિ જાતા તજ્જાતિ ચ વુચ્ચમાને સમ્ફસ્સજતા ન વત્તબ્બા. ન હિ સો આરમ્મણં, નાપિ વિસેસપચ્ચયો. ‘‘તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિ વિઞ્ઞાણમેવ ફસ્સસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ વુત્તોતિ તસ્મા ન વિઞ્ઞાણં વિસેસપચ્ચયભૂતં સમ્ફસ્સજતાય તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજાપઞ્ઞત્તિં લભતિ, ન ચ તદેવ તસ્સ કારણભાવેન ફલભાવેન ચ વુચ્ચમાનં સુવિઞ્ઞેય્યં હોતીતિ. કિં વા એતેન, યથા ભગવતા વુત્તા તંસભાવાયેવ તે ધમ્માતિ ન એવંવિધેસુ કારણં મગ્ગિતબ્બં.
૭. એવં તક્કનવસેન લોકસિદ્ધેનાતિ અધિપ્પાયો. એવઞ્ચેવઞ્ચ ભવિતબ્બન્તિ વિવિધં તક્કનં કૂપે વિય ઉદકસ્સ આરમ્મણસ્સ આકડ્ઢનં વિતક્કનં.
૮. સમન્તતો ચરણં વિચરણં.
૯. અત્તમનતાતિ એત્થ અત્ત-સદ્દેન ન ચિત્તં વુત્તં. ન હિ ચિત્તસ્સ મનો અત્થીતિ. અત્તમનસ્સ પન પુગ્ગલસ્સ ભાવો અત્તમનતાતિ વત્વા પુન પુગ્ગલદિટ્ઠિનિસેધનત્થં ‘‘ચિત્તસ્સા’’તિ વુત્તં.
૧૧. ન બલવતી, કસ્મા અવટ્ઠિતિ વુત્તાતિ? એકગ્ગચિત્તેન પાણવધાદિકરણે તથા અવટ્ઠાનમત્તભાવતો. વિરૂપં, વિવિધં વા સંહરણં વિકિરણં વિસાહારો, સંહરણં વા સમ્પિણ્ડનં, તદભાવો વિસાહારો.
૧૨. અઞ્ઞસ્મિં પરિયાયેતિ અઞ્ઞસ્મિં કારણે. સમાનાધિકરણભાવો દ્વિન્નં બહૂનં વા પદાનં એકસ્મિં અત્થે પવત્તિ.
૧૩. આરમ્ભતિ ચાતિ આપજ્જતિ ચ. ઉદ્ધં યમનં ઉય્યામો. ધુરન્તિ નિપ્ફાદેતું આરદ્ધં કુસલં, પટિઞ્ઞં વા.
૧૪. તિણ્ણન્તિ બુદ્ધાદીનં. ચિત્તે આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનં જોતનઞ્ચ સતિયેવાતિ તસ્સા એતં લક્ખણં.
૧૬. પાસાણસક્ખરવાલિકાદિરહિતા ભૂમિ સણ્હાતિ ‘‘સણ્હટ્ઠેના’’તિ વુત્તં.
૧૯. અયન્તીતિ એકકમ્મનિબ્બત્તમનુસ્સાદિસન્તતિઅવિચ્છેદવસેન પવત્તન્તિ. કુસલાકુસલેસુપિ હિ જીવિતં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવેન સમ્પયુત્તે પવત્તયમાનમેવ તદવિચ્છેદસ્સ પચ્ચયો હોતિ.
૩૦. યં હિરીયતીતિ હિરીયતિ-સદ્દેન વુત્તો ભાવો યં-સદ્દેન વુચ્ચતીતિ યન્તિ ભાવનપુંસકં વા એતં દટ્ઠબ્બં. હિરિયિતબ્બેનાતિ ચ હેતુઅત્થે કરણવચનં યુજ્જતિ.
૩૨. અલુબ્ભનકવસેનાતિ એત્થ અલુબ્ભનમેવ અલુબ્ભનકન્તિ ભાવનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો.
૩૩. અબ્યાપજ્જોતિ બ્યાપાદેન દુક્ખેન દોમનસ્સસઙ્ખાતેન દોસેન વિય ન બ્યાપાદેતબ્બોતિપિ અત્થો યુજ્જતિ.
૪૨-૪૩. થિનમિદ્ધાદિપટિપક્ખભાવેન કુસલધમ્મે અનિચ્ચાદિમનસિકારે ચ સીઘં સીઘં પરિવત્તનસમત્થતા લહુપરિણામતા, અવિજ્જાનીવરણાનઞ્હિ તણ્હાસંયોજનાનં સત્તાનં અકુસલપ્પવત્તિ પકતિભૂતાતિ ન તત્થ લહુપરિણામતાય અત્થો. તેસઞ્ચ ભાવો ગરુતાયેવાતિ તબ્બિધુરસભાવાનં લહુતા દટ્ઠબ્બા. સા હિ પવત્તમાના સીઘં ભવઙ્ગવુટ્ઠાનસ્સ પચ્ચયો હોતિ.
૪૪-૪૫. યે ચ ધમ્મા મોહસમ્પયુત્તા વિય અવિપન્નલહુતા, તેસઞ્ચ કુસલકરણે અપ્પટિઘાતો મુદુતા. અપ્પટિઘાતેન મુદુતાદિરૂપસદિસતાય અરૂપધમ્માનમ્પિ મુદુતા મદ્દવતાતિઆદિ વુત્તં.
૪૬-૪૭. સિનેહવસેન કિલિન્નં અતિમુદુકં ચિત્તં અકમ્મઞ્ઞં હોતિ વિલીનં વિય સુવણ્ણં, માનાદિવસેન અતિથદ્ધઞ્ચ અતાપિતં વિય સુવણ્ણં, યં પનાનુરૂપમુદુતાયુત્તં, તં કમ્મઞ્ઞં હોતિ યુત્તમદ્દવં વિય સુવણ્ણં. તસ્સેવ મુદુકસ્સ યો કમ્મઞ્ઞાકારો, સા કમ્મઞ્ઞતાતિ મુદુતાવિસિટ્ઠા કમ્મઞ્ઞતા વેદિતબ્બા.
૫૦-૫૧. પચ્ચોસક્કનભાવેન પવત્તં અકુસલમેવ પચ્ચોસક્કનં. એકવીસતિ અનેસના નામ વેજ્જકમ્મં કરોતિ, દૂતકમ્મં કરોતિ, પહિણકમ્મં કરોતિ, ગણ્ડં ફાલેતિ, અરુમક્ખનં દેતિ, ઉદ્ધંવિરેચનં દેતિ, અધોવિરેચનં દેતિ, નત્થુતેલં પચતિ, ચક્ખુતેલં પચતિ, વેળુદાનં દેતિ, પણ્ણદાનં દેતિ, પુપ્ફદાનં દેતિ, ફલદાનં દેતિ, સિનાનદાનં દેતિ, દન્તકટ્ઠદાનં દેતિ, મુખોદકદાનં દેતિ, ચુણ્ણદાનં દેતિ, મત્તિકાદાનં દેતિ, ચાટુકકમ્મં કરોતિ, મુગ્ગસૂપિયં, પારિભટ્યં, જઙ્ઘપેસનિયં દ્વાવીસતિમં દૂતકમ્મેન સદિસં, તસ્મા એકવીસતિ. છ અગોચરા વેસિયાગોચરો, વિધવા, થુલ્લકુમારી, પણ્ડક, પાનાગાર, ભિક્ખુનીઅગોચરોતિ. સઙ્ખેપતોતિ સરૂપેન અનુદ્દિટ્ઠત્તા ‘‘તત્થ કતમો છન્દો’’તિઆદિ ન સક્કા વત્તુન્તિ ‘‘યો છન્દો છન્દિકતા’’તિઆદિનિદ્દેસં સઙ્ખિપિત્વા ‘‘યે વા પના’’તિ નિદ્દેસો કતોતિ અત્થો.
નિદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
કોટ્ઠાસવારવણ્ણના
૫૮-૧૨૦. નિદ્દેસવારે પુચ્છાદીનં પચ્ચેકં અનેકત્તેપિ પુચ્છાદિભાવેન એકત્તં ઉપનેત્વા ચતુપરિચ્છેદતા વુત્તા. ચત્તારો દ્વેતિ એવમાદિકં સઙ્ખિપિત્વા સહ વા ગહણં સઙ્ગહો. ઠપેત્વા યેવાપનકેતિ સઙ્ગહેતબ્બે સન્ધાય વુત્તં. તે હિ વિસું વિસું ઉદ્દિટ્ઠત્તા નિદ્દિટ્ઠત્તા ચ વિપ્પકિણ્ણાતિ સઙ્ગહેતબ્બા હોન્તિ, ન યેવાપનકા સઙ્ગહગમનેનેવ તથા અવિપ્પકિણ્ણત્તા. યસ્મા પન સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્ના હોન્તિ, તસ્મા તંનિદ્દેસે અખન્ધભાવનિવારણત્થં યેવાપનાત્વેવ વુત્તાતિ ન યેવાપનકા ઠપેતબ્બાતિ. પચ્ચયસઙ્ખાતેનાતિ આહારપચ્ચયસઙ્ખાતેનાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા ‘‘હેતુ પચ્ચયો’’તિ એતેસુ દ્વીસુ જનકો હેતુ ઉપત્થમ્ભકો પચ્ચયોતિ એવં વિસેસવન્તેસુ પચ્ચયસઙ્ખાતેન. યથા હિ કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાહરણેન રૂપકાયં ઉપત્થમ્ભેતિ, એવમિમેપિ વેદનાદિઆહરણેન નામકાયન્તિ. તથા ચ હોન્તીતિ સાધારણે સહજાતાદિપચ્ચયે સન્ધાયાહ. અઞ્ઞથા ચાતિ અઞ્ઞેન ચ એકેનાકારેન પચ્ચયા હોન્તિયેવાતિ આહારાતિ વુચ્ચન્તીતિ અત્થો. તસ્મા આહરણકિચ્ચરહિતાનં હેતુઅધિપતિઆદીનં નત્થિ આહારભાવપ્પસઙ્ગો. તિસ્સો ચ વેદના આહરતીતિઆદિ યથાસમ્ભવવસેન વુત્તં, ન ઇમસ્મિંયેવ ચિત્તે ફસ્સાદિવસેન. તયો ચ ભવેતિ કામાદિભવભૂતં વિઞ્ઞાણં વિસેસેન, અવિસેસેન ચ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે.
આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા નિજ્ઝાયનં ચિન્તનં ઉપનિજ્ઝાયનં. હેત્વટ્ઠેનાતિ ઉપાયત્થેન, ન મૂલત્થેન. પુબ્બભાગે ગતો પટિપન્નો નાનાક્ખણિકો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો લોકુત્તરક્ખણેવ સહ પવત્તો યથાગતમગ્ગોતિ વુત્તો. વિપસ્સનાક્ખણતો પુબ્બેવ કાયકમ્માદીનં સુપરિસુદ્ધતાય અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગુપનિસ્સયસ્સ ‘‘અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૧) એવં વુત્તેન પરિયાયેન પુબ્બભાગમગ્ગસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકતા યથાગતવચનેન દીપિતા, ન એકક્ખણે અટ્ઠન્નં અઙ્ગાનં સબ્ભાવાતિ એવમસ્સપિ પરિયાયદેસનતા વેદિતબ્બા. વિજાનનમેવ ચિત્તવિચિત્તતાતિ ‘‘ચિત્તવિચિત્તટ્ઠેન એકોવ ધમ્મો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ આહ. ચત્તારો ખન્ધા હોન્તીતિઆદીસુ વેદનાક્ખન્ધાદીનં સઙ્ગહે કતેપિ પુન ‘‘એકો વેદનાક્ખન્ધો હોતી’’તિઆદિવચનં ન અનેકે વેદનાક્ખન્ધાદયો જાતિનિદ્દેસેન ઇધ વુત્તાતિ દસ્સનત્થં. ઇન્દ્રિયેસુ ચ એકસ્સ જાતિનિદ્દેસભાવે પટિક્ખિત્તે અઞ્ઞેસં ઇન્દ્રિયાનં આહારાદીનઞ્ચ તપ્પટિક્ખેપો કતો હોતીતિ પુબ્બઙ્ગમસ્સ મનિન્દ્રિયસ્સેવ કતોતિ દટ્ઠબ્બો.
કોટ્ઠાસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
સુઞ્ઞતવારવણ્ણના
૧૨૧-૧૪૫. એત્થાતિ એતસ્મિં યથાવુત્તે સમયે, એતેસુ વા ધમ્મેસુ. ભાવોતિ સત્તો, યો કોચિ વા અત્થો.
દુતિયચિત્તાદિવણ્ણના
૧૪૬. સપ્પયોગેનાતિ લીનસ્સ ચિત્તસ્સ ઉસ્સાહનપયોગસહિતેન. સઉપાયેનાતિ કુસલસ્સ કરણાકરણેસુ આદીનવાનિસંસપચ્ચવેક્ખણં પરેહિ ઉસ્સાહનન્તિ એવમાદિઉપાયસહિતેન.
૧૫૬-૧૫૯. મહાઅટ્ઠકથાયં અનુઞ્ઞાતા નાતિસમાહિતાય ભાવનાયાતિ યેવાપનકેહિપિ નિબ્બિસેસતં દસ્સેતિ.
પુઞ્ઞકિરિયવત્થાદિકથાવણ્ણના
અપચિતિ એવ અપચિતિસહગતં પુઞ્ઞકિરિયાવત્થુ યથા ‘‘નન્દિરાગસહગતા’’તિ. અપચિતિ વા ચેતનાસમ્પયુત્તકધમ્મા કાયવચીકિરિયા વા, તંસહિતા ચેતના અપચિતિસહગતં. હિતફરણેનાતિ દેસકે મેત્તાફરણેન, ‘‘એવં મે હિતં ભવિસ્સતી’’તિ પવત્તેન હિતચિત્તેન વા. કમ્મસ્સકતાઞાણં દિટ્ઠિજુકમ્મં. નિયમલક્ખણન્તિ મહપ્ફલતાનિયમસ્સ લક્ખણં. સીલમયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ ચારિત્તવસેન. અનવજ્જવત્થું પરિચ્ચજન્તો વિય અબ્ભનુમોદમાનોપિ પરસ્સ સમ્પત્તિયા મોદતીતિ અબ્ભનુમોદના દાનમયે સઙ્ગહિતા. ભાવેન્તોપીતિ અસમત્તભાવનં સન્ધાયાહ. સમત્તા હિ અપ્પના હોતીતિ. અટ્ઠેવ કોટ્ઠાસે કત્વાતિ એકસ્સ સત્તસ્સ એકસ્મિં ખણે ઉપ્પન્નમેકં પઠમચિત્તં દસ્સેત્વા અઞ્ઞાનિ તાદિસાનિ અદસ્સેન્તેન સબ્બાનિ તાનિ સરિક્ખટ્ઠેન એકીકતાનિ હોન્તિ, તથા સેસાનિપીતિ એવં અટ્ઠ કત્વા.
કામાવચરકુસલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
રૂપાવચરકુસલં
ચતુક્કનયો
પઠમજ્ઝાનકથાવણ્ણના
૧૬૦. ઉત્તરપદલોપં કત્વા રૂપભવો રૂપન્તિ વુત્તો. ઝાનસ્સ અમગ્ગભાવેપિ સતિ મગ્ગવચનં અઞ્ઞમગ્ગભાવનિવારણત્થન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે મગ્ગગ્ગહણસ્સ પયોજનં વુત્તં, ન સબ્બસ્સ કુસલજ્ઝાનસ્સ મગ્ગભાવોતિ. તત્થ મગ્ગસ્સ ભાવનાય સમયવવત્થાનસ્સ કતત્તા અમગ્ગભાવનાસમયે પવત્તાનં ફસ્સાદીનં કુસલભાવો ન દસ્સિતો સિયા, તસ્મા સબ્બસ્સ મગ્ગભાવો દસ્સેતબ્બોતિ. ઇતો અઞ્ઞો મગ્ગો નત્થીતિ એવં અઞ્ઞભૂમિકવિધુરો સતિ પચ્ચયન્તરે રૂપૂપપત્તિજનકસભાવો વિપાકધમ્મસભાવો વિય વિપાકધમ્મવસેન સબ્બસમાનો મગ્ગસદ્દેન વુત્તોતિ દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં. કુસલં દાનન્તિ અલોભો દટ્ઠબ્બો. અથ વા ચેતના દાનં, તં વજ્જેત્વા ઇતરે દ્વે ચેતનાસમ્પયુત્તકાતિ વુત્તા. વટ્ટન્તીતિ મગ્ગભાવતો ઝાનવચનેન સઙ્ગહેત્વા મગ્ગોતિ વત્તું વટ્ટન્તીતિ અત્થો. ઓકપ્પનાતિ સદ્દહના. અઞ્ઞત્થ દિટ્ઠં અત્થં પરિચ્ચજિત્વા ‘‘જનેતિ વડ્ઢેતી’’તિ અયમત્થો કસ્મા વુત્તોતિ નિરુપસગ્ગસ્સ અઞ્ઞત્થ એવમત્થસ્સેવ દિટ્ઠત્તાતિ ઇમમત્થં વિભાવેતું ‘‘પુન ચપરં ઉદાયી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૪૬ આદયો) સુત્તમાહટં. કેસઞ્ચિ અરિયાનં અરિયમગ્ગેન સિદ્ધાનિ અઞ્ઞાનિ ચ ઝાનાનિ ભાવનાસભાવાનેવાતિ તેસુપિ ભાવેન્તેન સમયવવત્થાનં ઇજ્ઝતીતિ.
નિસ્સરન્તિ નિગ્ગચ્છન્તિ એતેન, એત્થ વાતિ નિસ્સરણં. કે નિગ્ગચ્છન્તિ? કામા. તેસં કામાનં નિસ્સરણં પહાનન્તિ અત્થો. એવઞ્હિ ‘‘કામાન’’ન્તિ કત્તરિ સામિવચનં યુજ્જતિ. વત્થુકામેહિપીતિ વત્થુકામેહિ વિવિચ્ચેવાતિપિ અત્થો યુજ્જતીતિ એવં યુજ્જમાનત્થન્તરસમુચ્ચયત્થો પિ-સદ્દો, ન કિલેસકામસમુચ્ચયત્થો. કસ્મા? ઇમસ્મિં અત્થે કિલેસકામાનં દુતિયપદેન વિવેકસ્સ વુત્તત્તા. અકુસલસદ્દેન યદિપિ કિલેસકામા, અથાપિ સબ્બાકુસલા ગહિતા, સબ્બથા પન કિલેસકામેહિ વિવેકો વુત્તોતિ આહ ‘‘દુતિયેન કિલેસકામેહિ વિવેકવચનતો’’તિ. કામગુણાધિગમહેતુપિ પાણાતિપાતાદિઅસુદ્ધપ્પયોગો હોતીતિ તબ્બિવેકેન પયોગસુદ્ધિ વિભાવિતા. તણ્હાસંકિલેસસોધનેન આસયપોસનં.
અઞ્ઞેસમ્પિ ચાતિ દિટ્ઠિમાનાદીનં ફસ્સાદીનઞ્ચ. ઉપરિ વુચ્ચમાનાનિ ઝાનઙ્ગાનિ ઉપરિજ્ઝાનઙ્ગાનિ, તેસં અત્તનો વિપચ્ચનીકાનં પટિપક્ખભાવદસ્સનત્થં તપ્પચ્ચનીકનીવરણવચનં. બ્યાપાદવિવેકવચનેન ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિઆઘાતવત્થુભેદવિસયસ્સ દોસસ્સ મોહાધિકાનં થિનમિદ્ધાદીનં વિવેકવચનેન પટિચ્છાદનવસેન દુક્ખાદિપુબ્બન્તાદિભેદવિસયસ્સ મોહસ્સ વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો. કામરાગબ્યાપાદતદેકટ્ઠથિનમિદ્ધાદિવિક્ખમ્ભનકઞ્ચેદં સબ્બાકુસલપટિપક્ખસભાવત્તા સબ્બકુસલાનં તેન સભાવેન સબ્બાકુસલાનં પહાનં હોન્તમ્પિ કામરાગાદિવિક્ખમ્ભનસભાવમેવાતિ તંસભાવત્તા અવિસેસેત્વા નીવરણાકુસલમૂલાદીનં વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો હોતીતિ આહ.
વિતક્કસ્સ કિચ્ચવિસેસેન થિરભાવપ્પત્તે પઠમજ્ઝાનસમાધિમ્હિ પચ્ચનીકદૂરીભાવકતેન થિરભાવેન તંસદિસેસુ વિતક્કરહિતેસુ દુતિયજ્ઝાનાદિસમાધીસુ ચ અપ્પનાતિ અટ્ઠકથાવોહારોતિ વિતક્કસ્સ અપ્પનાયોગો વુત્તો, અઞ્ઞથા વિતક્કોવ અપ્પનાતિ તસ્સ તંસમ્પયોગો ન સિયાતિ. અત્થો…પે… દટ્ઠબ્બો ઝાનસમઙ્ગિનો વિતક્કવિચારસમઙ્ગિતાદસ્સનેન ઝાનસ્સેવ સવિતક્કસવિચારભાવસ્સ વુત્તત્તા.
વિવેકજં પીતિસુખન્તિ એત્થ પુરિમસ્મિં અત્થે વિવેકજન્તિ ઝાનં. પીતિસુખસદ્દતો ચ અત્થિઅત્થવિસેસવતો અસ્સ, અસ્મિં વાતિ એત્થ અ-કારો વુત્તો. દુતિયે પીતિસુખમેવ વિવેકજં. વિવેકજંપીતિસુખન્તિ ચ અઞ્ઞપદત્થે સમાસો પચ્ચત્તનિદ્દેસસ્સ ચ અલોપો કતો, લોપે વા સતિ ‘‘વિવેકજપીતિસુખ’’ન્તિ પાઠોતિ અયં વિસેસો. ગણનાનુપુબ્બતાતિ ગણનાનુપુબ્બતાય, ગણનાનુપુબ્બતામત્તં વા પઠમન્તિ વચનન્તિ અત્થો. નિચ્ચાદિવિપલ્લાસપ્પહાનેન મગ્ગો અસમ્મોહતો અનિચ્ચાદિલક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. અસમ્મોસધમ્મં નિબ્બાનં અવિપરીતલક્ખણત્તા અનઞ્ઞથાભાવતો તથલક્ખણં.
દુતિયજ્ઝાનકથાવણ્ણના
૧૬૧-૨. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમાતિ એતેન યેહિ વિતક્કવિચારેહિ પઠમજ્ઝાનસ્સ ઓળારિકતા, તેસં સમતિક્કમા દુતિયજ્ઝાનસ્સ સમધિગમો, ન સભાવતો અનોળારિકાનં ફસ્સાદીનં સમતિક્કમાતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ. એવં ‘‘પીતિયા ચ વિરાગા’’તિઆદીસુ નયો. તસ્મા વિતક્કવિચારપીતિસુખસમતિક્કમવચનાનિ ઓળારિકોળારિકઙ્ગસમતિક્કમા દુતિયાદિઅધિગમપરિદીપકાનીતિ તેસં એકદેસભૂતં વિતક્કવિચારસમતિક્કમવચનં તંદીપકન્તિ વુત્તં. અથ વા વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેનેવ તંસમતિક્કમા દુતિયાધિગમદીપકેન પીતિવિરાગાદિવચનાનં પીતિયાદિસમતિક્કમા તતિયાદિઅધિગમદીપકતા હોતીતિ તસ્સ તંદીપકતા વુત્તા.
નીલવણ્ણયોગતો નીલવત્થં વિયાતિ નીલયોગતો વત્થં નીલં વિયાતિ અધિપ્પાયો. યેન સમ્પસાદનેન યોગા ઝાનં સમ્પસાદનં, તસ્મિં દસ્સિતે ‘‘સમ્પસાદનં ઝાન’’ન્તિ સમાનાધિકરણનિદ્દેસેનેવ તંયોગા ઝાને તંસદ્દપ્પવત્તિ દસ્સિતાતિ અવિરોધો યુત્તો. એકોદિભાવે કથન્તિ એકોદિમ્હિ દસ્સિતે ‘‘એકોદિભાવં ઝાન’’ન્તિ સમાનાધિકરણનિદ્દેસેનેવ ઝાનસ્સ એકોદિવડ્ઢનતા વુત્તા હોતીતિ. એકોદિભાવન્તિ પનિદં ઉદ્ધરિત્વા એકોદિસ્સ નિદ્દેસો ન કત્તબ્બો સિયાતિ એકોદિભાવસદ્દો એવ સમાધિમ્હિ પવત્તો સમ્પસાદનસદ્દો વિય ઝાનમ્હિ પવત્તતીતિ યુત્તં.
અપ્પિતાતિ ગમિતા વિનાસં. દુતિયજ્ઝાનાદિઅધિગમુપાયદીપકેન અજ્ઝત્તસમ્પસાદનતાય ચેતસો એકોદિભાવતાય ચ હેતુદીપકેન અવિતક્કાવિચારભાવહેતુદીપકેન ચ વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેનેવ વિતક્કવિચારાભાવો દીપિતોતિ કિં પુન અવિતક્કઅવિચારવચનેન કતેનાતિ? ન, અદીપિતત્તા. ન હિ વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેન વિતક્કવિચારાનં અપ્પવત્તિ વુત્તા હોતિ. વિતક્કવિચારેસુ હિ તણ્હાપહાનઞ્ચ એતેસં વૂપસમનં. યે ચ સઙ્ખારેસુ તણ્હાપહાનં કરોન્તિ, તેસુ મગ્ગેસુ પહીનતણ્હેસુ ફલેસુ ચ સઙ્ખારપ્પવત્તિ હોતિ, એવમિધાપિ વિક્ખમ્ભિતવિતક્કવિચારતણ્હસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ વિતક્કવિચારસમ્પયોગો પુરિમેન ન નિવારિતો સિયાતિ તંનિવારણત્થં આવજ્જિતુકામતાદિઅતિક્કમોવ તેસં વૂપસમોતિ દસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘અવિતક્કં અવિચાર’’ન્તિ વુત્તં.
તતિયજ્ઝાનકથાવણ્ણના
૧૬૩. પરિસુદ્ધપકતિ ખીણાસવપકતિ નિક્કિલેસતા. ઉપેક્ખાનિમિત્તન્તિ એત્થ લીનુદ્ધચ્ચપક્ખપાતરહિતં મજ્ઝત્તં વીરિયં ‘‘ઉપેક્ખા’’તિ વુત્તં, તદેવ તં આકારં ગહેત્વા પવત્તેતબ્બસ્સ તાદિસસ્સ વીરિયસ્સ નિમિત્તભાવતો ઉપેક્ખાનિમિત્તં. પઠમજ્ઝાનપ્પટિલાભત્થાય નીવરણે…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિપટિલાભત્થાય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠનાપઞ્ઞાસઙ્ખારુપેક્ખાસુ ઞાણન્તિ ઇમા અટ્ઠ સમાપત્તિવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ. સોતાપત્તિમગ્ગપટિલાભત્થાય ઉપ્પાદં પવત્તં નિમિત્તં આયૂહનં પટિસન્ધિં ગતિં નિબ્બત્તિં ઉપપત્તિં જાતિં જરામરણસોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સઉપાયાસે. સોતાપત્તિફલસમાપત્તત્થાય ઉપ્પાદં…પે… ઉપાયાસે…પે… અરહત્તમગ્ગપટિલાભત્થાય ઉપ્પાદં…પે… ઉપાયાસે. અરહત્તફલસમાપત્તત્થાય…પે… સુઞ્ઞતવિહારસમાપત્તત્થાય…પે… અનિમિત્તવિહારસમાપત્તત્થાય ઉપ્પાદં પવત્તં આયૂહનં પટિસન્ધિં…પે… પટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠના પઞ્ઞા સઙ્ખારુપેક્ખાસુ ઞાણન્તિ ઇમા દસ વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ.
યદત્થિ યં ભૂતન્તિ ખન્ધપઞ્ચકં, તં મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન પજહતિ. દિટ્ઠસોવત્થિકત્તયસ્સ સપ્પલક્ખણવિચિનને વિય દિટ્ઠલક્ખણત્તયસ્સ ભૂતસ્સ સઙ્ખારલક્ખણવિચિનને ઉપેક્ખં પટિલભતિ. અનાભોગરસાતિ પણીતસુખેપિ તસ્મિં અવનતિ પટિપક્ખકિચ્ચાતિ અત્થો. નામકાયેન ચેતસિકસુખં કાયિકસુખહેતુ રૂપસમુટ્ઠાપનેન કાયિકસુખઞ્ચ ઝાનસમઙ્ગી પટિસંવેદેતીતિ વુચ્ચતિ. ફુટત્તા બ્યાપિતત્તા. યથા હિ ઉદકેન ફુટસરીરસ્સ તાદિસે નાતિપચ્ચનીકે વાતાદિકે ફોટ્ઠબ્બે ફુટ્ઠે સુખં ઉપ્પજ્જતિ, એવં એતેહિ ફુટસરીરસ્સપિ.
ચતુત્થજ્ઝાનકથાવણ્ણના
૧૬૫. અવિભૂતપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ સુખદુક્ખાનિ વિય અવિભૂતાકારા પિટ્ઠિપાસાણગતમિગમગ્ગો વિય તદનુમાતબ્બાવિભૂતાકારોપટ્ઠાના.
ચતુક્કનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પઞ્ચકનયવણ્ણના
૧૬૭. યસ્સા પન ધમ્મધાતુયાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ. તેન હિ ધમ્માનં આકારભેદં ઞત્વા તદનુરૂપં દેસનં નિયામેતીતિ. એત્થ ચ પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાનં ચતુક્કનયે દુતિયજ્ઝાનપક્ખિકં કત્વા વિભત્તં ‘‘યસ્મિં…પે… મગ્ગં ભાવેતિ અવિતક્કં વિચારમત્તં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. કસ્મા? એકત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞીસત્તાવાસફલતાય દુતિયજ્ઝાનેન સમાનફલત્તા પઠમજ્ઝાનસમાધિતો જાતત્તા ચ. પઠમજ્ઝાનમેવ હિ કામેહિ અકુસલેહિ ચ વિવિત્તન્તિ તદભાવા ન ઇધ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહી’’તિ સક્કા વત્તું, નાપિ ‘‘વિવેકજ’’ન્તિ. સુત્તન્તદેસનાસુ ચ પઞ્ચકનયે દુતિયતતિયજ્ઝાનાનિ દુતિયજ્ઝાનમેવ ભજન્તિ વિતક્કવૂપસમા વિચારવૂપસમા અવિતક્કત્તા અવિચારત્તા ચાતિ.
પટિપદાચતુક્કવણ્ણના
૧૭૬-૧૮૦. તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ઉપચારન્તિ નીવરણવિતક્કવિચારનિકન્તિયાદીનં વૂપસમા થિરભૂતો કામાવચરસમાધિ. તદનુધમ્મતાતિ તદનુરૂપતાભૂતા, સા પન તદસ્સાદસઙ્ખાતા તદસ્સાદસમ્પયુત્તક્ખન્ધસઙ્ખાતા વા મિચ્છાસતીતિ વદન્તિ. અવિગતનિકન્તિકા તંતંપરિહરણસતીતિપિ વત્તું વટ્ટતીતિ એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સતિયા વા નિકન્તિયા વા’’તિ વિકપ્પો કતો. આગમનવસેનાપિ ચ પટિપદા હોન્તિયેવાતિ ઇદં કદાચિ દુતિયાદીનં પઠમાદિઆગમનકતપટિપદતં સન્ધાય વુત્તં. અપિ-સદ્દો હિ અનેકન્તિકતં દીપેતિ, એતસ્સ અનેકન્તિકત્તા એવ ચ પાળિયં એકેકસ્મિં ઝાને ચતસ્સો પટિપદા ચત્તારિ આરમ્મણાનિ સોળસક્ખત્તુકઞ્ચ વિસું વિસું યોજિતં. અઞ્ઞથા એકેકસ્મિં પટિપદાદિમ્હિ નવ નવ ઝાનાનિ યોજેતબ્બાનિ સિયુન્તિ.
આરમ્મણચતુક્કવણ્ણના
૧૮૧. અપ્પગુણન્તિ પઞ્ચહિ વસિતાહિ અવસીકતં.
આરમ્મણપટિપદામિસ્સકવણ્ણના
૧૮૬. હેટ્ઠાતિ સોળસક્ખત્તુકતો પુબ્બે. યે કેચિ ઝાનં ઉપ્પાદેન્તિ નામાતિ વચનેન યે કતાધિકારા સેક્ખા મગ્ગેનેવ ઉપ્પાદિતજ્ઝાના, તેસં ઝાનાનિ મગ્ગપટિબદ્ધતાય સુદ્ધિકનવકસઙ્ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. ન હિ તે ઉપ્પાદેન્તિ નામાતિ.
કસિણકથાવણ્ણના
૨૦૩. નિરોધપાદકતાવચનેન આરુપ્પપાદકતા ચ દસ્સિતા. ખિપ્પદસ્સનં ખિપ્પાભિઞ્ઞતા ખિપ્પનિસન્તિભાવો.
અભિભાયતનકથાવણ્ણના
૨૦૪. અઞ્ઞમ્પીતિ કેવલં કસિણાયતનસઙ્ખાતમેવ અહુત્વા અભિભાયતનસઙ્ખાતમ્પિ પવત્તતીતિ સતિપિ અભિભાયતનાનં કસિણાયતનત્તે કસિણાયતનભાવતો અઞ્ઞો અભિભાયતનભાવો કસિણનિમિત્તાભિભવનકભાવનાનિમિત્તનાનત્તતોતિ દસ્સેતિ. તત્થ અભિભવતીતિ અભિભુ, પરિકમ્મં, ઞાણં વા. અભિભુ આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. અભિભવિતબ્બં વા આરમ્મણસઙ્ખાતં આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. આરમ્મણાભિભવનતો અભિભુ ચ તં આયતનઞ્ચ યોગિનો સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનભાવતો મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચાતિપિ સસમ્પયુત્તં ઝાનં અભિભાયતનં. મગ્ગપ્પટિબદ્ધતાય તદા સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ આભોગો પુબ્બભાગભાવનાવસેન ઝાનક્ખણે પવત્તં અભિભવનાકારં ગહેત્વા પવત્તો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. આગમેસુ પન ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો…પે… પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૭૩; મ. નિ. ૨.૨૪૯; અ. નિ. ૮.૬૫) ઇમેસં ચતુન્નં અભિભાયતનાનં આગતત્તા આગમટ્ઠકથાસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨. ૨૪૯-૨૫૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૮.૬૫) ‘‘વણ્ણવસેન આભોગે વિજ્જમાનેપિ પરિત્તઅપ્પમાણવસેનેવ ઇમાનિ અભિભાયતનાનિ દેસિતાની’’તિ વુત્તં. પરિત્તઅપ્પમાણતા હિ અભિભવનસ્સ કારણં વણ્ણાભોગે સતિપિ અસતિપિ. તત્થ ચ વણ્ણાભોગરહિતાનિ સહિતાનિ ચ સબ્બાનિ પરિત્તાનિ ‘‘સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ વુત્તાનિ, તથા અપ્પમાણાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. અત્થિ હિ એસો પરિયાયો પરિત્તાનિ અભિભુય્ય તાનિ ચે કદાચિ વણ્ણવસેન આભુજિતાનિ હોન્તિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ અભિભુય્યાતિ. ઇધ પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વણ્ણાભોગરહિતાનિ વિસું વુત્તાનિ સહિતાનિ ચ. અત્થિ હિ ઉભયત્થ અભિભવનવિસેસોતિ.
તત્થ ચ પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાનમ્પિ અભિભવનપરિયાયો અત્થીતિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિ અભિભાયતનદ્વયં વુત્તં, તતિયચતુત્થઅભિભાયતનેસુ દુતિયવિમોક્ખો વણ્ણાભિભાયતનેસુ તતિયવિમોક્ખો ચ અભિભવનપ્પવત્તિતો સઙ્ગહિતો, ઇધ પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાભિભાયતનાનિ અસઙ્કરતો દસ્સેતું વિમોક્ખે વજ્જેત્વા અભિભાયતનાનિ કથિતાનિ. સબ્બાનિ ચ વિમોક્ખકિચ્ચાનિ વિમોક્ખદેસનાય વુત્તાનિ, તદેતં ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિ આગતસ્સ અભિભાયતનદ્વયસ્સ અભિભાયતનેસુ અવચનતો ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનઞ્ચ સબ્બવિમોક્ખકિચ્ચસાધારણવચનભાવતો વવત્થાનં કતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.
અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતોતિ ઇદં કત્થચિપિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ અવત્વા સબ્બત્થ યં વુત્તં ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ, તસ્સ કારણવચનં. તેન યં અઞ્ઞહેતુકં, તં તેન હેતુના વુત્તં. યં પન દેસનાવિલાસહેતુકં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાય એવ ઇધ વચનં, ન તસ્સ અઞ્ઞં કારણં મગ્ગિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતા ચ બહિદ્ધારૂપાનં વિય અવિભૂતત્તા, દેસનાવિલાસો ચ યથાવુત્તવવત્થાનવસેન વેદિતબ્બો. સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનીતિ એતેનેવ સિદ્ધત્તા નીલાદિઅભિભાયતનાનિ ન વત્તબ્બાનીતિ ચે? ન, નીલાદીસુ કતાધિકારાનં નીલાદિભાવસ્સેવ અભિભવનકારણત્તા. ન હિ તેસં પરિસુદ્ધાપરિસુદ્ધવણ્ણપરિત્તતા તદપ્પમાણતા વા અભિભવનકારણં, અથ ખો નીલાદિભાવો એવાતિ.
અભિભાયતનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
વિમોક્ખકથાવણ્ણના
૨૪૮. રૂપીતિ યેનાયં સસન્તતિપરિયાપન્નેન રૂપેન સમન્નાગતો, તં યસ્સ ઝાનસ્સ હેતુભાવેન વિસિટ્ઠં રૂપં હોતિ. યેન વિસિટ્ઠેન રૂપીતિ વુચ્ચેય્ય, તદેવ સસન્તતિપરિયાપન્નરૂપનિમિત્તં ઝાનમિવ પરમત્થતો રૂપીભાવસાધકન્તિ દટ્ઠબ્બં. કસિણદેસના ઝાનાનમેવ કસિણભાવેન પવત્તા અભિધમ્મે, સુત્તે પન આરમ્મણાનન્તિ ‘‘અભિધમ્મવસેના’’તિ વુત્તં.
વિમોક્ખકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
બ્રહ્મવિહારકથાવણ્ણના
૨૫૧. સોમનસ્સદોમનસ્સરહિતં અઞ્ઞાણમેવ અઞ્ઞાણુપેક્ખા. કિલેસોધીનં મગ્ગોધીહિ અજિતત્તા અનોધિજિનસ્સ. સત્તમભવાદિતો ઉદ્ધં પવત્તવિપાકસ્સ અજિતત્તા અવિપાકજિનસ્સ. નિદ્દોસભાવેનાતિ નિપ્પટિઘભાવેન. એકસ્સપિ સત્તસ્સ અપ્પટિભાગનિમિત્તત્તા પરિચ્છેદગ્ગહણં નત્થિ, ન ચ સમ્મુતિસચ્ચવસેન પવત્તં સત્તગ્ગહણં પરિચ્છિન્નરૂપાદિગ્ગહણં હોતીતિ અપ્પનાપ્પત્તિયાપિ અપરામાસસત્તગ્ગહણમુદ્ધભૂતાનં મેત્તાદીનં એકસત્તારમ્મણાનમ્પિ અપ્પમાણગોચરતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.
બ્રહ્મવિહારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અસુભકથાવણ્ણના
૨૬૩. ઉદ્ધં ધુમાતત્તા ઉદ્ધુમાતં. સેતરત્તેહિ પરિભિન્નં વિમિસ્સિતં નીલં વિનીલં, પુરિમવણ્ણવિપરિણામભૂતં વા નીલં વિનીલં. સઙ્ઘાટો અઙ્ગાનં સુસમ્બદ્ધતા. આરમ્મણસ્સ દુબ્બલતા પટિપક્ખભાવેન ચિત્તં ઠપેતું અસમત્થતા. અત્તનિ આનિસંસદસ્સનનીવરણરોગવૂપસમાનં યથાક્કમં પુપ્ફછડ્ડકવમનવિરેચનઉપમા યોજેતબ્બા. પટિકૂલમનસિકારસામઞ્ઞેન અસુભેહિ કેસાદીહિ પટિકૂલજ્ઝાનસ્સ ગહણં સિવથિકાવણ્ણજ્ઝાનસ્સ ચ. તમ્પિ હિ પટિકૂલમનસિકારવસેનેવ ઉપ્પજ્જતીતિ, સિવથિકપ્પકારાનિ વા સિવથિકાવણ્ણાનિ.
અસુભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
રૂપાવચરકુસલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અરૂપાવચરકુસલકથાવણ્ણના
૨૬૫. સબ્બાકારેનાતિ એવં રૂપનિમિત્તં દણ્ડાદાનસમ્ભવદસ્સનાદિના સબ્બેન રૂપરૂપનિમિત્તેસુ તદારમ્મણજ્ઝાનેસુ દોસદસ્સનાકારેન, રૂપાદીસુ નિકન્તિપ્પહાનઅનાવજ્જિતુકામતાદિના વા. વિરાગાતિ જિગુચ્છના. આનેઞ્જાભિસઙ્ખારવચનાદીહિ આનેઞ્જતા ‘‘સન્તા ઇમે ચુન્દ અરિયસ્સ વિનયે વિમોક્ખા’’તિઆદિના સન્તવિમોક્ખતા ચ વુત્તા. દોસદસ્સનપટિપક્ખભાવનાવસેન પટિઘસઞ્ઞાનં સુપ્પહીનત્તા મહતાપિ સદ્દેન અરૂપસમાપત્તિતો ન વુટ્ઠાતિ. તથા પન ન સુપ્પહીનત્તા સબ્બરૂપસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં સિયા, પઠમજ્ઝાનં પન અપ્પકમ્પિ સદ્દં ન સહતીતિ તં સમાપન્નસ્સ સદ્દો કણ્ટકોતિ વુત્તં.
આરુપ્પભાવનાય અભાવે ચુતિતો ઉદ્ધં ઉપ્પત્તિરહાનં રૂપસઞ્ઞાપટિઘસઞ્ઞાનં યાવ અત્તનો વિપાકપ્પવત્તિ, તાવ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન સમતિક્કમો અત્થઙ્ગમો ચ વુત્તો. નાનત્તસઞ્ઞાસુ પન યા તસ્મિં ભવે ન ઉપ્પજ્જન્તિ, તા અનોકાસતાય ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ન આરુપ્પભાવનાય નિવારિતત્તા. અનિવારિતત્તા ચ કાચિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા તાસં અમનસિકારો અનાવજ્જનં અપચ્ચવેક્ખણં, જવનપટિપાદકેન વા ભવઙ્ગમનસ્સ અન્તરે અકરણં અપ્પવેસનં વુત્તં, તેન ચ નાનત્તસઞ્ઞામનસિકારહેતૂનં રૂપાનં સમતિક્કમા સમાધિસ્સ થિરભાવં દસ્સેતિ. રૂપસમતિક્કમાભાવેનેવ હિ રૂપસમાપત્તીસુ ‘‘નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’’તિ એકસ્સ અવચનન્તિ. કો આનિસંસો, ન હિ સબ્બસ્સાદવત્થુરહિતે આકાસે પવત્તિતસઞ્ઞાય આનિસંસો દિસ્સતીતિ વુત્તં હોતિ. રૂપસઞ્ઞાસમતિક્કમનાદિકં વચનં આનિસંસસ્સ પકાસનં, ન અત્થો.
અઞ્ઞત્થાતિ સુત્તેસુ. તત્થ હિ પરિત્તકસિણુગ્ઘાટનેપિ રૂપવિવેકમત્તગ્ગહણેન પરિચ્છેદસ્સ અગ્ગહણતો અનન્તફરણતા ચ વુત્તા, ઇધ પન અનન્તફરણતાસબ્ભાવેપિ ઉગ્ઘાટિતકસિણવસેન પરિત્તાનન્તતા હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ ન વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. સમયવવત્થાપનઝાનવિસેસનેનેવેત્થ અત્થો, ન પટિપત્તિયાતિ તદવચનં.
૨૬૬. પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં અત્તનો ફરણાકારેનેવ અનન્તન્તિ મનસિકાતબ્બત્તા ‘‘અનન્ત’’ન્તિ વુત્તં. ઉગ્ઘાટભાવો ઉગ્ઘાટિમં.
૨૬૭. અકિઞ્ચનન્તિ વિઞ્ઞાણસ્સ કિઞ્ચિ પકારં અગ્ગહેત્વા સબ્બેન સબ્બં વિભાવનં આહ.
૨૬૮. યાયાતિ સઙ્ખારાવસેસસઞ્ઞાય. તં તાવ પટિપત્તિં. આવજ્જિસ્સામીતિઆદિના તન્નિન્નાવજ્જનાદિપવત્તિયા અભાવં દસ્સેતિ, ન તદતિક્કમનત્થાય આવજ્જનભાવનાપવત્તિયા. નાસઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાભાવો ચ એતિસ્સા અત્થીતિ અત્થો. સમૂહગહણવસેન પવત્તં કલાપસમ્મસનં. ફસ્સાદિએકેકધમ્મગહણવસેન પવત્તા અનુપદધમ્મવિપસ્સના.
આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાતિક્કમતો તતિયા. તદતિક્કમતો હિ તસ્સેવ વિભાવનં હોતિ. દુતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણવિભાવને હિ તદેવ અતિક્કન્તં સિયા, ન તસ્સ આરમ્મણં, ન ચારમ્મણે દોસં દિસ્વા અનારમ્મણસ્સ વિભાવનાતિક્કમો યુજ્જતિ. પાળિયઞ્ચ ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિં સતો સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠહિત્વા તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણં અભાવેતી’’તિ (ચૂળનિ. ઉપસીવમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૩૯) ત્તં, ન વુત્તં ‘‘તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં અભાવેતી’’તિ, ‘‘તઞ્ઞેવ અભાવેતી’’તિ વા. ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જા’’તિ (વિભ. ૫૦૮) એત્થ પન દ્વયં વુત્તં આરમ્મણઞ્ચ વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનઞ્ચ. તસ્મિં દ્વયે યેન કેનચિ યતો વા વુટ્ઠિતો, તેનેવ પટ્ઠાનનિદ્દિટ્ઠેન તંસદ્દસ્સ સમ્બન્ધે આપન્ને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસ્સ નિવત્તનત્થં વિઞ્ઞાણવચનં, તસ્મા પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સેવ અભાવનાતિક્કમો વુત્તો. તન્નિસ્સિતન્તિ તેન નિસ્સિતં. તં મણ્ડપલગ્ગં અનિસ્સાય તેન વિનાભૂતે વિવિત્તે બહિ ઓકાસે ઠાનં વિય આકાસલગ્ગવિઞ્ઞાણસ્સ વિવેકે તદપગમે તતિયારુપ્પસ્સ ઠાનં.
અરૂપાવચરકુસલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
તેભૂમકકુસલવણ્ણના
૨૬૯. ઇમે તાવ છન્દાધિપતેય્યે પઞ્ચ નયાતિ છન્દાધિપતેય્યનયે અન્તે પુરિમનયાનં તંનયાભિમુખપ્પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં, અયં પન પકારો ન પાળિઅનુગતો. ન હિ પાળિયં સુદ્ધિકનયાદયો વત્વા વીરિયાધિપતેય્યાદિનયા વુત્તાતિ. મહાપકરણે સત્તહિ મહાવારેહિ અનુલોમાદિનયવિચિત્તેહિ હીનત્તિકો વિભત્તો. તત્થ ચ મજ્ઝિમધમ્મેકદેસભૂતા ઇમે વીસતિ લોકિયમહાનયાતિ કત્વા ‘‘તત્થ વિભત્તા’’તિ વુત્તં, ન એતેન કમેન ઇમેસં નયાનં તત્થ આગતત્તા.
એવમેતેસં વિભત્તટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ એતસ્મિં તેભૂમકકુસલકથાવસાનટ્ઠાને અટ્ઠારસકમ્મદ્વારદસ્સનત્થં ‘‘ઇમસ્મિં પન ઠાને’’તિઆદિમાહ. અથ વા હીનપણીતેહિ વિનિવત્તેત્વા મજ્ઝિમરાસિઅન્તોગધભાવં દસ્સેન્તેન એતેસં તેભૂમકકુસલનયાનં હીનત્તિકે વિભાગો કતો. ‘‘ઇમસ્મિં પન ઠાને’’તિઆદિકસ્સ યથાવુત્તોવ સમ્બન્ધો. હીનત્તિકે મજ્ઝિમરાસિમ્હિ યે સવિપાકા વટ્ટનિસ્સિતેનેવ દાનાદિવસેન પવત્તિતા, તે હીનાતિ કાતબ્બા. યે વિવટ્ટનિસ્સિતેન દાનાદિવસેન પવત્તિતા, તે પણીતાતિ કાતબ્બા. અવિપાકા મજ્ઝિમાતિ કાતબ્બા. અવિપાકત્તા ચ તેસુ મજ્ઝિમરાસિં ઠપેત્વા ઇતરે દ્વે એકન્તવટ્ટનિસ્સિતા નવ, વિવટ્ટુપનિસ્સયભૂતા ચ નવાતિ અટ્ઠારસ કમ્મદ્વારાનિ, કમ્માનિ ચ તાનિ તસ્સ તસ્સ ફલસ્સ કારણભાવેન દ્વારાનિ ચાતિ કમ્મદ્વારાનિ. તત્થ તત્થ વા ચિત્તાનિ કમ્મદ્વારાનીતિ આહ. તંતંદ્વારાનિ વા કાયાદીનિ. અટ્ઠારસ ખત્તિયા ચ અભબ્બા હીનહીનત્તયાદયો નવ, ભબ્બા ચ પણીતપણીતત્તયાદયો નવાતિ કમ્માનુરૂપેનેવ વેદિતબ્બા. એવં બ્રાહ્મણાદયો દેવા ચ યોજેતબ્બા. અટ્ઠચત્તાલીસ ગોત્તચરણાનિ તેસઞ્ઞેવ ખત્તિયાદીનં ભેદા. ‘‘કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ…પે… ચિત્તાધિપતેય્ય’’ન્તિ (ધ. સ. ૨૬૯-૨૭૦) એવં વુત્તો ચિત્તસ્સ ચિત્તાધિપતેય્યભાવો, ચિત્તચેતસિકસમુદાયે સમયવવત્થાપકો ચિત્તસદ્દો પવત્તોતિ ‘‘સમ્પયુત્તધમ્માનં વસેન વુત્તો’’તિ આહ.
તેભૂમકકુસલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
લોકુત્તરકુસલવણ્ણના
૨૭૭. લોકં તરતીતિ એતેન લોકસમતિક્કમપટિપત્તિમાહ. ઉત્તરતીતિ એતેન લોકસ્સન્તગમનં ફલે પતિટ્ઠાનં ફલં. સમતિક્કમ્માતિઆદિના નિબ્બાનં. સમતિક્કમ્માતિ હિ નિસ્સરિત્વા. અભિભુય્યાતિ વિસંયુત્તં હુત્વાતિ અત્થો. તિવિધોપિ ચત્થો મગ્ગાદીસુ એકેકસ્મિં યોજેતબ્બો, મગ્ગેયેવ વા ઇધ તસ્સ અધિપ્પેતત્તા. એકચિત્તક્ખણિકન્તિ એકમગ્ગસ્સ દ્વે વારે અનુપ્પત્તિં સન્ધાયાહ. અઞ્ઞમઞ્ઞં ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિસાધિકાય પઞ્ઞાય વડ્ઢેતિ. ‘‘નિય્યાતીતિ નિય્યાનીય’’ન્તિ વત્તબ્બે ઈ-કારસ્સ રસ્સત્તં ય-કારસ્સ ચ ક-કારં કત્વા ‘‘નિય્યાનિક’’ન્તિ વુત્તં. નિય્યાતિ એતેનાતિ નિય્યાનં, નિય્યાનમેવ નિય્યાનિકં વેનયિકો વિય. એત્થ ‘‘નેય્યાનિક’’ન્તિ વત્તબ્બે ઇ-કારસ્સ એ-કારત્તં અકત્વા વુત્તં.
ફલન્તિ ચિત્તચેતસિકરાસિ વુચ્ચતિ, તં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયુત્તાનં ધમ્માનં અત્તનો અવયવભૂતાનં નિસ્સયો હોતિ. ફલઞાણં વા ફલં, સમ્માદિટ્ઠિઆદયો અઙ્ગાનિ વા. લોકુત્તરભાવેતિ લોકં ઉત્તિણ્ણભાવે. તેન ફલનિબ્બાનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તેસુ યં ભવતિ ફલં, તં ‘‘ભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા વા કમ્મનિબ્બત્તા કામભવાદયો તંસમઙ્ગિનો નિસ્સયભાવેન ‘‘ભૂમી’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં મગ્ગેન નિબ્બત્તં ફલં અરિયસાવકસ્સ કાલેન કાલં સમાપજ્જિતબ્બતાય નિસ્સયભાવતો ‘‘ભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ, તતોયેવ અરિયા ચિરતરં તિટ્ઠન્તિ. સમુચ્છેદવિવેકવસેનાતિ એત્થ અપાયગમનીયાનં અચ્ચન્તસમુચ્છેદો ઇતરેસઞ્ચ વિજ્જુતોભાસેન વિય તમસ્સ સમુચ્છેદો દટ્ઠબ્બો. લોકિયજ્ઝાનમ્પિ પુથુજ્જનસ્સ અરિયસ્સ ચ અકતાધિકારસ્સ ન વિના પટિપદાય ઇજ્ઝતિ, કતાધિકારસ્સ પન અરિયસ્સ મગ્ગેનેવ સમિજ્ઝનતો વિપાકાનં વિય કુસલેન તથા સમિદ્ધસ્સ અરિયમગ્ગેન સદિસતાય અભાવતો અતબ્બિપાકત્તા ચ ન મગ્ગપટિપદા તસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાતિ સક્કા વત્તુન્તિ તત્થ તથા ગરું કત્વા પટિપદાહિ એવ દેસના ન કતા, યથાવુત્તજ્ઝાનસઙ્ગહત્થં સુદ્ધિકદેસનાપિ કતા.
ઇધ પન કસ્સચિ વિના પટિપદાય અસિદ્ધિતો ગરું કત્વા દસ્સેતું ‘‘દુક્ખપટિપદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યો કોચિ વારોતિ સકિં દ્વિક્ખત્તું તિક્ખત્તું ચતુક્ખત્તું અનેકક્ખત્તુન્તિ એવમાદીસુ વિક્ખમ્ભનવારેસુ યો કોચિ. સકિં દ્વિક્ખત્તુઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવારા સુખા પટિપદા એવ, ન ચ તતો ઉદ્ધં સુખા પટિપદા હોતીતિ તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનવારં દુક્ખા પટિપદાતિ રોચેસું અટ્ઠકથાચરિયા. તસ્મિં તથારોચિતે તતો પરેસુ ચતુક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનવારાદીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. રૂપારૂપાનં લક્ખણાદીહિ પરિચ્છિન્દિત્વા ગહણં રૂપારૂપપરિગ્ગહો, નામરૂપમત્તમેતં, ન અઞ્ઞો કોચિ સત્તાદિકોતિ વવત્થાપનં નામરૂપવવત્થાપનં. પરિગ્ગહિતરૂપારૂપસ્સ મગ્ગપાતુભાવદન્ધતા ચ નામરૂપવવત્થાપનાદીનં કિચ્છસિદ્ધિતો સિયાતિ ન રૂપારૂપપરિગ્ગહકિચ્છતાય એવ દુક્ખપટિપદતા વત્તબ્બાતિ ચે? તં ન, નામરૂપવવત્થાપનાદીનં પચ્ચનીકકિલેસમન્દતાય સુખસિદ્ધિયમ્પિ તથાસિદ્ધવિપસ્સનાસહગતાનં ઇન્દ્રિયાનં મન્દતાય મગ્ગપાતુભાવદન્ધભાવતો.
રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ અકિચ્છેનપિ પરિગ્ગહેત્વા. કિચ્છેન પરિગ્ગહિતે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. એવં સેસેસુપિ. ઇમં વારં રોચેસુન્તિ કલાપસમ્મસનાવસાને ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય વત્તમાનાય ઉપ્પન્નસ્સ વિપસ્સનુપક્કિલેસસ્સ તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનેન કિચ્છતાવારં દુક્ખા પટિપદાતિ રોચેસું એતદન્તત્તા પટિપદાય. એતસ્સ અકિચ્છત્તેપિ પુરિમાનં કિચ્છત્તે દુક્ખપટિપદતા વુત્તનયાવાતિ ન પટિસિદ્ધાતિ દટ્ઠબ્બં. યથાવુત્તં વા સબ્બં રૂપારૂપપરિગ્ગહાદિકિચ્છતં તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનવારતાવસેન ‘‘ઇમં વાર’’ન્તિ આહ. યસ્સ પન સબ્બત્થ અકિચ્છતા, તસ્સ સુખા પટિપદા વેદિતબ્બા.
મુસાવાદાદીનં વિસંવાદનાદિકિચ્ચતાય લૂખાનં અપરિગ્ગાહકાનં પટિપક્ખભાવતો પરિગ્ગાહકસભાવા સમ્માવાચા. સા સિનિદ્ધભાવતો સમ્પયુત્તધમ્મે પરિગ્ગણ્હાતિ સમ્માવાચાપચ્ચયસુભાસિતસોતારઞ્ચ જનં. કાયિકકિરિયાકિચ્ચં કત્તબ્બં સમુટ્ઠાપેતિ, સયઞ્ચ સમુટ્ઠહનં ઘટનં હોતીતિ સમ્માકમ્મન્તસઙ્ખાતા વિરતિપિ સમુટ્ઠાનસભાવાતિ વુત્તા. સમ્પયુત્તધમ્માનં વા ઉક્ખિપનં સમુટ્ઠહનં કાયિકકિરિયાય ભારુક્ખિપનં વિય, જીવમાનસ્સ સત્તસ્સ, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા સુદ્ધિ વોદાનં આજીવસ્સેવ વા જીવિતિન્દ્રિયવુત્તિયા.
૨૮૩. મગ્ગસન્નિસ્સિતન્તિ પરમત્થમગ્ગસભાવત્તા મગ્ગાવયવભાવેન સમુદાયસન્નિસ્સિતન્તિ અત્થો.
૨૮૫. પતિટ્ઠાનં કિલેસવસેન, આયૂહનં અભિસઙ્ખારવસેન. તણ્હાવસેન વા પતિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિવસેન આયૂહનં. બોધીતિ યા અયં ધમ્મસામગ્ગી વુચ્ચતીતિ યોજેતબ્બા. સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિયાતિ એતેન પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેતિ. અઙ્ગ-સદ્દો કારણત્થોપિ હોતીતિ ચતુસચ્ચબોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા. બુજ્ઝન્તીતિ બોધિયો, બોધિયો એવ અઙ્ગાતિ ‘‘અનુબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ વુત્તં. વિપસ્સનાદીનં કારણાનં બુજ્ઝિતબ્બાનઞ્ચ સચ્ચાનં અનુરૂપં પચ્ચક્ખભાવેન પટિમુખં અવિપરીતતાય સમ્મા ચ બુજ્ઝન્તીતિ એવમત્થવિસેસદીપકેહિ ઉપસગ્ગેહિ ‘‘અનુબુજ્ઝન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. બોધિ-સદ્દો હિ સબ્બવિસેસયુત્તં બુજ્ઝનં સામઞ્ઞેન સઙ્ગણ્હાતીતિ.
૨૯૯. તિણ્ણન્તિ રાગાદીનં. કરોતિ નામ કિં દુચ્ચરિતાનિ અનુવત્તમાનાનિ.
૩૦૧. પાણાતિપાતાદિનિપ્ફાદિતપચ્ચયાનં નિચ્ચસેવનં ધુવપટિસેવનં. સકિચ્ચકોતિ વિસું અત્તનો કિચ્ચવા. ન હોતીતિ અત્થન્તરભાવં પટિક્ખિપતિ. પચ્ચયપટિસેવનસામન્તજપ્પનઇરિયાપથપ્પવત્તનાનિ પાપિચ્છતાનિબ્બત્તાનિ તીણિ કુહનવત્થૂનીતિ.
૩૪૩. વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના સઙ્ખારુપેક્ખા સાનુલોમા, સા સુઞ્ઞતો પસ્સન્તી ‘‘સુઞ્ઞતા’’તિ વુચ્ચતિ, દુક્ખતો પસ્સન્તી તણ્હાપણિધિસોસનતો ‘‘અપ્પણિહિત’’ન્તિ. સા આગમનીયટ્ઠાને મગ્ગાધિગમત્થં આગમનપટિપદાઠાને ઠત્વા સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતન્તિ નામં દેતિ. આગમનતો નામે લદ્ધે સગુણતો આરમ્મણતો ચ નામં સિદ્ધમેવ હોતિ, ન પન સગુણારમ્મણેહિ નામલાભે સબ્બત્થ આગમનતો નામં સિદ્ધં હોતીતિ પરિપુણ્ણનામસિદ્ધિહેતુત્તા સગુણારમ્મણેહિ સબ્બેસમ્પિ નામત્તયયોગો, ન આગમનતોતિ વવત્થાનકરત્તા ચ નિપ્પરિયાયદેસનાય આગમનતોવ ઇધ નામં લભતિ, ન ઇતરેહીતિ વુત્તં.
૩૫૦. અનિમિત્તવિપસ્સનન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનં. નિમિત્તધમ્મેસૂતિ સમૂહાદિઘનવસેન ચ સકિચ્ચપરિચ્છેદતાય ચ સપરિગ્ગહેસુ ખન્ધેસુ. અનિમિત્તવિમોક્ખોતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનમાહ. એવંસમ્પદમિદન્તિ કથમિધ ઉપમાસંસન્દનં હોતિ. ન હિ છન્દચિત્તાનં મગ્ગસઙ્ખાતઅધિપતિભાવાભાવો વિય સદ્ધિન્દ્રિયાધિકસ્સ અનિમિત્તવિમોક્ખસ્સ અનિમિત્તભાવાભાવો અત્થિ, ન ચ અમગ્ગાધિપતીનં મગ્ગાધિપતિનામદાનાભાવો વિય અનિમિત્તસ્સ અનિમિત્તનામદાનાભાવોતિ સક્કા વત્તું અનિમિત્તવિમોક્ખસ્સ અનનિમિત્તતાય અભાવતો. મગ્ગો અધિપતિ એતેસન્તિ ચ મગ્ગાધિપતિનોતિ યુત્તો તત્થ છન્દચિત્તેહિ તંસમ્પયુત્તાનં મગ્ગાધિપતિભાવાભાવો. ઇધ પન મગ્ગો અનિમિત્તં એતસ્સાતિ મગ્ગાનિમિત્તોતિ અયમત્થો ન સમ્ભવતીતિ ન તેન અમગ્ગેન મગ્ગસ્સ અનિમિત્તભાવો ન યુજ્જતિ, કિં વા એત્થ સામઞ્ઞં અધિપ્પેતન્તિ. અમગ્ગઙ્ગમગ્ગનામાભાવો. યથા સતિપિ અધિપતિભાવે છન્દચિત્તાનં ન મગ્ગાધિપતીતિ મગ્ગનામં, ન ચ તેહિ મગ્ગસ્સ તેસં અમગ્ગઙ્ગત્તા, તથા સતિપિ સદ્ધાય આગમનભાવેન તસ્સા અનિમિત્તન્તિ મગ્ગનામં, ન ચ તાય મગ્ગસ્સ તસ્સા અમગ્ગઙ્ગત્તા. એવં અનિમિત્તવિપસ્સનાયપિ અનિમિત્તભાવો નિપ્પરિયાયેન નત્થીતિ દીપિતો હોતિ.
નનુ ચ ઇધ ઝાનં સુઞ્ઞતાદિનામેન વુત્તં, ન મગ્ગોતિ ચે? ન, મગ્ગસમ્પયોગતો ઝાનસ્સ સુઞ્ઞતાદિનામકત્તા. સુત્તન્તપરિયાયેન સગુણારમ્મણેહિ ઇધ અભિધમ્મેપિ નામં લભતીતિ આહંસુ. તસ્મા પટિક્ખિત્તા ‘‘ન પન લભન્તી’’તિ. કિં કારણા? અભિધમ્મે સરસં અનામસિત્વા પચ્ચનીકતોવ નામલાભાતિ અધિપ્પાયો. યો હિ સગુણારમ્મણેહિ નામલાભો, સો સરસપ્પધાનો હોતિ. સરસેનેવ ચ નામલાભે સબ્બમગ્ગાનં સુઞ્ઞતાદિભાવોતિ વવત્થાનં ન સિયા. તસ્મા અભિધમ્મે સતિપિ દ્વીહિ નામલાભે પચ્ચનીકતો નામવવત્થાનકરં ગહિતન્તિ સગુણારમ્મણેહિ સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતમગ્ગા નામં ન લભન્તીતિ આહ. અથ વા ન પન લભન્તીતિ અઞ્ઞનિરપેક્ખેહિ સગુણારમ્મણેહિ ન લભન્તિ. કિં કારણા? અભિધમ્મે સરસપચ્ચનીકેહિ સહિતેહિ નામલાભાતિ અત્થો. પચ્ચનીકઞ્હિ વવત્થાનકરં અનપેક્ખિત્વા કેવલસ્સ સરસસ્સ નામહેતુભાવો અભિધમ્મે નત્થિ અવવત્થાનાપત્તિતો. તસ્મા અત્તાભિનિવેસપણિધિપટિપક્ખવિપસ્સનાનુલોમા મગ્ગા સતિપિ સરસન્તરે પચ્ચનીકસહિતેન સરસેન નામં લભન્તિ. અનિમિત્તમગ્ગસ્સ પન વિપસ્સના નિમિત્તપટિપક્ખા ન હોતિ સયં નિમિત્તગ્ગહણતો નિમિત્તગ્ગહણાનિવારણાતિ તદનુલોમમગ્ગોપિ ન નિમિત્તસ્સ પટિપક્ખો. યદિ સિયા, નિમિત્તગતવિપસ્સનાયપિ પટિપક્ખો સિયાતિ. તસ્મા વિજ્જમાનોપિ સરસો વવત્થાનકરપચ્ચનીકાભાવા અભિધમ્મે અનિમિત્તન્તિ નામદાયકો ન ગહિતો. અનિચ્ચાનુપસ્સનાનુલોમો પન મગ્ગો સુદ્ધિકપટિપદાનયેયેવ સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા એવ ચ સો નયો વુત્તોતિ. એવન્તિ યં વક્ખતિ ‘‘અનિચ્ચતો વુટ્ઠહન્તસ્સ મગ્ગો અનિમિત્તો હોતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦), એવં આહરિત્વા અટ્ઠકથાચરિયેહિ સો અનિમિત્તમગ્ગો દીપિતોતિ અત્થો.
વુટ્ઠાન…પે… કિમારમ્મણાતિ અનિચ્ચાદિતો વુટ્ઠહન્તસ્સ વુટ્ઠાનગામિનિયા લક્ખણારમ્મણત્તે સતિ સઙ્ખારેહિ વુટ્ઠાનં ન સિયા, સઙ્ખારારમ્મણત્તે ચ લક્ખણપટિવેધોતિ મઞ્ઞમાનો પુચ્છતિ. ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના સઙ્ખારેસુ પવત્તમાનેન ઞાણેન લક્ખણાનિપિ પટિવિદ્ધાનિ હોન્તિ તદાકારસઙ્ખારગહણતોતિ આહ ‘‘લક્ખણારમ્મણા’’તિ. સઙ્ખારારમ્મણા એવ યથાવુત્તાધિપ્પાયેન ‘‘લક્ખણારમ્મણા’’તિ વુત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘લક્ખણં નામા’’તિઆદિમાહ. અનિચ્ચતા દુક્ખતા અનત્તતાતિ હિ વિસું ગય્હમાનં લક્ખણં પઞ્ઞત્તિગતિકં પરમત્થતો અવિજ્જમાનં, અવિજ્જમાનત્તા એવ પરિત્તાદિવસેન નવત્તબ્બધમ્મભૂતં. તસ્મા વિસું ગહેતબ્બસ્સ લક્ખણસ્સ પરમત્થતો અભાવા ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સઙ્ખારે સભાવતો સલ્લક્ખેન્તોવ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેતિ નામાતિ આહ ‘‘યો પન અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ તીણિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેતી’’તિ. યસ્મા ચ અનિચ્ચન્તિઆદિના સઙ્ખારાવ દિસ્સમાના, તસ્મા તે કણ્ઠે બદ્ધકુણપં વિય પટિનિસ્સજ્જનીયા હોન્તિ.
લોકુત્તરકુસલં
પકિણ્ણકકથાવણ્ણના
તત્રાતિ લોકુત્તરજ્ઝાને. અજ્ઝત્તઞ્ચાતિ ઉપડ્ઢગાથાય અભિનિવિસિતબ્બં વુટ્ઠાતબ્બં વિપસ્સનાભૂમિં પઞ્ચધા ઉદ્દિસતિ. સત્તઅટ્ઠાદીનિ અઙ્ગાનિ સત્તટ્ઠઙ્ગાનીતિ આદિસદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. નિમિત્તન્તિ યતો વુટ્ઠાનં, તાનિ નિમિત્તપવત્તાનિ નિમિત્તવચનેનેવ ઉદ્દિસતિ. સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણમેવ અરિયમગ્ગસ્સ બોજ્ઝઙ્ગાદિવિસેસં નિયમેતિ. કસ્મા? તતો તતો દુતિયાદિપાદકજ્ઝાનતો ઉપ્પન્નસ્સ સસઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસ્સ પાદકજ્ઝાનાતિક્કન્તાનં અઙ્ગાનં અસમાપજ્જિતુકામતાવિરાગભાવનાભાવતો ઇતરસ્સ ચ અતબ્ભાવતો. તેસમ્પિ વાદેસુ…પે… વિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ વેદિતબ્બા. કસ્મા? વિપસ્સનાનિયમેનેવ હિ પઠમત્થેરવાદેપિ અપાદકપઠમજ્ઝાનપાદકમગ્ગા પઠમજ્ઝાનિકાવ હોન્તિ, ઇતરે ચ પાદકજ્ઝાનવિપસ્સનાનિયમેહિ તંતંઝાનિકા. એવં સેસવાદેસુપિ વિપસ્સનાનિયમો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો.
પકિણ્ણકસઙ્ખારેતિ પાદકજ્ઝાનતો અઞ્ઞસઙ્ખારે. તેન પાદકજ્ઝાનસઙ્ખારેસુ સમ્મસિતેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તત્રાપીતિ દુતિયત્થેરવાદેપિ. તંતંઝાનિકતા તંતંસમ્મસિતસઙ્ખારવિપસ્સનાનિયમેહિ હોતિ. તત્રાપિ હિ વિપસ્સના તંતંવિરાગાવિરાગભાવનાભાવેન સોમનસ્સસહગતા ઉપેક્ખાસહગતા ચ હુત્વા ઝાનઙ્ગાદિનિયમં મગ્ગસ્સ કરોતીતિ એવં વિપસ્સનાનિયમો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.
તન્તિ તંતંઝાનસદિસભવનં. સ્વાયમત્થો પાદકજ્ઝાનસમ્મસિતજ્ઝાનુપનિસ્સયેહિ વિના અજ્ઝાસયમત્તેન અસિજ્ઝના ઉપનિસ્સયેન વિના સઙ્કપ્પમત્તેન સકદાગામિફલાદીનં અસિજ્ઝનદીપકેન નન્દકોવાદેન (મ. નિ. ૩.૩૯૮ આદયો) દીપેતબ્બો. તત્થ હિ સોતાપન્નાયપિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પભાવં વદન્તેન ભગવતા યસ્સ યસ્સ ઉપનિસ્સયો અત્થિ, તસ્સ તસ્સેવ અજ્ઝાસયો નિયામકો, નાઞ્ઞસ્સાતિ તેન તેન પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પતા હોતિ, ન તતો પરં સઙ્કપ્પસબ્ભાવેપિ અસિજ્ઝનતોતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ. એવમિધાપિ યસ્સ યસ્સ દુતિયાદિઝાનિકસ્સ મગ્ગસ્સ યથાવુત્તો ઉપનિસ્સયો અત્થિ, તસ્સ તસ્સેવ અજ્ઝાસયો નિયામકો, નાઞ્ઞસ્સ સતિપિ તસ્મિં અસિજ્ઝનતો. ઇમસ્મિં પન વાદે પાદકસમ્મસિતજ્ઝાનુપનિસ્સયસબ્ભાવે અજ્ઝાસયો એકન્તેન હોતિ, તંતંફલૂપનિસ્સયસબ્ભાવે તંતંસઙ્કપ્પો વિયાતિ તદભાવાભાવતો અજ્ઝાસયો નિયમેતીતિ વુત્તં.
યસ્મિં પન પાદકજ્ઝાનં નત્થીતિ ચતુત્થજ્ઝાનિકવજ્જાનં પાદકાનિ લોકિયજ્ઝાનાનિ સન્ધાય વુત્તં. અપ્પનાપ્પત્તિ ચ ઓળારિકઙ્ગાતિક્કમનુપનિસ્સયાભાવે પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ વિના ન હોતીતિ ‘‘સોમનસ્સસહગતમગ્ગો હોતી’’તિ આહ. ઉપેક્ખાસહગતમગ્ગોતિ એતેન ચતુત્થજ્ઝાનિકતાપિ સમાના અનુસયસમુગ્ઘાટનસમત્થસ્સ ન સઙ્ખારાવસેસતાતિ દસ્સેતિ. તે ચ વાદા ન વિરુજ્ઝન્તિ અજ્ઝાસયવસેન પઞ્ચમજ્ઝાનિકતાય પઠમાદિજ્ઝાનિકતાય ચ સમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. અજ્ઝાસયો ચ સાત્થકો હોતિ, અઞ્ઞથા પાદકસમ્મસિતજ્ઝાનેહેવ નિયમસ્સ સિદ્ધત્તા અજ્ઝાસયો નિયામકો વુચ્ચમાનો નિરત્થકો સિયાતિ. ઇધ પન અટ્ઠસાલિનિયા નિયામને એકન્તિકં વિપસ્સનાસઙ્ખાતં અત્થમેવ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘તેસમ્પિ વાદેસુ અયં…પે… વિપસ્સનાવ નિયમેતી’’તિ વદન્તેન તયોપેતે વાદે વિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ દસ્સિતં. તંતંવાદાનઞ્હિ વિપસ્સનાસહિતાનમેવ સિદ્ધિ, નાઞ્ઞથાતિ દસ્સિતન્તિ.
પવેધતીતિ ગોત્રભુસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતીતિ અત્થો. યદિ પઞ્ચમચિત્તક્ખણે જવનં પતિતં નામ હોતિ, કથં તદા ગોત્રભુ તદનન્તરઞ્ચ મગ્ગો જવનસ્સ પતિતક્ખણે ઉપ્પજ્જતીતિ? અપુબ્બસ્સ જવનન્તરસ્સ પતિતતાભાવતો. તદેવ હિ જવનં અનેકક્ખત્તું પવત્તમાનં પતિતં સિયાતિ, ગોત્રભુ પન આરમ્મણન્તરે ઉપ્પન્નં અપુબ્બં જવનં, તથા મગ્ગો ભૂમન્તરતો ચાતિ. નનુ ચ સત્તમજવનચેતનાય બલવતાય ઉપપજ્જવેદનીયભાવો હોતિ આનન્તરિયતાપીતિ, તત્થાયં અધિપ્પાયો સિયા ‘‘પટિસન્ધિયા અનન્તરપચ્ચયભાવિનો વિપાકસન્તાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવેન અન્તિમજવનચેતનાય સુસઙ્ખતત્તા સા સત્તમજવનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયા આનન્તરિકા ચ હોતિ, ન અપતિતજવનચેતના વિય બલવતાયા’’તિ.
પુન અનુલોમં તં અનુબન્ધેય્યાતિ ગોત્રભુસ્સ હિ સઙ્ખારારમ્મણત્તે સતિ તદપિ અનુલોમમેવાતિ પુરિમઅનુલોમં વિય તં તદપિ અઞ્ઞં અનુલોમં અનુબન્ધેય્ય, ન મગ્ગોતિ મગ્ગવુટ્ઠાનમેવ ચ ન ભવેય્ય અત્તનો સદિસાલમ્બનસ્સ આવજ્જનટ્ઠાનિયસ્સ પચ્ચયસ્સ અલાભા. અપ્પહીનભાવેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસયિતા કિલેસા સા ભૂમિ એતેહિ લદ્ધાતિ કત્વા ભૂમિલદ્ધા. વટ્ટં સિનોન્તિ બન્ધન્તીતિ કત્વા વટ્ટસેતૂ ચ, તેસં સમુગ્ઘાતકરણન્તિપિ એતદેવસ્સ લોભક્ખન્ધાદિપદાલનં વુચ્ચતિ. તન્તિ પવત્તં. એકં ભવન્તિ અનાગામિનો અનેકક્ખત્તુઞ્ચ તત્થેવ ઉપપજ્જન્તસ્સ હેટ્ઠા અનાગમનવસેન એકો ભવોતિ ગહેત્વા વુત્તં.
ઇમસ્સ પનત્થસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ ઉપાદિન્નકપવત્તતો વુટ્ઠાનસ્સ. અપાયેસુ સત્તમભવતો ઉદ્ધં સુગતિયઞ્ચ વિપાકદાયકસ્સ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયઘાતો સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધો દટ્ઠબ્બો. દ્વીસુ ભવેસૂતિ અનાગામિમગ્ગે અભાવિતે સકદાગામિસ્સ કામધાતુયં યે દ્વે ભવા ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસૂતિ અત્થો. ચલતીતિ એતેન ચલનસભાવમેવ દસ્સેતિ, ન અચલનાભાવં, તસ્મા અચલનં દસ્સેત્વા પુન ચલનં દસ્સેતું ‘‘તથાગતસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. યેપિ વા કત્થચિ ચત્તારોપિ મગ્ગે સમાનપટિપદે દિસ્વા સભાવતો અચલનમેવ ગણ્હેય્યું, તેસં તંગહણનિવારણત્થં ‘‘ચલતી’’તિ વુત્તં, ન ચલનાવધારણત્થન્તિ યુત્તં ઉભયદસ્સનં. અથ વા યદિપિ કેસઞ્ચિ ચત્તારોપિ મગ્ગા સમાનપટિપદા, તથાપિ કિલેસિન્દ્રિયેહિ સિજ્ઝમાના પટિપદા તેસં વસેન ચલનપકતિકા એવાતિ ‘‘ચલતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં, ન ‘‘ન ચલતી’’તિ.
લોકુત્તરકુસલપકિણ્ણકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પઠમમગ્ગવીસતિમહાનયવણ્ણના
૩૫૭. યસ્સ પુબ્બભાગે ‘‘મગ્ગં ભાવેમી’’તિ અજ્ઝાસયો પવત્તો, સો મગ્ગં ભાવેતિ. એવં સબ્બત્થ અજ્ઝાસયવિસેસેન તંતંભાવનાવિસેસો દટ્ઠબ્બો.
૩૫૮. છન્દાધિપતેય્યન્તિઆદીસુ એકચિત્તક્ખણે વત્તમાનેસુ ધમ્મેસુ કથં છન્દસ્સ તંસહજાતસ્સ અધિપતિભાવો વીરિયાદીનઞ્ચાતિ? ઉપનિસ્સયવસેન. યસ્સ હિ સચે છન્દવતો કુસલં નિપ્ફજ્જતિ, ‘‘અહં નિપ્ફાદેસ્સામી’’તિ પવત્તમાનસ્સ કુસલં નિપ્ફન્નં, તસ્સ તંસહજાતો છન્દો તેન પુરિમુપનિસ્સયેન વિસિટ્ઠો સહજાતધમ્મે અત્તનો વસે વત્તેતિ. તસ્મિઞ્ચ પવત્તમાને તે પવત્તન્તિ, નિવત્તમાને નિવત્તન્તિ, તદનુરૂપબલા ચ હોન્તિ રાજપુરિસા વિયાતિ. એવં વીરિયાદીસુ. સેસધમ્માનં પન કત્થચિ વુત્તપ્પકારપ્પવત્તિસબ્ભાવેપિ અતંસભાવત્તા અધિપતિભાવો નત્થીતિ દટ્ઠબ્બો.
દુતિયમગ્ગવણ્ણના
૩૬૧. આ-કારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા અઞ્ઞિન્દ્રિયં વુત્તં, આ-કારો ચ ધમ્મમરિયાદત્થો.
તતિયચતુત્થમગ્ગવણ્ણના
૩૬૨. મગ્ગઙ્ગાનિ ન પૂરેન્તિ અકિચ્ચકત્તા સમ્માદિટ્ઠિયાતિ અધિપ્પાયો. મારેન્તો ગચ્છતીતિ હિ મગ્ગો, ન ચેતાય મારેતબ્બં અત્થીતિ. માનસ્સ દિટ્ઠિસદિસા પવત્તિ અહમસ્મીતિ પવત્તમાનસ્સ દિટ્ઠિટ્ઠાને ઠાનં. આલોકસ્સેવ પવત્તિકાલો વિયાતિ ચિરપ્પવત્તિં સન્ધાયાહ. એકદેસસામઞ્ઞેન હિ યથાધિપ્પેતેન ઉપમા હોતીતિ. ખારે વાતિ કટ્ઠાદીનં ખારચ્છારિકાયં. સમ્મદ્દિત્વાતિ કિલેદેત્વા. છન્દોતિ તણ્હા. અનુસયોતિ તણ્હા માનાનુસયો ચ. એતસ્મિઞ્ચ સુત્તે અસમૂહતસ્સ ગન્ધસ્સ સમુગ્ઘાટનં વિય અસમૂહતમાનાદિસમુગ્ઘાતં દસ્સેન્તેન અઞ્ઞમઞ્ઞે કિલેસે પજહતીતિ દસ્સિતન્તિ આનીતં, ન યથાવુત્તનયેન ઉપમાય વુત્તત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. નિરન્તરં પવત્તમાને ચિત્તે તસ્સ સંકિલેસવોદાનકરા સાવજ્જાનવજ્જા ચેતસિકા ઉપ્પજ્જમાના તસ્સઙ્ગભૂતા અવયવા વિય હોન્તીતિ ‘‘ચિત્તઙ્ગવસેના’’તિ વુત્તં.
લોકુત્તરકુસલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
કુસલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અકુસલપદં
ધમ્મુદ્દેસવારો
પઠમચિત્તકથાવણ્ણના
૩૬૫. કુસલે વુત્તનયં અનુગન્ત્વા યથાનુરૂપં વેદિતબ્બતાય ‘‘વુત્તનયેના’’તિ આહ. ગન્તબ્બાભાવતોતિ બુજ્ઝિતબ્બાભાવતો. દિટ્ઠિયા ગતમત્તન્તિ દિટ્ઠિયા ગતિમત્તં ગહણમત્તં. આસન્નકારણત્તા અયોનિસોમનસિકારસ્સ વિસું ગહણં એકન્તકારણત્તા ચ. સતિસંવરોતિ ઇધ સીતાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ અપ્પમજ્જનં ખમનં દટ્ઠબ્બં. પહાનસંવરોતિ વીરિયસંવરો.
અસ્સાદદસ્સનન્તિ અસ્સાદદિટ્ઠિ. ફલટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન અસમ્માપટિપત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનોમોહો, સમ્માપટિપત્તિપટિપક્ખભાવગ્ગહણાકારો વા. સબ્બસ્સ લોભસ્સ અભિજ્ઝાભાવે સતિપિ વિસેસયુત્તાય અભિજ્ઝાય કમ્મપથપ્પત્તાય ઇધુપ્પજ્જમાનાય લક્ખણાદિં દસ્સેતું ‘‘સા પરસમ્પત્તીન’’ન્તિઆદિમાહ. અત્તનો પરિણામનસ્સ પુરેચારિકા તણ્હાભિરતિ અભિરતિ.
અનુપપરિક્ખા મોહો. મોહવસેન હિ દિટ્ઠિવસેન વા અવત્થુસ્મિં સાનુનયો અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતીતિ. અસતિયચિત્તેતિ અહિરિકાદીહિ આરક્ખરહિતચિત્તે. સતિરહિતત્તા સતિપટિપક્ખત્તા ચાતિ એતેન સતિરહિતા સતિપટિપક્ખા ચ અકુસલા ખન્ધા એવ મિચ્છાસતીતિ દસ્સેતિ. તે પન ઉપનાહાદિપ્પવત્તિયં ચિરકતાદિસલ્લક્ખણે પટુસઞ્ઞાસમ્પયુત્તા દટ્ઠબ્બા. સદરથાદિભાવો અવિસેસેન કિલેસસમ્પયોગતો વુત્તો લહુતાદિએકન્તપટિપક્ખાનં થિનમિદ્ધાદીનં કેસઞ્ચિ ઇધ અભાવા. અવૂપસમોતિ અસન્નિસિન્નસબ્ભાવમાહ. અનવટ્ઠાનરસન્તિ ચલનકિચ્ચં. ચેતસો અવૂપસમેતિ નિપ્ફાદેતબ્બે પયોજને ભુમ્મં, અવૂપસમપચ્ચયભૂતં આરમ્મણં વા ‘‘અવૂપસમો’’તિ વુત્તં.
ધમ્મુદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
નિદ્દેસવારકથાવણ્ણના
૩૭૭. સહજાતધમ્મેસુ અકમ્પનં ન કોસજ્જેસુ અકમ્પનં વિય તપ્પટિપક્ખભાવતો દટ્ઠબ્બં, તંતંપાપકિરિયાય ઉસ્સહનવસેન પન થિરતા તત્થ અકમ્પનં.
૩૮૧. દિટ્ઠિયા વિરૂપં ફન્દિતન્તિ તથા તથા સસ્સતાદિવસેન પવત્તા દિટ્ઠિ એવ વુચ્ચતિ. તરન્તીતિ તિત્થે વિય પિલવન્તિ. વિપરિયેસતોતિ વત્થુસ્સ વિપરીતતો.
૩૯૦. સભાવપટિચ્છાદનવસેન પકતિઅત્તાદિઅસન્તગહણસ્સ અનિચ્ચાદીનં નિચ્ચાદિવિસમગહણસ્સ ચ સઞ્ઞાદિવિપરિયેસસ્સ નિસ્સયત્તા ‘‘અસન્તં અસમઞ્ચ બુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં.
દુતિયચિત્તવણ્ણના
૩૯૯. કિઞ્ચાપિ…પે… પરામસન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતીતિ પુરિમચિત્તેન અવિસેસં દસ્સેતિ. અનુસ્સાહનાવસીદનભાવેન સંહતભાવો થિનં.
તતિયચિત્તવણ્ણના
૪૦૦. ઇધ માનેન સદ્ધિં પઞ્ચ અપણ્ણકઙ્ગાનીતિ અવિરજ્ઝનકઙ્ગાનિ ઉપ્પત્તિઅરહઙ્ગાનિ હોન્તીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. માનસ્સ અનિયતત્તા ન નિયતયેવાપનકાતિ. પટ્ઠાને હિ ‘‘સંયોજનં ધમ્મં પટિચ્ચ સંયોજનો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૪.૧) એત્થ ‘‘ચતુક્ખત્તું કામરાગેન તિક્ખત્તું પટિઘેન ચ માનો વિચિકિચ્છા ભવરાગો તયોપેતે સકદાગામિનો સંયોજનાનં સંયોજનેહિ દસવિધા યોજના’’તિ દસ્સિતાય દસવિધાય યોજનાય ‘‘કામરાગસંયોજનં પટિચ્ચ માનસંયોજનં અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ વત્વા ‘‘કામરાગસંયોજનં પટિચ્ચ અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ ‘‘માનસંયોજનં પટિચ્ચ ભવરાગસંયોજનં અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ ચ વત્વા ‘‘ભવરાગસંયોજનં પટિચ્ચ અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ વુત્તાહિ યોજનાહિ માનસ્સ અનિયતભાવો પકાસિતો, તથા કિલેસદુકેપિ. ઇધ ચ વક્ખતિ ‘‘દસવિધા સંયોજનાનં યોજના, તથા દસવિધા કિલેસાન’’ન્તિ ચ. ઉન્નમનવસેનેવ સમ્પગ્ગહરસો, ન વીરિયં વિય તંતંકિચ્ચસાધને અબ્ભુસ્સાહનવસેન. ઓમાનસ્સપિ અત્તાનં અવંકત્વા ગહણં સમ્પગ્ગહોતિ દટ્ઠબ્બો.
ચતુત્થચિત્તવણ્ણના
૪૦૨. પરિહરણત્થં વિક્ખિત્તા હુત્વા ઉસ્સાહં જનેન્તા ‘‘પરિહરણત્થં સઉસ્સાહા’’તિ વુત્તા, તેસં.
નવમચિત્તવણ્ણના
૪૧૩. વિસપ્પનઅનિટ્ઠરૂપસમુટ્ઠાનવસેન અત્તનો પવત્તિઆકારવસેન ચ વિસપ્પનરસો. દોસો ઉપયોગફલેસુ અનિટ્ઠત્તા વિસસંસટ્ઠપૂતિમુત્તં વિય દટ્ઠબ્બો. અનભિરતિરસાતિ એવંપકારેસુ પટિક્ખેપેન રસવચનેસુ તંતંપટિપક્ખકિચ્ચગહણં દટ્ઠબ્બં. કટુકાકારગતિ કટુકઞ્ચુકતા, અત્તસમ્પત્તિ આવાસાદિ, પરાયત્તતાય દાસબ્યં વિય દટ્ઠબ્બં. યથા હિ દાસબ્યે સતિ દાસો પરાયત્તો હોતિ, એવં કુક્કુચ્ચે સતિ તંસમઙ્ગી. ન હિ સો અત્તનો ધમ્મતાય પવત્તિતું સક્કોતિ કુસલેતિ. અથ વા કતાકતાકુસલકુસલાનુસોચને આયત્તતાય તદુભયવસેન કુક્કુચ્ચેન તંસમઙ્ગી હોતીતિ દાસબ્યં વિય તં હોતિ.
૪૧૮. વિરુદ્ધાકારોતિ વિરુદ્ધસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ચિત્તસ્સ વા આકારો વિરુદ્ધભાવો. તેન વિરુજ્ઝનં વિરોધોતિ દસ્સેતિ. વચનન્તિ એતં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. સબ્બમેવ હિ કિચ્ચં એતેન કરિયમાનં સુરોપિતં સુજનિતં ન હોતીતિ. રોપસદ્દવચનત્થમેવ કેચિ વણ્ણેન્તિ. તં અપ્પમાણન્તિ કોધસ્સ તથાપવત્તનસભાવાભાવા અઞ્ઞેન કેનચિ કારણેન પરિપુણ્ણતા સિયાતિ સન્ધાય વુત્તં.
એકાદસમચિત્તવણ્ણના
૪૨૨. વિગતા ચિકિચ્છાતિ ચિકિચ્છિતું દુક્કરતાય વુત્તં, ન સબ્બથા ચિકિચ્છાભાવા વિચિકિચ્છાયાતિ તદત્થં દસ્સેતિ.
૪૨૪. નિચ્છયાભાવા અસણ્ઠહનતો ચેતસો પવત્તિપચ્ચયમત્તતાય ‘‘પવત્તિટ્ઠિતિમત્ત’’ન્તિ વુત્તં.
૪૨૫. એકં આકારં ગન્તું અસમત્થતાય અત્તનો આમુખં સપ્પનતો ઓસક્કતિ.