નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્મપિટકે

ધમ્મસઙ્ગણી-મૂલટીકા

વીસતિગાથાવણ્ણના

૧. ધમ્મસંવણ્ણનાયં સત્થરિ પણામકરણં ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતભાવેન સત્થરિ પસાદજનનત્થં, સત્થુ ચ અવિતથદેસનભાવપ્પકાસનેન ધમ્મે પસાદજનનત્થં. તદુભયપ્પસાદા હિ ધમ્મસમ્પટિપત્તિ મહતો ચ અત્થસ્સ સિદ્ધિ હોતીતિ. અથ વા રતનત્તયપણામવચનં અત્તનો રતનત્તયપસાદસ્સ વિઞ્ઞાપનત્થં, તં પન વિઞ્ઞૂનં ચિત્તારાધનત્થં, તં અટ્ઠકથાય ગાહણત્થં, તં સબ્બસમ્પત્તિનિપ્ફાદનત્થન્તિ. ઇદં પન આચરિયેન અધિપ્પેતપ્પયોજનં અન્તરાયવિસોસનં. વક્ખતિ હિ ‘‘નિપચ્ચકારસ્સેતસ્સ…પે… અસેસતો’’તિ. રતનત્તયપણામકરણઞ્હિ અન્તરાયકરાપુઞ્ઞવિઘાતકરપુઞ્ઞવિસેસભાવતો મઙ્ગલભાવતો ભયાદિઉપદ્દવનિવારણતો ચ અન્તરાયવિસોસને સમત્થં હોતિ. કથં પનેતસ્સાપુઞ્ઞવિઘાતકરાદિભાવો વિજાનિતબ્બોતિ? ‘‘યસ્મિં મહાનામ સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતી’’તિઆદિવચનતો (અ. નિ. ૬.૧૦; ૧૧.૧૧), ‘‘પૂજા ચ પૂજનેય્યાનં, એતં મઙ્ગલમુત્તમ’’ન્તિ (ખુ. પા. ૫.૩; સુ. નિ. ૨૬૨) ચ, ‘‘એવં બુદ્ધં સરન્તાનં, ધમ્મં સઙ્ઘઞ્ચ ભિક્ખવો. ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા, લોમહંસો ન હેસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૯) ચ વચનતોતિ.

તત્થ યસ્સ સત્થુનો પણામં કત્તુકામો, તસ્સ ગુણવિસેસદસ્સનત્થં ‘‘કરુણા વિયા’’તિઆદિમાહ. ગુણવિસેસવા હિ પણામારહો હોતિ, પણામારહે ચ કતો પણામો વુત્તપ્પયોજનસિદ્ધિકરોવ હોતીતિ. ભગવતો ચ દેસના વિનયપિટકે કરુણાપ્પધાના, સુત્તન્તપિટકે પઞ્ઞાકરુણાપ્પધાના. તેનેવ ચ કારણેન વિનયપિટકસ્સ સંવણ્ણનં કરોન્તેન કરુણાપ્પધાના ભગવતો થોમના કતા, આગમસંવણ્ણનઞ્ચ કરોન્તેન ઉભયપ્પધાના, અભિધમ્મદેસના પન પઞ્ઞાપ્પધાનાતિ કત્વા પઞ્ઞાપ્પધાનમેવ થોમનં કરોન્તો ‘‘કરુણા વિય સત્તેસૂ’’તિ કરુણં ઉપમાભાવેન ગહેત્વા પઞ્ઞાય થોમેતિ.

તત્થ કરુણા વિયાતિ નિદસ્સનવચનમેતં, યસ્સ યથા કરુણા સબ્બેસુ સત્તેસુ પવત્તિત્થ, એવં સબ્બેસુ ઞેય્યધમ્મેસુ પઞ્ઞાપિ પવત્તિત્થાતિ અત્થો. સત્તેસૂતિ વિસયનિદસ્સનમેતં. પઞ્ઞાતિ નિદસ્સેતબ્બધમ્મનિદસ્સનં. યસ્સાતિ તદધિટ્ઠાનપુગ્ગલનિદસ્સનં. મહેસિનોતિ તબ્બિસેસનં. ઞેય્યધમ્મેસૂતિ પઞ્ઞાવિસયનિદસ્સનં. સબ્બેસૂતિ તબ્બિસેસનં. પવત્તિત્થાતિ કિરિયાનિદસ્સનં. યથારુચીતિ વસીભાવનિદસ્સનં.

તત્થ કિરતીતિ કરુણા, પરદુક્ખં વિક્ખિપતિ અપનેતીતિ અત્થો. રૂપાદીસુ સત્તા વિસત્તાતિ સત્તા. તસ્સા પન પઞ્ઞત્તિયા ખન્ધસન્તાને નિરુળ્હભાવતો નિચ્છન્દરાગાપિ ‘‘સત્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પજાનાતીતિ પઞ્ઞા, યથાસભાવં પકારેહિ પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો. યસ્સાતિ અનિયમનં. ‘‘તસ્સ પાદે નમસ્સિત્વા’’તિ એતેન નિયમનં વેદિતબ્બં. મહેસીતિ મહન્તે સીલક્ખન્ધાદયો એસિ ગવેસીતિ મહેસિ. ઞાતબ્બાતિ ઞેય્યા, સભાવધારણાદિના અત્થેન ધમ્મા. તત્થ ‘‘ઞેય્યા’’તિ વચનેન ધમ્માનં અઞેય્યત્તં પટિક્ખિપતિ. ‘‘ધમ્મા’’તિ વચનેન ઞેય્યાનં સત્તજીવાદિભાવં પટિક્ખિપતિ. ઞેય્યા ચ તે ધમ્મા ચાતિ ઞેય્યધમ્મા. સબ્બેસૂતિ અનવસેસપરિયાદાનં. તેન અઞ્ઞાતાભાવં દસ્સેતિ. પવત્તિત્થાતિ ઉપ્પજ્જિત્થ. યથારુચીતિ યા યા રુચિ યથારુચિ, રુચીતિ ચ ઇચ્છા, કત્તુકામતા સા. યા યા પવત્તા તપ્પભેદા, યથા વા રુચિ તથા, રુચિઅનુરૂપં પવત્તા ‘‘યથારુચિ પવત્તિત્થા’’તિ વુચ્ચતિ. યથા યથા વા રુચિ પવત્તા, તથા તથા પવત્તા પઞ્ઞા ‘‘યથારુચિ પવત્તિત્થા’’તિ વુચ્ચતિ.

તત્થ ભગવતિ પવત્તાવ કરુણા ભગવતો પઞ્ઞાય નિદસ્સનન્તિ ગહેતબ્બા. સા હિ અસાધારણા મહાકરુણા, ન અઞ્ઞા. યસ્સાતિ ચ કરુણાપઞ્ઞાનં ઉભિન્નમ્પિ આધારપુગ્ગલનિદસ્સનં. ન હિ નિરાધારા કરુણા અત્થીતિ ‘‘કરુણા’’તિ વુત્તે તદાધારભૂતો પુગ્ગલો નિદસ્સેતબ્બો હોતિ, સો ચ ઇધ અઞ્ઞો વુત્તો નત્થિ, ન ચ આસન્નં વજ્જેત્વા દૂરસ્સ ગહણે પયોજનં અત્થીતિ ‘‘યસ્સા’’તિ નિદસ્સિતપુગ્ગલોવ કરુણાય આધારો. તેન ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘યસ્સ અત્તનો કરુણા વિય પઞ્ઞાપિ પવત્તિત્થા’’તિ. કથં પન કરુણા સત્તેસુ પવત્તિત્થ યથા પઞ્ઞાપિ ધમ્મેસુ પવત્તિત્થાતિ? નિરવસેસતો યથારુચિ ચ. ભગવતો હિ કરુણા કઞ્ચિ સત્તં અવજ્જેત્વા સબ્બેસુ સત્તેસુ નિરવસેસેસુ પવત્તતિ, પવત્તમાના ચ રુચિવસેન એકસ્મિં અનેકેસુ ચ અઞ્ઞેહિ અસાધારણા પવત્તતિ. ન હિ અઞ્ઞેસં ‘‘મહોઘપક્ખન્દાનં સત્તાનં નત્થઞ્ઞો કોચિ ઓઘા ઉદ્ધતા અઞ્ઞત્ર મયા’’તિ પસ્સન્તાનં કરુણોક્કમનં હોતિ યથા ભગવતોતિ. પઞ્ઞાપિ ભગવતો સબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિરવસેસેસુ પવત્તતિ, પવત્તમાના ચ એકસ્મિં અનેકેસુ ચ ધમ્મેસુ સભાવકિચ્ચાદિજાનનેન અનાવરણા અસાધારણા પવત્તતિ યથારુચિ, યથા ચ પસ્સન્તસ્સ ભગવતો કરુણા યથારુચિ પવત્તતિ. તં સબ્બં પટિસમ્ભિદામગ્ગે મહાકરુણાઞાણવિભઙ્ગવસેન જાનિતબ્બં, પઞ્ઞાય ચ યથારુચિ પવત્તિ સેસાસાધારણઞાણવિભઙ્ગાદિવસેન. પઞ્ઞાગહણેન ચ તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણં ચતુસચ્ચઞાણં ચતુપટિસમ્ભિદાઞાણં, કરુણાગહણેન મહાકરુણાસમાપત્તિઞાણસ્સ ગહિતત્તા તં વજ્જેત્વા અઞ્ઞાનિ અસાધારણઞાણાનિ ચતુવેસારજ્જઞાણં દસબલાનિ છ અભિઞ્ઞા ચતુચત્તાલીસ ઞાણવત્થૂનિ સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનીતિ એવમાદયો અનેકે પઞ્ઞાપ્પભેદા સઙ્ગય્હન્તિ, તસ્મા તસ્સા તસ્સા પઞ્ઞાય પવત્તિવસેન યથારુચિ પવત્તિ વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘કરુણા વિય…પે… યથારુચી’’તિ.

તત્થ કરુણાગહણેન મહાબોધિયા મૂલં દસ્સેતિ. મહાદુક્ખસમ્બાધપ્પટિપન્નઞ્હિ સત્તનિકાયં દિસ્વા ‘‘તસ્સ નત્થઞ્ઞો કોચિ સરણં, અહમેતં મુત્તો મોચેસ્સામી’’તિ કરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસો અભિનીહારં દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો પાદમૂલે કત્વા બોધિસમ્ભારે સમોધાનેત્વા અનુપુબ્બેન સમ્બોધિં પત્તોતિ કરુણા મહાબોધિયા મૂલન્તિ. સત્તેસૂતિ એતેન મહાબોધિયા પયોજનં દસ્સેતિ. સત્તા હિ મહાબોધિં પયોજેન્તિ. સત્તસન્તારણત્થઞ્હિ સબ્બઞ્ઞુતા અભિપત્થિતા. યથાહ –

‘‘કિં મે એકેન તિણ્ણેન, પુરિસેન થામદસ્સિના;

સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા, સન્તારેસ્સં સદેવક’’ન્તિ. (બુ. વં. ૨. ૫૬);

પઞ્ઞાગહણેન મહાબોધિં દસ્સેતિ. સબ્બઞ્ઞુતાય હિ પદટ્ઠાનભૂતં મગ્ગઞાણં, મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ‘‘મહાબોધી’’તિ વુચ્ચતીતિ. ઞેય્યધમ્મેસુ સબ્બેસૂતિ એતેન સન્તારેતબ્બાનં સત્તાનં અભિઞ્ઞેય્યપરિઞ્ઞેય્યપહાતબ્બભાવેતબ્બસચ્છિકાતબ્બે ખન્ધાયતનધાતુસચ્ચિન્દ્રિયપટિચ્ચસમુપ્પાદસતિપટ્ઠાનાદિભેદે કુસલાદિભેદે ચ સબ્બધમ્મે દસ્સેતિ. પવત્તિત્થ યથારુચીતિ એતેન પટિવેધપચ્ચવેક્ખણપુબ્બઙ્ગમદેસનાઞાણપ્પવત્તિદીપનેન પયોજનસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. સબ્બધમ્માનઞ્હિ પટિવેધઞાણં બોધિપલ્લઙ્કે અહોસિ. મગ્ગઞાણમેવ હિ તન્તિ. પચ્ચવેક્ખણઞાણઞ્ચ વિસેસેન રતનઘરસત્તાહે અહોસિ. એવં પટિવિદ્ધપચ્ચવેક્ખિતાનં ધમ્માનં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનાદીસુ દેસનાઞાણં અહોસિ, વિસેસેન ચ પણ્ડુકમ્બલસિલાયં સત્તપ્પકરણદેસનાયન્તિ. દેસનાઞાણેન ચ દેસેન્તો ભગવા સત્તેસુ હિતપટિપત્તિં પટિપજ્જતીતિ. એતેન સબ્બેન અત્તહિતપટિપત્તિં પરહિતપટિપત્તિઞ્ચ દસ્સેતિ. મહાબોધિદસ્સનેન હિ અત્તહિતપટિપત્તિ, ઇતરેહિપિ પરહિતપટિપત્તિ દસ્સિતાતિ. તેન અત્તહિતપટિપન્નાદીસુ ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ ભગવતો ચતુત્થપુગ્ગલભાવં દસ્સેતિ, તેન ચ અનુત્તરદક્ખિણેય્યભાવં નિરતિસયપણામારહભાવઞ્ચ અત્તનો ચ કિરિયાય ખેત્તઙ્ગતભાવં દસ્સેતિ.

એત્થ ચ કરુણાગહણેન લોકિયેસુ મહગ્ગતભાવપ્પત્તાસાધારણગુણદીપનતો સબ્બલોકિયગુણસમ્પત્તિ ભગવતો દસ્સિતા હોતિ, પઞ્ઞાગહણેનપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનમગ્ગઞાણદીપનતો સબ્બલોકુત્તરગુણસમ્પત્તિ. કરુણાવચનેન ચ ઉપગમનં નિરુપક્કિલેસં, પઞ્ઞાવચનેન અપગમનં દસ્સેતિ. ઉપગમનં દસ્સેન્તો ચ લોકે સઞ્જાતસંવડ્ઢભાવં દસ્સેતિ, અપગમનં દસ્સેન્તો લોકેન અનુપલિત્તતં. ‘‘કરુણા વિય સત્તેસૂ’’તિ ચ લોકસમઞ્ઞાનુરૂપં ભગવતો પવત્તિં દસ્સેતિ, ‘‘ઞેય્યધમ્મેસુ સબ્બેસુ યથારુચિ પઞ્ઞા પવત્તિત્થા’’તિ એતેન સમઞ્ઞાય અનતિધાવનં. સબ્બધમ્મસભાવાનવબોધે હિ સતિ સમઞ્ઞં અતિધાવિત્વા ‘‘સત્તો જીવો અત્થી’’તિ પરામસનં હોતીતિ. સબ્બેસઞ્ચ બુદ્ધગુણાનં કરુણા આદિ તન્નિદાનભાવતો, પઞ્ઞા પરિયોસાનં તતો ઉત્તરિકરણીયાભાવતો. આદિપરિયોસાનદસ્સનેન ચ સબ્બે બુદ્ધગુણા દસ્સિતાવ હોન્તિ. કરુણાગહણેન ચ સીલક્ખન્ધપુબ્બઙ્ગમો સમાધિક્ખન્ધો દસ્સિતો હોતિ. કરુણાનિદાનઞ્હિ સીલં તતો પાણાતિપાતાદિવિરતિપ્પવત્તિતો તસ્સા ચ ઝાનત્તયસમ્પયોગતો. પઞ્ઞાવચનેન પઞ્ઞાક્ખન્ધો. સીલઞ્ચ સબ્બબુદ્ધગુણાનં આદિ, સમાધિ મજ્ઝં, પઞ્ઞા પરિયોસાનન્તિ એવમ્પિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણા સબ્બે બુદ્ધગુણા દસ્સિતા હોન્તિ.

૨. એવં સઙ્ખેપેન સબ્બબુદ્ધગુણેહિ ભગવન્તં થોમેત્વા યસ્સા સંવણ્ણનં કત્તુકામો, તાય અભિધમ્મદેસનાય અઞ્ઞેહિ અસાધારણાય થોમેતું ‘‘દયાય તાયા’’તિઆદિમાહ. તસ્સા પન દેસનાય નિદાનઞ્ચ સમુટ્ઠાનઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘દયાય તાયા’’તિઆદિ વુત્તં. નિદાનઞ્ચ દુવિધં અબ્ભન્તરં બાહિરઞ્ચાતિ. અબ્ભન્તરં કરુણા, બાહિરં દેસકાલાદિ. સમુટ્ઠાનં દેસનાપઞ્ઞા. તત્થ અબ્ભન્તરનિદાનં દસ્સેન્તો ‘‘દયાય તાય સત્તેસુ, સમુસ્સાહિતમાનસો’’તિ આહ. તત્થ દયાતિ કરુણા અધિપ્પેતા. તાય હિ સમુસ્સાહિતો અભિધમ્મકથામગ્ગં સમ્પવત્તયીતિ. તાયાતિ અયં ત-સદ્દો પુબ્બે વુત્તસ્સ પટિનિદ્દેસો હોતિ.

પુરિમગાથાય ચ પધાનભાવેન પઞ્ઞા નિદ્દિટ્ઠા, તબ્બિસેસનભાવેન કરુણા. સા હિ તસ્સા નિદસ્સનભૂતા અપ્પધાના તં વિસેસેત્વા વિનિવત્તા, તસ્મા ‘‘તાયા’’તિ પટિનિદ્દેસં નારહતિ. યા ચ પધાનભૂતા પઞ્ઞા, સા દેસનાય સમુટ્ઠાનં, ન સમુસ્સાહિનીતિ તસ્સા ચ પટિનિદ્દેસો ન યુત્તોતિ? પઞ્ઞાય તાવ પટિનિદ્દેસો ન યુત્તોતિ સુવુત્તમેતં, કરુણાય પન પટિનિદ્દેસો નો ન યુત્તો ‘‘દયાય તાયા’’તિ દ્વિન્નં પદાનં સમાનાધિકરણભાવતો. સમાનાધિકરણાનઞ્હિ દ્વિન્નં પદાનં રૂપક્ખન્ધાદીનં વિય વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવો હોતિ. રૂપ-સદ્દો હિ અઞ્ઞક્ખન્ધનિવત્તનત્થં વુચ્ચમાનો વિસેસનં હોતિ, ખન્ધ-સદ્દો ચ નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસાધારણવચનભાવતો વિસેસિતબ્બો, એવમિધાપિ ‘‘દયાય તાયા’’તિ દ્વિન્નં પદાનં એકવિભત્તિયુત્તાનં સમાનાધિકરણભાવતો વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવો હોતિ. તત્થ દયા સમુસ્સાહિનીતિ પધાના, નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસાધારણવચનઞ્ચિદં. તસ્મા ‘‘દયાયા’’તિ વિસેસિતબ્બવચનમેતં, તસ્સ ચ યથા વિસેસનં હોતિ ‘‘તાયા’’તિ ઇદં વચનં, તથા તસ્સ પટિનિદ્દેસભાવો યોજેતબ્બો. ન હિ પઞ્ઞાપટિનિદ્દેસભાવે દયાવિસેસનં ત-સદ્દો હોતિ, કરુણાપટિનિદ્દેસભાવે ચ હોતીતિ. પધાનઞ્ચ પઞ્ઞં વજ્જેત્વા ‘‘દયાયા’’તિ એતેન સમ્બજ્ઝમાનો ‘‘તાયા’’તિ અયં ત-સદ્દો અપ્પધાનાય કરુણાય પટિનિદ્દેસો ભવિતુમરહતિ. અયમેત્થ અત્થો – યાય દયાય સમુસ્સાહિતો, ન સા યા કાચિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પન નિદસ્સનભૂતા મહાકરુણા, તાય સમુસ્સાહિતોતિ.

કથં પન કરુણા ‘‘દયા’’તિ ઞાતબ્બા, નનુ વુત્તં ‘‘દયાપન્નો’’તિ એતસ્સ અટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮) ‘‘મેત્તચિત્તતં આપન્નો’’તિ, તસ્મા દયા મેત્તાતિ યુજ્જેય્ય, ન કરુણાતિ? યદિ એવં ‘‘અદયાપન્નો’’તિ એતસ્સ અટ્ઠકથાયં ‘‘નિક્કરુણતં આપન્નો’’તિ વુત્તન્તિ દયા મેત્તાતિ ચ ન યુજ્જેય્ય, તસ્મા દયા-સદ્દો યત્થ યત્થ પવત્તતિ, તત્થ તત્થ અધિપ્પાયવસેન યોજેતબ્બો. દયા-સદ્દો હિ અનુરક્ખણત્થં અન્તોનીતં કત્વા પવત્તમાનો મેત્તાય ચ કરુણાય ચ પવત્તતીતિ નો ન યુજ્જતિ. એવઞ્હિ અટ્ઠકથાનં અવિરોધો હોતીતિ. કરુણા ચ દેસનાય નિદાનભાવેન વુત્તા, ન મેત્તા ‘‘અચ્ચન્તમેવ હિ તં સમયં ભગવા કરુણાવિહારેન વિહાસી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧ મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના; સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧) એવમાદીસુ, તસ્મા ઇધ કરુણાવ દયાવચનેન ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. સા હિ સમુસ્સાહિની, ન મેત્તા, મેત્તા પન પઞ્ઞાગતિકપવત્તિની હોતીતિ.

‘‘સત્તેસૂ’’તિ કસ્મા એવં વુત્તં, નનુ ‘‘તાયા’’તિ એતેન વચનેન સત્તવિસયા કરુણા ગહિતાતિ? નો ન ગહિતા, પુરિમગાથાય પન ‘‘સત્તેસુ કરુણા યથારુચિ પવત્તિત્થા’’તિ સપ્પદેસસત્તવિસયા નિપ્પદેસસત્તવિસયા ચ સબ્બા વુત્તા, ઇધ પન નિપ્પદેસસત્તવિસયતં ગહેતું ‘‘સત્તેસૂ’’તિ નિપ્પદેસસત્તવિસયભૂતા દસ્સિતા. તેન સબ્બસત્તવિસયાય કરુણાય સમુસ્સાહિતો અભિધમ્મકથામગ્ગં દેવાનં સમ્પવત્તયિ, ન દેવવિસયાય એવ, તસ્મા સબ્બસત્તહિતત્થં અભિધમ્મકથામગ્ગં દેવાનં સમ્પવત્તયિ, ન દેવાનંયેવ અત્થાયાતિ અયમત્થો દસ્સિતોવ હોતિ. અથ વા ‘‘સત્તેસૂ’’તિ ઇદં ન દયાય આલમ્બનનિદસ્સનં, સમુસ્સાહનવિસયો પન એતેન દસ્સિતો. અભિધમ્મકથામગ્ગપ્પવત્તનત્થઞ્હિ ભગવા કરુણાય ન દેવેસુયેવ સમુસ્સાહિતો, સબ્બબોધનેય્યેસુ પન સત્તેસુ સમુસ્સાહિતો સબ્બેસં અત્થાય પવત્તત્તા, તસ્મા સત્તેસુ સમુસ્સાહિતમાનસોતિ સત્તેસુ વિસયભૂતેસુ નિમિત્તભૂતેસુ વા સમુસ્સાહિતમાનસો ઉય્યોજિતચિત્તોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એવં અબ્ભન્તરનિદાનં દસ્સેત્વા બાહિરનિદાનં દસ્સેન્તો ‘‘પાટિહીરાવસાનમ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મિં કાલે ભગવતા અભિધમ્મકથામગ્ગો પવત્તિતો, તં દસ્સેતું ‘‘પાટિહીરાવસાનમ્હિ વસન્તો’’તિ વુત્તં. ‘‘અવસાનમ્હિ વસન્તો તિદસાલયે’’તિ વચનતો યસ્સાવસાનમ્હિ તિદસાલયે વસિ, તં કણ્ડમ્બમૂલે કતં યમકપાટિહારિયં ઇધ ‘‘પાટિહીર’’ન્તિ વુત્તં, ન બોધિમૂલાદીસુ કતં પાટિહારિયં, નાપિ આદેસનાનુસાસનિયોતિ વિઞ્ઞાયતિ, પાકટત્તા ચ આસન્નત્તા ચ તદેવ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. પાટિહારિયપદસ્સ વચનત્થં (ઉદા. અટ્ઠ. ૧; ઇતિવુ. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘પટિપક્ખહરણતો રાગાદિકિલેસાપનયનતો પાટિહારિય’’ન્તિ વદન્તિ, ભગવતો પન પટિપક્ખા રાગાદયો ન સન્તિ યે હરિતબ્બા. પુથુજ્જનાનમ્પિ હિ વિગતુપક્કિલેસે અટ્ઠઙ્ગગુણસમન્નાગતે ચિત્તે હતપટિપક્ખે ઇદ્ધિવિધં પવત્તતિ, તસ્મા તત્થ પવત્તવોહારેન ચ ન સક્કા ઇધ ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વત્તું. સચે પન મહાકારુણિકસ્સ ભગવતો વેનેય્યગતા ચ કિલેસા પટિપક્ખા, તેસં હરણતો ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વુત્તં, એવં સતિ યુત્તમેતં. અથ વા ભગવતો ચ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં હરણતો પાટિહારિયં. તે હિ દિટ્ઠિહરણવસેન દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થભાવેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ હરિતા અપનીતા હોન્તીતિ. અથ વા પટીતિ અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮૫; ચૂળનિ. પારાયનવગ્ગ, વત્થુગાથા ૪) વિય, તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે વિગતુપક્કિલેસે ચ કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં, અત્તનો વા ઉપક્કિલેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છા હરણં પટિહારિયં, ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો ચ વિગતુપક્કિલેસેન કતકિચ્ચેન ચ સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હરિતેસુ ચ અત્તનો ઉપક્કિલેસેસુ પરસત્તાનં ઉપક્કિલેસહરણાનિ હોન્તીતિ પટિહારિયાનિ ભવન્તિ, પટિહારિયમેવ પાટિહારિયં. પટિહારિયે વા ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિસમુદાયે ભવં એકેકં પાટિહારિયન્તિ વુચ્ચતિ. પટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો, તત્થ જાતં, તસ્મિં વા નિમિત્તભૂતે, તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયં. પાટિહારિયમેવ ઇધ ‘‘પાટિહીર’’ન્તિ વુત્તં. અવસાનમ્હિ વસન્તોતિ એતેહિ કાલં નિદસ્સેતિ. પાટિહીરકરણાવસાનેન હિ તિદસાલયવાસેન ચ પરિચ્છિન્નો અભિધમ્મકથામગ્ગપ્પવત્તનસ્સ કાલોતિ. તિદસાલયેતિ દેસં નિદસ્સેતિ. સો હિ અભિધમ્મકથામગ્ગપ્પવત્તનસ્સ દેસો તત્થ વસન્તેન પવત્તિતત્તાતિ.

૩. તત્થાપિ દેસવિસેસદસ્સનત્થં ‘‘પારિચ્છત્તકમૂલમ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. યુગન્ધરેતિ સીતપબ્બતેસ્વેકો દ્વેચત્તાલીસયોજનસહસ્સુબ્બેધો, આદિચ્ચો ચ તદુબ્બેધમગ્ગચારી, સો સતિ સમ્ભવે યથા યુગન્ધરે સોભેય્ય, એવં સોભમાનો નિસિન્નોતિ અત્થો.

૪-૫. ઇદાનિ પુગ્ગલે ધમ્મપટિગ્ગાહકે અપદિસન્તો ‘‘ચક્કવાળસહસ્સેહી’’તિઆદિમાહ. સબ્બસોતિ સમન્તતો આગમ્મ સબ્બેહિ દિસાભાગેહિ, સન્નિવેસવસેન વા સમન્તતો સન્નિવિટ્ઠેહિ દસહિ ચક્કવાળસહસ્સેહીતિ અધિપ્પાયો, ન સબ્બસો ચક્કવાળસહસ્સેહિ દસહિ દસહીતિ. એવં સતિ ચત્તાલીસચક્કવાળસહસ્સેહિ અધિકેહિ વા આગમનં વુત્તં સિયા, ન ચેતં અધિપ્પેતન્તિ. સમન્તતો સન્નિસિન્નેનાતિ વા યોજેતબ્બં. સમં, સમ્મા વા નિસિન્નેન સન્નિસિન્નેન, અઞ્ઞમઞ્ઞં અબ્યાબાધેત્વા ભગવતિ ગારવં કત્વા સોતં ઓદહિત્વા નિસજ્જદોસે વજ્જિતબ્બે વજ્જેત્વા નિસિન્નેનાતિ અત્થો. માતરં પમુખં કત્વા સન્નિસિન્નેન દેવાનં ગણેન પરિવારિતોતિ વા, માતરં પમુખં કત્વા અભિધમ્મકથામગ્ગં સમ્પવત્તયીતિ વા યોજના કાતબ્બા.

ઇદાનિ દેસનાય સમુટ્ઠાનં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્સા પઞ્ઞાય તેજસા’’તિ આહ. યા સા આદિમ્હિ કરુણાય ઉપમિતા સબ્બઞેય્યધમ્માનં યથાસભાવજાનનસમત્થા, તેસં દેસેતબ્બપ્પકારજાનનસમત્થા, બોધેતબ્બપુગ્ગલાનં આસયાધિમુત્તિયાદિવિભાવનસમત્થા ચ પઞ્ઞા, તસ્સા ચ યથાવુત્તબલયોગતોતિ અત્થો. તેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ અભિધમ્મકથાય સમુટ્ઠાનભાવે સમત્થં, નાઞ્ઞન્તિ ઇમમત્થં દીપેન્તો અભિધમ્મકથાય અસાધારણભાવં દસ્સેતિ. મગ્ગોતિ ઉપાયો. ખન્ધાયતનાદીનં કુસલાદીનઞ્ચ ધમ્માનં અવબોધસ્સ, સચ્ચપ્પટિવેધસ્સેવ વા ઉપાયભાવતો ‘‘અભિધમ્મકથામગ્ગો’’તિ વુત્તો. પબન્ધો વા ‘‘મગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ. સો હિ દીઘત્તા મગ્ગો વિયાતિ મગ્ગો, તસ્મા અભિધમ્મકથાપબન્ધો ‘‘અભિધમ્મકથામગ્ગો’’તિ વુત્તો. દેવાનં ગણેન પરિવારિતોતિ વત્વા પુન દેવાનન્તિ વચનં તેસં ગહણસમત્થતં દીપેતિ. ન હિ અસમત્થાનં ભગવા દેસેતીતિ.

૬. એવં કરુણાપઞ્ઞામુખેહિ ગુણેહિ ભગવતો અભિધમ્મકથામગ્ગપ્પવત્તનેન ચ હિતપ્પટિપત્તિયા પરમપણામારહતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અધિપ્પેતં પણામં કરોન્તો આહ ‘‘તસ્સ પાદે નમસ્સિત્વા’’તિ. ભગવતો થોમનેનેવ ચ ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતતા સઙ્ઘસ્સ ચ સુપ્પટિપન્નતા દસ્સિતા હોતિ તપ્પભવસ્સ અનઞ્ઞથાભાવતો, તસ્મા પણામારહં તઞ્ચ રતનદ્વયં પણમન્તો ‘‘સદ્ધમ્મઞ્ચસ્સ…પે… ચઞ્જલિ’’ન્તિ આહ. તત્થ યસ્મા બુદ્ધો ‘‘સદેવકે લોકે તથાગતો વન્દનીયો’’તિ, સઙ્ઘો ચ ‘‘સુપ્પટિપન્નો…પે… અઞ્જલિકરણીયો’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૦) વુત્તો, તસ્મા ‘‘તસ્સ પાદે નમસ્સિત્વા, કત્વા સઙ્ઘસ્સ ચઞ્જલિ’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મો પન સ્વાક્ખાતતાદિગુણયુત્તો તથાનુસ્સરણેન પૂજેતબ્બો હોતિ ‘‘તમેવ ધમ્મં સક્કત્વા ગરુંકત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૭૩; અ. નિ. ૪.૨૧) વચનતો, કાયવાચાચિત્તેહિ સબ્બથા પૂજેતબ્બો, તસ્મા ‘‘સદ્ધમ્મઞ્ચસ્સ પૂજેત્વા’’તિ વુત્તં. સિરીમતોતિ એત્થ સિરીતિ પઞ્ઞાપુઞ્ઞાનં અધિવચનન્તિ વદન્તિ. અથ વા પુઞ્ઞનિબ્બત્તા સરીરસોભગ્ગાદિસમ્પત્તિ કતપુઞ્ઞે નિસ્સયતિ, કતપુઞ્ઞેહિ વા નિસ્સીયતીતિ ‘‘સિરી’’તિ વુચ્ચતિ, સા ચ અતિસયવતી ભગવતો અત્થીતિ સિરીમા, ભગવા, તસ્સ સિરીમતો.

૭. નિપચ્ચકારસ્સાતિ પણામકિરિયાય. આનુભાવેનાતિ બલેન. સોસેત્વાતિ સુક્ખાપેત્વા અન્તરધાપેત્વા અત્થં પકાસયિસ્સામીતિ સમ્બન્ધો. અન્તરાયેતિ અત્થપ્પકાસનસ્સ ઉપઘાતકે. અસેસતોતિ નિસ્સેસે સકલે.

૮. ઇદાનિ અભિધમ્મસ્સ ગમ્ભીરત્થત્તા અત્થપ્પકાસનસ્સ દુક્કરભાવં દીપેતું ‘‘વિસુદ્ધાચારસીલેના’’તિઆદિના અભિયાચનં દસ્સેતિ. થુલ્લચ્ચયાદિવિસુદ્ધિયા વિસુદ્ધાચારો, પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસવિસુદ્ધિયા વિસુદ્ધસીલો. ચારિત્તવારિત્તવિસુદ્ધિયા વા વિસુદ્ધાચારસીલો, તેન. સક્કચ્ચન્તિ ચિત્તિં કત્વા. અભિયાચિતોતિ અભિમુખં યાચિતો. તેન અનાદરિયં અત્થપ્પકાસને કાતું અસક્કુણેય્યં દસ્સેતિ.

૯. ઇદાનિ યસ્સ અત્થં પકાસેતુકામો, તં દસ્સેતું ‘‘યં દેવદેવો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યન્તિ અભિધમ્મં. દેવદેવોતિ વિસુદ્ધિસમ્મુતિઉપપત્તિદેવાનં દેવો. લોકે હિ યે ‘‘સરણં પરાયણ’’ન્તિ ગન્તબ્બા ગતિભૂતા, તે ‘‘દેવા’’તિ વુચ્ચન્તિ, ભગવા ચ સબ્બદેવાનં ગતિભૂતોતિ. નયતોતિ સઙ્ખેપતો. સમાચિક્ખીતિ સમ્મા આચિક્ખિ યથા થેરો બુજ્ઝતિ. વેનેય્યસત્તે વિનેતીતિ વિનાયકો, નાયકવિરહિતો વા, સયમ્ભૂતિ અત્થો.

૧૦-૧૨. યઞ્ચાતિ યઞ્ચ અભિધમ્મં ભિક્ખૂનં પયિરુદાહાસીતિ સમ્બન્ધો. પયિરુદાહાસીતિ કથેસિ. ઇતીતિ ઇમિના અનુક્કમેન. ‘‘યો ધારિતો’’તિ યન્તિ ઉપયોગવસેન વુત્તો યં-સદ્દો ધારિતોતિ પચ્ચત્તેન સમ્બજ્ઝમાનો પચ્ચત્તવસેન પરિણમતિ, તસ્મા યો ધારિતો, યો ચ સઙ્ગીતો, તસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામીતિ યોજના કાતબ્બા. વેદેન પઞ્ઞાય ઈહતિ પવત્તતીતિ વેદેહો, તેન મુનિના. અભિણ્હસોતિ બહુસો. અભિધમ્મસ્સાતિ એતં ‘‘અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ એતેન યોજેતબ્બં. ઇદાનિ યો અત્થપ્પકાસનસ્સ નિસ્સયો, તં દસ્સેતું ‘‘આદિતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ આદિતોતિ આદિમ્હિ પઠમસઙ્ગીતિયં.

૧૩. યા અટ્ઠકથા સઙ્ગીતા, કસ્સ પન સા અટ્ઠકથાતિ? અઞ્ઞસ્સ વુત્તસ્સ અભાવા ‘‘યસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ વુત્તં, અધિકારવસેન ‘‘તસ્સ અભિધમ્મસ્સા’’તિ વિઞ્ઞાયતિ. સઙ્ગીતાતિ અત્થં પકાસેતું યુત્તટ્ઠાને ‘‘અયં એતસ્સ અત્થો, અયં એતસ્સ અત્થો’’તિ સઙ્ગહેત્વા વુત્તા, પચ્છાપિ ચ દુતિયતતિયસઙ્ગીતીસુ અનુસઙ્ગીતા.

૧૪-૧૬. અભિસઙ્ખતાતિ રચિતા. તતોતિ અટ્ઠકથાતો. તન્તિનયાનુગન્તિ તન્તિગતિં અનુગતં. ભાસન્તિ માગધભાસં. નિકાયન્તરલદ્ધીહીતિ અન્તરન્તરા અનુપ્પવેસિતાહિ. અસમ્મિસ્સન્તિ અવોકિણ્ણં. અનાકુલન્તિ સનિકાયેપિ અનાવિલં પરિચ્છિન્નં. અસમ્મિસ્સો અનાકુલો ચ યો મહાવિહારવાસીનં અત્થવિનિચ્છયો, તં દીપયન્તો અત્થં પકાસયિસ્સામીતિ. એતેન તિપિટકચૂળનાગત્થેરાદીહિ વુત્તો થેરવાદોપિ સઙ્ગહિતો હોતિ. અથ વા તમ્બપણ્ણિભાસં અપનેત્વા માગધભાસઞ્ચ આરોપેત્વા પકાસિયમાનો યો અભિધમ્મસ્સ અત્થો અસમ્મિસ્સો અનાકુલોયેવ ચ હોતિ મહાવિહારવાસીનઞ્ચ વિનિચ્છયભૂતો, તં અત્થં ‘‘એસો મહાવિહારવાસીનં વિનિચ્છયો’’તિ દીપયન્તો પકાસયિસ્સામિ. તપ્પકાસનેનેવ હિ સો તથા દીપિતો હોતીતિ.

૧૭. તોસયન્તો વિચક્ખણેતિ વિચક્ખણે તોસયન્તો ગહેતબ્બં ગહેત્વાનાતિ એવં યોજેત્વા ‘‘ગહેતબ્બટ્ઠાનેયેવ ગહિતં સુટ્ઠુ કત’’ન્તિ એવં તોસયન્તોતિ અત્થં વદન્તિ. એવં સતિ ગહેતબ્બગ્ગહણેનેવ તોસનં કતં, ન અઞ્ઞેન અત્થપ્પકાસનેનાતિ એતં આપજ્જેય્ય. તોસયન્તો અત્થં પકાસયિસ્સામીતિ એવં પન યોજનાય સતિ ગહેતબ્બગ્ગહણં અઞ્ઞઞ્ચ સબ્બં અત્થપ્પકાસનં હોતીતિ સબ્બેન તેન તોસનં કતં હોતિ, તસ્મા તોસયન્તો અત્થં પકાસયિસ્સામીતિ યુત્તરૂપા.

૧૮-૨૦. ઇદાનિ યં અત્થપ્પકાસનં કત્તુકામો, તસ્સ મહત્તં પરિહરિતું ‘‘કમ્મટ્ઠાનાની’’તિઆદિમાહ. અત્થવણ્ણનન્તિ એત્થ વણ્ણના નામ વિવરિત્વા વિત્થારેત્વા વચનં. ઇતીતિ ‘‘અપનેત્વા તતો ભાસ’’ન્તિ એવમાદિના યથાદસ્સિતપ્પકારેન. ઇતિ સોતૂનં ઉસ્સાહુપ્પાદનસ્સ હેતું દસ્સેતિ. અભિધમ્મકથન્તિ અભિધમ્મટ્ઠકથં. નિસામેથાતિ સુણાથ. ઇદાનિ અવસ્સં અયં સોતબ્બાયેવાતિ દળ્હં ઉસ્સાહેન્તો આહ ‘‘દુલ્લભા હિ અયં કથા’’તિ.

વીસતિગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદાનકથાવણ્ણના

અટ્ઠસાલિનિં તાવ વણ્ણેન્તેહિ આચરિયેહિ તસ્સા સન્નિવેસો વિભાવેતબ્બો. તસ્મા ઇદં વુચ્ચતિ –

‘‘વચનત્થો પરિચ્છેદો, સન્નિવેસો ચ પાળિયા;

સાગરેહિ તથા ચિન્તા, દેસનાહિ ગમ્ભીરતા.

‘‘દેસનાય સરીરસ્સ, પવત્તિગ્ગહણં તથા;

થેરસ્સ વાચનામગ્ગ-તપ્પભાવિતતાપિ ચ.

‘‘પટિવેધા તથા બુદ્ધ-વચનાદીહિ આદિતો;

આભિધમ્મિકભાવસ્સ, સાધનં સબ્બદસ્સિનો.

‘‘વિનયેનાથ ગોસિઙ્ગ-સુત્તેન ચ મહેસિના;

ભાસિતત્તસ્સ સંસિદ્ધિ, નિદાનેન ચ દીપિતા.

‘‘પકાસેત્વા ઇમં સબ્બં, પટિઞ્ઞાતકથા કતા;

અટ્ઠસાલિનિયા એતં, સન્નિવેસં વિભાવયે’’તિ.

વચનત્થવિજાનનેન વિદિતાભિધમ્મસામઞ્ઞત્થસ્સ અભિધમ્મકથા વુચ્ચમાના સોભેય્યાતિ અભિધમ્મપરિજાનનમેવ આદિમ્હિ યુત્તરૂપન્તિ તદત્થં પુચ્છતિ ‘‘તત્થ કેનટ્ઠેન અભિધમ્મો’’તિ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘અભિધમ્મસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ યદિદં વુત્તં, તસ્મિં. ‘‘યસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞાતં, સો અભિધમ્મો કેનટ્ઠેન અભિધમ્મોતિ અત્થો. તત્થાતિ વા ‘‘અભિધમ્મકથ’’ન્તિ એતસ્મિં વચને યો અભિધમ્મો વુત્તો, સો કેનટ્ઠેન અભિધમ્મોતિ અત્થો. ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેનાતિ એત્થ ધમ્મો અતિરેકો ધમ્માતિરેકો, સુત્તન્તાધિકા પાળીતિ અત્થો. ધમ્મો વિસેસો ધમ્મવિસેસો ધમ્માતિસયો, વિચિત્તા પાળીતિ અત્થો, ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસા એવ અત્થો ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠો. દ્વિન્નમ્પિ અત્થાનં અભિધમ્મસદ્દસ્સ અત્થભાવેન સામઞ્ઞતો એકવચનનિદ્દેસો કતો. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘અભિક્કમન્તિ, અભિક્કન્તવણ્ણા’’તિઆદીસુ વિય અતિરેકવિસેસટ્ઠદીપકો અભિસદ્દો, તસ્મા અયમ્પિ ધમ્મો ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેન ‘‘અભિધમ્મો’’તિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો.

તત્થ સિયા – ‘‘અભિક્કમન્તિ, અભિક્કન્તવણ્ણા’’તિ એત્થ ધાતુસદ્દસ્સ પુરતો પયુજ્જમાનો અભિસદ્દો કિરિયાય અતિરેકવિસેસભાવદીપકો હોતીતિ યુત્તં ઉપસગ્ગભાવતો, ધમ્મસદ્દો પન ન ધાતુસદ્દોતિ એતસ્મા પુરતો અભિસદ્દો પયોગમેવ નારહતિ. અથાપિ પયુજ્જેય્ય, કિરિયાવિસેસકા ઉપસગ્ગા, ન ચ ધમ્મો કિરિયાતિ ધમ્મસ્સ અતિરેકવિસેસભાવદીપનં ન યુત્તન્તિ? નો ન યુત્તં. અઞ્ઞસ્સપિ હિ ઉપસગ્ગસ્સ અધાતુસદ્દા પુરતો પયુજ્જમાનસ્સ અકિરિયાયપિ અતિરેકવિસેસભાવદીપકસ્સ દસ્સનતોતિ એતમત્થં વિભાવેતું અતિછત્તાદિઉદાહરણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. એવમેવાતિ યથા છત્તાતિરેકછત્તવિસેસાદિઅત્થેન અતિછત્તાદયો હોન્તિ અતિસદ્દસ્સ ઉપસગ્ગસ્સ અધાતુસદ્દસ્સપિ પુરતો પયુજ્જમાનસ્સ અકિરિયાય ચ તબ્ભાવદીપકત્તા, એવમયમ્પિ ધમ્મો ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેન ‘‘અભિધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ અભિ-સદ્દસ્સ ઉપસગ્ગસ્સ અધાતુસદ્દસ્સપિ પુરતો પયુજ્જમાનસ્સ અકિરિયાય ચ તબ્ભાવદીપકત્તાતિ અધિપ્પાયો.

એકદેસેનેવ વિભત્તાતિ ‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચક્ખન્ધા? રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, રૂપક્ખન્ધો? યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતા…પે… સન્તિકે વા, અયં વુચ્ચતિ રૂપક્ખન્ધો’’તિએવમાદિના (સં. નિ. ૩.૪૮; વિભ. ૨) ઉદ્દેસનિદ્દેસમત્તેનેવ વિભત્તા, ‘‘તત્થ કતમં રૂપં અતીત’’ન્તિએવમાદિના (વિભ. ૩) પટિનિદ્દેસસ્સ અભિધમ્મભાજનીયસ્સ પઞ્હપુચ્છકસ્સ ચ અભાવા ન નિપ્પદેસેન. અભિધમ્મં પત્વા પન…પે… નિપ્પદેસતોવ વિભત્તા, તસ્મા અયમ્પિ ધમ્મો ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેન ‘‘અભિધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ નિપ્પદેસાનં તિણ્ણમ્પિ નયાનં અતિરેકપાળિભાવતો વિસેસપાળિભાવતો ચાતિ અધિપ્પાયો. સુત્તન્તે બાવીસતિયા ઇન્દ્રિયાનં એકતો અનાગતત્તા ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયં નત્થિ. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તી’’તિઆદિના પટિચ્ચસમુપ્પાદે તસ્સ તસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં પચ્ચયભાવો ઉદ્દિટ્ઠો, ઉદ્દિટ્ઠધમ્માનઞ્ચ કુસલાદિભાવો પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બો, ન ચેત્થ ‘‘અવિજ્જાસઙ્ખારા’’તિ એવં વુત્તો ઉદ્દેસો અત્થીતિ પઞ્હપુચ્છકં નત્થિ. સુત્તન્તે પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ પાણાતિપાતા વેરમણીતિઆદીનિ. સા પન વેરમણી યદિ સભાવકિચ્ચાદિવસેન વિભજીયેય્ય, ‘‘આરતિ વિરતી’’તિઆદિના અભિધમ્મભાજનીયમેવ હોતિ. અથાપિ ચિત્તુપ્પાદવસેન વિભજીયેય્ય, તથાપિ અભિધમ્મભાજનીયમેવ હોતિ. અઞ્ઞો પન વેરમણીનં વિભજિતબ્બપ્પકારો નત્થિ, યેન પકારેન સુત્તન્તભાજનીયં વત્તબ્બં સિયા. તસ્મા સિક્ખાપદવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયં નત્થિ.

વચનત્થતો અભિધમ્મે ઞાતે પરિચ્છેદતો ઞાપેતું આહ ‘‘પકરણપરિચ્છેદતો’’તિઆદિ. કતિપયાવ પઞ્હવારા અવસેસાતિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગે અનાગતા હુત્વા મહાધમ્મહદયે આગતા ધમ્મહદયવિભઙ્ગવચનવસેન અવસેસા કતિપયાવ પઞ્હવારાતિ અત્થો. એત્થેવ સઙ્ગહિતાતિ ‘‘અપુબ્બં નત્થી’’તિ વુત્તં. અપ્પમત્તિકાવ તન્તિ અવસેસાતિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગે અનાગન્ત્વા મહાધમ્મહદયે આગતતન્તિતો યદિ પથવીઆદીનં વિત્થારકથા મહાધાતુકથા રૂપકણ્ડધાતુવિભઙ્ગાદીસુ, અથ ધાતુકથાય વિત્થારકથા ધાતુકથાય અનાગન્ત્વા મહાધાતુકથાય આગતતન્તિ અપ્પમત્તિકાવાતિ અધિપ્પાયો.

યં પન વુત્તં ‘‘સાવકભાસિતત્તા છડ્ડેથ ન’’ન્તિ, તં બુદ્ધભાસિતભાવદસ્સનેન પટિસેધેતું ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો હી’’તિઆદિમાહ. ચતૂસુ પઞ્હેસૂતિ ‘‘ઉપલબ્ભતિ નુપલબ્ભતી’’તિ પટિઞ્ઞાય ગહિતાય પટિક્ખેપગહણત્થં ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો’’તિ વુત્તં સચ્ચિકટ્ઠં નિસ્સયં કત્વા ઉપાદાય પવત્તા દ્વેપિ પઞ્ચકા એકો પઞ્હો, ‘‘સબ્બત્થા’’તિ સરીરં સબ્બં વા દેસં ઉપાદાય પવત્તા એકો, ‘‘સબ્બદા’’તિ કાલમુપાદાય એકો, ‘‘સબ્બેસૂ’’તિ યદિ ખન્ધાયતનાદયો ગહિતા, તે ઉપાદાય પવત્તા, અથ પન ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો સબ્બત્થ સબ્બદા’’તિ એતેહિ ન કોચિ સચ્ચિકટ્ઠો દેસો કાલો વા અગ્ગહિતો અત્થિ, તે પન સામઞ્ઞવસેન ગહેત્વા અનુયોગો કતો, ન ભેદવસેનાતિ ભેદવસેન ગહેત્વા અનુયુઞ્જિતું ‘‘સબ્બેસૂ’’તિ વુત્તા સચ્ચિકટ્ઠદેસકાલપ્પદેસે ઉપાદાય ચ પવત્તા એકોતિ એતેસુ ચતૂસુ. દ્વિન્નં પઞ્ચકાનન્તિ એત્થ ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ…પે… મિચ્છા’’તિ એકં, ‘‘પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ…પે… મિચ્છા’’તિ (કથા. ૧૮) એકં, ‘‘ત્વં ચે પન મઞ્ઞસિ…પે… ઇદં તે મિચ્છા’’તિ (કથા. ૩) એકં, ‘‘એસે ચે દુન્નિગ્ગહિતે…પે… ઇદં તે મિચ્છા’’તિ એકં, ‘‘ન હેવં નિગ્ગહેતબ્બે, તેન હિ યં નિગ્ગણ્હાસિ…પે… સુકતા પટિપાદના’’તિ (કથા. ૧૦) એકન્તિ એવં નિગ્ગહકરણં, પટિકમ્મકરણં, નિગ્ગહસ્સ સુનિગ્ગહભાવં ઇચ્છતો પટિઞ્ઞાઠપનેન પટિકમ્મવેઠનં, પટિકમ્મસ્સ દુપ્પટિકમ્મભાવં ઇચ્છતો તંનિદસ્સનેન નિગ્ગહસ્સ દુન્નિગ્ગહભાવદસ્સનેન નિગ્ગહનિબ્બેઠનં, અનિગ્ગહભાવારોપનાદિના છેદોતિ અયં એકો પઞ્ચકો, યો અટ્ઠકથાયં અનુલોમપઞ્ચકપટિકમ્મચતુક્કનિગ્ગહચતુક્કઉપનયનચતુક્કનિગમનચતુક્ક નામેહિ સકવાદિપુબ્બપક્ખે અનુલોમપચ્ચનીકપઞ્ચકોતિ વુત્તો, પરવાદિપુબ્બપક્ખે ચ એવમેવ પચ્ચનીયાનુલોમપઞ્ચકોતિ વુત્તો. એવં દ્વે પઞ્ચકા વેદિતબ્બા. એવં સેસપઞ્હેસુપીતિ અટ્ઠ પઞ્ચકા અટ્ઠમુખા વાદયુત્તીતિ વુત્તા. યુત્તીતિ ઉપાયો, વાદસ્સ યુત્તિ વાદયુત્તિ, વાદપ્પવત્તનસ્સ ઉપાયોતિ અત્થો.

અનુલોમપચ્ચનીકપઞ્ચકે આદિનિગ્ગહં દસ્સેત્વા પચ્ચનીયાનુલોમપઞ્ચકે ચ આદિનિગ્ગહમેવ દસ્સેત્વા માતિકં દીપેતું ‘‘સા પનેસા’’તિઆદિમાહ. પુગ્ગલોતિ અત્તા સત્તો જીવો. ઉપલબ્ભતીતિ પઞ્ઞાય ઉપગન્ત્વા લબ્ભતિ. સચ્ચિકટ્ઠપરમટ્ઠેનાતિ માયામરીચિઆદયો વિય નાભૂતાકારેન, અનુસ્સવાદીહિ ગહેતબ્બા વિય ન અનુત્તમત્થભાવેન, અથ ખો ભૂતેન ઉત્તમત્થભાવેન ઉપલબ્ભતીતિ પુચ્છતિ. ઇતરો તાદિસં ઇચ્છન્તો પટિજાનાતિ. પુન યો સચ્ચિકટ્ઠપરમટ્ઠેન ઉપલબ્ભતિ, સો સચ્ચિકટ્ઠપરમટ્ઠતો અઞ્ઞો તદાધારો, અઞ્ઞત્ર વા તેહિ, તેસં વા આધારભૂતો, અનઞ્ઞો વા તતો રુપ્પનાદિસભાવતો સપ્પચ્ચયાદિસભાવતો વા ઉપલબ્ભમાનો આપજ્જતીતિ અનુયુઞ્જતિ ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો…પે… પરમટ્ઠેના’’તિ. ઇતરો પુગ્ગલસ્સ રૂપાદીહિ અઞ્ઞત્તં અનઞ્ઞત્તઞ્ચ અનિચ્છન્તો ‘‘ન હેવ’’ન્તિ પટિક્ખિપતિ. પુન સકવાદી પટિઞ્ઞાય એકત્તાપન્નં અપ્પટિક્ખિપિતબ્બં પટિક્ખિપતીતિ કત્વા નિગ્ગહં આરોપેન્તો આહ ‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહ’’ન્તિ. ‘‘પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિ પુટ્ઠો સકવાદી પુગ્ગલદિટ્ઠિં પટિસેધેન્તો ‘‘આમન્તા’’તિ પટિજાનાતિ. પુન ઇતરો યો સચ્ચિકટ્ઠેન નુપલબ્ભતિ પુગ્ગલો, સો સચ્ચિકટ્ઠપરમટ્ઠતો અઞ્ઞો વા અનઞ્ઞો વા નુપલબ્ભતીતિ આપજ્જતિ અઞ્ઞસ્સ પકારસ્સ અભાવાતિ અનુયુઞ્જતિ ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો…પે… પરમટ્ઠેના’’તિ. યસ્મા પન પુગ્ગલો સબ્બેન સબ્બં નુપલબ્ભતિ, તસ્મા તસ્સ અઞ્ઞત્તાનઞ્ઞત્તાનુયોગો અનનુયોગો પુગ્ગલલદ્ધિં પટિસેધેન્તસ્સ અનાપજ્જનતોતિ ‘‘ન હેવ’’ન્તિ પટિક્ખિપતિ. ઇતરો પટિઞ્ઞાય આપજ્જનલેસમેવ પસ્સન્તો અવિપરીતં અત્થં અસમ્બુજ્ઝન્તોયેવ નિગ્ગહં આરોપેતિ ‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહ’’ન્તિ.

ઇતીતિ યં દિસ્વા માતિકા ઠપિતા, એવં દેસિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. યથા કિન્તિ યેન પકારેન બુદ્ધભાસિતં નામ જાતં, તં નિદસ્સનં કિન્તિ અત્થો. યતોનિદાનન્તિ યંકારણા છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાદિનિદાનન્તિ અત્થો. પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિપપઞ્ચસમ્પયુત્તા સઞ્ઞાકોટ્ઠાસા. સમુદાચરન્તીતિ અજ્ઝાચરન્તિ. એત્થ ચેતિ એતેસુ આયતનાદીસુ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ અભિનન્દિતબ્બં અભિવદિતબ્બં અજ્ઝોસિતબ્બઞ્ચ નત્થિ ચે. નનુ નત્થિયેવ, કસ્મા ‘‘નત્થિ ચે’’તિ વુત્તન્તિ? સચ્ચં નત્થિ, અપ્પહીનાભિનન્દનાભિવદનજ્ઝોસાનાનં પન પુથુજ્જનાનં અભિનન્દિતબ્બાદિપ્પકારાનિ આયતનાદીનિ હોન્તીતિ તેસં ન સક્કા ‘‘નત્થી’’તિ વત્તું, પહીનાભિનન્દનાદીનં પન સબ્બથા નત્થીતિ ‘‘નત્થિ ચે’’તિ વુત્તં. એસેવન્તોતિ અભિનન્દનાદીનં નત્થિભાવકરો મગ્ગો તપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિભૂતં ફલં વા રાગાનુસયાદીનં અન્તો અવસાનં, અપ્પવત્તીતિ અત્થો.

જાનં જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિતબ્બં જાનાતિ. ન હિ પદેસઞાણવા જાનિતબ્બં સબ્બં જાનાતીતિ. પસ્સં પસ્સતીતિ દિબ્બચક્ખુપઞ્ઞાચક્ખુધમ્મચક્ખુબુદ્ધચક્ખુસમન્તચક્ખુસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ પસ્સિતબ્બં પસ્સતિ. અથ વા જાનં જાનાતીતિ યથા અઞ્ઞે સવિપલ્લાસા કામરૂપપરિઞ્ઞાવાદિનો જાનન્તાપિ વિપલ્લાસવસેન જાનન્તિ, ન એવં ભગવા, ભગવા પન પહીનવિપલ્લાસત્તા જાનન્તો જાનાતિયેવ, દિટ્ઠિદસ્સનસ્સ ચ અભાવા પસ્સન્તો પસ્સતિયેવાતિ અત્થો. ચક્ખુભૂતોતિ પઞ્ઞાચક્ખુમયત્તા સત્તેસુ ચ તદુપ્પાદનતો લોકસ્સ ચક્ખુભૂતો. ઞાણભૂતોતિ એતસ્સ ચ એવમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્મા બોધિપક્ખિયા. બ્રહ્મા મગ્ગો, તેહિ ઉપ્પન્નત્તા લોકસ્સ ચ તદુપ્પાદનતો તબ્ભૂતો. વત્તાતિ ચતુસચ્ચધમ્મે વદતીતિ વત્તા. પવત્તાતિ ચિરં સચ્ચપ્પટિવેધં પવત્તેન્તો વદતીતિ પવત્તા. અત્થસ્સ નિન્નેતાતિ અત્થં ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેતા, પરમત્થં વા નિબ્બાનં પાપયિતા. અમતસ્સ દાતાતિ અમતસચ્છિકિરિયં સત્તેસુ ઉપ્પાદેન્તો અમતં દદાતીતિ અમતસ્સ દાતા. બોધિપક્ખિયધમ્માનં તદાયત્તભાવતો ધમ્મસ્સામી. સુવણ્ણાલિઙ્ગન્તિ સુવણ્ણમયં આલિઙ્ગં ખુદ્દકમુદિઙ્ગં. સુપુપ્ફિતસતપત્તપદુમમિવ સસ્સિરિકં સસોભં સુપુપ્ફિતસતપત્તસસ્સિરિકં.

અનુમોદિતકાલતો પટ્ઠાય…પે… બુદ્ધભાસિતં નામ જાતન્તિ એતેન અનુમોદના બુદ્ધભાસિતભાવસ્સ કારણન્તિ અયમત્થો વુત્તો વિય દિસ્સતિ, એવઞ્ચ સતિ કથાવત્થુસ્સ બુદ્ધભાસિતભાવો ન સિયા અનનુમોદિતત્તા, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો – ‘‘મહાકચ્ચાયનો એવં વિભજિસ્સતી’’તિ દિસ્વા ભગવા માતિકં નિક્ખિપિત્વા વિહારં પવિટ્ઠો, તથેવ ચ થેરો ભગવતા દિન્નનયેન ઠપિતમાતિકાય વિભજીતિ બુદ્ધભાસિતં નામ જાતં, તં પન અનુમોદનાય પાકટં જાતન્તિ એતમત્થં સન્ધાય ‘‘એવં સત્થારા…પે… નામ જાત’’ન્તિ વુત્તન્તિ.

ઇદાનિ પાળિયા સન્નિવેસં દસ્સેતું ‘‘તત્થ ધમ્મસઙ્ગણીપકરણે’’તિઆદિમાહ. કામાવચરકુસલતો અટ્ઠાતિ કામાવચરકુસલે ચત્તારો ખન્ધે ગહેત્વા તતો અટ્ઠ ચિત્તાનિ ઉદ્ધરતિ. પઠમા વિભત્તીતિપિ વદન્તિ. એકૂનનવુતિ ચિત્તાનીતિ યત્થ એતાનિ ચિત્તાનિ વિભત્તાનિ, તે પાળિપ્પદેસા ‘‘એકૂનનવુતિ ચિત્તાની’’તિ વુત્તા. તેસઞ્ચ સમુદાયો ચિત્તવિભત્તિ, તસ્મા ઉપપન્નમેતં ‘‘એકૂનનવુતિ ચિત્તાનિ ચિત્તવિભત્તી’’તિ. માતિકઞ્ચ ઉદ્દિસિત્વા તત્થ એકેકં પદં ઉદ્ધરિત્વા યસ્મા ચિત્તાનિ વિભત્તાનિ, તસ્મા માતિકાપિ ચિત્તવિભત્તિઅન્તોગધાયેવાતિ ચિત્તુપ્પાદકણ્ડં માતિકાપદભાજનીયવસેન દુવિધન્તિ ઇદમ્પિ વચનં યુજ્જતિ.

મૂલતોતિ ‘‘તીણિ કુસલમૂલાની’’તિઆદિના (ધ. સ. ૯૮૫) કુસલાદીનં મૂલવસેન સઙ્ખિપિત્વા વચનં. ‘‘વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિના ખન્ધતો. ‘‘કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિના દ્વારતો. ‘‘સુખભૂમિયં કામાવચરે’’તિઆદિના (ધ. સ. ૯૮૮) ભૂમિતો. અત્થોતિ હેતુફલં. ધમ્મોતિ હેતુ. ‘‘તીણિ કુસલમૂલાનિ તીણિ અકુસલમૂલાની’’તિઆદિના (ધ. સ. ૯૮૫-૯૮૬) હેતુવસેન સઙ્ગહો ધમ્મતો નિક્ખેપો. ‘‘તંસમ્પયુત્તો, તંસમુટ્ઠાના તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૯૮૫-૯૮૬) હેતુફલવસેન સઙ્ગહો અત્થતો નિક્ખેપો. અથ વા ધમ્મોતિ ભાસિતો. અત્થોતિ ભાસિતત્થો. ‘‘તયો કુસલહેતૂ’’તિ (ધ. સ. ૧૦૫૯) ધમ્મો. ‘‘તત્થ કતમે તયો કુસલહેતૂ અલોભો’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૦૬૦) અત્થો, સો ચ ધમ્મો. ‘‘તત્થ કતમો અલોભો’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૦૬૧) અત્થોતિ એવં અત્થધમ્મવસેન નિક્ખેપો વેદિતબ્બો. નામતોતિ ‘‘તીણિ કુસલમૂલાની’’તિ વુત્તધમ્માનં અલોભોતિઆદિનામવસેન. લિઙ્ગતોતિ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ એકસ્સેવ ધમ્મસ્સ ‘‘અલોભો અલુબ્ભના અલુબ્ભિતત્ત’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૦૬૧) પુરિસાદિલિઙ્ગવસેન નિક્ખેપો.

ગણનચારન્તિ ગણનપ્પવત્તિં. સમાનેન્તીતિ સમાનં કરોન્તિ પૂરેન્તિ, તથા સમાનેતબ્બન્તિ એત્થાપિ. ‘‘વિજ્જાભાગિનો અવિજ્જાભાગિનો’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૦૧) એવમાદીસુ એત્થ વિઞ્ઞાતેસુ આભિધમ્મિકત્થેરા સુત્તન્તં સુણન્તા ચિન્તેન્તા ચ સુત્તન્તેસુ ‘‘વિજ્જાભાગિનો’’તિઆદીસુ આગતેસુ અત્થસ્સ વિઞ્ઞાતત્તા ન કિલમન્તીતિ એતમત્થં સન્ધાય વુત્તં ‘‘આભિધમ્મિકત્થેરાનં…પે… અકિલમત્થં ઠપિતા’’તિ.

અનમતગ્ગોતિ અઞ્ઞાતગ્ગો. ખન્ધન્તરન્તિ ખન્ધનાનત્તં, ખન્ધમેવ વા. ગહેતું અસક્કુણેય્યત્તા સણ્હં, સુખુમાય પઞ્ઞાય ગહેતબ્બતો સુખુમઞ્ચ ધમ્મં સણ્હસુખુમધમ્મં. બલવતા ઞાણવેગેન પવત્તત્તા બલવતો ઞાણવેગસ્સ નિમિત્તભાવતો ચ બલવં. ગમ્ભીરમેવ ગમ્ભીરગતં, ગમ્ભીરાનિ વા ગતાનિ ગમનાનિ એતસ્સ સન્તીતિ ગમ્ભીરગતં. યથાનુપુબ્બન્તિ યથાનુપુબ્બેન. નિખિલેનાતિ નિરવસેસેન દેસિતં, પઞ્ચખિલરહિતેન વા ભગવતા દેસિતં. રૂપગતંવાતિ હત્થગતં રૂપં વિય ચક્ખુના. ‘‘પટિવેધઞાણેન સમન્તપટ્ઠાનં યો પસ્સતિ, સો અત્થેવ, નો નત્થી’’તિ અત્તાનં સન્ધાય થેરો વદતીતિ.

ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે આગતેસુ એકાધિકેસુ અટ્ઠસુ કિલેસસતેસુ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાનિ અપનેત્વા સેસા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ચ ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નભાવેન દિગુણિતાનિ દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સાનિ દસાધિકાનિ હોન્તિ, અપ્પકં પન ઊનમધિકં વા ન ગણનૂપગં હોતીતિ ‘‘દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સ’’ન્તિ વુત્તં. ઇતરેસં અતીતાદિભાવામસના અગ્ગહણં ખેપને દટ્ઠબ્બં.

મેચકપટાતિ નીલનિભા પટા. ચિત્તસમુટ્ઠાના વણ્ણધાતૂતિ ચિત્તપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાના વણ્ણધાતૂતિ અત્થો ગહેતબ્બો. કસ્મા? ન હિ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં બહિ નિગચ્છતીતિ, ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપપરમ્પરાય આગતત્તા પન એવં વુત્તં. અથ વા ચિત્તસમુટ્ઠાના વણ્ણધાતૂતિ એત્થ પચ્ચયઉતુસદ્દાનં લોપં કત્વા સોયેવ પુબ્બે વુત્તો અત્થો સુવણ્ણતા સુસ્સરતા વિય. એત્થ હિ ‘‘સુસ્સરતા’’તિ ઉપાદિન્નકાધિકારે આગતં, ન ચ સદ્દો ઉપાદિન્નકો અત્થિ, તસ્મા ઉપાદિન્નકરૂપઓટ્ઠતાલુઆદિનિસ્સયત્તા એવં વુત્તન્તિ, એવમેત્થાપિ ચિત્તપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં સન્ધાય ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાના વણ્ણધાતૂ’’તિ વદતિ.

કાયસક્ખિન્તિ પચ્ચક્ખં. દન્તાવરણન્તિ ઓટ્ઠદ્વયં. મુખાદાનન્તિ મુખવિવરં. સિલિટ્ઠન્તિ સંગતં સુસણ્ઠિતં. સરે નિમિત્તં ગહેત્વાતિ ‘‘ધમ્મો એસો વુચ્ચતી’’તિ ધમ્મસ્સરવસેન નિમિત્તં ગહેત્વા, ન કિલેસાનુબ્યઞ્જનવસેન. એકપ્પહારેનાતિ એત્થ પહારોતિ દિવસસ્સ તતિયો ભાગો વુચ્ચતિ. એવં સન્તેતિ પુબ્બે વુત્તમગ્ગહેત્વા વાચનામગ્ગસ્સ થેરપ્પભવત્તવચનમેવ ગહેત્વા તેન પુરિમવચનઞ્ચ પટિક્ખિપન્તો ચોદેતિ.

તેનેતમેતસ્સાતિ વિનયસ્સ. અત્તત્થપરત્થાદિભેદેતિ યો તં સુત્તં સજ્ઝાયતિ સુણાતિ વાચેતિ ચિન્તેતિ દેસેતિ, સુત્તેન સઙ્ગહિતો સીલાદિઅત્થો તસ્સપિ હોતિ, તેન પરસ્સ સાધેતબ્બતો પરસ્સપિ હોતીતિ તદુભયં તં સુત્તં સૂચેતિ દીપેતિ. તથા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થે લોકિયલોકુત્તરત્થેતિ એવમાદિભેદે અત્થે આદિસદ્દેન સઙ્ગણ્હાતિ. અત્થસદ્દો ચાયં હિતપરિયાયવચનં, ન ભાસિતત્થવચનં. યદિ સિયા, સુત્તં અત્તનોપિ ભાસિતત્થં સૂચેતિ પરસુત્તસ્સપીતિ અયમત્થો સિયા, સુત્તેન ચ યો અત્થો પકાસિતો, સો તસ્સેવ હોતીતિ ન તેન પરત્થો સૂચિતો હોતિ, તેન ચ સૂચેતબ્બસ્સ પરત્થસ્સ નિવત્તેતબ્બસ્સ અભાવા અત્તગ્ગહણં ન કત્તબ્બં, અત્તત્થપરત્થવિનિમુત્તસ્સ ભાસિતત્થસ્સ અભાવા આદિગ્ગહણઞ્ચ ન કત્તબ્બં, તસ્મા યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ સુત્તે અસમ્ભવતો સુત્તાધારસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેન અત્તત્થપરત્થા વુત્તા.

અથ વા સુત્તં અનપેક્ખિત્વા યે અત્તત્થાદયોપિ અત્થપ્પભેદા વુત્તા નિદ્દેસે (મહાનિ. ૬૯; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫) ‘‘અત્તત્થો પરત્થો ઉભયત્થો દિટ્ઠધમ્મિકો અત્થો સમ્પરાયિકો અત્થો ઉત્તાનો અત્થો ગમ્ભીરો અત્થો ગુળ્હો અત્થો પટિચ્છન્નો અત્થો નેય્યો અત્થો નીતો અત્થો અનવજ્જો અત્થો નિક્કિલેસો અત્થો વોદાનો અત્થો પરમત્થો અત્થો’’તિ, તે સુત્તં સૂચેતીતિ અત્થો. અથ વા ‘‘અત્તના ચ અપ્પિચ્છો હોતી’’તિ અત્તત્થં, ‘‘અપ્પિચ્છકથઞ્ચ પરેસં કત્તા હોતી’’તિ પરત્થં સૂચેતીતિ. એવં ‘‘અત્તના ચ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતી’’તિઆદિસુત્તાનિ (અ. નિ. ૪.૯૯) યોજેતબ્બાનિ. વિનયાભિધમ્મેહિ ચ વિસેસેત્વા સુત્તસદ્દસ્સ અત્થો વત્તબ્બો, તસ્મા વેનેય્યજ્ઝાસયવસપ્પવત્તાય દેસનાય અત્તહિતપરહિતાદીનિ સાતિસયં પકાસિતાનિ હોન્તિ, ન આણાધમ્મસભાવવસપ્પવત્તાયાતિ ઇદમેવ ‘‘અત્થાનં સૂચનતો સુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

સુત્તે ચ આણાધમ્મસભાવા વેનેય્યજ્ઝાસયં અનુવત્તન્તિ, ન વિનયાભિધમ્મેસુ વિય વેનેય્યજ્ઝાસયો આણાધમ્મસભાવે અનુવત્તતિ, તસ્મા વેનેય્યાનં એકન્તહિતપટિલાભસંવત્તનિકા સુત્તન્તદેસના હોતીતિ ‘‘સુવુત્તા ચેત્થ અત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. પસવતીતિ ફલતિ. ‘‘સુત્તાણા’’તિ એતસ્સ અત્થં પકાસેતું ‘‘સુટ્ઠુ ચ ને તાયતી’’તિ વુત્તં. અત્તત્થપરત્થાદિવિધાનેસુ ચ સુત્તસ્સ પમાણભાવો તેસઞ્ચ સઙ્ગાહકત્તં યોજેતબ્બં, તદત્થપ્પકાસને પધાનત્તા સુત્તસ્સ ઇતરેહિ વિસેસનઞ્ચ. એતન્તિ ‘‘અત્થાનં સૂચનતો’’તિઆદિકં અત્થવચનં. એતસ્સાતિ સુત્તસ્સ.

અભિક્કમન્તીતિ એત્થ અભિ-સદ્દો કમનસ્સ વુદ્ધિભાવં અતિરેકત્તં દીપેતિ. અભિક્કન્તેનાતિ ચ એત્થ કન્તિયા અધિકત્તં વિસેસભાવન્તિ યુત્તં કિરિયાવિસેસકત્તા ઉપસગ્ગસ્સ. અભિઞ્ઞાતા, અભિરાજા, અભિવિનયેતિ એત્થ લક્ખણપૂજિતપરિચ્છિન્નેસુ રત્તિઆદીસુ અભિ-સદ્દો વત્તતીતિ કથમેતં યુજ્જેય્યાતિ? લક્ખણકરણઞાણપૂજનપરિચ્છેદકિરિયાદીપનતો તાહિ ચ કિરિયાહિ રત્તિરાજવિનયાનં યુત્તત્તા. ભાવનાફરણવુદ્ધીહિ વુદ્ધિમન્તો. આરમ્મણાદીહીતિ આરમ્મણસમ્પયુત્તકમ્મદ્વારપટિપદાદીહિ. અવિસિટ્ઠન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠેસુ વિનયસુત્તન્તાભિધમ્મેસુ અવિસિટ્ઠં સમાનં પિટકસદ્દન્તિ અત્થો. યથાવુત્તેનેવાતિ ‘‘એવં દુવિધત્થેના’’તિઆદિના નયેન.

કથેતબ્બાનં અત્થાનં દેસકાયત્તેન આણાદિવિધિના અતિસજ્જનં પબોધનં દેસના. સાસિતબ્બપુગ્ગલગતેન યથાપરાધાદિના સાસિતબ્બભાવેન અનુસાસનં વિનયનં સાસનં. કથેતબ્બસ્સ સંવરાસંવરાદિનો અત્થસ્સ કથનં વચનપટિબદ્ધકરણં કથા. ભેદ-સદ્દો વિસું વિસું યોજેતબ્બો ‘‘દેસનાભેદં સાસનભેદં કથાભેદઞ્ચ યથારહં પરિદીપયે’’તિ. ભેદન્તિ નાનત્તં, નાનાકરણન્તિ અત્થો. સિક્ખા ચ પહાનાનિ ચ ગમ્ભીરભાવો ચ સિક્ખાપહાનગમ્ભીરભાવં, તઞ્ચ પરિદીપયે. યન્તિ પરિયત્તિઆદિં. યથાતિ ઉપારમ્ભાદિહેતુ પરિયાપુણનાદિપ્પકારેહિ.

તીસુપિ ચેતેસુ એતે ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધાતિ એત્થ તન્તિઅત્થો તન્તિદેસના તન્તિઅત્થપટિવેધો ચ તન્તિવિસયા હોન્તીતિ વિનયપિટકાદીનં અત્થદેસનાપટિવેધાધારભાવો યુત્તો, પિટકાનિ પન તન્તિયોયેવાતિ ધમ્માધારભાવો કથં યુજ્જેય્યાતિ? તન્તિસમુદાયસ્સ અવયવતન્તિયા આધારભાવતો, ધમ્માદીનઞ્ચ દુક્ખોગાહભાવતો તેહિ વિનયાદયો ગમ્ભીરાતિ વિનયાદીનઞ્ચ ચતુબ્બિધો ગમ્ભીરભાવો વુત્તો, તસ્મા ‘‘ધમ્માદયો એવ દુક્ખોગાહત્તા ગમ્ભીરા, ન વિનયાદયો’’તિ ન ચોદેતબ્બમેતં. તત્થ પટિવેધસ્સ દુક્કરભાવતો ધમ્મત્થાનં, દેસનાઞાણસ્સ દુક્કરભાવતો દેસનાય ચ દુક્ખોગાહભાવો વેદિતબ્બો. પટિવેધસ્સ પન ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા તબ્બિસયઞાણુપ્પત્તિયા ચ દુક્કરભાવતો દુક્ખોગાહતા વેદિતબ્બા.

હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદાતિ એતેન વચનત્થેન ધમ્મસ્સ હેતુભાવો કથં ઞાતબ્બોતિ? ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ એતસ્સ સમાસપદસ્સ અવયવપદત્થં દસ્સેન્તેન ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણ’’ન્તિ વુત્તત્તા. ‘‘ધમ્મે પટિસમ્ભિદા’’તિ એત્થ હિ ‘‘ધમ્મે’’તિ એતસ્સ અત્થં દસ્સેન્તેન ‘‘હેતુમ્હી’’તિ વુત્તં, ‘‘પટિસમ્ભિદા’’તિ એતસ્સ ચ અત્થં દસ્સેન્તેન ‘‘ઞાણ’’ન્તિ, તસ્મા હેતુધમ્મસદ્દા એકત્થા ઞાણપટિસમ્ભિદાસદ્દા ચાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તેન સાધિતો ધમ્મસ્સ હેતુભાવો. અત્થસ્સ હેતુફલભાવો ચ એવમેવ દટ્ઠબ્બો. યથાધમ્મન્તિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો હેતું હેતુફલઞ્ચ સબ્બં ગણ્હાતિ. સભાવવાચકો હેસ, ન પરિયત્તિહેતુભાવવાચકો, તસ્મા યથાધમ્મન્તિ યો યો અવિજ્જાસઙ્ખારાદિધમ્મો, તસ્મિં તસ્મિન્તિ અત્થો. ધમ્માભિલાપોતિ અત્થબ્યઞ્જનકો અવિપરીતાભિલાપો. એતેન ‘‘તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૮-૭૨૦) એત્થ વુત્તધમ્મનિરુત્તિં દસ્સેતિ. અનુલોમાદિવસેન વા કથનન્તિ એતેન તસ્સા ધમ્મનિરુત્તિયા અભિલાપં કથનં તસ્સ વચનસ્સ પવત્તનં દસ્સેતિ. અધિપ્પાયોતિ એતેન ‘‘દેસનાતિ પઞ્ઞત્તી’’તિ એતં વચનં ધમ્મનિરુત્તાભિલાપં સન્ધાય વુત્તં, ન તબ્બિનિમુત્તં પઞ્ઞત્તિં સન્ધાયાતિ દસ્સેતિ.

સો ચ લોકિયલોકુત્તરોતિ એવં વુત્તં અભિસમયં યેન પકારેન અભિસમેતિ, યઞ્ચ અભિસમેતિ, યો ચ તસ્સ સભાવો, તેહિ પાકટં કાતું ‘‘વિસયતો અસમ્મોહતો ચ અત્થાદિઅનુરૂપં ધમ્માદીસુ અવબોધો’’તિ આહ. તત્થ હિ વિસયતો અત્થાદિઅનુરૂપં ધમ્માદીસુ અવબોધો અવિજ્જાદિધમ્મસઙ્ખારાદિઅત્થતદુભયપઞ્ઞાપનારમ્મણો લોકિયો અભિસમયો. અસમ્મોહતો અત્થાદિઅનુરૂપં ધમ્માદીસુ અવબોધો નિબ્બાનારમ્મણો મગ્ગસમ્પયુત્તો યથાવુત્તધમ્મત્થપઞ્ઞત્તીસુ સમ્મોહવિદ્ધંસનો લોકુત્તરો અભિસમયોતિ. અભિસમયતો અઞ્ઞમ્પિ પટિવેધત્થં દસ્સેતું ‘‘તેસં તેસં વા’’તિઆદિમાહ. ‘‘પટિવેધનં પટિવેધો’’તિ ઇમિના હિ વચનત્થેન અભિસમયો, પટિવિજ્ઝીયતીતિ પટિવેધોતિ ઇમિના તંતંરૂપાદિધમ્માનં અવિપરીતસભાવો ચ પટિવેધોતિ યુજ્જતિ.

યથાવુત્તેહિ ધમ્માદીહિ પિટકાનં ગમ્ભીરભાવં દસ્સેતું ‘‘ઇદાનિ યસ્મા એતેસુ પિટકેસૂ’’તિઆદિમાહ. યો ચેત્થાતિ એતેસુ તંતંપિટકગતેસુ ધમ્માદીસુ યો પટિવેધો એતેસુ ચ પિટકેસુ તેસં તેસં ધમ્માનં યો અવિપરીતસભાવોતિ યોજેતબ્બો. દુક્ખોગાહતા ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. અયં પનેત્થ વિસેસો ‘‘અવિપરીતસભાવસઙ્ખાતો પટિવેધો દુબ્બિઞ્ઞેય્યતાય એવ દુક્ખોગાહો’’તિ.

યન્તિ પરિયત્તિદુગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં. અત્થન્તિ ભાસિતત્થં પયોજનત્થઞ્ચ. ન ઉપપરિક્ખન્તીતિ ન વિચારેન્તિ. ન નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ નિજ્ઝાનપઞ્ઞં ન ખમન્તિ, નિજ્ઝાયિત્વા પઞ્ઞાય દિસ્વા રોચેત્વા ન ગહેતબ્બા હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ઇતીતિ એવં એતાય પરિયત્તિયા વાદપ્પમોક્ખાનિસંસા અત્તનો ઉપરિ પરેહિ આરોપિતવાદસ્સ નિગ્ગહસ્સ પમોક્ખપ્પયોજના હુત્વા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ. વાદપ્પમોક્ખોતિ વા નિન્દાપમોક્ખો. યસ્સ ચત્થાયાતિ યસ્સ ચ સીલાદિપરિપૂરણસ્સ અનુપાદાવિમોક્ખસ્સ વા અત્થાય. ધમ્મં પરિયાપુણન્તીતિ ઞાયેન પરિયાપુણન્તીતિ અધિપ્પાયો. અસ્સાતિ અસ્સ ધમ્મસ્સ. નાનુભોન્તીતિ ન વિન્દન્તિ. તેસં તે ધમ્મા દુગ્ગહિતત્તા ઉપારમ્ભમાનદપ્પમક્ખપલાસાદિહેતુભાવેન દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. ભણ્ડાગારે નિયુત્તો ભણ્ડાગારિકો, ભણ્ડાગારિકો વિયાતિ ભણ્ડાગારિકો, ધમ્મરતનાનુપાલકો. અઞ્ઞં અત્થં અનપેક્ખિત્વા ભણ્ડાગારિકસ્સેવ સતો પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ.

તાસંયેવાતિ અવધારણં પાપુણિતબ્બાનં છળભિઞ્ઞાચતુપટિસમ્ભિદાનં વિનયે પભેદવચનાભાવં સન્ધાય વુત્તં. વેરઞ્જકણ્ડે હિ તિસ્સો વિજ્જાવ વિભત્તાતિ. દુતિયે તાસંયેવાતિ અવધારણં ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા અપેક્ખિત્વા કતં, ન તિસ્સો વિજ્જા. તા હિ છસુ અભિઞ્ઞાસુ અન્તોગધાતિ સુત્તે વિભત્તાયેવાતિ. ઞત્વા સઙ્ગય્હમાનન્તિ યોજના. તેસન્તિ તેસં પિટકાનં. સબ્બમ્પીતિ સબ્બમ્પિ બુદ્ધવચનં.

અત્થાનુલોમનામતો અનુલોમિકો. અનુલોમિકત્તંયેવ વિભાવેતું ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. એકનિકાયમ્પીતિ એકસમૂહમ્પિ. પોણિકા ચ ચિક્ખલ્લિકા ચ ખત્તિયા, તેસં નિવાસો પોણિકનિકાયો ચિક્ખલ્લિકનિકાયો ચ. એવં ધમ્મક્ખન્ધતો ચતુરાસીતિ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનીતિ બુદ્ધવચનપિટકાદીનિ નિટ્ઠાપેત્વા અનેકચ્છરિયપાતુભાવપટિમણ્ડિતાય સઙ્ગીતિયા પઠમબુદ્ધવચનાદિકો સબ્બો વુત્તપ્પભેદો અઞ્ઞોપિ ઉદ્દાનસઙ્ગહાદિભેદો સઙ્ગીતિયા ઞાયતીતિ એતસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘એવમેતં સબ્બમ્પી’’તિઆદિ આરદ્ધં. અયં અભિધમ્મો પિટકતો અભિધમ્મપિટકન્તિઆદિના પિટકાદિભાવદસ્સનેનેવ મજ્ઝિમબુદ્ધવચનભાવો તથાગતસ્સ ચ આદિતો આભિધમ્મિકભાવો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો.

એત્થ સિયા ‘‘યદિ તથાગતભાસિતભાવો અભિધમ્મસ્સ સિદ્ધો સિયા, મજ્ઝિમબુદ્ધવચનભાવો ચ સિદ્ધો ભવેય્ય, સો એવ ચ ન સિદ્ધો’’તિ તસ્સ વિનયાદીહિ બુદ્ધભાસિતભાવં સાધેતું વત્થું દસ્સેન્તો ‘‘તં ધારયન્તેસુ ભિક્ખૂસૂ’’તિઆદિમાહ. સબ્બસામયિકપરિસાયાતિ સબ્બનિકાયિકપરિસાય પઞ્ચપિ નિકાયે પરિયાપુણન્તિયા. ન ઉગ્ગહિતન્તિ સકલસ્સ વિનયપિટકસ્સ અનુગ્ગહિતત્તા આહ. વિનયમત્તં ઉગ્ગહિતન્તિ વિભઙ્ગદ્વયસ્સ ઉગ્ગહિતત્તા આહ. વિનયં અવિવણ્ણેતુકામતાય ‘‘અભિધમ્મં પરિયાપુણસ્સૂ’’તિ ભણન્તસ્સ અનાપત્તિં, અભિધમ્મે અનોકાસકતં ભિક્ખું પઞ્હં પુચ્છન્તિયા પાચિત્તિયઞ્ચ વદન્તેન ભગવતા અભિધમ્મસ્સ બુદ્ધભાસિતભાવો દીપિતો બુદ્ધભાસિતેહિ સુત્તાદીહિસહ વચનતો, બાહિરકભાસિતેસુ ચ ઈદિસસ્સ વચનસ્સ અભાવા.

ઇતોપિ બલવતરં આભિધમ્મિકસ્સ સાધુકારદાનેન વિચિકિચ્છાવિચ્છેદસ્સ કતત્તા. કમ્મતો અઞ્ઞં કમ્મં કમ્મન્તરં, તં કામાવચરાદિં રૂપાવચરાદિભાવેન, કણ્હવિપાકાદિં સુક્કવિપાકાદિભાવેન કથેન્તો આલોળેતિ.

જિનચક્કેતિ જિનસાસને. વિસંવાદેતીતિ વિપ્પલમ્ભેતિ. ભેદકરવત્થૂસુ એકસ્મિન્તિ ‘‘ભાસિતં લપિતં તથાગતેન અભાસિતં અલપિતં તથાગતેનાતિ દીપેતી’’તિ એકસ્મિં સન્દિસ્સતિ. ઉત્તરિપિ એવં વત્તબ્બો…પે… ન અઞ્ઞેસં વિસયો…પે… નિદાનકિચ્ચં નામ નત્થીતિ અપાકટાનં કાલદેસદેસકપરિસાનં પાકટભાવકરણત્થં તદુપદેસસહિતેન નિદાનેન ભવિતબ્બં, અઞ્ઞેસં અવિસયત્તા દેસકો પાકટો, ઓક્કન્તિકાલાદીનં પાકટત્તા કાલો ચ, દેવલોકે દેસિતભાવસ્સ પાકટત્તા દેસપરિસા ચ પાકટાતિ કિં નિદાનકિચ્ચં સિયાતિ.

યત્થ ખન્ધાદયો નિપ્પદેસેન વિભત્તા, સો અભિધમ્મો નામ, તસ્મા તસ્સ નિદાનેન ખન્ધાદીનં નિપ્પદેસતોપિ પટિવિદ્ધટ્ઠાનેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન થેરો ‘‘મહાબોધિનિદાનો અભિધમ્મો’’તિ દસ્સેતિ. ‘‘સો એવં પજાનામિ સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિત’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૨) નયેન પચ્ચયાદીહિ વેદનં ઉપપરિક્ખન્તો ખન્ધાદિપદેસાનં વેદનાક્ખન્ધાદીનં વસેન વિહાસિ. ધમ્મેતિ કુસલાદિઅરણન્તે.

ધમ્મં પરિવત્તેન્તોતિ સાટ્ઠકથં પાળિં પરિવત્તેન્તો એતં પરવાદીચોદનં પત્વા ‘‘અયં પરવાદી’’તિઆદિમાહ. અમ્હાદિસેસુ નિદાનં જાનન્તેસુ પટિસરણેસુ વિજ્જમાનેસુ અપ્પટિસરણો અરઞ્ઞે કન્દન્તો વિય નિદાનસબ્ભાવે સક્ખિભૂતેસુપિ અમ્હેસુ વિજ્જમાનેસુ અસક્ખિકં અડ્ડં કરોન્તો વિય હોતિ, નિદાનસ્સ અત્થિભાવમ્પિ ન જાનાતિ, નનુ એતં નિદાનન્તિ કથેન્તો એવમાહ. એકમેવાતિ દેસનાનિદાનમેવ અજ્ઝાસયાનુરૂપેન દેસિતત્તા. દ્વે નિદાનાનીતિ અધિગન્તબ્બદેસેતબ્બધમ્માનુરૂપેન દેસિતત્તા. અભિધમ્માધિગમસ્સ મૂલં અધિગમં નિદેતીતિ અધિગમનિદાનં. બોધિઅભિનીહારસદ્ધાયાતિ યાય સદ્ધાય દીપઙ્કરદસબલસ્સ સન્તિકે બોધિયા ચિત્તં અભિનીહરિ પણિધાનં અકાસિ.

સુમેધકથાવણ્ણના

ચતુરો ચ અસઙ્ખિયેતિ (બુ. વં. અટ્ઠ. ૨.૧-૨) ઉદ્ધં આરોહનવસેન અતિક્કમિત્વા અમરં નામ નગરં અહોસીતિ વચનસેસયોજના કાતબ્બા. દસહીતિ હત્થિઅસ્સરથભેરીસઙ્ખમુદિઙ્ગવીણાગીતસમ્મતાળેહિ ‘‘અસ્નાથ પિવથ ખાદથા’’તિ દસમેન સદ્દેન. તે પન એકદેસેન દસ્સેતું ‘‘હત્થિસદ્દ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. હત્થિસદ્દન્તિ કરણત્થે ઉપયોગો દટ્ઠબ્બો. ભેરીસઙ્ખરથાનઞ્ચ સદ્દેહિ અવિવિત્તન્તિ વા ઘોસિતન્તિ વા યોજેતબ્બં. હત્થિસદ્દન્તિ વા હત્થિસદ્દવન્તં નગરં. ખાદથ પિવથ ચેવાતિ ઇતિ-સદ્દો ઞાતત્થત્તા અપ્પયુત્તો દટ્ઠબ્બો.

સબ્બઙ્ગસમ્પન્નં ઉય્યાનપોક્ખરણીઆદિસમ્પન્નત્તા. લક્ખણેતિ ઇત્થિલક્ખણે પુરિસલક્ખણે ચ. ઇતિહાસેતિ પોરાણે. સધમ્મેતિ અત્તનો તેવિજ્જધમ્મે ચ યઞ્ઞવિધિઆદિકે ચ. પારમિન્તિ પારઞાણં પારાધિગમં ગતો. ચિન્તેસહન્તિ ચિન્તેસિં અહં સુમેધભૂતોતિ સત્થા વદતિ. અત્થિ હેહિતીતિ સો વિજ્જમાનો ભવિસ્સતિ. ન હેતુયેતિ અભવિતું. એવમેવાતિ એવમેવં. ન ગવેસતીતિ ન ગન્તું એસતિ ન ઇચ્છતિ નાનુગચ્છતિ વા. ધોવેતિ ધોવન્તે. સેરીતિ સાયત્તિકો. સયંવસીતિ સવસો. મહાચોરસમો વિયાતિ કાયસારાગવસેન દુચ્ચરિતાનેસનેહિ કુસલભણ્ડચ્છેદના. નાથાતિ નાથવન્તો. પઞ્ચદોસવિવજ્જિતન્તિ એવમાદિકસ્સ અત્થો કેસુચિ અટ્ઠકથાપોત્થકેસુ લિખિતોતિ કત્વા ન વક્ખામ.

સાસનેતિ એત્થ તાપસસાસનં ઝાનાભિઞ્ઞા ચ. વસીભૂતસ્સ સતો. મયિ એવંભૂતે દીપઙ્કરો જિનો ઉપ્પજ્જિ. સોધેતિ જનો. અઞ્જસં વટુમાયનન્તિ પરિયાયવચનેહિ મગ્ગમેવ વદતિ. મા નં અક્કમિત્થાતિ એત્થ નન્તિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો. ઘાતિયામહન્તિ એત્થ ચ અ-ઇતિ ચ હં-ઇતિ ચ નિપાતા, અહં-ઇતિ વા એકો નિપાતો સાનુનાસિકો કતો. આહુતીનન્તિ દક્ખિણાહુતીનં. મન્તિ મમ, મં વા અબ્ર્વિ.

કપ્પે અતિક્કમિત્વા વુત્તેપિ બોધિમ્હિ માતાદિસંકિત્તને સઙ્ગણ્હિતું ‘‘બોધિ તસ્સ ભગવતો’’તિઆદિમાહ. સુખેનાતિ ઉત્તમેન સુખેન. અસમોતિ તાપસેહિ અસમો. અભિઞ્ઞાસુખતોપિ વિસિટ્ઠં ઈદિસં બુદ્ધત્તબ્યાકરણજં સુખં અલભિં. યાતિ યાનિ નિમિત્તાનિ. આભુજતીતિ આવત્તતિ. અભિરવન્તીતિ સદ્દં કરોન્તિ. છુદ્ધાતિ નિક્ખન્તા. નુદ્ધંસતીતિ ન ઉદ્ધં ગચ્છતિ. ઉભયન્તિ ઉભયવચનં. ધુવસસ્સતન્તિ એકન્તસસ્સતં, અવિપરીતમેવાતિ અત્થો. આપન્નસત્તાનન્તિ ગબ્ભિનીનં. યાવતાદસ દિસા, તત્થ. ધમ્મધાતુયાતિ ધમ્મધાતુયં, સબ્બેસુ ધમ્મેસુ વિચિનામીતિ અત્થો.

યસ્સ સમ્પુણ્ણો, તં વમતેવ ઉદકં નિસ્સેસં. એતેતિ એકિસ્સાપિ દાનપારમિતાય અનેકપ્પકારતાય બહુવચનનિદ્દેસો કતો. પટિલગ્ગિતં રક્ખતીતિ વચનસેસો, ભુમ્મત્થે વા ઉપયોગો. ચતૂસુ ભૂમીસૂતિ પાતિમોક્ખાદીસુ સંવરભૂમીસુ. અદ્વેજ્ઝમાનસોતિ કદાચિ ખમનં કદાચિ અક્ખમનં, કસ્સચિ ખમનં કસ્સચિ અક્ખમનન્તિ એવં દ્વેધાભાવં અનાપન્નમાનસો હુત્વા. સચ્ચસ્સ વીથિ નામ દિટ્ઠાદિ ચ અદિટ્ઠાદિ ચ યથાભૂતંવ વત્થુ. અધિટ્ઠાનન્તિ કુસલસમાદાનાધિટ્ઠાનં, સમાદિન્નેસુ કુસલેસુ અચલતા અધિટ્ઠાનં નામ. પથવિયા ઉપેક્ખનં નામ વિકારાનાપત્તિ. અઞ્ઞત્રાતિ અઞ્ઞં. સભાવરસલક્ખણેતિ એત્થ ભાવોતિ અવિપરીતતા વિજ્જમાનતા, સહ ભાવેન સભાવો, અવિપરીતો અત્તનો બોધિપરિપાચનકિચ્ચસઙ્ખાતો રસો, અનવજ્જવત્થુપરિચ્ચાગાદિસઙ્ખાતં લક્ખણઞ્ચ સભાવરસલક્ખણં, તતો સમ્મસતો. ધમ્મતેજેનાતિ ઞાણતેજેન. ચલતાતિ ચલતાય કમ્પનતાય. સેસીતિ સયિ. મા ભાથાતિ મા ભાયિત્થ. સબ્બીતિયોતિ સબ્બા ઈતિયો ઉપદ્દવા તં વિવજ્જન્તુ.

સુમેધકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પવચ્છતીતિ દેતિ. યોગેનાતિ ઉપાયેન. સમિંસૂતિ સન્નિપતિંસુ. અપ્પત્તમાનસાતિ અપ્પત્તઅરહત્તા ભિક્ખૂ ગરહિતા ભવન્તિ. રિત્તાતિ સુઞ્ઞા અન્તરહિતા. સાલકલ્યાણી નામ એકો રુક્ખો. બુદ્ધચક્કવત્તિકાલેયેવ કિર એકાહેનેવ ઉપ્પજ્જતિ.

લિઙ્ગસમ્પત્તીતિ પુરિસલિઙ્ગતા. હેતૂતિ તિહેતુકપટિસન્ધિતા. ગુણસમ્પત્તીતિ અભિઞ્ઞાસમાપત્તિલાભિતા. અધિકારોતિ બુદ્ધાનં સક્કારકરણં. છન્દતાતિ બુદ્ધત્તપ્પત્તિયં છન્દસમાયોગો. સબ્બઙ્ગસમ્પન્નાતિ અટ્ઠઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા કતપણિધાના. પક્ખિકાતિ પીઠસપ્પિકા. પણ્ડકાતિ ઉભયલિઙ્ગરહિતા. બોધિસત્તા ચ બ્રહ્મલોકૂપપત્તિપઠમકપ્પિકેસુ કાલેસુ ઉભયલિઙ્ગરહિતા હોન્તિ, ન પન પણ્ડકપરિયાપન્નાતિ એતમત્થં દસ્સેતું ‘‘પરિયાપન્ના ન ભવન્તી’’તિ વુત્તં, યથાવુત્તેસુ વા દોસેસુ સબ્બેસુ પરિયાપન્ના ન ભવન્તિ, બોધિસત્તેસુ વા પરિયાપન્ના તદન્તોગધા, પરિચ્છિન્નસંસારત્તા વા પરિયાપન્ના બોધિસત્તા ઉભતોબ્યઞ્જનપણ્ડકા ન ભવન્તીતિ અત્થો. સબ્બત્થ સુદ્ધગોચરા યસ્મા, તસ્મા મિચ્છાદિટ્ઠિં ન સેવન્તિ. મિચ્છાદિટ્ઠિન્તિ નત્થિકાહેતુકાકિરિયદિટ્ઠિં. ભવાભવેતિ ખુદ્દકે ચેવ મહન્તે ચ ભવે. ભોજપુત્તેતિ લુદ્દકે. લગનન્તિ સઙ્ગો. અઞ્ઞથાતિ લીનતા. ગામણ્ડલાતિ ગામદારકા. રૂપન્તિ વિપ્પકારં. અયં તાવ નિદાનકથા યાય અભિધમ્મસ્સ બુદ્ધભાસિતતાસિદ્ધીતિ અત્થયોજના કાતબ્બા.

નિદાનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડં

તિકમાતિકાપદવણ્ણના

ઇદાનિ પટિઞ્ઞાતકથં કાતું ‘‘ઇદાનિ ઇતિ મે…પે… કથનોકાસો સમ્પત્તો’’તિઆદિમાહ. ઇતો પટ્ઠાયાતિ કુસલધમ્મપદતો પટ્ઠાય.

૧. સબ્બપદેહિ લદ્ધનામોતિ તીસુપિ પદેસુ વેદનાસદ્દસ્સ વિજ્જમાનત્તા તેન લદ્ધનામો સબ્બપદેહિ લદ્ધનામો હોતિ. નનુ સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્માતિ ચત્તારિ પદાનિ, એવં સેસેસુપીતિ દ્વાદસેતાનિ પદાનિ, ન તીણીતિ વેદનાસદ્દસ્સ પદત્તયાવયવત્તં સન્ધાય ‘‘સબ્બપદેહી’’તિ વુચ્ચેય્ય, ન યુત્તં. ‘‘વેદનાયા’’તિ હિ વિસું પદં ન કસ્સચિ પદસ્સ અવયવો હોતિ, નાપિ સુખાદિપદભાવં ભજતીતિ તેન લદ્ધનામો કથં સબ્બપદેહિ લદ્ધનામો સિયાતિ? અધિપ્પેતપ્પકારત્થગમકસ્સ પદસમુદાયસ્સ પદત્તા. પજ્જતિ અવબુજ્ઝીયતિ એતેનાતિ હિ પદં, ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા’’તિ એતેન ચ પદસમુદાયેન યથાધિપ્પેતો અત્થો સમત્તો વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા સો પદસમુદાયો ‘‘પદ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એવં ઇતરેપિ વેદિતબ્બા. તસ્મા તેસં તિણ્ણં સમુદાયાનં અવયવેન લદ્ધનામો સબ્બપદેહિ લદ્ધનામોતિ યુત્તો.

ગન્થતો ચ અત્થતો ચાતિ એત્થ હેતુપદસહેતુકપદાદીહિ સમ્બન્ધત્તા ગન્થતો ચ હેતુઅત્થસહેતુકત્થાદીહિ સમ્બન્ધત્તા અત્થતો ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. સહેતુકહેતુસમ્પયુત્તદુકા હિ હેતુદુકે હેતૂહિ સમ્બન્ધત્તા હેતુદુકસમ્બન્ધા, હેતુસહેતુકદુકો હેતુદુકસહેતુકદુકસમ્બન્ધો ઉભયેકપદવસેન. તથા હેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો હેતુદુકહેતુસમ્પયુત્તદુકસમ્બન્ધો, નહેતુસહેતુકદુકો એકદ્વિપદવસેન હેતુદુકસહેતુકદુકસમ્બન્ધોતિ. કણ્ણિકા વિયાતિ પુપ્ફમયકણ્ણિકા વિય. ઘટા વિયાતિ પુપ્ફહત્થકાદીસુ પુપ્ફાદીનં સમૂહો વિય. કણ્ણિકાઘટાદીસુ હિ પુપ્ફાદીનિ વણ્ટાદીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધાનિ હોન્તીતિ તથાસમ્બન્ધતા એતેસં દુકાનં વુત્તા. દુકસામઞ્ઞતોતિ અઞ્ઞેહિ હેતુદુકાદીહિ દુકવસેન સમાનભાવા. અઞ્ઞેહીતિ સારમ્મણદુકાદીહિ. અસઙ્ગહિતો પદેસો યેસં અત્થિ, તે સપ્પદેસા. યેસં પન નત્થિ, તે નિપ્પદેસા.

‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલ’’ન્તિ એવં પુચ્છિતમેવત્થં પાકટં કત્વા પુચ્છિતું ‘‘કચ્ચિ ભોતો અનામય’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા કુસલસદ્દો અનામયત્થો હોતિ. બાહિતિકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૬૧) ભગવતો કાયસમાચારાદયો વણ્ણેન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અનવજ્જો’’તિ કુસલો કાયસમાચારો વુત્તો. ન હિ ભગવતો સુખવિપાકં કમ્મં અત્થીતિ સબ્બસાવજ્જરહિતા કાયસમાચારાદયો કુસલાતિ વુત્તા. કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ ચ બોધિપક્ખિયધમ્મા ‘‘કુસલા’’તિ વુત્તા. તે ચ વિપસ્સનામગ્ગફલસમ્પયુત્તા ન એકન્તેન સુખવિપાકાયેવાતિ અનવજ્જત્થો કુસલસદ્દો. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનન્તિ કુસલસદ્દયોગેન ભુમ્મત્થે સામિવચનં, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં વા નામકિરિયાપયોજનાદીસૂતિ અત્થો. નચ્ચગીતસ્સાતિ ચ સામિવચનં ભુમ્મત્થે, નચ્ચગીતસ્સ વિસેસેસૂતિ વા યોજેતબ્બં. કુસલાનં ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ પુઞ્ઞવિપાકનિબ્બત્તકકમ્મં ‘‘કુસલ’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મા હોન્તીતિ સુઞ્ઞધમ્મત્તા સભાવમત્તા હોન્તીતિ અત્થો. એવં ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સીતિ એત્થાપિ સુઞ્ઞતત્થો ધમ્મસદ્દો દટ્ઠબ્બો.

સલયન્તિ…પે… વિદ્ધંસેન્તીતિ એત્થ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમં અત્થવચનં. અથ વા સલનસ્સ અત્થદીપનાનિ ચલનાદીનિ તીણિ તદઙ્ગપ્પહાનાદીહિ યોજેતબ્બાનિ. અપ્પહીનભાવેન સન્તાને સયમાના અકુસલા ધમ્મા રાગાદિઅસુચિસમ્પયોગતો નાનાવિધદુક્ખહેતુતો ચ કુચ્છિતેન આકારેન સયન્તિ. ઞાણવિપ્પયુત્તાનમ્પિ ઞાણં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા કુસેન ઞાણેન પવત્તેતબ્બાતિ કુસલા. ઉપ્પન્નંસાનુપ્પન્નંસભાગેસુ સઙ્ગહિતત્તા ઉભયભાગગતં સંકિલેસપક્ખં પહાનાનુપ્પાદનેહિ લુનન્તિ સમ્મપ્પધાનદ્વયં વિય.

સત્તાદિગાહકાનં ચિત્તાનં ગોચરા સત્તાદયો વિય પઞ્ઞાય ઉપપરિક્ખિયમાના ન નિસ્સભાવા, કિન્તુ અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. ન ચ ધારિયમાનસભાવા અઞ્ઞો ધમ્મો નામ અત્થિ. ન હિ રુપ્પનાદીહિ અઞ્ઞે રૂપાદયો, કક્ખળાદીહિ ચ અઞ્ઞે પથવીઆદયો ધમ્મા વિજ્જન્તીતિ. અઞ્ઞથા પન અવબોધેતું ન સક્કાતિ નામવસેન વિઞ્ઞાતાવિઞ્ઞાતે સભાવધમ્મે અઞ્ઞે વિય કત્વા ‘‘અત્તનો સભાવં ધારેન્તી’’તિ વુત્તં. સપ્પચ્ચયધમ્મેસુ વિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘ધારીયન્તિ વા પચ્ચયેહી’’તિ આહ. ધારીયન્તીતિ ઉપધારીયન્તિ, લક્ખીયન્તીતિ અત્થો.

અકુસલાતિ કુસલપટિસેધનમત્તં કુસલાભાવમત્તવચનં તદઞ્ઞમત્તવચનં વા એતં ન હોતિ, કિન્તુ તપ્પટિપક્ખવચનન્તિ દસ્સેતું ‘‘મિત્તપટિપક્ખા અમિત્તા વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તપ્પટિપક્ખવચનતા ચ અબ્યાકતતતિયરાસિવચનેન વિઞ્ઞાયતિ. યદિ હિ કુસલાભાવમત્તવચનં અકુસલસદ્દો, તેન ન કોચિ ધમ્મો વુત્તોતિ અબ્યાકતવચનેનેવ ચ તતિયો રાસિ વુત્તો ન સિયા, કુસલા ચેવ ધમ્મા અબ્યાકતા ચાતિ દુકોવાયં આપજ્જતિ, ન તિકો, એવઞ્ચ સતિ અકુસલવચનેન ન કોચિ અત્થો. અથ સિયા, ‘‘અનબ્યાકતા’’તિ ચ વત્તબ્બં સિયા કુસલાનં વિય અબ્યાકતાનઞ્ચ અભાવમત્તસમ્ભવા, તસ્મા અભાવમત્તવચને અબ્યાકતભાવમત્તં વિય કુસલાભાવમત્તં અકુસલં ન કોચિ રાસીતિ ‘‘અબ્યાકતા’’તિ તતિયો રાસિ ન સિયા. તતિયરાસિભાવેન ચ અબ્યાકતા વુત્તાતિ અકુસલો ચ એકો રાસીતિ વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા નાભાવવચનતા, સભાવધારણાદિઅત્થેન ધમ્મસદ્દેન સમાનાધિકરણભાવતો ચ અકુસલસદ્દસ્સ કુસલાભાવમત્તવચનતા ન હોતિ, નાપિ તદઞ્ઞમત્તવચનતા તતિયરાસિવચનતો એવ. યદિ હિ કુસલેહિ અઞ્ઞે અકુસલા ચેતસિકેહિ અઞ્ઞે અચેતસિકા વિય, કુસલાકુસલવચનેહિ સબ્બેસં ધમ્માનં સઙ્ગહિતત્તા અસઙ્ગહિતસ્સ તતિયરાસિસ્સ અભાવા ચેતસિકદુકો વિય અયઞ્ચ દુકો વત્તબ્બો સિયા ‘‘કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા’’તિ, ન ‘‘અબ્યાકતા’’તિ તતિયો રાસિ વત્તબ્બો, વુત્તો ચ સો, તસ્મા ન તદઞ્ઞમત્તવચનં અકુસલસદ્દો, પારિસેસેન તપ્પટિપક્ખેસુ અ-કારસ્સ પયોગદસ્સનતો લોકે ‘‘અમિત્તા’’તિ સાસને ‘‘અલોભો’’તિ ઇધાપિ તપ્પટિપક્ખવચનતા અકુસલસદ્દસ્સ સિદ્ધા, તત્થ નિરુળ્હત્તા ચ ન ઇતરવચનતા, તપ્પટિપક્ખભાવો ચ વિરુદ્ધસભાવત્તા તપ્પહેય્યભાવતો ચ વેદિતબ્બો, ન કુસલવિનાસનતો. ન હિ કુસલા અકુસલેહિ પહાતબ્બા, મહાબલવતાય પન કુસલાયેવ પયોગનિપ્ફાદિતા સદાનુસયિતે અકુસલે તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદવસેન પજહન્તીતિ.

ન બ્યાકતાતિ અકથિતા. કથં પનેતે અકથિતા હોન્તિ, નનુ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા’’તિઆદીહિ તિકદુકપદેહિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવચનેહિ ફસ્સાદિવચનેહિ ચ કથિતાતિ? નો ન કથિતા, તાનિ પન વચનાનિ ઇધ અનધિપ્પેતાનિ અવુત્તત્તા અનનુવત્તનતો. ન હિ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા’’તિઆદિં વત્વા ‘‘અબ્યાકતા’’તિ વુત્તં, તસ્મા ન તાનિ ઇધ અનુવત્તન્તીતિ તબ્બચનીયભાવેન અકથિતતા ન હોતિ, કુસલાકુસલવચનાનિ પન ઇધ વુત્તત્તા અનુવત્તન્તીતિ તબ્બચનીયભાવેન અકથિતતા ઞાયતીતિ ‘‘કુસલાકુસલભાવેન અકથિતાતિ અત્થો’’તિ આહ. ન બ્યાકતાતિ વા અવિપાકા, અબ્યાકતવચનેનેવ ચ અવિપાકત્થા ઞાયન્તિ. ન હિ ભગવતો વચનં ઞાપકસાધનીયં, આસયાનુસયચરિયાદિકુસલેન ભગવતા યેસં અવબોધનત્થં ધમ્મા વુત્તા તેસં વચનાનન્તરં તદત્થપટિવેધતો, પચ્છિમેહિ પન યથા તેસં અવબોધનત્થં ભગવતા તં તં વચનં વુત્તં, યથા ચ તેહિ તદત્થો પટિવિદ્ધો, તં સબ્બં આચરિયે પયિરુપાસિત્વા સુત્વા વેદિતબ્બં હોતિ, તસ્મા કારણં અવત્વા ‘‘કુસલાકુસલભાવેન અકથિતાતિ અત્થો’’તિ આહ. યો ચ વદેય્ય ‘‘અકુસલવિપાકભાવેન અકથિતત્તા, કુસલા અબ્યાકતાતિ આપજ્જન્તિ, કુસલવિપાકભાવેન અકથિતત્તા અકુસલાપી’’તિ, સોપિ ‘‘અઞ્ઞાપકસાધનીયવચનો ભગવા’’તિ નિવારેતબ્બો અનુવત્તમાનવચનવચનીયભાવેન અકથિતસ્સ ચ અબ્યાકતભાવતો. ન હિ અવિપાકવચનં વુત્તં કુસલવચનઞ્ચ અવુત્તં, યતો અવિપાકવચનસ્સ અધિકતભાવો કુસલસ્સ ચ તબ્બચનીયભાવેન અકથિતભાવો સિયા, તસ્મા ન કુસલાનં અબ્યાકતતા, એવં અકુસલાનઞ્ચ અનબ્યાકતભાવે યોજના કાતબ્બા.

અથ વા વિ-સદ્દો વિરોધવચનો, આ-સદ્દો અભિમુખભાવપ્પકાસનો, તસ્મા અત્તનો પચ્ચયેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધાભિમુખા કતા, લક્ખણવિરોધતો વિનાસકવિનાસિતબ્બતો ચાતિ બ્યાકતા, કુસલાકુસલા. ન બ્યાકતાતિ અબ્યાકતા. તે હિ લક્ખણતો કુસલાકુસલા વિય વિરુદ્ધા ન હોન્તિ. ન હિ અવિપાકતા દુક્ખવિપાકતા વિય સુખવિપાકતાય સુખવિપાકતા વિય ચ દુક્ખવિપાકતાય સુખદુક્ખવિપાકતાહિ વિરુજ્ઝતીતિ નાપિ તે કિઞ્ચિ પજહન્તિ, ન ચ તે કેનચિ પહાતબ્બાતિ અયમેત્થ અત્તનોમતિ.

અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણાતિ એત્થ નત્થિ એતેસં અવજ્જન્તિ અનવજ્જા, ગરહિતબ્બભાવરહિતા નિદ્દોસાતિ અત્થો. તેન નેસં અગરહિતબ્બભાવં દસ્સેતિ, ન ગારય્હવિરહમત્તં. અઞ્ઞેપિ અત્થિ નિદ્દોસા અબ્યાકતાતિ અનવજ્જવચનમત્તેન તેસમ્પિ કુસલતાપત્તિદોસં દિસ્વા તં પરિહરિતું સુખવિપાકવચનં આહ. અવજ્જપટિપક્ખા વા ઇધ અનવજ્જાતિ વુત્તા, ન બાહિતિકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૬૧) વિય પટિપ્પસ્સદ્ધાવજ્જા વિરહિતાવજ્જમત્તા વા, તસ્મા અનવજ્જવચનેન અવજ્જવિનાસનભાવો દસ્સિતો. અબ્યાકતેહિ પન વિસિટ્ઠં કુસલાકુસલાનં સાધારણં સવિપાકતાલક્ખણન્તિ તસ્મિં લક્ખણે વિસેસદસ્સનત્તં સુખવિપાકવચનં અવોચ. સિદ્ધો હિ પુરિમેનેવ અકુસલાબ્યાકતેહિ કુસલાનં વિસેસોતિ. સુખો વિપાકો એતેસન્તિ સુખવિપાકા. તેન કુસલાકુસલાનં સામઞ્ઞે વિપાકધમ્મભાવે સુખવિપાકવિપચ્ચનસભાવં દસ્સેતિ, ન તેસં સુખવિપાકસબ્ભાવમેવ. અનવજ્જા ચ તે સુખવિપાકા ચાતિ અનવજ્જસુખવિપાકા. કુસલા લક્ખીયન્તિ એતેનાતિ લક્ખણં, અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણં એતેસન્તિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા. નનુ તે એવ કુસલા અનવજ્જસુખવિપાકા, કથં તે સયમેવ અત્તનો લક્ખણં હોન્તીતિ? વિઞ્ઞાતાવિઞ્ઞાતસદ્દત્થભાવેન લક્ખણલક્ખિતબ્બભાવયુત્તિતો. કુસલસદ્દત્થવસેન હિ અવિઞ્ઞાતા કુસલા લક્ખિતબ્બા હોન્તિ, અનવજ્જસુખવિપાકસદ્દત્થભાવેન વિઞ્ઞાતા લક્ખણન્તિ યુત્તમેતં. અથ વા લક્ખીયતીતિ લક્ખણં, સભાવો. અનવજ્જસુખવિપાકા ચ તે લક્ખણઞ્ચાતિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા, અનવજ્જસુખવિપાકા હુત્વા લક્ખિયમાના સભાવા કુસલા નામાતિ અત્થો.

અથ વા અનવજ્જવચનેન અનવજ્જત્તં આહ, સુખવિપાકવચનેન સુખવિપાકત્તં, તસ્મા અનવજ્જઞ્ચ સુખવિપાકો ચ અનવજ્જસુખવિપાકં, તં લક્ખણં એતેસં કરણત્થે ચ કમ્મત્થે ચ લક્ખણસદ્દે સભાવભૂતન્તિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા, અનવજ્જસુખવિપાકસભાવેન લક્ખિયમાના તંસભાવવન્તો ચ કુસલાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અનવજ્જવચનેન પવત્તિસુખતં કુસલાનં દસ્સેતિ, સુખવિપાકવચનેન વિપાકસુખતં. પુરિમઞ્હિ અત્તનો પવત્તિસભાવવસેન લક્ખણતાવચનં, પચ્છિમં કાલન્તરે વિપાકુપ્પાદનસમત્થતાયાતિ. તથા પુરિમેન કુસલાનં અત્તસુદ્ધિં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન વિસુદ્ધવિપાકતં. પુરિમેન ચ કુસલં અકુસલસભાવતો નિવત્તેતિ, પચ્છિમેન અબ્યાકતસભાવતો સવિપાકત્તદીપકત્તા પચ્છિમસ્સ. પુરિમેન વા વજ્જપટિપક્ખભાવદસ્સનતો કિચ્ચટ્ઠેન રસેન અકુસલવિદ્ધંસનરસતં દીપેતિ, પચ્છિમેન સમ્પત્તિઅત્થેન ઇટ્ઠવિપાકરસતં. પુરિમેન ચ ઉપટ્ઠાનાકારટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન વોદાનપચ્ચુપટ્ઠાનતં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન ફલત્થેન સુખવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનતં. પુરિમેન ચ યોનિસોમનસિકારં કુસલાનં પદટ્ઠાનં વિભાવેતિ. તતો હિ તે અનવજ્જા જાતાતિ. પચ્છિમેન કુસલાનં અઞ્ઞેસં પદટ્ઠાનભાવં દસ્સેતિ. તે હિ સુખવિપાકસ્સ કારણં હોન્તીતિ. એત્થ ચ સુખવિપાકસદ્દે સુખસદ્દો ઇટ્ઠપરિયાયવચનન્તિ દટ્ઠબ્બો. ઇટ્ઠચતુક્ખન્ધવિપાકા હિ કુસલા, ન સુખવેદનાવિપાકાવ. સઙ્ખારદુક્ખોપસમસુખવિપાકતાય ચ સમ્ભવો એવ નત્થિ. ન હિ તંવિપાકોતિ. યદિ પન વિપાકસદ્દો ફલપરિયાયવચનં, નિસ્સન્દવિપાકેન ઇટ્ઠરૂપેનાપિ સુખવિપાકતા યોજેતબ્બા.

સાવજ્જદુક્ખવિપાકલક્ખણાતિ એત્થ ચ વુત્તવિધિઅનુસારેન અત્થો ચ યોજના ચ યથાસમ્ભવં વેદિતબ્બા. વિપાકારહતા કુસલાકુસલાનં લક્ખણભાવેન વુત્તા, તબ્ભાવેન અકથિતા અબ્યાકતા અવિપાકારહસભાવા હોન્તીતિ આહ ‘‘અવિપાકલક્ખણા અબ્યાકતા’’તિ. યથેવ હિ સુખદુક્ખવિપાકારહા સુખદુક્ખવિપાકાતિ એવંલક્ખણતા કુસલાકુસલાનં વુત્તા, એવમિધાપિ અવિપાકારહા અવિપાકાતિ એવંલક્ખણતા અબ્યાકતાનં વુત્તા. તસ્મા ‘‘અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો નત્થિ કમ્મવિપાકો, અત્થિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, ભવિસ્સતિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૪) એવંપકારાનં કુસલાકુસલાનં કુસલાકુસલભાવાનાપત્તિ અબ્યાકતભાવાપત્તિ વા ન હોતિ. ન હિ તે સુખદુક્ખવિપાકારહા ન હોન્તિ વિપાકધમ્મત્તા, અવિપાકારહા વા ન હોન્તિ અવિપાકધમ્મત્તાભાવાતિ.

કુસલાતિ વા ધમ્માતિ વાતિઆદીનીતિ કુસલધમ્મપદાનિ દ્વે, અકુસલધમ્મપદાનિ દ્વે, અબ્યાકતધમ્મપદાનિ દ્વેતિ. એકત્થનાનત્થાનીતિ વિસું વિસું દ્વિન્નં દ્વિન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખં એકત્થનાનત્થતં ચોદેતિ, ન છન્નં. દોસમેત્થ વત્તુકામો ચોદકો પુચ્છતીતિ ઞત્વા આચરિયો આહ ‘‘કિઞ્ચેત્થા’’તિ. એત્થ એકત્થનાનત્થતાયં કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અસમત્તા તે ચોદના, અવસિટ્ઠં તાવ બ્રૂહીતિ વુત્તં હોતિ. યદિ એકત્થાનિ ઇન્દસક્કસદ્દાનં વિય સદ્દમત્તે એવ ભેદો, એવં કુસલધમ્મસદ્દાનં, ન અત્થેતિ. યથા ‘‘ઇન્દો સક્કો’’તિ વુત્તે ‘‘ઇન્દો ઇન્દો’’તિ વુત્તસદિસં હોતિ, એવં ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ ઇદં વચનં ‘‘કુસલા કુસલા’’તિ વુત્તસદિસં હોતિ. એવં ઇતરેસુપિ ‘‘અકુસલા અકુસલા’’તિ વુત્તસદિસતા ‘‘અબ્યાકતા અબ્યાકતા’’તિ વુત્તસદિસતા ચ યોજેતબ્બા. અથ નાનત્થાનિ, ઇન્દકુવેરસદ્દાનં વિય સદ્દતો અત્થતો ચ કુસલધમ્મસદ્દાનં ભેદો, તથા અકુસલધમ્મસદ્દાદીનન્તિ છહિ પદેહિ ચતૂહિ પદેહિ ચ છ ચત્તારો ચ અત્થા ભિન્ના વુત્તાતિ કુસલત્તિકાદીનં કુસલછક્કાદિભાવો, હેતુદુકાદીનઞ્ચ હેતુચતુક્કાદિભાવો આપજ્જતીતિ.

નનુ તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં તિણ્ણં ઇન્દસદ્દાનં વિય રૂપાભેદા અત્થાભેદોતિ છક્કભાવો ન ભવિસ્સતિ, તસ્મા એવમિદં વત્તબ્બં સિયા ‘‘તિકદુકાનં ચતુક્કતિકભાવો આપજ્જતી’’તિ, ન વત્તબ્બં, તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં એકત્થાનં તિણ્ણં ઇન્દસદ્દાનં વિય વચને પયોજનાભાવા વુત્તાનં તેસં માસસદ્દાનં વિય અભિન્નરૂપાનઞ્ચ અત્થભેદો ઉપપજ્જતીતિ, એવમપિ યથા એકો માસસદ્દો અભિન્નરૂપો કાલં અપરણ્ણવિસેસં સુવણ્ણમાસઞ્ચ વદતિ, એવં ધમ્મસદ્દોપિ એકો ભિન્ને અત્થે વત્તુમરહતીતિ કાલાદીનં માસપદત્થતાય વિય તબ્બચનીયભિન્નત્થાનં ધમ્મપદત્થતાય અભેદોતિ ચતુક્કતિકભાવો એવ આપજ્જતીતિ, નાપજ્જતિ એકસ્સ સદ્દસ્સ જાતિગુણકિરિયાભિન્નાનં અનભિધાનતો. ન હિ માસ-સદ્દો એકો જાતિભિન્નાનં કાલાદીનં અન્તરેન સરૂપેકસેસં વાચકો હોતિ. ઇધ ચ યદિ સરૂપેકસેસો કતો સિયા, દુતિયો તતિયો ચ ધમ્મ-સદ્દો ન વત્તબ્બો સિયા, વુત્તો ચ સો, તસ્મા કુસલાદિ-સદ્દા વિય અભિન્નકુસલાદિજાતીસુ રૂપસામઞ્ઞેપિ માસ-સદ્દા વિય તયો વિનિવત્તઅઞ્ઞજાતીસુ વત્તમાના તયો દ્વે ચ ધમ્મ-સદ્દા આપન્નાતિ તિકદુકાનં છક્કચતુક્કભાવો એવ આપજ્જતીતિ.

પદાનઞ્ચ અસમ્બન્ધોતિ કુસલધમ્મપદાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં તથા અકુસલધમ્મપદાનં અબ્યાકતધમ્મપદાનઞ્ચ અસમ્બન્ધો આપજ્જતીતિ અત્થો. દ્વિન્નં દ્વિન્નઞ્હિ ઇચ્છિતો સમ્બન્ધો, ન સબ્બેસં છન્નં ચતુન્નં વા અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ. ઇદં પન કસ્મા ચોદેતિ, નનુ નાનત્થત્તે સતિ અત્થન્તરદસ્સનત્થં વુચ્ચમાનેસુ ધમ્મ-સદ્દેસુ કુસલાકુસલાબ્યાકત-સદ્દાનં વિય અસમ્બન્ધો વુત્તો યુત્તો એવાતિ? સચ્ચમેતં, અસમ્બન્ધં પન સિદ્ધં કત્વા પુરિમચોદના કતા ‘‘તિકદુકાનં છક્કચતુક્કભાવો આપજ્જતી’’તિ, ઇધ પન તં અસમ્બન્ધં સાધેતું ઇદં ચોદિતન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા એવમેત્થ યોજના કાતબ્બા – યદિ પન છક્કચતુક્કભાવં ન ઇચ્છસિ, પદાનં સમ્બન્ધેન ભવિતબ્બં યથાવુત્તનયેન, સો ચ સમાનવિભત્તીનં દ્વિન્નં દ્વિન્નં સમ્બન્ધો એકત્થત્તે સતિ યુજ્જેય્ય, ત્વં પન નાનત્થતં વદસીતિ પદાનઞ્ચ તે અસમ્બન્ધો આપજ્જતિ, નેવ નાપજ્જતીતિ. નિયમનત્થો ચ-સદ્દો. પુબ્બાપર…પે… નિપ્પયોજનાનિ નામ હોન્તીતિ છક્કચતુક્કભાવં અનિચ્છન્તસ્સ, નાનત્થતં પન ઇચ્છન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. અવસ્સઞ્ચ સમ્બન્ધો ઇચ્છિતબ્બો પુબ્બાપરવિરોધાપત્તિતોતિ દસ્સેતું ‘‘યાપિ ચેસા’’તિઆદિમાહ. પુચ્છા હિ પદવિપલ્લાસકરણેન ધમ્મા એવ કુસલાતિ કુસલધમ્મ-સદ્દાનં ઇધ ઉદ્દિટ્ઠાનં એકત્થતં દીપેતિ, તવ ચ નાનત્થતં વદન્તસ્સ નેવ હિ ધમ્મા કુસલાતિ કત્વા તાયપિ પુચ્છાય વિરોધો આપજ્જતિ, વુચ્ચતિ ચ તથા સા પુચ્છાતિ ન નાનત્થતા યુજ્જતિ.

અપરો નયોતિ ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિઆદીનં દ્વિન્નં દ્વિન્નં એકત્થત્તમેવ તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં એકત્થનાનત્થત્તેહિ ચોદેતિ. તિણ્ણં ધમ્માનં એકત્તાતિઆદિમ્હિ યથા તીહિ ઇન્દ-સદ્દેહિ વુચ્ચમાનાનં ઇન્દત્થાનં ઇન્દભાવેન એકત્તા તતો અનઞ્ઞેસં સક્કપુરિન્દદસહસ્સક્ખસદ્દત્થાનં એકત્તં, એવં તિણ્ણં ધમ્મ-સદ્દત્થાનં ધમ્મભાવેન એકત્તા તતો અનઞ્ઞેસં કુસલાકુસલાબ્યાકત-સદ્દત્થાનં એકત્તં આપજ્જતીતિ અત્થો. ધમ્મો નામ ભાવોતિ સભાવધારણાદિના અત્થેન ધમ્મોતિ વુત્તો, સો ચ સભાવસ્સેવ હોતિ, નાસભાવસ્સાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વદતિ. હોતુ ભાવો, તતો કિન્તિ? યદિ તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં નાનત્થતા, તીસુ ધમ્મેસુ યો કોચિ એકો ધમ્મો ભાવો, તતો અનઞ્ઞં કુસલં અકુસલં અબ્યાકતં વા એકેકમેવ ભાવો. ભાવભૂતા પન ધમ્મા અઞ્ઞે દ્વે અભાવા હોન્તીતિ તેહિ અનઞ્ઞે કુસલાદીસુ દ્વે યે કેચિ અભાવા. યોપિ ચ સો એકો ધમ્મો ભાવોતિ ગહિતો, સોપિ સમાનરૂપેસુ તીસુ ધમ્મસદ્દેસુ અયમેવ ભાવત્થો હોતીતિ નિયમસ્સ અભાવા અઞ્ઞસ્સ ભાવત્થત્તે સતિ અભાવો હોતીતિ તતો અનઞ્ઞસ્સપિ અભાવત્તં આપન્નન્તિ કુસલાદીનં સબ્બેસમ્પિ અભાવત્તાપત્તિ હોતિ. ન હિ ઇન્દસ્સ અમનુસ્સત્તે તતો અનઞ્ઞેસં સક્કાદીનં મનુસ્સત્તં અત્થીતિ.

નનુ એવમપિ એકસ્સ ભાવત્તં વિના અઞ્ઞેસં અભાવત્તં ન સક્કા વત્તું, તત્થ ચ એકેનેવ ભાવેન ભવિતબ્બન્તિ નિયમાભાવતો તિણ્ણમ્પિ ભાવત્તે સિદ્ધે તેહિ અનઞ્ઞેસં કુસલાદીનમ્પિ ભાવત્તં સિદ્ધં હોતીતિ? ન હોતિ તિણ્ણં ધમ્મ-સદ્દાનં નાનત્થભાવસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા. ન હિ તિણ્ણં ભાવત્તે નાનત્થતા અત્થિ, અનુઞ્ઞાતા ચ સા તયાતિ. નનુ તિણ્ણં ધમ્માનં અભાવત્તેપિ નાનત્થતા ન સિયાતિ? મા હોતુ નાનત્થતા, તવ પન નાનત્થતં પટિજાનન્તસ્સ ‘‘એસો દોસો’’તિ વદામિ, ન પન મયા નાનત્થતા એકત્થતા વા અનુઞ્ઞાતાતિ કુતો મે વિરોધો સિયાતિ. અથ વા અભાવત્તં આપન્નેહિ ધમ્મેહિ અનઞ્ઞે કુસલાદયોપિ અભાવા એવ સિયુન્તિ ઇદં વચનં અનિયમેન યે કેચિ દ્વે ધમ્મા અભાવત્તં આપન્ના, તેહિ અનઞ્ઞેસં કુસલાદીસુ યેસં કેસઞ્ચિ દ્વિન્નં કુસલાદીનં અભાવત્તાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં એકસ્સ ભાવત્તા. યમ્પિ વુત્તં ‘‘તેહિ ચ અઞ્ઞો કુસલપરોપિ અભાવો સિયા’’તિ, તં અનિયમદસ્સનત્થં વુત્તં, ન સબ્બેસં અભાવસાધનત્થં. અયઞ્હિ તત્થ અત્થો અકુસલપરસ્સ વા અબ્યાકતપરસ્સ વા ધમ્મસ્સ ભાવત્તે સતિ તેહિ અઞ્ઞો કુસલપરોપિ અભાવો સિયાતિ.

સબ્બમેતં અકારણન્તિ એત્થ કારણં નામ યુત્તિ. કુસલકુસલસદ્દાનં વિય એકન્તએકત્થતં, કુસલરૂપચક્ખુમ-સદ્દાનં વિય એકન્તનાનત્થતઞ્ચ વિકપ્પેત્વા યાયં પુનરુત્તિ છક્કચતુક્કાપત્તિ અસમ્બન્ધવિરોધાભાવાપત્તિ દોસારોપનયુત્તિ વુત્તા, સબ્બા સા અયુત્તિ, તથા એકત્થનાનત્થતાભાવતોતિ વુત્તં હોતિ. યા યા અનુમતિ યથાનુમતિ અનુમતિયા અનુમતિયા વોહારસિદ્ધિતો. અનુમતિયા અનુરૂપં વા યથાનુમતિ, યથા અનુમતિ પવત્તા, તથા તદનુરૂપં વોહારસિદ્ધિતોતિ અત્થો. અનુમતિ હિ વિસેસનવિસેસિતબ્બાભાવતો અચ્ચન્તમભિન્નેસુ કત્થચિ કિરિયાગુણાદિપરિગ્ગહવિસેસેન અવિવટસદ્દત્થવિવરણત્થં પવત્તા યથા ‘‘સક્કો ઇન્દો પુરિન્દદો’’તિ. કત્થચિ અચ્ચન્તં ભિન્નેસુ યથા ‘‘ધવો ખદિરો પલાસો ચ આનીયન્તૂ’’તિ. કત્થચિ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવતો ભેદાભેદવન્તેસુ સેય્યથાપિ ‘‘નીલુપ્પલં પણ્ડિતપુરિસો’’તિ, તાય તાય અનુમતિયા તદનુરૂપઞ્ચ તે તે વોહારા સિદ્ધા. તસ્મા ઇહાપિ કુસલધમ્મ-સદ્દાનં વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવતો વિસેસત્થસામઞ્ઞત્થપરિગ્ગહેન સમાને અત્થે ભેદાભેદયુત્તે પવત્તિ અનુમતાતિ તાય તાય અનુમતિયા તદનુરૂપઞ્ચ સિદ્ધો એસો વોહારો. તસ્મા વુત્તં ‘‘સબ્બમેતં અકારણ’’ન્તિ.

અત્તનો અત્તનો અત્થવિસેસં તસ્સ દીપેન્તીતિ અત્તના પરિગ્ગહિતં અત્તના વુચ્ચમાનં અનવજ્જસુખવિપાકાદિકુસલાદિભાવં ધમ્મ-સદ્દસ્સ દીપેન્તિ તદત્થસ્સ તબ્ભાવદીપનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. ન હિ ધમ્મ-સદ્દો કુસલાદિભાવો હોતીતિ. ઇમિનાવાતિ ‘‘ધમ્મ-સદ્દો પરિયત્તિઆદીસુ દિસ્સતી’’તિઆદિના ‘‘અત્તનો સભાવં ધારેન્તી’’તિઆદિના ચ નયેન. સો હિ સબ્બત્થ સમાનો, ન કુસલ-સદ્દો આરોગ્યાદીસુ દિસ્સતીતિ ‘‘કુચ્છિતે સલયન્તી’’તિઆદિકો, સો ચ વિસેસનયો ‘‘ઇતો પરં વિસેસમત્તમેવ વક્ખામા’’તિ એતેન અપનીતોતિ દટ્ઠબ્બો. ન હિ કુસલાદિવિસેસં ગહેત્વા પવત્તા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તાતિઆદયો વિસેસાતિ.

૨. સુખસ્સ ચ પહાનાતિ એત્થ સુખિન્દ્રિયં ‘‘સુખ’’ન્તિ વુત્તં, તઞ્ચ સુખવેદનાવ હોતીતિ ‘‘સુખવેદનાયં દિસ્સતી’’તિ વુત્તં, ન પન ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના સુખા વેદના’’તિએવમાદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૯ આદયો) સુખ-સદ્દો વિય સુખવેદનાસદ્દેન સમાનત્થત્તા. અયઞ્હિ સુખિન્દ્રિયત્થો સુખ-સદ્દો કાયસુખનં કાયાનુગ્ગહં સાતવિસેસં ગહેત્વા પવત્તો, ન પન સુખા વેદના ‘‘યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા (મ. નિ. ૧.૪૦૯), યો સુખં દુક્ખતો’’તિએવમાદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૫૩) સુખ-સદ્દો વિય સાતસામઞ્ઞં ગહેત્વા પવત્તોતિ. યસ્મિં સતિ સુખહેતૂનં પવત્તિ, તં સુખમૂલં. બુદ્ધુપ્પાદે ચ કામસમતિક્કમાદિકે વિરાગે ચ સતિ સુખહેતૂનં પુઞ્ઞપસ્સદ્ધિઆદીનં પવત્તિ હોતીતિ તં ‘‘સુખમૂલં સુખ’’ન્તિ વુત્તં. સુખસ્સ ચ આરમ્મણત્તા ‘‘રૂપં સુખ’’ન્તિ વુત્તં. પુઞ્ઞાનીતિ યદિદં વચનં, તં સુખસ્સ ચ અધિવચનં ઇટ્ઠવિપાકસ્સ અધિવચનં તદત્થસ્સ ઇટ્ઠવિપાકવિપચ્ચનતોતિ અત્થો. સુખપચ્ચયાનં રૂપાદીનં ઇટ્ઠાનં ઠાનં ઓકાસો સગ્ગા નન્દનઞ્ચાતિ ‘‘સુખા સગ્ગા સુખં નન્દન’’ન્તિ વુત્તં. દિટ્ઠધમ્મેતિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે. સુખવિહારાતિ પઠમજ્ઝાનવિહારાદી. નીવરણાદિબ્યાબાધરહિતત્તા ‘‘અબ્યાબજ્ઝા’’તિ વુત્તા. સબ્બસઙ્ખારદુક્ખનિબ્બાપનતો તંનિરોધત્તા વા ‘‘નિબ્બાનં સુખ’’ન્તિ વુત્તં. આદિ-સદ્દેન ‘‘અદુક્ખમસુખં સન્તં, સુખમિચ્ચેવ ભાસિત’’ન્તિ અદુક્ખમસુખે. ‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા પરિયાયેન સુખા વેદના દુક્ખા વેદના’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૬૭) સુખોપેક્ખાસુ ચ ઇટ્ઠાસૂતિ એવમાદીસુ પવત્તિ સઙ્ગહિતા.

દુક્ખવત્થૂતિ દુક્ખસ્સ ઓકાસો. અત્તનો પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ હિ તં દુક્ખં જાતિઆદીસુ વિજ્જમાનેસુ તબ્બત્થુકં હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. દુક્ખપચ્ચયેતિ દુક્ખહેતુમ્હિ, દુક્ખસ્સ જનકેતિ અત્થો. દુક્ખપચ્ચયટ્ઠાનેતિ દુક્ખજનકકમ્મસ્સ સહાયભૂતાનં અનિટ્ઠરૂપાદિપચ્ચયાનં ઠાને. પચ્ચયસદ્દો હિ જનકે જનકસહાયે ચ પવત્તતીતિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૧૫, ૪૫-૪૬, ૭૬) સઙ્ખારદુક્ખાદીસુ પવત્તિ દટ્ઠબ્બા. સમ્પયુત્તે વત્થુઞ્ચ કરજકાયં સુખયતિ લદ્ધસ્સાદે અનુગ્ગહિતે કરોતીતિ સુખા. સુખાતિ વેદનાસદ્દમપેક્ખિત્વા સુખભાવમત્તસ્સ અપ્પકાસનેન નપુંસકલિઙ્ગતા ન કતા. સભાવતો સઙ્કપ્પતો ચ યં ઇટ્ઠં, તદનુભવનં ઇટ્ઠાકારાનુભવનં વા ઇટ્ઠાનુભવનં.

સમન્તિ અવિસમં. સમા એકીભાવૂપગતા વિય યુત્તા, સમં વા સહ યુત્તાતિ યોજેતબ્બં. એકુપ્પાદાતિ એકો સમાનો ઉપ્પાદો એતેસન્તિ એકુપ્પાદા, સમાનપચ્ચયેહિ સહુપ્પત્તિકાતિ અત્થો. સહુપ્પત્તિકાનં રૂપારૂપાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ ‘‘એકનિરોધા’’તિ વુત્તં, યે સમાનુપ્પાદા સમાનનિરોધા ચ, તે સમ્પયુત્તાતિ રૂપારૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયોગો નિવારિતો હોતિ. એવમપિ અવિનિબ્ભોગરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ ‘‘એકવત્થુકા’’તિ વુત્તં, યે એકુપ્પાદા એકનિરોધા એકવત્થુકા ચ, તે સમ્પયુત્તાતિ. એવમપિ અવિનિબ્ભોગરૂપેસુ એકં મહાભૂતં સેસમહાભૂતોપાદારૂપાનં નિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ તેન તાનિ એકવત્થુકાનીતિ, ચક્ખાદિનિસ્સયભૂતાનિ વા ભૂતાનિ એકં વત્થુ એતેસુ સન્નિસ્સિતન્તિ એકવત્થુકાનીતિ કપ્પેન્તસ્સ તેસં સમ્પયુત્તતાપત્તિ સિયાતિ તન્નિવારણત્થં ‘‘એકારમ્મણા’’તિ વુત્તં, યે એકુપ્પાદા…પે… એકારમ્મણા ચ હોન્તિ, તે સમ્પયુત્તાતિ. પટિલોમતો વા એકારમ્મણાતિ વુત્તે એકવીથિયઞ્ચ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનાનં નાનાવીથિયં પરસન્તાને ચ એકસ્મિં આરમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનાનં ભિન્નવત્થુકાનં સમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ ‘‘એકવત્થુકા’’તિ વુત્તં, યે એકવત્થુકા હુત્વા એકારમ્મણા, તે સમ્પયુત્તાતિ. એવમપિ સમ્પટિચ્છનસન્તીરણાદીનં સમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ ‘‘એકનિરોધા’’તિ વુત્તં, યે એકનિરોધા હુત્વા એકવત્થુકા એકારમ્મણા, તે સમ્પયુત્તાતિ. કિં પન નાનુપ્પાદાપિ એવં તિવિધલક્ખણા હોન્તિ, અથ એકુપ્પાદા એવાતિ વિચારણાય એકુપ્પાદા એવ એવં તિવિધલક્ખણા હોન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘એકુપ્પાદા’’તિ વુત્તં.

૩. વિપક્કભાવમાપન્નાનં અરૂપધમ્માનન્તિ યથા સાલિબીજાદીનં ફલાનિ તંસદિસાનિ નિબ્બત્તાનિ વિપક્કાનિ નામ હોન્તિ, વિપાકનિરુત્તિઞ્ચ લભન્તિ, ન મૂલઙ્કુરપત્તખન્ધનાળાનિ, એવં કુસલાકુસલાનં ફલાનિ અરૂપધમ્મભાવેન સારમ્મણભાવેન સુક્કકણ્હાદિભાવેન ચ તંસદિસાનિ વિપક્કભાવમાપન્નાનીતિ વિપાકનિરુત્તિં લભન્તિ, ન રૂપધમ્મા કમ્મનિબ્બત્તાપિ કમ્માસદિસાતિ દસ્સેતું વુત્તં. જાતિજરાસભાવાતિ જાયનજીરણસભાવા. વિપાકપકતિકાતિ વિપચ્ચનપકતિકા. વિપચ્ચનસભાવતા ચ અનુપચ્છિન્નાવિજ્જાતણ્હામાનસન્તાને સબ્યાપારતા, તેન અભિઞ્ઞાદિકુસલાનં ભાવનાયપહાતબ્બાદિઅકુસલાનઞ્ચ વિપાકાનુપ્પાદનેપિ વિપાકધમ્મતા સિદ્ધા હોતિ. વિપક્કભાવન્તિ ચેત્થ ભાવ-સદ્દેન સભાવો એવ વુત્તો. તં યથાવુત્તં વિપક્કસભાવં દુતિયસ્સ વુત્તં વિપચ્ચનસભાવઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘ઉભયસભાવપટિક્ખેપવસેના’’તિ આહ.

૪. ઉપેતેન આદિન્ના ઉપાદિન્ના. કિં પન તં ઉપેતં, કેન ચ ઉપેતં, કથઞ્ચ ઉપેતં, કે ચ તેન આદિન્નાતિ? સતિ ચ લોકુત્તરાનં કેસઞ્ચિ આરમ્મણભાવે તન્નિવત્તનત્થં ઉપેતસદ્દસમ્બન્ધિના ઉપય-સદ્દેન વુચ્ચમાનાહિ ચતુબ્બિધુપાદાનભૂતાહિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ ઉપેતં, તેહિ ચ આરમ્મણકરણવસેન ઉપેતં, ન સમન્નાગમવસેન. સતિ ચ સબ્બતેભૂમકધમ્માનં ઉપાદાનારમ્મણત્તે યેહિ વિપાકકટત્તારૂપાનિ અમ્હેહિ નિબ્બત્તત્તા અમ્હાકં એતાનિ ફલાનીતિ ગણ્હન્તેહિ વિય આદિન્નાનિ, તાનિ તેભૂમકકમ્માનિ કમ્મભાવેન એકત્તં ઉપનેત્વા ઉપેતન્તિ ઇધ ગહિતાનિ. તેહિ ચ નિબ્બત્તાનિ વિપાકકટત્તારૂપાનિ ઉપાદિન્ના ધમ્માતિ સબ્બમેતં દસ્સેતું ‘‘આરમ્મણકરણવસેના’’તિઆદિ વુત્તં. અયઞ્ચ અત્થનયો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો, ન વચનાનુપુબ્બેનાતિ. એત્થાહ – યદિ આરમ્મણકરણવસેન તણ્હાદિટ્ઠીહિ ઉપેતેન આદિન્ના ઉપાદિન્ના, સબ્બતેભૂમકધમ્મા ચ તણ્હાદીનં આરમ્મણા હોન્તિ, ન ચ ઉપેતસદ્દો કમ્મે એવ નિરુળ્હો, તેન કમ્મસ્સેવ ગહણે કારણં નત્થિ, તસ્મા સબ્બતેભૂમકધમ્મપચ્ચયુપ્પન્નાનં અવિજ્જાદિહેતૂહિ નિબ્બત્તાનં સઙ્ખારાદિફલાનં ઉપાદિન્નત્તં આપજ્જતિ તેસમ્પિ તેહિફલભાવેન ગહિતત્તા. ઉપ-સદ્દેન ચ ઉપેતતામત્તં જોતિતં, ન આરમ્મણકરણં સમન્નાગમનિવત્તકં, આદિન્ન-સદ્દેન ચ ગહિતતામત્તં વુત્તં, ન કમ્મસમુટ્ઠાનતાવિસેસો. તસ્મા સબ્બપચ્ચયુપ્પન્નાનં ઉપાદિન્નત્તં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ બોધનેય્યજ્ઝાસયવસેન દેસનાપવત્તિતો. યેસઞ્હિ બોધનત્થં ‘‘ઉપાદિન્ના’’તિ એતં વુત્તં, તે તેનેવ વચનેન યથાવુત્તપ્પકારે ધમ્મે બુજ્ઝિંસુ, એતરહિ પન તાવતા બુજ્ઝિતું અસક્કોન્તેન સુત્વા તદત્થો વેદિતબ્બોતિ એસા અત્થવિભાવના કતા ‘‘કમ્મુના’’તિ.

અયં પન અપરો અત્થો દટ્ઠબ્બો – ઉપ-સદ્દો ઉપેતં દીપેતિ. અયઞ્હિ ઉપ-સદ્દો સમાસે પયુજ્જમાનો ‘‘અતિમાલા’’તિઆદીસુ અતિ-સદ્દો વિય અતિક્કમનં સસાધનં ઉપગમનં સસાધનં વદતિ, ઉપગમનઞ્ચ ઉપાદાનઉપયો, તેન ઉપગતં ઉપેતં. કિં પન તન્તિ? યં અસતિ ઉપાદાને ન હોતિ, તં ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ એવં વુત્તં તેભૂમકકમ્મં પચ્ચયભાવેન પુરિમજાતુપ્પન્નેન ઉપાદાનેન ઉપગતત્તા ‘‘ઉપેત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ન હિ કોચિ અનુપગ્ગમ્મ અનિચ્છન્તો કમ્મં કરોતીતિ. તેન ઉપેતેન કમ્મુના પુનબ્ભવસ્સ આદાનં હોતિ. કમ્મુના હિ સાસવેન સત્તા આદિયન્તિ પુનબ્ભવં, તસ્મા આદાતબ્બભાવેન પાકટો પુનબ્ભવો. સો ચ ઉપપત્તિભવો તેભૂમકવિપાકકટત્તારૂપસઙ્ગહો ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ એત્થ જાતિવચને સમવરુદ્ધોતિ ઉપાદિન્નવચનેન ઉપપત્તિભવો વુચ્ચતિ, ઉપપત્તિભવો ચ તેભૂમકવિપાકકટત્તારૂપાનીતિ ધાતુકથાયં પકાસિતમેતં. તસ્મા ઉપેતેન આદિન્નાતિ તે એવ ધમ્મા વુચ્ચન્તીતિ સિદ્ધો અયમત્થોતિ. ઉપાદિન્ન-સદ્દસ્સ અત્થં વત્વા તં વિસ્સજ્જેત્વા ઉપાદાનિય-સદ્દસ્સ વિસું ઉપાદિન્નસદ્દાનપેક્ખં અત્થં વત્તું ‘‘આરમ્મણભાવં ઉપગન્ત્વા’’તિઆદિમાહ. તસ્મા એવ અવિસેસેત્વા ‘‘ઉપાદાનસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભૂતાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. તં પન ઉપાદાનિયં ઉપાદિન્નં અનુપાદિન્નન્તિ દુવિધં. તસ્મા તં વિસેસનેન દસ્સેન્તો ‘‘ઉપાદિન્ના ચ તે ઉપાદાનિયા ચા’’તિઆદિમાહ.

૫. સંકિલેસોતિ દસ કિલેસવત્થૂનિ વુચ્ચન્તિ. સંકિલિટ્ઠાતિ તેહિ વિબાધિતા ઉપતાપિતા ચ. તે પન યસ્મા સંકિલેસસમ્પયુત્તા એકુપ્પાદાદીહિ નિન્નાનત્તા એકીભાવમિવ ગતા વિસાદીહિ વિય સપ્પિઆદયો વિદૂસિતા મલીના વિબાધિતા ઉપતાપિતા ચ નામ હોન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘સંકિલેસેન સમન્નાગતા સંકિલિટ્ઠા’’તિ. સંકિલેસં અરહન્તીતિ સંકિલેસસ્સ આરમ્મણભાવેન તં લદ્ધું અરહન્તીતિ અત્થો. આરમ્મણભાવાનતિક્કમનતોતિ એતેન સંકિલેસાનતિક્કમનમેવ દસ્સેતિ, વત્થયુગિકસુઙ્કસાલિકસદ્દાનં વિય સંકિલેસિક-સદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૬. સહ વિતક્કેન હોન્તીતિ વચનસેસો યોજેતબ્બો અવુચ્ચમાનસ્સપિ ભવતિ-અત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા. મત્તાતિ પમાણવાચકં એકં પદન્તિ ગહેત્વા ‘‘વિચારોવ મત્તા એતેસ’’ન્તિ અત્થો વુત્તો. અઞ્ઞત્થ અવિપ્પયોગીસુ વિતક્કવિચારેસુ વિચારોવ એતેસં મત્તા, તતો ઉદ્ધં વિતક્કેન સમ્પયોગં ન ગચ્છન્તીતિ અત્થો. અયમપરો અત્થો – મત્ત-સદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થો. સવિતક્કસવિચારા ધમ્મા હિ વિતક્કવિસિટ્ઠેન વિચારેન સવિચારા, એતે પન વિચારમત્તેન વિતક્કસઙ્ખાતવિસેસરહિતેન, તસ્મા ‘‘વિચારમત્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ, વિચારમત્તવન્તોતિ અત્થો. વિચારમત્તવચનેન અવિતક્કત્તે સિદ્ધે અવિતક્કાનં અઞ્ઞેસમ્પિ અત્થિભાવજોતનત્થં અવિતક્કવચનં. અવિતક્કા હિ વિચારમત્તા ચ સન્તિ અવિચારા ચાતિ નિવત્તેતબ્બા ગહેતબ્બા ચ હોન્તિ, તેસુ અવુચ્ચમાનેસુ નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસ્સ અદસ્સિતત્તા વિચારમત્તાવઅવિતક્કાતિ આપજ્જેય્યાતિ. વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવો પન યથાકામં હોતીતિ સામઞ્ઞેન અવિતક્કભાવેન સહ વિચારમત્તતાય ધમ્મવિસેસનભાવં દસ્સેતું ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા’’તિ પદાનુક્કમો કતો.

અથ વા સવિચારા દુવિધા સવિતક્કા અવિતક્કા ચ, તેસુ અવિતક્કે નિવત્તેતું આદિપદં વુત્તં. અવિચારા ચ દુવિધા સવિતક્કા અવિતક્કા ચ, તેસુ સવિતક્કે નિવત્તેતું તતિયપદં વુત્તં. યે પન દ્વીહિપિ નિવત્તિતા અવિતક્કા સવિતક્કા ચ સવિચારા અવિચારા ચ, તેસુ અઞ્ઞતરદસ્સનં વા કત્તબ્બં સિયા ઉભયદસ્સનં વા. ઉભયદસ્સને કરિયમાને યદિ ‘‘સવિતક્કસવિચારા’’તિ વુચ્ચેય્ય, આદિપદત્થતાવ આપજ્જતિ. અથ ‘‘અવિતક્કઅવિચારા’’તિ વુચ્ચેય્ય, અન્તપદત્થતા. અથ પન ‘‘અવિતક્કસવિચારા સવિતક્કઅવિચારા’’તિ વુચ્ચેય્ય, અજ્ઝત્તબહિદ્ધાનં વિય અત્થન્તરાભાવો વા સઙ્કરદોસો વા એકસ્સેવ સવિતક્કાવિતક્કતાસવિચારાવિચારતાવિરોધો વા આપજ્જેય્ય, તસ્મા અઞ્ઞતરદસ્સનેન ઇતરમ્પિ પકાસેતું અવિતક્કવચનેન દ્વિપ્પકારેસુ વત્તબ્બેસુ સવિતક્કઅવિચારે નિવત્તેત્વા અવિતક્કસવિચારે દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા’’તિ. અથ વા વિતક્કાભાવેન એતે વિચારમત્તા, ન વિચારતો અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ ધમ્મસ્સ અભાવાતિ દસ્સેતું અવિતક્કવચનેન વિચારમત્તા વિસેસિતા.

૭. ઉપેક્ખતીતિ વેદયમાનાપિ મજ્ઝત્તવેદના સુખાકારે દુક્ખાકારે ચ ઉદાસિના હોતીતિ અત્થો. અથ વા ઉપેતા યુત્તા સુખદુક્ખાનં અવિરુદ્ધા ઇક્ખા અનુભવનં ઉપેક્ખા. વિસેસદસ્સનવસેનાતિ નાનત્તદસ્સનવસેન. યદિ હિ પીતિસહગતા એવ સુખસહગતા સિયું, ‘‘પીતિસહગતા’’તિ એતેનેવ સિદ્ધત્તા ‘‘સુખસહગતા’’તિ ઇદં ન વત્તબ્બં સિયા, ‘‘સુખસહગતા’’તિ વા વુચ્ચમાને ‘‘પીતિસહગતા’’તિ ન વત્તબ્બં, તતો તિકં પૂરેન્તેન દુક્ખસહગતપદં વત્તબ્બં સિયા, એવઞ્ચ સતિ ‘‘વેદનાત્તિકો એવાય’’ન્તિ વુત્તવચનં આપજ્જતિ, તસ્મા ‘‘પીતિસહગતા’’તિ વત્વા ‘‘સુખસહગતા’’તિ વદન્તો પીતિવિપ્પયુત્તમ્પિ સુખં અત્થીતિ તતિયજ્ઝાનકાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં સુખં સપ્પીતિકસુખતો ભિન્નં કત્વા દસ્સેતીતિ અધિપ્પાયો. અથ વા પીતિસુખાનં દુબ્બિઞ્ઞેય્યનાનત્તાનં નાનત્તદસ્સનત્થં અયં તિકો વુત્તો. ‘‘પીતિસહગતા’’તિ એત્થ હિ સુખેકદેસો સઙ્ગહિતો, ન પીતિ. ‘‘સુખસહગતા’’તિ એત્થ પીતિ સઙ્ગહિતા, ન સુખં. પીતિવિપ્પયુત્તસુખસહગતા ચ પુરિમેન અસઙ્ગહિતા પચ્છિમેન સઙ્ગહિતાતિ સિદ્ધો પીતિસુખાનં વિસેસોતિ.

૮. નિબ્બાનં દસ્સનતોતિ નિબ્બાનારમ્મણતં સન્ધાયાહ. અથ વા ધમ્મચક્ખુ પુનપ્પુનં નિબ્બત્તનેન ભાવનાભાવં અપ્પત્તં દસ્સનં નામ, ધમ્મચક્ખુ ચ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકરણેન ચતુસચ્ચધમ્મદસ્સનં તદતિસયો, તસ્મા નત્થેત્થ ગોત્રભુસ્સ દસ્સનભાવાપત્તીતિ. ઉભયપટિક્ખેપવસેનાતિ દ્વીહિ પદેહિ વુત્તધમ્મપટિક્ખેપવસેન, ન પહાયકપટિક્ખેપવસેન. તથા હિ સતિ દસ્સનભાવનાહિ અઞ્ઞો સમુચ્છેદવસેન પહાયકો અત્થિ, તેન પહાતબ્બા નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બાતિ અયમત્થો આપજ્જતિ, ન ચ અઞ્ઞો પહાયકો અત્થિ અઞ્ઞેહિ વિક્ખમ્ભિતાનઞ્ચ પુનપ્પવત્તિસબ્ભાવા, નાપિ પહાતબ્બા તતિયપદેન સઙ્ગય્હન્તિ, કિન્તુ અપ્પહાતબ્બા એવાતિ. તસ્મા પહાતબ્બપદં પચ્ચેકં યોજેત્વા નેવ દસ્સનેન પહાતબ્બા ન ભાવનાય પહાતબ્બાતિ દસ્સનેન ભાવનાય પહાતબ્બેહિ અઞ્ઞે ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.

૯. એવમત્થં અગ્ગહેત્વાતિ અત્થાયુત્તિતો ચ સદ્દાયુત્તિતો ચ અગ્ગહેતબ્બતં દસ્સેતિ. દસ્સનભાવનાહિ અપ્પહાતબ્બહેતુમત્તેસુ હિ ગય્હમાનેસુ અહેતુકા અસઙ્ગહિતાતિ યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ અપરિપુણ્ણત્તા અત્થાયુત્તિ, પહાતબ્બસદ્દસ્સ નિચ્ચસાપેક્ખત્તે ચ સતિ ન સમ્બન્ધીસદ્દતો પહાયકતો અઞ્ઞં પટિસેધં અપેક્ખમાનસ્સ હેતુસદ્દેન સમાસો ઉપપજ્જતીતિ સદ્દાયુત્તિ ચ વેદિતબ્બા. એવમત્થો ગહેતબ્બોતિ પહાતબ્બ-સદ્દં પટિસેધેન અયોજેત્વા યેસં અઞ્ઞપદત્થે સમાસો, તબ્બિસેસનં અત્થીતિ ઇદં પટિસેધેન યોજેત્વા દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બો હેતુ એતેસં નેવત્થીતિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્ચ સતિ યથાધિપ્પેતત્થો સબ્બો સઙ્ગહિતોતિ. અત્થાયુત્તિ મા હોતુ, સદ્દો પન ઇધાપિ ન યુત્તો. એકન્તયોગીનં અત્થિ-સદ્દમેવ હિ અપેક્ખમાનાનં ઉભિન્નં પહાતબ્બહેતુ-સદ્દાનં સમાસો યુત્તો, ન પટિસેધં અપેક્ખમાનાનન્તિ, તસ્મા ગહેતબ્બત્થદસ્સનમત્તં એતં કતં, સદ્દો પન યથા યુજ્જતિ, તથા યોજેતબ્બો. એવં પન યુજ્જતિ – પહાતબ્બો હેતુ એતેસં અત્થીતિ પહાતબ્બહેતુકા. કેન પહાતબ્બોતિ? દસ્સનેન ભાવનાય ચ. તયિદં પહાતબ્બહેતુકપદં દસ્સનભાવનાપદેહિ વિસું વિસું યોજેત્વા તેહિ યુત્તેન યે દસ્સનેન પહાતબ્બહેતુકા નેવ હોન્તિ, ભાવનાય પહાતબ્બહેતુકા ચ ન હોન્તીતિ પટિસેધઞ્ચ વિસું વિસું યોજેત્વા તે નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બહેતુકાતિ વુચ્ચન્તિ. નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મવચનં વિય હિ પુરિમપદદ્વયસઙ્ગહિતધમ્મપટિસેધનેન તદઞ્ઞધમ્મનિદસ્સનમેતં હોતિ, ન અહેતુકપદં વિય હેતુવિરહપ્પકાસનેનાતિ. એવઞ્ચ કત્વા દ્વે પટિસેધા યુત્તા હોન્તિ.

હેતુયેવ હિ તેસં નત્થિ, યો દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બો સિયાતિ પુરિમસ્મિઞ્હિ અત્થે હેતૂનં દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બતા પટિક્ખિત્તા, પટિક્ખેપો ચ પહાતબ્બાસઙ્કાસબ્ભાવે હોતિ, પહાતબ્બાસઙ્કા ચ હેતુમ્હિ સતિ સિયા, તેસં પન અહેતુકાનં હેતુયેવ નત્થિ, યો દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બો સિયા, તદભાવા પહાતબ્બાસઙ્કા નત્થીતિ તંનિવારણત્થો પટિક્ખેપો ન સમ્ભવતિ, તસ્મા ‘‘નેવદસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બો હેતુ એતેસ’’ન્તિ એવં અહેતુકાનં ગહણં ન ભવેય્યાતિ અત્થો. અથ વા ઇતરથા હિ અહેતુકાનં અગ્ગહણં ભવેય્યાતિ અત્થસ્સ પાકટત્તા ન કારણસાધનીયો એસોતિ ગહેતબ્બત્થસ્સેવ કારણં વદન્તો ‘‘હેતુયેવ હિ તેસં નત્થી’’તિઆદિમાહ. તેસઞ્હિ નેવદસ્સનેન ન ભાવનાયપહાતબ્બહેતુકપદવચનીયાનં યો દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બો સિયા, સો એવંપકારો હેતુ નત્થિ. તે હિ અનેકપ્પકારા સહેતુકા અહેતુકા ચાતિ, તસ્મા નેવદસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બો હેતુ એતેસં અત્થીતિ અયમત્થો ગહેતબ્બોતિ અત્થો.

૧૦. તં આરમ્મણં કત્વાતિ ઇદં ચતુકિચ્ચસાધનવસેન આરમ્મણકરણં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞથા ગોત્રભુફલપચ્ચવેક્ખણાદીનમ્પિ અપચયગામિતા આપજ્જેય્યાતિ. અથ વા હેતુભાવેન અપચયં નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ અપચયગામિનો. નિબ્બાનસ્સ હિ અનિબ્બત્તનિયત્તેપિ સમુદયપ્પહાનસમુદયનિરોધાનં અધિગમઅધિગન્તબ્બભાવતો હેતુહેતુફલભાવો મગ્ગનિબ્બાનાનં યુજ્જતિ. યથાહ ‘‘દુક્ખનિરોધે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૯). અત્થોતિ હિ હેતુફલં. ધમ્મોતિ હેતૂતિ. પુરિમપચ્છિમાનં પુરિમે સસમ્પયુત્તા વુત્તા, પચ્છિમે કેવલા. પુરિમે વિય પન પચ્છિમે અત્થેપિ અરિયમગ્ગસીસેન સબ્બલોકુત્તરકુસલચિત્તુપ્પાદા ગહેતબ્બા. દુતિયે અત્થવિકપ્પે ‘‘આચયં ગામિનો’’તિ વત્તબ્બે અનુનાસિકલોપો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. આચિનન્તીતિ વા આચયા, આચયા હુત્વા ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૧. સત્ત પન સેક્ખા સિક્ખનસીલાતિ સેક્ખા, તેસં ઇમેતિ સેક્ખા, અઞ્ઞાસાધારણા મગ્ગફલત્તયધમ્મા. સયમેવ સિક્ખન્તીતિ સિક્ખનસીલાનમેતં નિદસ્સનં. યે હિ ધમ્મા સિક્ખન્તિ, તે સિક્ખનસીલા હોન્તીતિ. અક્ખરત્થો પન સિક્ખા એતેસં સીલન્તિ સેક્ખાતિ. ન સેક્ખાતિ યત્થ સેક્ખભાવાસઙ્કા અત્થિ, તત્થાયં પટિસેધોતિ લોકિયનિબ્બાનેસુ અસેક્ખભાવાનાપત્તિ દટ્ઠબ્બા. સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા હિ સિક્ખા અત્તનો પટિપક્ખકિલેસેહિ વિપ્પમુત્તા પરિસુદ્ધા ઉપક્કિલેસાનં આરમ્મણભાવમ્પિ અનુપગમનતો એતા સિક્ખાતિ વત્તું યુત્તા અટ્ઠસુ મગ્ગફલેસુ વિજ્જન્તિ, તસ્મા ચતુમગ્ગહેટ્ઠિમફલત્તયધમ્મા વિય અરહત્તફલધમ્માપિ તાસુ સિક્ખાસુ જાતાતિ ચ, તંસિક્ખાસમઙ્ગિનો અરહતો ઇતરેસં વિય સેક્ખત્તે સતિ સેક્ખસ્સ એતેતિ ચ, સિક્ખા સીલં એતેસન્તિ ચ સેક્ખાતિ આસઙ્કિતબ્બા સિયુન્તિ તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થં ‘‘અસેક્ખા’’તિ યથાવુત્તસેક્ખભાવપટિસેધો કતો. અરહત્તફલે હિ પવત્તમાના સિક્ખા પરિનિટ્ઠિતસિક્ખાકિચ્ચત્તા ન સિક્ખાકિચ્ચં કરોન્તિ, કેવલં સિક્ખાફલભાવેનેવ પવત્તન્તિ, તસ્મા તા ન સિક્ખાવચનં અરહન્તિ, નાપિ તંસમઙ્ગિનો સેક્ખવચનં, ન ચ તંસમ્પયુત્તા સિક્ખનસીલાતિ સિક્ખાસુ જાતાતિઆદિઅત્થેહિ અગ્ગફલધમ્મા સેક્ખા ન હોન્તિ, હેટ્ઠિમફલેસુ પન સિક્ખા સકદાગામિમગ્ગવિપસ્સનાદીનં ઉપનિસ્સયભાવતો સિક્ખાકિચ્ચં કરોન્તીતિ સિક્ખાવચનં અરહન્તિ, તંસમઙ્ગિનો ચ સેક્ખવચનં, તંસમ્પયુત્તા ચ સિક્ખનસીલવુત્તીતિ તત્થ ધમ્મા યથાવુત્તેહિ અત્થેહિ સેક્ખા હોન્તિ એવ.

સેક્ખાતિ વા અપરિયોસિતસિક્ખા દસ્સિતા. અનન્તરમેવ ‘‘અસેક્ખા’’તિ વચનં પરિયોસિતસિક્ખાનં દસ્સનન્તિ ન લોકિયનિબ્બાનાનં અસેક્ખતાપત્તિ. વુદ્ધિપ્પત્તા વા સેક્ખાતિ એતસ્મિં અત્થે સેક્ખધમ્મેસુ એવ કેસઞ્ચિ વુદ્ધિપ્પત્તાનં અસેક્ખતા આપજ્જતિ, તેન અરહત્તમગ્ગધમ્મા વુદ્ધિપ્પત્તા ચ યથાવુત્તેહિ ચ અત્થેહિ સેક્ખાતિ કત્વા અસેક્ખા આપન્નાતિ? ન, તંસદિસેસુ તબ્બોહારા. અરહત્તમગ્ગતો હિ નિન્નાનાકરણં અરહત્તફલં ઠપેત્વા પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકરણં વિપાકભાવઞ્ચ, તસ્મા તે એવ સેક્ખા ધમ્મા અરહત્તફલભાવં આપન્નાતિ સક્કા વત્તું, કુસલસુખતો ચ વિપાકસુખં સન્તતરતાય પણીતતરન્તિ વુદ્ધિપ્પત્તા ચ તે ધમ્મા હોન્તીતિ અસેક્ખાતિ વુચ્ચન્તીતિ.

૧૨. કિલેસવિક્ખમ્ભનાસમત્થતાદીહિ પરિત્તા. ‘‘કિલેસ…પે… તાયા’’તિ અત્થત્તયમ્પિ કુસલેસુ યુજ્જતિ, વિપાકકિરિયેસુ દીઘસન્તાનતાવ. પમાણકરેહિ વા ઓળારિકેહિ કામતણ્હાદીહિ પરિચ્છિન્ના પરિત્તા. તેહિ અપરિચ્છિન્નત્તા સુખુમેહિ રૂપતણ્હાદીહિ પરિચ્છિન્ના પમાણમહત્તં ગતાતિ મહગ્ગતા. અપરિચ્છિન્ના અપ્પમાણા.

૧૪. અતપ્પકટ્ઠેનાતિ દિવસમ્પિ પચ્ચવેક્ખિયમાના લોકુત્તરધમ્મા તિત્તિં ન જનેન્તિ સમાપજ્જિયમાનાપિ ફલધમ્માતિ.

૧૫. માતુઘાતાદીસુ પવત્તમાનાપિ હિતસુખં ઇચ્છન્તાવ પવત્તન્તીતિ તે ધમ્મા હિતસુખાવહા મે ભવિસ્સન્તીતિ આસીસિતા હોન્તિ, તથા અસુભાસુખાનિચ્ચાનત્તેસુ સુભાદિવિપરિયાસદળ્હતાય આનન્તરિયકમ્મનિયતમિચ્છાદિટ્ઠીસુ પવત્તિ હોતીતિ તે ધમ્મા અસુભાદીસુ સુભાદિવિપરીતપ્પવત્તિકા હોન્તિ. મિચ્છાસભાવાતિ મુસાસભાવા. અનેકેસુ આનન્તરિયેસુ કતેસુ યં તત્થ બલવં, તં વિપચ્ચતિ, ન ઇતરાનીતિ એકન્તવિપાકજનકતાય નિયતતા ન સક્કા વત્તુન્તિ ‘‘વિપાકદાને સતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખન્ધભેદાનન્તરન્તિ ચુતિઅનન્તરં. ચુતિ હિ મરણનિદ્દેસે (વિભ. ૧૯૩) ‘‘ખન્ધાનં ભેદો’’તિ વુત્તાતિ. એતેન વચનેન સતિ ફલદાને ચુતિઅનન્તરો એવ, ન અઞ્ઞો એતેસં ફલકાલોતિ ફલકાલનિયમેનેવ નિયતતા વુત્તા હોતિ, ન ફલદાનનિયમેનાતિ નિયતફલકાલાનં અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપપજ્જવેદનીયાનં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાનમ્પિ નિયતતા આપજ્જતિ, તસ્મા વિપાકધમ્મધમ્માનં પચ્ચયન્તરવિકલતાદીહિ અવિપચ્ચમાનાનમ્પિ અત્તનો સભાવેન વિપાકધમ્મતા વિય બલવતા આનન્તરિયેન વિપાકે દિન્ને અવિપચ્ચમાનાનમ્પિ આનન્તરિયાનં ફલદાને નિયતસભાવા આનન્તરિયસભાવા ચ પવત્તીતિ અત્તનો સભાવેન ફલદાનનિયમેનેવ નિયતતા આનન્તરિયતા ચ વેદિતબ્બા. અવસ્સઞ્ચ નિયતસભાવા આનન્તરિયસભાવા ચ તેસં પવત્તીતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બમેતં અઞ્ઞસ્સ બલવતો આનન્તરિયસ્સ અભાવે ચુતિઅનન્તરં એકન્તેન ફલદાનતો.

નનુ એવં અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપપજ્જવેદનીયાનં અઞ્ઞસ્મિં વિપાકદાયકે અસતિ ચુતિઅનન્તરમેવ એકન્તેન ફલદાનતો આનન્તરિયસભાવા નિયતસભાવા ચ પવત્તિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ અસમાનજાતિકેન ચેતોપણિધિવસેન ઉપઘાતકેન ચ નિવત્તેતબ્બવિપાકત્તા અનન્તરેકન્તફલદાયકત્તાભાવા, ન પન આનન્તરિયકાનં પઠમજ્ઝાનાદીનં દુતિયજ્ઝાનાદીનિ વિય અસમાનજાતિકં ફલનિવત્તકં અત્થિ સબ્બાનન્તરિયકાનં અવીચિફલત્તા, ન ચ હેટ્ઠુપપત્તિં ઇચ્છતો સીલવતો ચેતોપણિધિ વિય ઉપરૂપપત્તિજનકકમ્મફલં આનન્તરિયકફલં નિવત્તેતું સમત્થો ચેતોપણિધિ અત્થિ અનિચ્છન્તસ્સેવ અવીચિપાતનતો, ન ચ આનન્તરિયકોપઘાતકં કિઞ્ચિ કમ્મં અત્થિ, તસ્મા તેસંયેવ અનન્તરેકન્તવિપાકજનકસભાવા પવત્તીતિ.

અનેકાનિ ચ આનન્તરિયકાનિ કતાનિ એકન્તે વિપાકે સન્નિયતત્તા ઉપરતાવિપચ્ચનસભાવાસઙ્કત્તા નિચ્છિતાનિ સભાવતો નિયતાનેવ. ચુતિઅનન્તરં પન ફલં અનન્તરં નામ તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તાનિ તન્નિબ્બત્તનેન અનન્તરકરણસીલાનિ અનન્તરપ્પયોજનાનિ ચાતિ સભાવતો આનન્તરિયકાનેવ ચ હોન્તિ. તેસુ પન સમાનસભાવેસુ એકેન વિપાકે દિન્ને ઇતરાનિ અત્તના કત્તબ્બસ્સ કિચ્ચસ્સ તેનેવ કતત્તા ન દુતિયં તતિયમ્પિ ચ પટિસન્ધિં કરોન્તિ, ન સમત્થતાવિઘાતત્તાતિ નત્થિ તેસં નિયતાનન્તરિયતાનિવત્તીતિ. ન હિ સમાનસભાવં સમાનસભાવસ્સ સમત્થતં વિહનતીતિ. એકસ્સ પન અઞ્ઞાનિપિ ઉપત્થમ્ભકાનિ હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બાનીતિ. સમ્મા સભાવાતિ સચ્ચસભાવા.

૧૬. પરિપુણ્ણમગ્ગકિચ્ચત્તા ચત્તારો અરિયમગ્ગાવ ઇધ ‘‘મગ્ગા’’તિ વુત્તા. પચ્ચયટ્ઠેનાતિ મગ્ગપચ્ચયટ્ઠેન. નિક્ખેપકણ્ડેપિ હિ યે મગ્ગપચ્ચયં લભન્તિ, ન પન સયં મગ્ગપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તિ, તે મગ્ગહેતુકાતિ દસ્સેતું ‘‘અરિયમગ્ગસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગઙ્ગાનિ ઠપેત્વા’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૦૩૯) વુત્તં. યો પન તત્થેવ ‘‘અરિયમગ્ગસમઙ્ગિસ્સ અલોભો અદોસો અમોહો, ઇમે ધમ્મા મગ્ગહેતૂ’’તિ આદિનયો વુત્તો, તં દસ્સેતું ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તા વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અરિયમગ્ગસમઙ્ગિસ્સ સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગો ચેવ હેતુ ચા’’તિઆદિના પન વુત્તનયં દસ્સેતું ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સય’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પન અસઙ્ગહિતસઙ્ગણ્હનવસેન પટિપાટિયા તયો નયા વુત્તા, હેતુબહુતાવસેન તતિયો નયો ઇધ દુતિયો વુત્તો.

અભિભવિત્વા પવત્તનટ્ઠેનાતિ સહજાતાધિપતિપિ પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન જેટ્ઠકભાવે પવત્તમાનો સહજાતે અત્તનો વસે અનુવત્તયમાનો તે અભિભવિત્વા પવત્તતિ, આરમ્મણાધિપતિપિ તદારમ્મણે ધમ્મે તથેવ અત્તાનં અનુવત્તયમાનો તે ધમ્મે અભિભવિત્વા આરમ્મણભાવેન પવત્તતિ, ન પચ્ચુપ્પન્નભાવેન, તસ્મા અધિપતિદ્વયમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘મગ્ગો અધિપતિ એતેસ’’ન્તિ અયઞ્ચ અત્થો નિક્ખેપકણ્ડે ઉદાહરણવસેન આગતં અત્થનયં ગહેત્વા વુત્તો. યસ્મા પન પટ્ઠાને (પટ્ઠા. ૨.૧૬.૧૧) ‘‘મગ્ગાધિપતિં ધમ્મં પટિચ્ચ મગ્ગાધિપતિ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નાધિપતિપચ્ચયા, મગ્ગાધિપતી ખન્ધે પટિચ્ચ મગ્ગાધિપતિ અધિપતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા મગ્ગો અધિપતિ મગ્ગાધિપતીતિ અયમ્પિ અત્થો પાળિયં સરૂપેકસેસવસેન સમાનસદ્દત્થવસેન વા સઙ્ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

૧૭. અનુપ્પન્નાતિ એતેન સબ્બો ઉપ્પન્નભાવો પટિસિદ્ધો, ન ઉપ્પન્નધમ્મભાવો એવાતિ તેન ઉપ્પન્ના વિગતા અતીતાપિ ન સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. યદિ હિ સઙ્ગહિતા સિયું, ‘‘અનુપ્પન્નો ધમ્મો ઉપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિએવમાદિ વુચ્ચેય્ય, ન તુ વુત્તન્તિ. અનાગતાનિ વિપાકકટત્તારૂપાનિ અતીતે અનાગતે વા કમ્મે પુરિમનિપ્ફન્ને એવ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, નાનિપ્ફન્નેતિ પરિનિટ્ઠિતકારણેકદેસાનેવ હોન્તિ, તસ્મા તાનિ ‘‘અવસ્સં ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ઉપ્પાદિનો ધમ્મા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

૧૮. અત્તનો સભાવન્તિ કક્ખળફુસનાદિસભાવં.

૨૦. એવં પવત્તમાનાતિ એવં ચક્ખાદિભાવેન ફુસનાદિભાવેન ચ એકસન્તતિપરિયાપન્નતાવસેન પવત્તમાના. અત્તાનં અધિ અજ્ઝત્તાતિ અધિ-સદ્દો સમાસવિસયે અધિકારત્થં પવત્તિઅત્થઞ્ચ ગહેત્વા પવત્તતીતિ અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તા અજ્ઝત્તા. તેનાતિ યસ્સ ઝાના વુટ્ઠહિત્વા અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા ચ સુઞ્ઞતં આનેઞ્જઞ્ચ મનસિકરોતો અજ્ઝત્તસુઞ્ઞતાદીસુ ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ ન પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ નાધિમુચ્ચતિ, યો ચ ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો, તેન ભિક્ખુના. તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તેતિ પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિનિમિત્તે. અજ્ઝત્તમેવાતિ ઝાનગોચરે કસિણાદિમ્હિ. ચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બન્તિ પઠમજ્ઝાનાદિચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બં. અજ્ઝત્તરતોતિ ગોચરજ્ઝત્તે નિબ્બાને રતો, સમાધિગોચરે કમ્મટ્ઠાને વા રતો. ‘‘સમાહિતો એકો સન્તુસિતો તમાહુ ભિક્ખુ’’ન્તિ (ધ. પ. ૩૬૨) ગાથાસેસો.

અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનન્તિ એત્થ ઝાનં સકસન્તતિપરિયાપન્નત્તા ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિ વુત્તન્તિ નિયકજ્ઝત્તત્થો અજ્ઝત્ત-સદ્દો હોતિ. અજ્ઝત્તન્તિ સકસન્તતિનિયકં. અજ્ઝત્તે ભવા અજ્ઝત્તિકાતિ નિયકજ્ઝત્તેસુપિ અબ્ભન્તરા ચક્ખાદયો વુચ્ચન્તિ. એત્થ પન અજ્ઝત્તિક-સદ્દો ચક્ખાદીસુ પવત્તમાનો દસ્સિતો, ન અજ્ઝત્તસદ્દો, અત્થિ ચ અજ્ઝત્તઅજ્ઝત્તિકસદ્દાનં બહિદ્ધાબાહિર-સદ્દાનં વિય વિસેસો. અજ્ઝત્તિકસદ્દો હિ સપરસન્તાનિકેસુ સબ્બેસુ ચક્ખાદીસુ રૂપાદીસુ બાહિર-સદ્દો વિય પવત્તતિ, અજ્ઝત્ત-સદ્દો પન સકસન્તાનિકેસ્વેવ ચક્ખુરૂપાદીસુ તતો અઞ્ઞેસ્વેવ બહિદ્ધા-સદ્દો વિય પવત્તતીતિ તસ્મા સદ્દતો અત્થતો ચ અસમાનત્તા ન ઇદમેત્થ ઉદાહરણં યુત્તન્તિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો – અજ્ઝત્તે ભવા અજ્ઝત્તિકાતિ અયઞ્હિ વચનત્થો. યઞ્ચ અજ્ઝત્તે ભવં, તેન અજ્ઝત્તેનેવ ભવિતબ્બં, તેન તંવાચકસ્સ અજ્ઝત્ત-સદ્દસ્સ અજ્ઝત્તિક-સદ્દસ્સ ચ સમાનત્થતા. ઉભિન્નમ્પિ સદ્દાનં સમાનત્થભાવતો અજ્ઝત્તજ્ઝત્તે પવત્તમાને અજ્ઝત્તિક-સદ્દે અજ્ઝત્ત-સદ્દો તત્થ પવત્તોતિ સક્કા વત્તુન્તિ.

અયં ખો પનાનન્દ, વિહારોતિ વિહારસુઞ્ઞતાસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૮૭) સઙ્ગણિકારામતાય રૂપાદિરતિયા ચ આદીનવં વત્વા તપ્પટિપક્ખવિહારદસ્સનત્થં વુત્તં. અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતન્તિ વિસયભૂતં ઇસ્સરિયટ્ઠાનભૂતં સુઞ્ઞતં, સુઞ્ઞતાફલસમાપત્તિન્તિ અત્થો. ચિત્તિસ્સરા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો ધમ્મં દેસેન્તાપિ યં મુહુત્તં તુણ્હી ભવિતબ્બં હોતિ, તં મુહુત્તં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તિ, પગેવ અઞ્ઞસ્મિં કાલે, તસ્મા સબ્બત્થાપિ ઇસ્સરિયાનં બહુલં ફલસમાપત્તિયં ઇસ્સરિયસ્સ પવત્તનતો ફલસમાપત્તિ ‘‘ઇસ્સરિયટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. અરહત્તફલાધિગમેન વા તથાગતાનં ઇસ્સરિયં નિબ્બત્તં તંજનકેનેવ મગ્ગેનાતિ તં તેસં ઇસ્સરિયટ્ઠાનં. વિસયો ચ અનઞ્ઞત્થભાવોવ યથા ‘‘આકાસે સકુણા ઉદકે મચ્છા’’તિ, બુદ્ધા ચ અઞ્ઞત્થ દિસ્સમાનાપિ વિવેકપબ્ભારતાય ફલસમાપત્તિનિન્નાવ, તેન તસ્સા તસ્સા કિરિયાય અનન્તરં ફલસમાપત્તિયંયેવ ભવન્તીતિ સા તેસં વિસયો, તબ્બિસયતા ચ સચ્ચકસુત્તેન (મ. નિ. ૧.૩૬૪ આદયો) દીપેતબ્બા.

૨૨. યેસં દટ્ઠબ્બભાવો અત્થિ, તે સનિદસ્સના. ચક્ખુવિઞ્ઞાણગોચરભાવોવ દટ્ઠબ્બભાવો, તસ્સ રૂપાયતના અનઞ્ઞત્તેપિ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ રૂપાયતનં વિસેસેતું અઞ્ઞં વિય કત્વા ‘‘સહ નિદસ્સનેનાતિ સનિદસ્સના’’તિ વુત્તં. ધમ્મસભાવસામઞ્ઞેન હિ એકીભૂતેસુ ધમ્મેસુ યો નાનત્તકરો સભાવો, સો અઞ્ઞો વિય કત્વા ઉપચરિતું યુત્તો. એવઞ્હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતીતિ. સયઞ્ચ નિસ્સયવસેન ચ સમ્પત્તાનં અસમ્પત્તાનઞ્ચ પટિમુખભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞપતનં પટિહનનભાવો, યેન બ્યાપારાદિવિકારપચ્ચયન્તરસહિતેસુ ચક્ખાદીનં વિસયેસુ વિકારુપ્પત્તિ.

તિકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧-૬. મૂલટ્ઠેનાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન મૂલભાવેન, ન પચ્ચયમત્તટ્ઠેન હેતુધમ્મા હેતૂ ધમ્માતિ સમાસાસમાસનિદ્દેસભાવો દ્વિન્નં પાઠાનં વિસેસો. તથેવાતિ સમ્પયોગતોવ. સહેતુકાનં હેતુસમ્પયુત્તભાવતો ‘‘સમ્પયોગતો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, ન સહસદ્દસ્સ સમ્પયોગત્થત્તા. સહ-સદ્દો પન એકપુઞ્જે ઉપ્પાદતો યાવ ભઙ્ગા સહેતુકાનં હેતૂહિ સમાનદેસગહણાનં હેતુઆદિસબ્ભાવં દીપેતિ, સમ્પયુત્ત-સદ્દો એકુપ્પાદાદિવસેન સહ હેતૂહિ એકીભાવુપગમનં, તતો એવ ચ દ્વિન્નં દુકાનં નાનત્તં વેદિતબ્બં. ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ હિ પદત્થનાનત્તેન દુકન્તરં વુચ્ચતિ. ન હિ હેતુદુકસઙ્ગહિતેહિ ધમ્મેહિ અઞ્ઞે સહેતુકદુકાદીહિ વુચ્ચન્તિ, તે એવ પન સહેતુકાહેતુકાદિભાવતો સહેતુકદુકાદીહિ વુત્તા. એવં સહેતુકદુકસઙ્ગહિતા એવ હેતુસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તભાવતો હેતુસમ્પયુત્તદુકેન વુત્તા. ન હિ ધમ્માનં અવુત્તતાપેક્ખં દુકન્તરવચનન્તિ નત્થિ પુનરુત્તિદોસો. દેસેતબ્બપ્પકારજાનનઞ્હિ દેસનાવિલાસો તથા દેસનાઞાણઞ્ચાતિ. તેન ધમ્માનં તપ્પકારતા વુત્તા હોતિ. સકલેકદેસવસેન પઠમદુકં દુતિયતતિયેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા ચતુત્થાદયો તયો દુકા વુત્તા. સકલઞ્હિ પઠમદુકં દુતિયદુકેકદેસેન સહેતુકપદેન તતિયદુકેકદેસેન હેતુસમ્પયુત્તપદેન ચ યોજેત્વા યથાક્કમં ચતુત્થપઞ્ચમદુકા વુત્તા, તથા પઠમદુકેકદેસં નહેતુપદં સકલેન દુતિયદુકેન યોજેત્વા છટ્ઠદુકો વુત્તો. ઇદમ્પિ સમ્ભવતીતિ એતેન અવુત્તમ્પિ સમ્ભવવસેન દીપિતન્તિ દસ્સેતિ. સમ્ભવો હિ ગહણસ્સ કારણન્તિ. યથા હેતુસહેતુકાતિ ઇદં સમ્ભવતીતિ કત્વા ગહિતં, એવં હેતુઅહેતુકાતિ ઇદમ્પિ સમ્ભવતીતિ કત્વા ગહેતબ્બમેવાતિ એવં અઞ્ઞત્થાપિ યોજેતબ્બં.

એવં પઠમદુકં દુતિયતતિયદુકેસુ દુતિયપદેહિ યોજેત્વા ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચ, અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ, હેતૂ ચેવ ધમ્મા હેતુવિપ્પયુત્તા ચ, હેતુવિપ્પયુત્તા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિ યે દ્વે દુકા કાતબ્બા, તેસં સમ્ભવવસેનેવ સઙ્ગહં દસ્સેત્વા ખો પન-પદેન અપરેસમ્પિ દુકાનં સઙ્ગહં દસ્સેતું ‘‘તત્ર યદેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્રાતિ પાળિયં. અયં અતિરેકત્થોતિ ઇદાનિ યં વક્ખતિ, તમત્થમાહ. તત્થ પન અઞ્ઞેપિ અઞ્ઞથાપીતિ એતેસં વિસું પવત્તિયા દ્વે દુકા દસ્સિતા, સહ પવત્તિયા પન અયમ્પિ દુકો વેદિતબ્બો ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા હેતુસમ્પયુત્તાપિ હેતુવિપ્પયુત્તાપી’’તિ, એતેસુ પન પઞ્ચસુ દુકેસુ દુતિયદુકેન તતિયદુકો વિય, ચતુત્થદુકેન પઞ્ચમદુકો વિય ચ છટ્ઠદુકેન નિન્નાનત્થત્તા ‘‘ન હેતુ ખો પન ધમ્મા હેતુસમ્પયુત્તાપિ હેતુવિપ્પયુત્તાપી’’તિ અયં દુકો ન વુત્તો. દસ્સિતનિન્નાનત્થનયો હિ સો પુરિમદુકેહીતિ. ઇતરેસુ ચતૂસુ હેતૂ ચેવ અહેતુકદુકેન સમાનત્થત્તા હેતૂ ચેવ હેતુવિપ્પયુત્તદુકો, હેતુસહેતુકદુકેન સમાનત્થત્તા હેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો ચ નહેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો વિય ન વત્તબ્બો. તેસુ પન દ્વીસુ પચ્છિમદુકે ‘‘હેતૂ ખો પન ધમ્મા સહેતુકા’’તિ પદં ચતુત્થદુકે પઠમપદેન નિન્નાનાકરણત્તા ન વત્તબ્બં, ‘‘હેતૂ ખો પન ધમ્મા અહેતુકા’’તિ પદં ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા’’તિ એતેન નિન્નાનત્તા ન વત્તબ્બં. અવસિટ્ઠે પન એકસ્મિં દુકે ‘‘અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિ પદં છટ્ઠદુકે દુતિયપદેન એકત્થત્તા ન વત્તબ્બં. ઇદાનિ ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચા’’તિ ઇદમેવેકં પદં અવસિટ્ઠં, ન ચ એકેન પદેન દુકો હોતીતિ તઞ્ચ ન વુત્તન્તિ. ચતુત્થદુકે દુતિયપદેન પન સમાનત્થસ્સ છટ્ઠદુકે પઠમપદસ્સ વચનં દુકપૂરણત્થં, એતેન વા ગતિદસ્સનેન સબ્બસ્સ સમ્ભવન્તસ્સ સઙ્ગહો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. તથા હિ સબ્બો સમ્ભવદુકો પઠમદુકે દુતિયતતિયદુકપક્ખેપેન દસ્સિતો, તેસુ ચ પઠમદુકપક્ખેપેનાતિ.

૭-૧૩. સમાનકાલેન અસમાનકાલેન કાલવિમુત્તેન ચ પચ્ચયેન નિપ્ફન્નાનં પચ્ચયાયત્તાનં પચ્ચયભાવમત્તેન તેસં પચ્ચયાનં અત્થિતં દીપેતું સપ્પચ્ચયવચનં, ન સહેતુકવચનં વિય સમાનકાલાનમેવ, નાપિ સનિદસ્સનં વિય તંસભાવસ્સ અનત્થન્તરભૂતસ્સ. સઙ્ખત-સદ્દો પન સમેતેહિ નિપ્ફાદિતભાવં દીપેતીતિ અયમેતેસં વિસેસો દુકન્તરવચને કારણં. એત્થ ચ અપ્પચ્ચયા અસઙ્ખતાતિ બહુવચનનિદ્દેસો અવિનિચ્છિતત્થપરિચ્છેદદસ્સનવસેન માતિકાઠપનતો કતોતિ વેદિતબ્બો. ઉદ્દેસેન હિ કુસલાદિસભાવાનં ધમ્માનં અત્થિતામત્તં વુચ્ચતિ, ન પરિચ્છેદોતિ અપરિચ્છેદેન બહુવચનેન ઉદ્દેસો વુત્તોતિ. રૂપન્તિ રૂપાયતનં પથવિયાદિ વા. પુરિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે રૂપાયતનસ્સ અસઙ્ગહિતતા આપજ્જતીતિ રુપ્પનલક્ખણં વા રૂપન્તિ અયં અત્થનયો વુત્તો. તત્થ રૂપન્તિ રુપ્પનસભાવો. ન લુજ્જતિ ન પલુજ્જતીતિ યો ગહિતો તથા ન હોતિ, સો લોકોતિ તંગહણરહિતાનં લોકુત્તરાનં નત્થિ લોકતા. દુક્ખસચ્ચં વા લોકો, તત્થ તેનેવ લોકસભાવેન વિદિતાતિ લોકિયા.

એવં સન્તે ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વિજાનિતબ્બસ્સ રૂપાયતનસ્સ તેનેવ નવિજાનિતબ્બસ્સ સદ્દાયતનાદિકસ્સ ચ નાનત્તા દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તતો દુકો હોતિ. એવં પન દુકે વુચ્ચમાને દુકબહુતા આપજ્જતિ, યત્તકાનિ વિઞ્ઞાણાનિ, તત્તકા દુકા વુત્તા સમત્તા ઠપેત્વા સબ્બધમ્મારમ્મણાનિ વિઞ્ઞાણાનિ. તેસુ ચ દુકસ્સ પચ્છેદો આપજ્જતિ, તથા ચ સતિ ‘‘કેનચી’’તિ પદં સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગાહકં ન સિયા, નિદ્દેસેન ચ વિરુદ્ધં ઇદં વચનં. યો ચ તત્થ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યાતિ અયં દુકો ન હોતી’’તિ પટિસેધો કતો, સો ચ કથં યુજ્જેય્ય. ન હિ સમત્થા અટ્ઠકથા પાળિં પટિસેધેતુન્તિ, ન ચ કેનચિ-સદ્દસ્સ તેનેવાતિ અયં પદત્થો સમ્ભવતિ, ‘‘કેનચી’’તિ એતસ્સ આદિપદસ્સ અનિયમિતં યં કિઞ્ચિ એકં પદત્થો, તં વત્વા વુચ્ચમાનસ્સ ‘‘કેનચી’’તિ દુતિયપદસ્સ યં કિઞ્ચિ અપરં અનિયમિતં પદત્થોતિ લોકસિદ્ધમેતં, તથેવ ચ નિદ્દેસો પવત્તો, ન ચેત્થ વિઞ્ઞાતબ્બધમ્મભેદેન દુકભેદો સમત્તો આપજ્જતિ યત્તકા વિઞ્ઞાતબ્બા, તત્તકા દુકાતિ, તસ્મા નત્થિ દુકબહુતા. ન હિ એકંયેવ વિઞ્ઞાતબ્બં કેનચિ વિઞ્ઞેય્યં કેનચિ ન વિઞ્ઞેય્યઞ્ચ, કિન્તુ અપરમ્પિ અપરમ્પીતિ સબ્બવિઞ્ઞાતબ્બસઙ્ગહે દુકો સમત્તો હોતિ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘કેનચી’’તિ પદં અનિયમેન સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગાહકન્તિ સિદ્ધં હોતિ, વિઞ્ઞાણનાનત્તેન ચ વિઞ્ઞાતબ્બં ભિન્દિત્વા અયં દુકો વુત્તો, ન વિઞ્ઞાતબ્બાનં અત્થન્તરતાયાતિ. એતસ્સ પન દુકસ્સ નિક્ખેપરાસિનિદ્દેસો દુકસઙ્ગહિતધમ્મેકદેસેસુ દુકપદદ્વયપ્પવત્તિદસ્સનવસેન પવત્તો. અત્થુદ્ધારનિદ્દેસો નિરવસેસદુકસઙ્ગહિતધમ્મદસ્સનવસેનાતિ વેદિતબ્બો.

૧૪-૧૯. ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવીથીસુ તદનુગતમનોવિઞ્ઞાણવીથીસુ ચ કિઞ્ચાપિ કુસલાદીનમ્પિ પવત્તિ અત્થિ, કામાસવાદયો એવ પન વણતો યૂસં વિય પગ્ઘરણકઅસુચિભાવેન સન્દન્તિ, તસ્મા તે એવ ‘‘આસવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ હિ પગ્ઘરણકઅસુચિમ્હિ નિરુળ્હો આસવસદ્દોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભુન્તિ તતો પરં મગ્ગફલેસુ અપ્પવત્તિતો વુત્તં. એતે હિ આરમ્મણકરણવસેન ધમ્મે ગચ્છન્તા તતો પરં ન ગચ્છન્તીતિ. નનુ તતો પરં ભવઙ્ગાદીનિપિ ગચ્છન્તીતિ ચે? ન, તેસમ્પિ પુબ્બે આલમ્બિતેસુ લોકિયધમ્મેસુ સાસવભાવેન અન્તોગધત્તા તતો પરતાભાવતો. એત્થ ચ ગોત્રભુવચનેન ગોત્રભુવોદાનફલસમાપત્તિપુરેચારિકપરિકમ્માનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ, પઠમમગ્ગપુરેચારિકમેવ વા ગોત્રભુ અવધિનિદસ્સનભાવેન ગહિતં, તતો પરં મગ્ગફલસમાનતાય પન અઞ્ઞેસુ મગ્ગેસુ મગ્ગવીથિયં ફલસમાપત્તિવીથિયં નિરોધાનન્તરઞ્ચ પવત્તમાનેસુ ફલેસુ નિબ્બાને ચ પવત્તિ નિવારિતા આસવાનન્તિ વેદિતબ્બા. સવન્તીતિ ગચ્છન્તિ. દુવિધો હિ અવધિ અભિવિધિવિસયો અનભિવિધિવિસયો ચ. અભિવિધિવિસયં કિરિયા બ્યાપેત્વા પવત્તતિ ‘‘આભવગ્ગા ભગવતો યસો ગતો’’તિ, ઇતરં બહિ કત્વા ‘‘આપાટલિપુત્તા વુટ્ઠો દેવો’’તિ. અયઞ્ચ આ-કારો અભિવિધિઅત્થો ઇધ ગહિતોતિ ‘‘અન્તોકરણત્થો’’તિ વુત્તં.

ચિરપારિવાસિયટ્ઠો ચિરપરિવુત્થતા પુરાણભાવો. આદિ-સદ્દેન ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાયા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨) ઇદં સુત્તં સઙ્ગહિતં. અવિજ્જાસવભવાસવાનઞ્ચ ચિરપરિવુત્થતાય દસ્સિતાય તબ્ભાવભાવીનં કામાસવદિટ્ઠાસવાનઞ્ચ ચિરપરિવુત્થતા દસ્સિતા હોતિ. અઞ્ઞેસુપિ યથાવુત્તે ધમ્મે ઓકાસઞ્ચ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનેસુ માનાદીસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તત્તનિયાદિગ્ગાહવસેન અભિબ્યાપનં મદકરણવસેન આસવસદિસતા ચ એતેસંયેવ, નાઞ્ઞેસન્તિ એતેસ્વેવ આસવસદ્દો નિરુળ્હો દટ્ઠબ્બો. આયતં વા સવન્તિ ફલન્તીતિ આસવા. ન હિ કિઞ્ચિ સંસારદુક્ખં આસવેહિ વિના ઉપ્પજ્જમાનં અત્થીતિ. આરમ્મણભાવેન યે ધમ્મા વણો વિય આસવે પગ્ઘરન્તિ, તે અસમ્પયોગે અતબ્ભાવેપિ સહ આસવેહીતિ સાસવા, આસવવન્તોતિ અત્થો.

ઓસાનદુકે ‘‘નો આસવા ખો પના’’તિ અવત્વા ‘‘આસવવિપ્પયુત્તા ખો પના’’તિ વચનં સાસવાનં સહેતુકાનં વિય સમ્પયુત્તેહિ તંસહિતતા ન હોતીતિ દસ્સનત્થં. એવં સેસગોચ્છકેસુપિ યથાસમ્ભવં વિપ્પયુત્તગ્ગહણે પયોજનં દટ્ઠબ્બં. અપિચ ‘‘નો આસવા ખો પન ધમ્મા સાસવા’’તિ ઇદં પદં ચતુત્થદુકે દુતિયપદેન નિન્નાનં, ન ચ એકેન દુકો હોતિ, તસ્મા આસવવિપ્પયુત્તપદમેવ ગહેત્વા ઓસાનદુકયોજના ઞાયાગતાતિ કતા. હેતુગોચ્છકે પન હેતુવિપ્પયુત્તાનં સહેતુકતા નત્થીતિ તે ગહેત્વા દુકયોજનાય અસક્કુણેય્યત્તા નહેતુપદં ગહેત્વા ઓસાનદુકયોજના કતા. યે વા પન પઠમે દુકે દુતિયસ્સ પક્ખેપે એકો, તતિયસ્સ દ્વે, પઠમસ્સ દુતિયે એકો, તતિયે દ્વે, દુતિયસ્સ તતિયે એકો, દુતિયે ચ તતિયસ્સ એકોતિ અટ્ઠ દુકા લબ્ભન્તિ, તેસુ તીહિ ઇતરે ચ નયતો દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. એસ નયો સેસગોચ્છકેસુપિ.

૨૦-૨૫. કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટાનં પચ્ચયભાવેન તત્થ સંયોજેન્તિ, સતિપિ અઞ્ઞેસં તપ્પચ્ચયભાવે ન વિના સંયોજનાનિ તેસં તપ્પચ્ચયભાવો અત્થિ, ઓરમ્ભાગિયુદ્ધમ્ભાગિયસઙ્ગહિતેહિ ચ તંતંભવનિબ્બત્તકકમ્મનિયમો ભવનિયમો ચ હોતિ, ન ચ ઉપચ્છિન્નસંયોજનસ્સ કતાનિપિ કમ્માનિ ભવં નિબ્બત્તેન્તીતિ. સંયોજેતબ્બાતિ વા સંયોજનિયા, સંયોજને નિયુત્તાતિ વા. દૂરગતસ્સપિ આકડ્ઢનતો નિસ્સરિતું અપ્પદાનવસેન બન્ધનં સંયોજનં, ગન્થકરણં સઙ્ખલિકચક્કલકાનં વિય પટિબદ્ધતાકરણં વા ગન્થનં ગન્થો, સંસિલિસકરણં યોજનં યોગોતિ અયમેતેસં વિસેસોતિ વેદિતબ્બો. ધમ્માનં સભાવકિચ્ચવિસેસઞ્ઞુના પન ભગવતા સમ્પયુત્તેસુ આરમ્મણેસુ તપ્પચ્ચયેસુ ચ તેહિ તેહિ નિપ્ફાદિયમાનં તં તં કિચ્ચવિસેસં પસ્સન્તેન તે તે ધમ્મા તથા તથા આસવસંયોજનગન્થાદિવસેન વુત્તાતિ ‘‘કિમત્થં એતેયેવ ધમ્મા એવં વુત્તા, કસ્મા ચ વુત્તા એવ પુન વુત્તા’’તિ ન ચોદેતબ્બમેતં.

૨૬-૩૭. ગન્થનિયાતિ એત્થ અયમઞ્ઞો અત્થો ‘‘ગન્થકરણં ગન્થનં, ગન્થને નિયુત્તાતિ ગન્થનિયા, ગન્થયિતું સક્કુણેય્યા, ગન્થયિતું અરહન્તીતિ વા ગન્થનિયા’’તિ. એવં ઓઘનિયાદીસુપિ દટ્ઠબ્બં. તેનાતિક્કમતીતિ એતં ધાત્વત્થં ગહેત્વા ઓઘનિયાતિ પદસિદ્ધિ કતા.

૫૦-૫૪. ધમ્મસભાવં અગ્ગહેત્વા પરતો આમસન્તીતિ પરામાસા. પરતોતિ નિચ્ચાદિતો. આમસન્તીતિ સભાવપટિસેધેન પરિમજ્જન્તિ.

૫૫-૬૮. સભાવતો વિજ્જમાનં અવિજ્જમાનં વા વિચિત્તસઞ્ઞાય સઞ્ઞિતં આરમ્મણં અગ્ગહેત્વા અપ્પવત્તિતો આલમ્બમાના ધમ્મા સારમ્મણા. ચિન્તનં ગહણં આરમ્મણૂપલદ્ધિ. ચેતસિ નિયુત્તા, ચેતસા સંસટ્ઠા વા ચેતસિકા. દુબ્બિઞ્ઞેય્યનાનત્તતાય એકીભાવમિવુપગમનં નિરન્તરભાવુપગમનં. યેસં રૂપાનં ચિત્તં સહજાતપચ્ચયો હોતિ, તેસં ચિત્તસ્સ ચ સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તન્તિ નિરન્તરભાવાનુપગમનં વેદિતબ્બં. એકતો વત્તમાનાપીતિ અપિ-સદ્દો કો પન વાદો એકતો અવત્તમાનાતિ એતમત્થં દીપેતિ. ઇદમેત્થ વિચારેતબ્બં – અવિનિબ્ભોગરૂપાનં કિં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠતા, ઉદાહુ વિસંસટ્ઠતાતિ? વિસું આરમ્મણભાવેન સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તત્તા ન સંસટ્ઠતા, નાપિ વિસંસટ્ઠતા સંસટ્ઠાતિ અનાસઙ્કનીયસભાવત્તા. ચતુન્નઞ્હિ ખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠસભાવત્તા રૂપનિબ્બાનેહિપિ સો સંસટ્ઠભાવો અત્થિ નત્થીતિ સિયા આસઙ્કા, તસ્મા તેસં ઇતરેહિ, ઇતરેસઞ્ચ તેહિ વિસંસટ્ઠસભાવતા વુચ્ચતિ, ન પન રૂપાનં રૂપેહિ કત્થચિ સંસટ્ઠતા અત્થીતિ તદાસઙ્કાભાવતો વિસંસટ્ઠતા ચ રૂપાનં રૂપેહિ ન વુચ્ચતીતિ. એસ હિ તેસં સભાવોતિ. ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાનાદિપદેસુ સંસટ્ઠસમુટ્ઠાનાદિસદ્દા ચિત્તસદ્દાપેક્ખાતિ પચ્ચેકં ચિત્તસદ્દસમ્બન્ધત્તા ચિત્તસંસટ્ઠા ચ તે ચિત્તસમુટ્ઠાના ચાતિ પચ્ચેકં યોજેત્વા અત્થો વુત્તો. ઉપાદિયન્તેવાતિ ભૂતાનિ ગણ્હન્તિ એવ, નિસ્સયન્તિ એવાતિ અત્થો. યથા ભૂતાનિ ઉપાદિયન્તિ ગય્હન્તિ નિસ્સીયન્તિ, ન તથા એતાનિ ગય્હન્તિ નિસ્સીયન્તિ, તસ્મા ઉપાદા. અથ વા ભૂતાનિ અમુઞ્ચિત્વા તેસં વણ્ણનિભાદિભાવેન ગહેતબ્બતો ઉપાદા.