૨. રૂપકણ્ડં

ઉદ્દેસવણ્ણના

ઇદાનિ રૂપમબ્યાકતં ભાજેતબ્બં, તઞ્ચ કેનચિ સમયવવત્થાનં કત્વા ન સક્કા ભાજેતું. ન હિ રૂપસ્સ ચિત્તુપ્પાદેન સમયવવત્થાનં સક્કા કાતું અચિત્તસમુટ્ઠાનસબ્ભાવતો, ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ ચ અનેકચિત્તસમુટ્ઠાનતાય રૂપસમુટ્ઠાપકચિત્તાનઞ્ચ કેસઞ્ચિ કત્થચિ અસમુટ્ઠાપનતાય વવત્થાનાભાવતો, વિઞ્ઞત્તિદ્વયવજ્જિતસ્સ રૂપસ્સ અચિત્તસહભુભાવતો ચ, ન ચ રૂપાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરણેન સમયવવત્થાનં યુજ્જતિ મહગ્ગતપ્પમાણાનં ઝાનાનં વિય રૂપાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બતાભાવા, ઉપાદારૂપેહિ ચ ન યુજ્જતિ તેસં સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન અપ્પવત્તનતો, નાપિ મહાભૂતેહિ યુજ્જતિ કેસઞ્ચિ મહાભૂતાનં કેહિચિ ઉપાદારૂપેહિ વિના પવત્તિતો અસમાનકાલાનઞ્ચ સબ્ભાવતો. ન હિ ‘‘યસ્મિં સમયે પથવીધાતુ ઉપ્પન્ના હોતિ, તસ્મિં સમયે ચક્ખાયતનં હોતી’’તિ સક્કા વત્તું સોતાદિનિસ્સયભૂતાય પથવિયા ચિત્તાદિસમુટ્ઠાનાય ચ સહ ચક્ખાયતનસ્સ અભાવા. એવં સોતાયતનાદીસુપિ યોજેતબ્બં.

મહાભૂતેહિ અસમાનકાલાનિ વિઞ્ઞત્તિઉપચયાદીનિપિ તસ્મિં સમયે હોન્તીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ. એકસ્મિઞ્ચ કાલે અનેકાનિ કલાપસહસ્સાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ પવત્તન્તિ ચ, ન અરૂપધમ્માનં વિય રૂપાનં કલાપદ્વયસહાભાવો અત્થિ. એકસ્મિઞ્ચ કલાપે વત્તમાને એવ અઞ્ઞસ્સ નિરોધો, અઞ્ઞસ્સ ચુપ્પત્તિ હોતીતિ સબ્બથા રૂપાબ્યાકતં સમયવવત્થાનં કત્વા ન સક્કા વિભજિતું. એકકાદીહિ પન નયેહિ ન હેતુઆદિના સભાવેન વિભજિતું સક્કાતિ તથા વિભજનત્થં ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે તાવ અવિભત્તં અબ્યાકતં અત્થીતિ દસ્સેતું સમયવવત્થાનેન વિના અબ્યાકતસ્સ સભાવતોયેવ નિદ્દેસે એકદેસં નિદ્દિસિત્વા નિગમનકરણસ્સ અનુપપત્તિતો ચ વિભત્તઞ્ચ અવિભત્તઞ્ચ સબ્બં સઙ્ગણ્હન્તો આહ ‘‘કતમે ધમ્મા અબ્યાકતા? કુસલા…પે… અસઙ્ખતા ચ ધાતુ. ઇમે ધમ્મા અબ્યાકતા’’તિ. અવિભત્તે હિ વિભજિતબ્બે દસ્સિતે વિભજનં યુત્તં ઞાતું ઇચ્છાય ઉપ્પાદિતાયાતિ. એત્થ પન વિપાકકિરિયાબ્યાકતં વિભત્તત્તા ન વિભજિતબ્બં, અસઙ્ખતા ચ ધાતુ ભેદાભાવતો. યં પનેત્થ ભેદયુત્તત્તા અવિભત્તત્તા ચ વિભજિતબ્બં, તં વિભજન્તો આહ ‘‘તત્થ કતમં સબ્બં રૂપ’’ન્તિઆદિ. અયમેત્થ પાળિયોજના.

નયં દસ્સેત્વાતિ એત્થ હેટ્ઠા ગહણમેવ નયદસ્સનં. તં વિપાકેસુ કત્વા વિઞ્ઞાતત્તા કિરિયાબ્યાકતેસુ નિસ્સટ્ઠં. કામાવચરાદિભાવેન વત્તબ્બસ્સ કિરિયાબ્યાકતસ્સ વા દસ્સનં, તં કત્વા કામાવચરાતિઆદિકં ગહેત્વા વુત્તત્તા નિસ્સટ્ઠં. પઞ્ચવીસતિ રૂપાનીતિ પાળિયં વુત્તાનિ દસાયતનાનિ પઞ્ચદસ ચ સુખુમરૂપાનિ, ઉપચયસન્તતિયો વા એકન્તિ કત્વા હદયવત્થુઞ્ચ. છન્નવુતીતિ ચક્ખાદિદસકા સત્ત ઉતુસમુટ્ઠાનાદયો તયો અટ્ઠકા ઉતુચિત્તજા દ્વે સદ્દા ચ. કલાપભાવેન પવત્તરૂપરૂપાનિ ‘‘રૂપકોટ્ઠાસા’’તિ વુત્તાનિ રૂપકલાપકોટ્ઠાસભાવતો. કોટ્ઠાસાતિ ચ અંસા, અવયવાતિ અત્થો. કોટ્ઠન્તિ વા સરીરં, તસ્સ અંસા કેસાદયો કોટ્ઠાસાતિ અઞ્ઞેપિ અવયવા કોટ્ઠાસા વિય કોટ્ઠાસા. નિબ્બાનં નિપ્પદેસતો ગહિતન્તિ સોપાદિસેસનિરુપાદિસેસરાગક્ખયાદિઅસઙ્ખતાદિવચનીયભાવેન ભિન્નં નિપ્પદેસતો ગહિતં. અત્થતો હિ એકાવ અસઙ્ખતા ધાતૂતિ.

૫૮૪. સબ્બન્તિ સકલં ચક્કવાળં. પરિમણ્ડલં પરિમણ્ડલસણ્ઠાનં, પરિક્ખેપતો છત્તિંસ સતસહસ્સાનિ દસ ચેવ સહસ્સાનિ અડ્ઢચતુત્થાનિ ચ યોજનસતાનિ હોન્તીતિ અત્થો. એત્થ ચ વટ્ટં ‘‘પરિમણ્ડલ’’ન્તિ વુત્તં. ચત્તારિ નહુતાનીતિ ચત્તાલીસ સહસ્સાનિ. નગવ્હયાતિ નગાતિ અવ્હાતબ્બા નગસદ્દનામાતિ અત્થો.

દેવદાનવાદીનં તિગાવુતાદિસરીરવસેન મહન્તાનિ પાતુભૂતાનિ. તત્થાયં વચનત્થો – ભૂતાનિ જાતાનિ નિબ્બત્તાનિ મહન્તાનિ મહાભૂતાનીતિ. અનેકચ્છરિયદસ્સનેન અનેકાભૂતવિસેસદસ્સનવસેન ચ માયાકારો મહન્તો ભૂતોતિ મહાભૂતો. યક્ખાદયો જાતિવસેનેવ મહન્તા ભૂતાતિ મહાભૂતા. નિરુળ્હો વા અયં મહાભૂતસદ્દો તેસુ દટ્ઠબ્બો. પથવિયાદયો પન મહાભૂતા વિય મહાભૂતા. ભૂતસદ્દસ્સ ઉભયલિઙ્ગત્તા નપુંસકતા કતા. મહાપરિહારતોતિ એત્થ વચનત્થં વદન્તો આહ ‘‘મહન્તેહિ ભૂતાનિ, મહાપરિહારાનિ વા ભૂતાની’’તિ. તત્થ પચ્છિમત્થે પુરિમપદે ઉત્તરપદસ્સ પરિહારસદ્દસ્સ લોપં કત્વા ‘‘મહાભૂતાની’’તિ વુચ્ચન્તિ.

અચ્ચિમતોતિ અગ્ગિસ્સ. કોટિસતસહસ્સં એકં કોટિસતસહસ્સેકં. ચક્કવાળન્તિ તં સબ્બં આણાક્ખેત્તવસેન એકં કત્વા વોહરન્તિ. વિલીયતિ ખારોદકેન. વિકીરતીતિ વિદ્ધંસતિ. ઉપાદિન્નકેસુ વિકારં દસ્સેન્તો ‘‘પત્થદ્ધો’’તિઆદિમાહ. કટ્ઠમુખેન વાતિ વા-સદ્દો ઉપમત્થો. યથા કટ્ઠમુખસપ્પેન દટ્ઠો પત્થદ્ધો હોતિ, એવં પથવીધાતુપ્પકોપેન સો કાયો કટ્ઠમુખેવ હોતિ, કટ્ઠમુખમુખગતો વિય પત્થદ્ધો હોતીતિ અત્થો. અથ વા વા-સદ્દો એવસદ્દસ્સત્થે. ‘‘પથવીધાતુપ્પકોપેના’’તિ એતસ્સ ચ પરતો આહરિત્વા વેદિતબ્બો. તત્રાયમત્થો – ‘‘કટ્ઠમુખેન દટ્ઠોપિ કાયો પથવીધાતુપ્પકોપેનેવ પત્થદ્ધો હોતિ, તસ્મા પથવીધાતુયા અવિયુત્તો સો કાયો સબ્બદા કટ્ઠમુખમુખગતો વિય હોતી’’તિ. અથ વા અનિયમત્થો વા-સદ્દો. તત્રાયમત્થો – ‘‘કટ્ઠમુખેન દટ્ઠો કાયો પત્થદ્ધો હોતિ વા ન વા હોતિ મન્તાગદવસેન, પથવીધાતુપ્પકોપેન પન મન્તાગદરહિતો સો કાયો કટ્ઠમુખમુખગતો વિય હોતિ એકન્તપત્થદ્ધો’’તિ. પૂતિયોતિ કુથિતો. મહાવિકારાનિ ભૂતાનીતિ મહાવિકારાનિ જાતાનિ, વિજ્જમાનાનીતિ વા અત્થો. એત્થ ચ પુરિમપદે ઉત્તરપદસ્સ વિકારસદ્દસ્સ લોપં કત્વા ‘‘મહાભૂતાની’’તિ વુત્તાનિ.

પથવીતિઆદિના સબ્બલોકસ્સ પાકટાનિપિ વિપલ્લાસં મુઞ્ચિત્વા યથાસભાવતો પરિગ્ગય્હમાનાનિ મહન્તેન વાયામેન વિના ન પરિગ્ગય્હન્તીતિ પાકટાનિપિ દુવિઞ્ઞેય્યસભાવત્તા ‘‘મહન્તાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. તાનિ હિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ અમહન્તાનીતિ ગહેત્વા ઠિતો તેસં દુપ્પરિગ્ગહિતતં દિસ્વા ‘‘અહો મહન્તાનિ એતાની’’તિ પજાનાતિ. ઉપાદાયાતિ એતેન વિઞ્ઞાયમાના પચ્છિમકાલકિરિયા પવત્તીતિ કત્વા ‘‘પવત્તરૂપ’’ન્તિ વુત્તં. એવઞ્હિ ‘‘ઉપાદાયા’’તિ એતેન પટિચ્ચસમુપ્પન્નતા વુત્તા હોતીતિ. અથ વા ઉપાદાયતિ નિસ્સયતીતિ ઉપાદાયં, ઉપાદાયમેવ રૂપં ઉપાદાયરૂપં, અઞ્ઞનિસ્સયસ્સ એકન્તનિસ્સિતસ્સ રૂપસ્સેતં અધિવચનં. તં પન ન સત્તસ્સ, નાપિ વેદનાદિનો તદભાવેપિ ભાવતોતિ દસ્સેતું ‘‘ચતુન્નં મહાભૂતાન’’ન્તિઆદિમાહ. ભવતિ હિ નિસ્સયરૂપાનં સામિભાવોતિ.

તિવિધરૂપસઙ્ગહવણ્ણના

૫૮૫. પકિણ્ણકદુકેસુ અજ્ઝત્તિકદુકં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો સબ્બદુકેહિ તિકવસેન યોજનં ગચ્છન્તો નત્થિ, વિઞ્ઞત્તિદુકો ચ યોજનં ન ગચ્છતીતિ સબ્બદુકયોગીસુ આદિભૂતં અજ્ઝત્તિકદુકમેવ ગહેત્વા સેસેહિ સબ્બદુકેહિ યોજેત્વા તિકા વુત્તા. સક્કા હિ એતેન નયેન અઞ્ઞેસમ્પિ દુકાનં દુકન્તરેહિ લબ્ભમાના તિકયોજના વિઞ્ઞાતુન્તિ.

ચતુબ્બિધાદિરૂપસઙ્ગહવણ્ણના

૫૮૬. ચતુક્કેસુ એકન્તચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ વિઞ્ઞત્તિદ્વયભાવતો વિઞ્ઞત્તિદુકાદીહિ સમાનગતિકો ચિત્તસમુટ્ઠાનદુકોતિ તેન સહ ઉપાદાદુકસ્સ યોજનાય લબ્ભમાનોપિ ચતુક્કો ન વુત્તો, તથા સનિદસ્સનદુકાદીનં તેન તસ્સ ચ ઓળારિકદૂરદુકેહિ યોજનાય લબ્ભમાના ન વુત્તા, ધમ્માનં વા સભાવકિચ્ચાનિ બોધેતબ્બાકારઞ્ચ યાથાવતો જાનન્તેન ભગવતા તેન અઞ્ઞેસં તસ્સ ચ અઞ્ઞેહિ યોજના ન કતાતિ કિં એત્થ કારણપરિયેસનાય, અદ્ધા સા યોજના ન કાતબ્બા, યતો ભગવતા ન કતાતિ વેદિતબ્બા. અઞ્ઞે પન પકિણ્ણકદુકા અઞ્ઞેહિ પકિણ્ણકદુકેહિ યોજેતું યુત્તા, તેહિ યોજિતા એવ. વત્થુદુકાદીસુ પન સોતસમ્ફસ્સારમ્મણદુકાદયો વજ્જેત્વા અઞ્ઞેહિ આરમ્મણબાહિરાયતનાદિલબ્ભમાનદુકેહિ ઉપાદિન્નકદુકસ્સ ઉપાદિન્નુપાદાનિયદુકસ્સ ચ યોજનાય ચતુક્કા લબ્ભન્તિ, ચિત્તસમુટ્ઠાનદુકસ્સ ચ સબ્બારમ્મણબાહિરાયતનાદિલબ્ભમાનદુકેહિ. અવસેસેહિ પન તેસં અઞ્ઞેસઞ્ચ સબ્બવત્થુદુકાદીહિ યોજનાય ન લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બા.

ઉદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપવિભત્તિ

એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૫૯૪. અવિજ્જમાનવિભાગસ્સ વિભાગાભાવદસ્સનમેવ નિદ્દેસો નિચ્છયકરણતો, તસ્મા ‘‘સબ્બં રૂપં ન હેતુમેવા’’તિઆદિના વિભાગાભાવાવધારણેન એવ-સદ્દેન નિદ્દેસં કરોતિ. હેતુહેતૂતિ મૂલહેતુ, હેતુપચ્ચયહેતૂતિ વા અયમત્થો. મહાભૂતા હેતૂતિ અયમેવત્થો મહાભૂતા પચ્ચયોતિ એતેનપિ વુત્તોતિ. હેતુપચ્ચયસદ્દાનં સમાનત્થત્તા પચ્ચયો એવ હેતુ પચ્ચયહેતુ. યો ચ રૂપક્ખન્ધસ્સ હેતુ, સો એવ તસ્સ પઞ્ઞાપનાય હેતૂતિ વુત્તો તદભાવે અભાવતો. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં ઠાનસો હેતુસો વિપાકન્તિ એત્થ વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ પચ્ચયેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપાકનિયામકત્તા ઉત્તમં પધાનં કુસલાકુસલં ગતિઉપધિકઆલપયોગસમ્પત્તિવિપત્તિટ્ઠાનનિપ્ફાદિતં ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણઞ્ચ કમ્મમિવ પધાનત્તા ‘‘હેતૂ’’તિ વુત્તન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન કમ્મારમ્મણાનિ ‘‘ઉત્તમહેતૂ’’તિ વુત્તાનિ. વક્ખતિ ચ ‘‘ગતિઉપધિકાલપયોગા વિપાકસ્સ ઠાનં, કમ્મં હેતૂ’’તિ. ઇધ પન કમ્મમિવ ઉત્તમત્તા આરમ્મણમ્પિ હેતુવચનં અરહતીતિ ‘‘ઉત્તમહેતૂ’’તિ વુત્તં. સઙ્ખારાનન્તિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં અવિજ્જા સાધારણપચ્ચયત્તા ‘‘હેતૂ’’તિ વુત્તા. ફરતીતિ ગચ્છતિ પાપુણાતિ. પટિક્ખેપનિદ્દેસોતિ ઇદં માતિકાય આગતપટિક્ખેપવસેન વુત્તં. ઇધ પન માતિકાય ન હેતુપદાદિસઙ્ગહિતતા ચ રૂપસ્સ વુત્તા તંતંસભાવત્તા, અવધારિતતા ચ અનઞ્ઞસભાવતો.

રૂપીદુકે રૂપીપદમેવ ઇધ ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુત્તં. તેન રૂપીરૂપપદાનં એકત્થતા સિદ્ધા હોતિ રુપ્પનલક્ખણયુત્તસ્સેવ રૂપીરૂપભાવતો. ઉપ્પન્નં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યન્તિ અરૂપતો વિધુરં રૂપસ્સ સભાવં દસ્સેતિ. ન હિ અરૂપં ઉપ્પન્નં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યં યથા રૂપં, તેન રૂપં ઉપ્પન્નં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યં, ન અરૂપન્તિ અરૂપતો નિવત્તેત્વા રૂપે એવ એતં સભાવં નિયમેતિ, ન રૂપં એતસ્મિં સભાવે. અત્થિ હિ રૂપં અતીતાનાગતં યં ઉપ્પન્નં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યસભાવં ન હોતીતિ. એતમેવ ચ નિયમં પુન એવસદ્દેન નિયમેતિ ‘‘યથાવુત્તો નિયમો રૂપે અત્થિ એવ, અરૂપે વિય ન નત્થી’’તિ. અથ વા સબ્બં રૂપન્તિ ભૂતુપાદાયરૂપં કાલભેદં અનામસિત્વા ‘‘સબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં સબ્બં અરૂપેહિ સમાનવિઞ્ઞેય્યસભાવં અતીતાનાગતં નિવત્તેતું ઉપ્પન્નન્તિ એતેન વિસેસેતિ, તં ઉપ્પન્નં સબ્બં રૂપં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યમેવાતિ અત્થો.

નનુ એવં રૂપાયતનસ્સપિ સોતવિઞ્ઞાણાદીહિ વિઞ્ઞેય્યતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ રૂપં સબ્બં સમ્પિણ્ડેત્વા એકન્તલક્ખણદસ્સનવસેન એકીભાવેન ગહેત્વા અરૂપતો વિધુરસ્સ છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યસભાવસ્સ દસ્સનતો. પચ્ચુપ્પન્નરૂપમેવ છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યન્તિ એતસ્મિં પન નિયમે ‘‘સબ્બં રૂપ’’ન્તિ એત્થાયં વિઞ્ઞેય્યભાવનિયમો ન વુત્તો, અથ ખો પચ્ચુપ્પન્નન્તિ સબ્બરૂપસ્સ એકન્તલક્ખણનિયમો દસ્સિતો ન સિયા. પાળિયઞ્ચ વિઞ્ઞેય્યમેવાતિ એવ-કારો વુત્તો, ન ઉપ્પન્નમેવાતિ. તસ્મા ઉપ્પન્નસ્સેવ મનોવિઞ્ઞેય્યનિયમાપત્તિ નત્થીતિ કિં સોતપતિતત્તેન, તસ્મા વુત્તનયેનત્થો યોજેતબ્બો.

કથંવિધન્તિ ગુણેહિ કથં સણ્ઠિતં. ઞાણમેવ ઞાણવત્થુ. સમાનજાતિકાનં સઙ્ગહો, સમાનજાતિયા વા સઙ્ગહો સજાતિસઙ્ગહો. સઞ્જાયન્તિ એત્થાતિ સઞ્જાતિ, સઞ્જાતિયા સઙ્ગહો સઞ્જાતિસઙ્ગહો, સઞ્જાતિદેસેન સઙ્ગહોતિ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞોપકારવસેન અવિપ્પયોગેન ચ સમાધિદેસે જાતા સમ્માસતિઆદયો સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા. યત્થ ચ સતિઆદિસહાયવતો સમાધિસ્સ અત્તનો કિચ્ચકરણં, સો ચિત્તુપ્પાદો સમાધિદેસો. સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ ચ અપ્પનાભાવતો પટિવેધસદિસં કિચ્ચન્તિ સમાનેન પટિવેધકિચ્ચેન દિટ્ઠિસઙ્કપ્પા પઞ્ઞક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા.

રૂપવિભત્તિએકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકનિદ્દેસો

ઉપાદાભાજનીયકથાવણ્ણના

૫૯૬. અપ્પરજક્ખાદિસત્તસમૂહદસ્સનં બુદ્ધચક્ખુ, છસુ અસાધારણઞાણેસુ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણં દટ્ઠબ્બં. સબ્બસઙ્ખતાસઙ્ખતદસ્સનં સમન્તચક્ખુ. ‘‘દુક્ખં પરિઞ્ઞેય્યં પરિઞ્ઞાત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫) એવમાદિના આકારેન પવત્તં ઞાણદસ્સનં ઞાણચક્ખુ, તમ્પિ પુરિમદ્વયમિવ કામાવચરં. ચતુસચ્ચધમ્મદસ્સનં ધમ્મચક્ખુ. ઉપત્થમ્ભભૂતા ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસન્તતિયો સમ્ભારા. સહ સમ્ભારેહિ સસમ્ભારં, સમ્ભારવન્તં. સમ્ભવોતિ આપોધાતુમેવ સમ્ભવસમ્ભૂતમાહ. સણ્ઠાનન્તિ વણ્ણાયતનમેવ પરિમણ્ડલાદિસણ્ઠાનભૂતં. તેસં પન વિસું વચનં તથાભૂતાનં અતથાભૂતાનઞ્ચ આપોધાતુવણ્ણાયતનાનં યથાવુત્તે મંસપિણ્ડે વિજ્જમાનત્તા. ચુદ્દસસમ્ભારો હિ મંસપિણ્ડો. સમ્ભવસ્સ ચતુધાતુનિસ્સિતેહિ સહ વુત્તસ્સ ધાતુત્તયનિસ્સિતતા યોજેતબ્બા. આપોધાતુવણ્ણાયતનાનમેવ વા સમ્ભવસણ્ઠાનાભાવા વિસું વુત્તાતિ ચતુધાતુનિસ્સિતતા ચ ન વિરુજ્ઝતિ. યં મંસપિણ્ડં સેતાદિના સઞ્જાનન્તો ન પસાદચક્ખું સઞ્જાનાતિ, પત્થિણ્ણતાદિવિસેસં વત્તુકામો ‘‘પથવીપિ અત્થી’’તિઆદિ વુત્તમ્પિ વદતિ.

સરીરસણ્ઠાનુપ્પત્તિદેસભૂતેતિ એતેન અવસેસં કણ્હમણ્ડલં પટિક્ખિપતિ. સ્નેહમિવ સત્તક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા ઠિતાહેવ અત્તનો નિસ્સયભૂતાહિ ચતૂહિ ધાતૂહિ કતૂપકારં તંનિસ્સિતેહિ એવ આયુવણ્ણાદીહિ અનુપાલિતપરિવારિતં તિસન્તતિરૂપસમુટ્ઠાપકેહિ ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં તિટ્ઠતિ. સત્તક્ખિપટલાનં બ્યાપનવચનેન ચ અનેકકલાપગતભાવં ચક્ખુસ્સ દસ્સેતિ. પમાણતો ઊકાસિરમત્તન્તિ ઊકાસિરમત્તે પદેસે પવત્તનતો વુત્તં. રૂપાનિ મનુપસ્સતીતિ મ-કારો પદસન્ધિકરો. અથ વા મનૂતિ મચ્ચો. ઉપકારભૂતેહિ સઙ્ગહિતો. પરિયાયેનાતિ ચતુન્નં પસાદો તેસુ એકસ્સ દ્વિન્નઞ્ચાતિપિ વત્તું યુત્તો સમાનધનાનં ધનં વિયાતિ એતેન પરિયાયેન. સરીરં રૂપક્ખન્ધો એવ. પટિઘટ્ટનમેવ નિઘંસો પટિઘટ્ટનાનિઘંસો. રૂપાભિમુખભાવેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવાપત્તિસઙ્ખાતો પટિઘટ્ટનતો જાતો વા નિઘંસો પટિઘટ્ટનાનિઘંસો.

પરિકપ્પવચનં ‘‘સચે આપાથં આગચ્છેય્યા’’તિ હેતુકિરિયં, ‘‘પસ્સેય્યા’’તિ ફલકિરિયઞ્ચ પરિકપ્પેત્વા તેન પરિકપ્પેન વચનં. એત્થ ચ હેતુકિરિયા અનેકત્તા અવુત્તાપિ વિઞ્ઞાયતીતિ દટ્ઠબ્બા. ‘‘પસ્સે વા’’તિ ઇમિના વચનેન તીસુપિ કાલેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવં અનુપગચ્છન્તં ચક્ખું સઙ્ગણ્હાતિ. દસ્સને પરિણાયકભાવો દસ્સનપરિણાયકટ્ઠો. યથા હિ ઇસ્સરો ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોથા’’તિ વદન્તો તસ્મિં તસ્મિં કિચ્ચે સપુરિસે પરિણાયતિ પવત્તયતિ, એવમિદમ્પિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીનં નિસ્સયભાવેન તે ધમ્મે દસ્સનકિચ્ચે આણાપેન્તં વિય પરિણાયતીતિ ચક્ખૂતિ વુચ્ચતિ. ચક્ખતીતિ હિ ચક્ખુ, યથાવુત્તેન નયેન આચિક્ખતિ પરિણાયતીતિ અત્થો. અથ વા સમવિસમાનિ રૂપાનિ ચક્ખતિ આચિક્ખતિ, પકાસેતીતિ વા ચક્ખુ. સઞ્જાયન્તિ એત્થાતિ સઞ્જાતિ. કે સઞ્જાયન્તિ? ફસ્સાદીનિ. તથા સમોસરણં. ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીનં અત્તનો તિક્ખમન્દભાવાનુપવત્તનેન ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ. નિચ્ચં ધુવં અત્તાતિ ગહિતસ્સપિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન. વળઞ્જન્તિ પવિસન્તિ એતેનાતિ વળઞ્જનં, તંદ્વારિકાનં ફસ્સાદીનં વળઞ્જનટ્ઠેન.

૫૯૭. પુબ્બે વુત્તો પરિકપ્પો એવ વિકપ્પનત્થો. ઘટ્ટયમાનમેવાતિ પસાદસ્સ અભિમુખભાવવિસેસં ગચ્છન્તમેવ.

૫૯૯. રૂપં આરબ્ભ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીનં ઉપ્પત્તિવચનેનેવ તેસં તંદ્વારિકાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ રૂપં આરબ્ભ ઉપ્પત્તિ વુત્તા હોતિ. યથા ચ તેસં રૂપં પચ્ચયો હોતિ, તેન પચ્ચયેન ઉપ્પત્તિ વુત્તા હોતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ઇમિના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચક્ખુપસાદવત્થુકાનં ફસ્સાદીનન્તિ ઇમિના વચનેન તદાલમ્બનરૂપારમ્મણતાય તંસદિસાનં મનોધાતુઆદીનઞ્ચ પુરેજાતપચ્ચયેન ઉપ્પત્તિ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા. યત્થ પન વિસેસો અત્થિ, તં દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુદ્વારજવનવીથિપરિયાપન્નાન’’ન્તિઆદિમાહ. તાનિ હિ રૂપં ગરું કત્વા પવત્તમાનસ્સાદનાભિનન્દનભૂતાનિ તંસમ્પયુત્તાનિ ચ આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયેહિ ઉપ્પજ્જન્તિ, અઞ્ઞાનિ આરમ્મણપુરેજાતેનેવાતિ એવં ‘‘આરબ્ભા’’તિ વચનં આરમ્મણપચ્ચયતો અઞ્ઞપચ્ચયભાવસ્સપિ દીપકં, આરમ્મણવચનં આરમ્મણપચ્ચયભાવસ્સેવાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

૬૦૦. સુણાતીતિ સોતવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવેન સુણાતિ. જિવ્હાસદ્દેન વિઞ્ઞાયમાના કિરિયા સાયનન્તિ કત્વા ‘‘સાયનટ્ઠેના’’તિ આહ. કુચ્છિતાનં દુક્ખસમ્પયુત્તફસ્સાદીનં આયોતિ કાયો, દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખાનં વા. કાયાયતનસ્સ બ્યાપિતાય ચક્ખુપસાદે કાયપસાદભાવોપિ અત્થિ, તેન ચક્ખુપસાદસ્સ અનુવિદ્ધત્તા નો બ્યાપિતા ચ ન સિયા, વુત્તા ચ સા. તસ્મા ચક્ખુપસાદસ્સ ફોટ્ઠબ્બાવભાસનં કાયપસાદસ્સ ચ રૂપાવભાસનં આપન્નન્તિ લક્ખણસમ્મિસ્સતં ચોદેતિ. ચક્ખુકાયાનં અઞ્ઞનિસ્સયત્તા કલાપન્તરગતતાય ‘‘અઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞત્થ અભાવતો’’તિ આહ. રૂપરસાદિનિદસ્સનં સમાનનિસ્સયાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસભાવાનુપગમેન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં અભાવો, કો પન વાદો અસમાનનિસ્સયાનન્તિ દસ્સેતું વુત્તં.

રૂપાભિઘાતારહો ચ સો ભૂતપ્પસાદો ચાતિ રૂપાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદો. એવંલક્ખણં ચક્ખુ. રૂપાભિઘાતોતિ ચ રૂપે, રૂપસ્સ વા અભિઘાતોતિ અત્થો. પરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણાયતનત્તભાવનિબ્બત્તકસ્સ કમ્મસ્સ નિદાનભૂતા કામતણ્હા રૂપતણ્હા ચ તદાયતનિકભવપત્થનાભાવતો દટ્ઠુકામતાદિવોહારં અરહતીતિ દુતિયો નયો સબ્બત્થ વુત્તો. તત્થ દટ્ઠુકામતાનિદાનં કમ્મં સમુટ્ઠાનમેતેસન્તિ દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનાનિ, એવંવિધાનં ભૂતાનં પસાદલક્ખણં ચક્ખુ, એવંવિધો વા ભૂતપ્પસાદો દટ્ઠુકામતાનિ…પે… પસાદો. એવંલક્ખણં ચક્ખુ. રૂપેસુ પુગ્ગલસ્સ વા વિઞ્ઞાણસ્સ વા આવિઞ્છનરસં.

કાયો સબ્બેસન્તિ કો એત્થ વિસેસો, નનુ તેજાદિઅધિકાનઞ્ચ ભૂતાનં પસાદા સબ્બેસંયેવાતિ? સચ્ચમેતં, ઇદં પન ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ વચનં ‘‘સમાનાન’’ન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ અનુવત્તમાનસ્સ એકદેસાધિકભાવસ્સ નિવારણવસેન વુત્તત્તા. તેજાદીનન્તિ પદીપસઙ્ખાતસ્સ તેજસ્સ ઓભાસેન વાયુસ્સ સદ્દેન પથવિયા ગન્ધેન ખેળસઙ્ખાતસ્સ ઉદકસ્સ રસેનાતિ પુરિમવાદે પચ્છિમવાદે ચ યથાયોગં તંતંભૂતગુણેહિ અનુગ્ગય્હભાવતો રૂપાદિગ્ગહણે ઉપકરિતબ્બતોતિ અત્થો. રૂપાદીનં અધિકભાવદસ્સનતોતિ અગ્ગિમ્હિ રૂપસ્સ પભસ્સરસ્સ વાયુમ્હિ સદ્દસ્સ સભાવેન સુય્યમાનસ્સ પથવિયા સુરભિઆદિનો ગન્ધસ્સ આપે ચ રસસ્સ મધુરસ્સ વિસેસયુત્તાનં દસ્સનતો ‘‘રૂપાદયો તેસં ગુણા’’તિ પઠમવાદી આહ. તસ્સેવ ચ ‘‘ઇચ્છેય્યામા’’તિઆદિના ઉત્તરમાહ. ઇમિનાવુપાયેન દુતિયવાદિસ્સપિ નિગ્ગહો હોતીતિ.

અથ વા રૂપાદિવિસેસગુણેહિ તેજઆકાસપથવીઆપવાયૂહિ ચક્ખાદીનિ કતાનીતિ વદન્તસ્સ કણાદસ્સ વાદં તતિયં ઉદ્ધરિત્વા તં નિગ્ગહેતું ‘‘અથાપિ વદેય્યુ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. આસવે ઉપલબ્ભમાનોપિ ગન્ધો પથવિયા આપોસંયુત્તાય કપ્પાસતો વિસદિસાયાતિ ન કપ્પાસગન્ધસ્સ અધિકભાવાપત્તીતિ ચે? ન, અનભિભૂતત્તા. આસવેહિ ઉદકસંયુત્તા પથવી ઉદકેન અભિભૂતા, ન કપ્પાસપથવીતિ તસ્સાયેવ અધિકેન ગન્ધેન ભવિતબ્બન્તિ. ઉણ્હોદકસઞ્ઞુત્તો ચ અગ્ગિ ઉપલબ્ભનીયો મહન્તોતિ કત્વા તસ્સ ફસ્સો વિય વણ્ણોપિ પભસ્સરો ઉપલબ્ભિતબ્બોતિ ઉણ્હોદકવણ્ણતો અગ્ગિના અનભિસમ્બન્ધસ્સ સીતુદકસ્સ વણ્ણો પરિહાયેથ. તસ્માતિ એતસ્સુભયસ્સ અભાવા. તદભાવેન હિ રૂપાદીનં તેજાદિવિસેસગુણતા નિવત્તિતા, તંનિવત્તનેન ‘‘તેજાદીનં ગુણેહિ રૂપાદીહિ અનુગ્ગય્હભાવતો’’તિ ઇદં કારણં નિવત્તિતન્તિ. એવં પરમ્પરાય ઉભયાભાવો વિસેસકપ્પનપ્પહાનસ્સ કારણં હોતીતિ આહ ‘‘તસ્મા પહાયેથેત’’ન્તિઆદિ. એકકલાપેપિ રૂપરસાદયો વિસદિસા, કો પન વાદો નાનાકલાપે ચક્ખાદયો ભૂતવિસેસાભાવેપીતિ દસ્સેતું રૂપરસાદિનિદસ્સનં વુત્તં.

યદિ ભૂતવિસેસો નત્થિ, કિં પન ચક્ખાદિવિસેસસ્સ કારણન્તિ તં દસ્સેતું ‘‘યં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સા’’તિઆદિમાહ. એકમ્પિ કમ્મં પઞ્ચાયતનિકત્તભાવપત્થનાનિપ્ફન્નં ચક્ખાદીનં વિસેસહેતુત્તા ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અસાધારણ’’ન્તિ ચ ‘‘કમ્મવિસેસો’’તિ ચ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ તં યેન વિસેસેન ચક્ખુસ્સ પચ્ચયો, તેનેવ સોતસ્સ હોતિ ઇન્દ્રિયન્તરાભાવપ્પત્તિતો. ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે મહગ્ગતા એકા ચેતના કટત્તારૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૨.૭૮) વચનેન પટિસન્ધિક્ખણે વિજ્જમાનાનં સબ્બેસં કટત્તારૂપાનં એકા ચેતના કમ્મપચ્ચયો હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. નાનાચેતનાય હિ તદા ઇન્દ્રિયુપ્પત્તિયં સતિ પરિત્તેન ચ મહગ્ગતેન ચ કમ્મુના નિબ્બત્તિતં કટત્તારૂપં આપજ્જેય્યાતિ ન ચેકા પટિસન્ધિ અનેકકમ્મનિબ્બત્તા હોતીતિ સિદ્ધમેકેન કમ્મેન અનેકિન્દ્રિયુપ્પત્તિ હોતીતિ. અનલ્લીનો નિસ્સયો એતસ્સાતિ અનલ્લીનનિસ્સયો, રૂપસદ્દસઙ્ખાતો વિસયો. ગન્ધરસાનં નિસ્સયા ઘાનજિવ્હાનિસ્સયે અલ્લીયન્તીતિ તે નિસ્સયવસેન અલ્લીના, ફોટ્ઠબ્બં સયં કાયનિસ્સયઅલ્લીનં ભૂતત્તયત્તા. દૂરે…પે… સમ્પત્તો એવ નામ પટિઘટ્ટનનિઘંસજનકતોતિ અધિપ્પાયો. સદ્દો પન ધાતુપરમ્પરાય વાયુ વિય આગન્ત્વા નિસ્સયવસેન સોતનિસ્સયે અલ્લીયિત્વા સોતં ઘટ્ટેત્વા વવત્થાનં ગચ્છન્તો સણિકં વવત્થાનં ગચ્છતીતિ વુત્તો. એવં પન સતિચિત્તસમુટ્ઠાનં સદ્દાયતનં સોતવિઞ્ઞાણસ્સ કદાચિપિ આરમ્મણપચ્ચયો ન સિયા. ન હિ બહિદ્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનુપ્પત્તિ ઉપપજ્જતીતિ.

ચિરેન સુય્યેય્યાતિ કસ્મા એતં વુત્તં, નનુ દૂરે ઠિતેહિ રજકાદિસદ્દા ચિરેન સુય્યન્તીતિ? ન, દૂરાસન્નાનં યથાપાકટે સદ્દે ગહણવિસેસતો. યથા હિ દૂરાસન્નાનં વચનસદ્દે યથા પાકટીભૂતે ગહણવિસેસતો આકારવિસેસાનં અગ્ગહણં ગહણઞ્ચ હોતિ, એવં રજકાદિસદ્દેપિ આસન્નસ્સ આદિતો પભુતિ યાવાવસાના કમેન પાકટીભૂતે દૂરસ્સ ચાવસાને મજ્ઝે વા પિણ્ડવસેન પવત્તિપાકટીભૂતે નિચ્છયગહણાનં સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા પરતો પવત્તાનં વિસેસતો લહુકં સુતો ચિરેન સુતોતિ અભિમાનો હોતિ. સો પન સદ્દો યત્થ ઉપ્પન્નો, તં નિસ્સિતોવ અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે સોતસ્સ આપાથમાગચ્છતિ. દૂરે ઠિતો પન સદ્દો અઞ્ઞત્થ પટિઘોસુપ્પત્તિયા ભાજનાદિચલનસ્સ ચ અયોકન્તો વિય અયોચલનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. યથા વા ઘણ્ટાભિઘાતાનુજાનિ ભૂતાનિ અનુરવસ્સ નિસ્સયભૂતાનિ ઘટ્ટનસભાવાનિ, એવં ઘટ્ટનાનુજાનિ યાવ સોતપ્પસાદા ઉપ્પત્તિવસેન આગતાનિ ભૂતાનિ ઘટ્ટનસભાવાનેવાતિ તંનિસ્સિતો સદ્દો નિસ્સયવસેન ધાતુપરમ્પરાય ઘટ્ટેત્વા સણિકં વવત્થાનં ગચ્છતીતિ વુત્તો. અસુકદિસાય નામાતિ ન પઞ્ઞાયેય્ય. કસ્મા? સોતપ્પદેસસ્સેવ સદ્દસ્સ ગહણતો.

વિસમે અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ વિસમજ્ઝાસયો, અજ્ઝાસયરહિતમ્પિ ચક્ખુ વિસમનિન્નત્તા વિસમજ્ઝાસયં વિય હોતીતિ ‘‘વિસમજ્ઝાસય’’ન્તિ વુત્તં. ચક્ખુમતો વા પુગ્ગલસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ચક્ખુ ‘‘વિસમજ્ઝાસય’’ન્તિ વુત્તં.

કણ્ણકૂપછિદ્દેયેવ પવત્તનતો આરમ્મણગ્ગહણહેતુતો ચ તત્થેવ ‘‘અજ્ઝાસયં કરોતી’’તિ વુત્તં. તસ્સ સોતસ્સ સોતવિઞ્ઞાણનિસ્સયભાવેન સદ્દસવને. અજટાકાસોપિ વટ્ટતીતિ એતસ્સ અટ્ઠકથાધિપ્પાયેન અત્થં વદન્તો ‘‘અન્તોલેણસ્મિ’’ન્તિઆદિમાહ. અત્તનો અધિપ્પાયેન વદન્તો ‘‘કિં એતાય ધમ્મતાયા’’તિઆદિમવોચ.

વાતૂપનિસ્સયો ગન્ધો ગોચરો એતસ્સાતિ વાતૂપનિસ્સયગન્ધગોચરં. એત્થ ચ ગન્ધગ્ગહણસ્સ વાતો ઉપનિસ્સયો, તબ્બોહારેન પન ગન્ધો ‘‘વાતૂપનિસ્સયો’’તિ વુત્તો. અથ વા વાતો એવ ઉપનિસ્સયો વાતૂપનિસ્સયો. કસ્સાતિ? ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ. સો સહકારીપચ્ચયન્તરભૂતો એતસ્સ અત્થીતિ વાતૂપનિસ્સયો, ગન્ધો પચ્ચયો.

આપો ચ સહકારીપચ્ચયન્તરભૂતો ખેળાદિકો. તથા પથવી. ગહેતબ્બસ્સ હિ ફોટ્ઠબ્બસ્સ ઉપ્પીળિયમાનસ્સ આધારભૂતા પથવી કાયસ્સ ચ ફોટ્ઠબ્બેન ઉપ્પીળિયમાનસ્સ નિસ્સયભૂતાનં આધારભૂતા સબ્બદા ફોટ્ઠબ્બગહણસ્સ ઉપનિસ્સયોતિ. ઉપ્પીળનેન પન વિના ફોટ્ઠબ્બગહણે કાયાયતનસ્સ નિસ્સયભૂતા પથવી ઉપનિસ્સયોતિ દટ્ઠબ્બા. સબ્બદાપિ ચ તસ્સા ઉપનિસ્સયભાવો યુત્તો એવ.

પઞ્ચવણ્ણાનન્તિ વચનં તદાધારાનં સુત્તાનં નાનત્તદસ્સનત્થં. પઞ્ચપ્પકારા પઞ્ચવણ્ણા. એકન્તતોતિ ઇદં સબ્બદા ઉપ્પીળનેન વિનિબ્ભુજ્જિતું અસક્કુણેય્યાનં કલાપન્તરરૂપાનં સબ્ભાવા તેસં નિવત્તનત્થં વુત્તં. ન હિ તાનિ એકન્તેન અવિનિભુત્તાનિ કલાપન્તરગતત્તાતિ.

૬૧૬. વણ્ણનિભાતિ રૂપાયતનમેવ નિદ્દિટ્ઠન્તિ તદેવ અપેક્ખિત્વા ‘‘સનિદસ્સન’’ન્તિ નપુંસકનિદ્દેસો કતો. તસ્માતિ નિપ્પરિયાયરૂપાનં નીલાદીનં ફુસિત્વા અજાનિતબ્બતો દીઘાદીનઞ્ચ ફુસિત્વા જાનિતબ્બતો ન નિપ્પરિયાયેન દીઘં રૂપાયતનં. તં તં નિસ્સાયાતિ દીઘાદિસન્નિવેસં ભૂતસમુદાયં નિસ્સાય. તથા તથા ઠિતન્તિ દીઘાદિસન્નિવેસેન ઠિતં વણ્ણસમુદાયભૂતં રૂપાયતનમેવ દીઘાદિવોહારેન ભાસિતં. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિચ્છિન્નં એકસ્મિં ઇતરસ્સ અભાવા. વિસયગોચરાનં વિસેસો અનઞ્ઞત્થભાવો તબ્બહુલચારિતા ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ.

૬૨૦. ભેરિસદ્દાદીનઞ્ચ વાદિતસદ્દત્તા ‘‘વુત્તાવસેસાન’’ન્તિ આહ. અમનુસ્સવચનેન ન મનુસ્સેહિ અઞ્ઞે પાણિનો એવ ગહિતા, અથ ખો કટ્ઠાદયોપીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘સેસો સબ્બોપી’’તિ આહ. એવં સન્તેપિ વત્થુવિસેસકિત્તનવસેન પાળિયં અનાગતો તથા કિત્તેતબ્બો યે વા પનાતિ વુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

૬૨૪. વિસ્સગન્ધોતિ વિરૂપો મંસાદિગન્ધો. લમ્બિલન્તિ મધુરમ્બિલં.

૬૩૨. સઞ્જાનન્તિ એતેનાતિ સઞ્જાનનં, ઉપલક્ખણં. સકેન સકેન કમ્મચિત્તાદિના પચ્ચયેન સમુટ્ઠિતાનિપિ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ ઇન્દ્રિયસહિતે સરીરે ઉપ્પજ્જમાનાનિ તંતદાકારાનિ હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ‘‘ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચ સમુટ્ઠહન્તી’’તિ વુત્તાનિ. ઇત્થિલિઙ્ગાદીસુ એવ ચ અધિપતિભાવા એતસ્સ ઇન્દ્રિયતા વુત્તા, ઇન્દ્રિયસહિતે સન્તાને ઇત્થિલિઙ્ગાદિઆકારરૂપપચ્ચયાનં અઞ્ઞથા અનુપ્પાદનતો ઇત્થિગ્ગહણસ્સ ચ તેસં રૂપાનં પચ્ચયભાવતો. યસ્મા પન ભાવદસકેપિ રૂપાનં ઇત્થિન્દ્રિયં ન જનકં, નાપિ અનુપાલકં ઉપત્થમ્ભકં વા, ન ચ અઞ્ઞકલાપરૂપાનં, તસ્મા તં જીવિતિન્દ્રિયં વિય સકલાપરૂપાનં આહારો વિય વા કલાપન્તરરૂપાનઞ્ચ ઇન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયોતિ ન વુત્તં. એસ નયો પુરિસિન્દ્રિયેપિ. લિઙ્ગાદિઆકારેસુ રૂપેસુ રૂપાયતનસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યત્તા લિઙ્ગાદીનં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા.

૬૩૩. ઉભયમ્પિ…પે… કુસલેન પતિટ્ઠાતીતિ સુગતિં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. દુગ્ગતિયઞ્હિ પટિસન્ધિ અકુસલેનેવાતિ તદા ઉપ્પજ્જમાનો ભાવોપિ અકુસલેનેવ ભવેય્ય, પટિસન્ધિયં વિય પવત્તેપીતિ. તયિદં દ્વયં યસ્મા સન્તાને સહ ન પવત્તતિ ‘‘યસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પુરિસિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ? નો’’તિઆદિવચનતો (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૮૮), તસ્મા ઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સપિ એકમેવિન્દ્રિયં હોતીતિ વુત્તં.

૬૩૫. એકન્તં કાયવિઞ્ઞત્તિયં કાયવોહારસ્સ પવત્તિદસ્સનત્થં ‘‘કાયેન સંવરો સાધૂ’’તિ (ધ. પ. ૩૬૧; સં. નિ. ૧.૧૧૬) સાધકસુત્તં આહટં. ભાવસ્સ ગમનં પકાસનં ચોપનં. થમ્ભનાતિ વાયોધાતુઅધિકાનં ભૂતાનં થમ્ભનાકારો વિઞ્ઞત્તીતિ અત્થો. ઉદ્ધઙ્ગમવાતાદયો વિય હિ યો વાતાધિકો કલાપો, તત્થ ભૂતાનં વિઞ્ઞત્તિઆકારતા હોતીતિ. તેનેવ ‘‘કાયં થમ્ભેત્વા થદ્ધં કરોતીતિ થમ્ભના’’તિ વાયોધાતુકિચ્ચવસેન વિઞ્ઞત્તિ વુત્તા. તતો એવ ચ ‘‘વાયોધાતુયા આકારો કાયવિઞ્ઞત્તી’’તિ ચ વત્તું વટ્ટતિ, તથા ‘‘પથવીધાતુયા વચીવિઞ્ઞત્તી’’તિ પથવીધાતુઅધિકભૂતવિકારતો.

૬૩૬. પભેદગતા વાચા એવાતિ તિસ્સ ફુસ્સાતિ પભેદગતા. અથ વા વચીસઙ્ખારેહિ વિતક્કવિચારેહિ પરિગ્ગહિતા સવનવિસયભાવં અનુપનીતતાય અભિન્ના તબ્ભાવં નીયમાના વાચા ‘‘વચીભેદો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇરિયાપથમ્પિ ઉપત્થમ્ભેન્તીતિ યથાપવત્તં ઇરિયાપથં ઉપત્થમ્ભેન્તિ. યથા હિ અબ્બોકિણ્ણે ભવઙ્ગે વત્તમાને અઙ્ગાનિ ઓસીદન્તિ પવિટ્ઠાનિ વિય હોન્તિ, ન એવં ‘‘દ્વત્તિંસ છબ્બીસા’’તિ વુત્તેસુ જાગરણચિત્તેસુ વત્તમાનેસુ. તેસુ પન વત્તમાનેસુ અઙ્ગાનિ ઉપત્થદ્ધાનિ યથાપવત્તિરિયાપથભાવેનેવ પવત્તન્તીતિ. ખીણાસવાનં ચુતિચિત્તન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તં, ‘‘કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, રૂપાવચરે અરૂપાવચરે પચ્છિમભવિકાનં, યે ચ રૂપાવચરં અરૂપાવચરં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં ચવન્તાનં તેસં વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતિ, નો ચ તેસં કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૮૮) પન વચનતો અઞ્ઞેસમ્પિ ચુતિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ રૂપસમુટ્ઠાપકચિત્તસ્સ ગબ્ભગમનાદિવિનિબદ્ધાભાવેન કાયસઙ્ખારાસમુટ્ઠાપનં અત્થિ, ન ચ યુત્તં ‘‘ચુતો ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચસ્સ પવત્તતી’’તિ, નાપિ ‘‘ચુતિચિત્તં રૂપં સમુટ્ઠાપેતી’’તિ પાળિ અત્થીતિ.

૬૩૭. ન કસ્સતીતિ ન વિલેખિયતિ. ગતન્તિ વિઞ્ઞાતં. અસમ્ફુટ્ઠં ચતૂહિ મહાભૂતેહીતિ યસ્મિં કલાપે ભૂતાનં પરિચ્છેદો, તેહેવ અસમ્ફુટ્ઠં. વિજ્જમાનેપિ હિ કલાપન્તરભૂતાનં કલાપન્તરભૂતસમ્ફુટ્ઠભાવે તંતંભૂતવિવિત્તતા રૂપપરિયન્તો આકાસોતિ યેસં યો પરિચ્છેદો, તેહિ સો અસમ્ફુટ્ઠોવ, અઞ્ઞથા પરિચ્છિન્નભાવો ન સિયા તેસં ભૂતાનં બ્યાપિતભાવાપત્તિતો. અબ્યાપિતા હિ અસમ્ફુટ્ઠતાતિ.

૬૩૮. લહુતાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞાવિજહનેન દુબ્બિઞ્ઞેય્યનાનત્તતા વુત્તાતિ તંતંવિકારાધિકરૂપેહિ તંતંનાનત્તપ્પકાસનત્થં ‘‘એવં સન્તેપી’’તિઆદિમાહ. યથાવુત્તા ચ પચ્ચયા તંતંવિકારસ્સ વિસેસપચ્ચયભાવતો વુત્તા, અવિસેસેન પન સબ્બે સબ્બેસં પચ્ચયાતિ.

૬૪૧. આદિતો ચયો આચયો, પઠમુપ્પત્તિ. ઉપરિ ચયો ઉપચયો. પબન્ધો સન્તતિ. તત્થ ઉદ્દેસે અવુત્તોપિ આચયો ઉપચયસદ્દેનેવ વિઞ્ઞાયતીતિ ‘‘યો આયતનાનં આચયો પુનપ્પુનં નિબ્બત્તમાનાનં, સોવ રૂપસ્સ ઉપચયો’’તિ આહ. પાળિયં પન ઉપ-સદ્દો પઠમત્થો ઉપરિઅત્થો ચ હોતીતિ ‘‘આદિચયો ઉપચયો, ઉપરિચયો સન્તતી’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ. અઞ્ઞથા હિ આચયસઙ્ખાતસ્સ પઠમુપ્પાદસ્સ અવુત્તતા આપજ્જેય્ય.

એવન્તિ ‘‘યો આયતનાનં આચયો’’તિઆદિનિદ્દેસેન કિં કથિતં હોતિ? આયતનેન આચયો કથિતો. આચયૂપચયસન્તતિયો હિ નિબ્બત્તિભાવેન આચયો એવાતિ આયતનેહિ આચયાદીનં પકાસિતત્તા તેહિ આચયો કથિતો. આયતનાનં આચયાદિવચનેનેવ આચયસભાવાનિ ઉપ્પાદધમ્માનિ આયતનાનીતિ આચયેન તંપકતિકાનિ આયતનાનિ કથિતાનિ. લક્ખણઞ્હિ ઉપ્પાદો, ન રૂપરૂપન્તિ. તેનેવાધિપ્પાયેનાહ ‘‘આયતનમેવ કથિત’’ન્તિ. આચયઞ્હિ લક્ખણં કથયન્તેન તંલક્ખણાનિ આયતનાનેવ કથિતાનિ હોન્તીતિ. એવમ્પિ કિં કથિતં હોતીતિ આયતનાચયેહિ આચયાયતનેહિ આચયમેવ આયતનમેવ કથેન્તેન ઉદ્દેસે નિદ્દેસે ચ આચયોતિ ઇદમેવ અવત્વા ઉપચયસન્તતિયો ઉદ્દિસિત્વા તેસં વિભજનવસેન આયતનેન આચયકથનાદિના કિં કથિતં હોતીતિ અધિપ્પાયો. આચયોતિ ઉપચયમાહ, ઉપચયોતિ ચ સન્તતિં. તદેવુભયં યથાક્કમં વિવરન્તો ‘‘નિબ્બત્તિ વડ્ઢિ કથિતા’’તિ આહ. ઉપચયસન્તતિયો હિ અત્થતો એકત્તા આચયોવાતિ તદુદ્દેસવિભજનવસેન આયતનેન આચયકથનાદિના નિબ્બત્તિવડ્ઢિઆકારનાનત્તં આચયસ્સ કથિતન્તિ અત્થો. ઇમમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘અત્થતો હી’’તિઆદિમાહ. યસ્મા ચ ઉભયમ્પિ એતં જાતિરૂપસ્સેવાધિવચનં, તસ્મા જાતિરૂપસ્સ લક્ખણાદિવિસેસેસુ આચયાદીસુ પવત્તિઆદીસુ ચ આચયાદિલક્ખણાદિકો ઉપચયો, પવત્તિઆદિલક્ખણાદિકા સન્તતીતિ વેદિતબ્બાતિ અત્થો.

૬૪૩. પકતિનિદ્દેસાતિ ફલવિપચ્ચનપકતિયા નિદ્દેસા, જરાય પાપુણિતબ્બં ફલમેવ વા પકતિ. ન ચ ખણ્ડિચ્ચાદીનેવ જરાતિ કલલકાલતો પભુતિ પુરિમરૂપાનં જરાપત્તક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનિ પચ્છિમરૂપાનિ પરિપક્કરૂપાનુરૂપાનિ પરિણતપરિણતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અનુક્કમેન સુપરિણતરૂપપરિપાકકાલે ઉપ્પજ્જમાનાનિ ખણ્ડિચ્ચાદિસભાવાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તાનિ ઉદકાદિમગ્ગેસુ તિણરુક્ખસંભગ્ગતાદયો વિય પરિપાકગતમગ્ગસઙ્ખાતેસુ પરિપક્કરૂપેસુ ઉપ્પન્નાનિ જરાય ગતમગ્ગોઇચ્ચેવ વુત્તાનિ, ન જરાતિ. અવિઞ્ઞાયમાનન્તરજરા અવીચિજરા. મરણે ઉપનયનરસા.

૬૪૪. તં પત્વાતિ તં અત્તનો એવ ખયવયસઙ્ખાતં સભાવં પત્વા રૂપં ખીયતિ વેતિ ભિજ્જતિ. પોથેત્વા પાતિતસ્સ દુબ્બલતા પરાધીનતા સયનપરાયણતા ચ હોતિ, તથા જરાભિભૂતસ્સાતિ પોથકસદિસી જરા.

૬૪૫. કત્તબ્બતોતિ કત્તબ્બસભાવતો. વિસાણાદીનં તરચ્છખેળતેમિતાનં પાસાણાનં વિય થદ્ધભાવાભાવતો અહિવિચ્છિકાનં વિય સવિસત્તાભાવતો ચ સુખુમતા વુત્તા. ઓજાલક્ખણોતિ એત્થ અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો રસસ્સ સારો ઉપત્થમ્ભબલકારો ભૂતનિસ્સિતો એકો વિસેસો ઓજાતિ.

ઉપાદાભાજનીયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નોઉપાદાભાજનીયકથાવણ્ણના

૬૪૬. ન ઉપાદિયતેવાતિ ન નિસ્સયતિ એવ, કિન્તુ નિસ્સયતિ ચ નિસ્સીયતિ ચાતિ અત્થો.

૬૪૭. પુરિમા પનાતિ પઞ્ચવિધસઙ્ગહે પથવીધાતુઆપોધાતુતેજોધાતુવાયોધાતૂનં પુરિમુદ્દેસવસેન વુત્તં. ફોટ્ઠબ્બાયતનનિદ્દેસે વા વુત્તાનં પથવીધાતુઆદીનં પુરિમા ઉદ્દેસે વુત્તા આપોધાતૂતિ અધિપ્પાયો, વુત્તસ્સ વા ફોટ્ઠબ્બાયતનસ્સ અતીતતાય પચ્છિમતા, અનાગતતાય ચ આપોધાતુયા પુરિમતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. આયૂતિ જીવિતિન્દ્રિયં. કમ્મજતેજં ઉસ્મા. યં કિઞ્ચિ ધાતું…પે… એકપ્પહારેન નુપ્પજ્જતીતિ એકસ્મિં ખણે અનેકાસુ પથવીસુ આપાથગતાસુ તાસુ તાસુ સહ નુપ્પજ્જતિ, તથા તેજવાયૂસુ ચાતિ અત્થો. અનેકેસુ આરમ્મણેસુ સન્નિપતિતેસુ આભુજિતવસેન આરમ્મણપસાદાધિમત્તતાવસેન ચ પઠમં કત્થચિ ઉપ્પત્તિ દસ્સિતા, અઞ્ઞત્થ ચ પન ઉપ્પત્તિ અત્થિ એવ. સાયં આરમ્મણતો આરમ્મણન્તરસઙ્કન્તિ યેન ઉપાયેન હોતિ, તસ્સ વિજાનનત્થં પુચ્છતિ ‘‘કથં પન ચિત્તસ્સ આરમ્મણતો સઙ્કન્તિ હોતી’’તિ.

૬૫૧. અયપિણ્ડિઆદીસુ પથવીધાતુ તાદિસાય આપોધાતુયા અનાબદ્ધા સન્તી વિસરેય્ય, તસ્મા ‘‘તાનિ આપોધાતુ આબન્ધિત્વા બદ્ધાનિ કરોતી’’તિ વુત્તં. યથા હિ યુત્તપ્પમાણં ઉદકં પંસુચુણ્ણાનિ આબન્ધિત્વા મત્તિકાપિણ્ડં કત્વા ઠપેતિ, એવં અયોપિણ્ડિઆદીસુપિ તદનુરૂપપચ્ચયેહિ તત્થેવ ઉપ્પન્ના આપોધાતુ તથા આબન્ધિત્વા ઠપેતીતિ દટ્ઠબ્બા.

અફુસિત્વા પતિટ્ઠા હોતીતિ આપોધાતુયા અફોટ્ઠબ્બભાવતો વુત્તં, તથા ‘‘અફુસિત્વાવ આબન્ધતી’’તિ. ન હિ યથા ફોટ્ઠબ્બધાતૂનં ફોટ્ઠબ્બભાવેન અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયતા, એવં ફોટ્ઠબ્બાફોટ્ઠબ્બધાતૂનં હોતીતિ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અવિનિબ્ભોગવુત્તીસુ હિ ભૂતેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયતા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતેસુ ન સક્કા નિવારેતું, નાપિ સહજાતેસુ અવિનિબ્ભોગતાય એકીભૂતેસુ ફુસનાફુસનાનિ વિચારેતું યુત્તાનીતિ. ન ઉણ્હા હુત્વા ઝાયતીતિ તેજોસભાવતંયેવ પટિક્ખિપતિ, ન સીતત્તં અનુજાનાતિ, તેજોસભાવપટિક્ખેપેનેવ ચ સીતત્તઞ્ચ પટિક્ખિત્તં હોતિ. તેજો એવ હિ સીતં હિમપાતસમયાદીસુ સીતસ્સ પરિપાચકતાદસ્સનતો, સીતુણ્હાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખભાવતો ઉણ્હેન સહ ન સીતં ભૂતન્તરં પવત્તતીતિ યુજ્જતિ. ઉણ્હકલાપે પન સીતસ્સ અપ્પવત્તિ સીતકલાપે ચ ઉણ્હસ્સ દ્વિન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખત્તા તેજોવિસેસભાવે યુજ્જતીતિ. ભાવઞ્ઞથત્તન્તિ ખરાનં ગુળાદીનં દવતા મુદુતા રસાદીનઞ્ચ દવાનં ખરતા પચ્ચયવિસેસેહિ ઓમત્તાધિમત્તપથવીધાતુઆદિકાનં ઉપ્પત્તિ. લક્ખણઞ્ઞથત્તં કક્ખળાદિલક્ખણવિજહનં, તં એતેસં ન હોતિ, ઓમત્તાધિમત્તતાસઙ્ખાતં ભાવઞ્ઞથત્તંયેવ હોતીતિ અત્થો.

૬૫૨. અનુપાદિન્નાદીનંયેવાતિ એકન્તઅનુપાદિન્નએકન્તનચિત્તસમુટ્ઠાનાદીનં નિદ્દેસેસુ ગહણેસુ ગહિતાતિ અત્થો. યં વા પનઞ્ઞમ્પીતિ પન વચનેન પુરિમાનમ્પિ નકમ્મસ્સકતત્તાભાવાદિકં દીપેતિ. તા હિ અનુપાદિન્નાદિનકમ્મસ્સકતત્તાદિવચનાનં સમાનત્થત્તા એકેન અવત્તબ્બત્તે ઇતરેનપિ અવત્તબ્બા સિયું, વત્તબ્બત્તે વા વત્તબ્બા. તસ્મા એકન્તાકમ્મજાદીસ્વેવ ગહેતબ્બત્તા તા અનેકન્તેસુ ન ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

૬૬૬. એકન્ત …પે… પઞ્ઞાયતિ તેસં વિકારત્તા, અનિપ્ફન્નત્તા પન તસ્સ ઉપ્પાદો ન કેનચિ સક્કા વત્તુન્તિ અધિપ્પાયો.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૯૬૬. પચ્છિમપદસ્સાતિ વિઞ્ઞાતપદસ્સ. સબ્બમેવ હિ રૂપં વિઞ્ઞાતન્તિ તસ્સ અભિન્દિતબ્બત્તા વિઞ્ઞાતતો અઞ્ઞં દિટ્ઠં સુતં મુતઞ્ચ ન હોતીતિ પુચ્છં અકત્વાવ વિસ્સજ્જિતં. ન હિ સક્કા વિઞ્ઞાતતો અઞ્ઞં ‘‘કતમં રૂપં દિટ્ઠ’’ન્તિ પુચ્છિતુન્તિ અધિપ્પાયો. યથા હિ દ્વીસુ ઉદ્દિટ્ઠેસુ નોપાદતો અઞ્ઞત્તં સન્ધાય ‘‘કતમં તં રૂપં ઉપાદા’’તિ પુચ્છિતં, એવં દિટ્ઠાદીસુ ચતૂસુ ઉદ્દિટ્ઠેસુ સુતાદીહિ તીહિપિ અઞ્ઞત્તં સન્ધાય ‘‘કતમં તં રૂપં દિટ્ઠ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બં સિયા, તદભાવો ન પુચ્છિતં, એવં સુતાદીસુપીતિ. દસ્સનાદિગ્ગહણવિસેસતો પન દિટ્ઠાદીહિ અઞ્ઞસ્સ વિઞ્ઞાતસ્સ સબ્ભાવતો ચ ચતુક્કો વુત્તો.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૬૯. તેજોભાવં ગતન્તિ સભાવેનેવ તેજોભાવં પત્તન્તિ અત્થો. વુત્તસ્સપિ અઞ્ઞેન પકારેન સઙ્ગહારહસ્સ સઙ્ગણ્હનં નયકરણં ઇધ દટ્ઠબ્બં, તયિદં ‘‘વિઞ્ઞાત’’ન્તિ ચતુક્કપદેપિ યોજેતબ્બં. ફોટ્ઠબ્બસ્સ ભેદસબ્ભાવો અટ્ઠકે નયો.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

૯૭૫. નત્થિ નીવરણાતિ વચનેન મિદ્ધસ્સપિ નીવરણસ્સ પહાનં વુત્તં, ન ચ રૂપં પહાતબ્બં, ન ચ રૂપકાયગેલઞ્ઞં મુનિનો નત્થીતિ સક્કા વત્તું ‘‘પિટ્ઠિ મે આગિલાયતિ, તમહં આયમિસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૨) વચનતો. સવિઞ્ઞાણકસદ્દોતિ વિઞ્ઞાણેન પવત્તિતો વચીઘોસાદિસદ્દો. ન હિ એતાનિ જાયન્તીતિ પરિપચ્ચમાનસ્સ રૂપસ્સ પરિપચ્ચનં જરા, ખીયમાનસ્સ ખયો અનિચ્ચતાતિ રૂપભાવમત્તાનિ એતાનિ, ન સયં સભાવવન્તાનીતિ સન્ધાય વુત્તં. તથા જાયમાનસ્સ જનનં જાતિ, સા ચ રૂપભાવોવ, ન સયં સભાવવતીતિ ‘‘ન પન પરમત્થતો જાતિ જાયતી’’તિ વુત્તં.

તેસં પચ્ચયો એતિસ્સાતિ તપ્પચ્ચયા, તપ્પચ્ચયાય ભાવો તપ્પચ્ચયભાવો, તપ્પચ્ચયભાવેન પવત્તો વોહારો તપ્પચ્ચયભાવવોહારો, તં લભતિ. અભિનિબ્બત્તિતધમ્મક્ખણસ્મિન્તિ અભિનિબ્બત્તિયમાનધમ્મક્ખણસ્મિન્તિ અધિપ્પાયો. ન હિ તદા તે ધમ્મા ન જાયન્તીતિ જાયમાનભાવોવ જાતીતિ યુત્તા તસ્સા કમ્માદિસમુટ્ઠાનતા તંનિબ્બત્તતા ચ, ન પન તદા તે ધમ્મા જીયન્તિ ખીયન્તિ ચ, તસ્મા ન તેસં તે જીરણભિજ્જનભાવા ચિત્તાદિસમુટ્ઠાના તંનિબ્બત્તા ચાતિ વચનં અરહન્તિ. એવમપિ ઉપાદિન્ન-સદ્દો ઉપેતેન કમ્મુના આદિન્નતં વદતિ, ન નિબ્બત્તિન્તિ ઉપાદિન્નપાકભેદાનં ઉપાદિન્નતા તેસં વત્તબ્બાતિ ચે? ન, આદિન્ન-સદ્દસ્સ નિબ્બત્તિવાચકત્તા. ઉપેતેન નિબ્બત્તઞ્હિ ઉપાદિન્નન્તિ પચ્ચયાનુભાવક્ખણઞ્ચ નિબ્બત્તિઞ્ચ ગહેત્વાવ પવત્તો અયં વોહારો તદા અભાવા જરામરણે ન પવત્તતીતિ. પટિચ્ચસમુપ્પન્નાનં ધમ્માનં જરામરણત્તા તેસં ઉપ્પાદે સતિ જરામરણં હોતિ, અસતિ ન હોતિ. ન હિ અજાતં પરિપચ્ચતિ ભિજ્જતિ વા, તસ્મા જાતિપચ્ચયતં સન્ધાય ‘‘જરામરણં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તં.

નિસ્સયપટિબદ્ધવુત્તિતોતિ જાયમાનપરિપચ્ચમાનભિજ્જમાનાનં જાયમાનાદિભાવમત્તત્તા જાયમાનાદિનિસ્સયપટિબદ્ધવુત્તિકા જાતિઆદયોતિ વુત્તં હોતિ. યદિ એવં ઉપાદાયરૂપાનઞ્ચ ચક્ખાયતનાદીનં ઉપ્પાદાદિસભાવભૂતા જાતિઆદયો તંનિસ્સિતા હોન્તીતિ ભૂતનિસ્સિતાનં તેસં લક્ખણાનં ઉપાદાયભાવો વિય ઉપાદાયરૂપનિસ્સિતાનં ઉપાદાયુપાદાયભાવો આપજ્જતીતિ ચે? ન, ભૂતપટિબદ્ધઉપાદાયરૂપલક્ખણાનઞ્ચ ભૂતપટિબદ્ધભાવસ્સ અવિનિવત્તનતો. અપિચ એકકલાપપરિયાપન્નાનં રૂપાનં સહેવ ઉપ્પાદાદિપ્પવત્તિતો એકસ્સ કલાપસ્સ ઉપ્પાદાદયો એકેકાવ હોન્તીતિ યથા એકેકસ્સ કલાપસ્સ જીવિતિન્દ્રિયં કલાપાનુપાલકં ‘‘ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં કલાપુપ્પાદાદિસભાવા જાતિઆદયો ‘‘ઉપાદાયરૂપાનિ’’ચ્ચેવ વુચ્ચન્તિ. એવં વિકારપરિચ્છેદરૂપાનિ ચ યોજેતબ્બાનિ.

કમ્મસમુટ્ઠાનસમ્બન્ધં ઉતુસમુટ્ઠાનં કમ્મવિસેસેન સુવણ્ણદુબ્બણ્ણસુસણ્ઠિતદુસ્સણ્ઠિતાદિવિસેસં હોતીતિ ‘‘કમ્મપચ્ચય’’ન્તિ વુત્તં. કમ્મવિપાકાનુભવનસ્સ કારણભૂતં બાહિરઉતુસમુટ્ઠાનં કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં. કમ્મસહાયો પચ્ચયો, કમ્મસ્સ વા સહાયભૂતો પચ્ચયો કમ્મપચ્ચયો, સોવ ઉતુ કમ્મપચ્ચયઉતુ, સો સમુટ્ઠાનં એતસ્સાતિ કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનન્તિ વચનત્થો. સીતે ઉણ્હે વા કિસ્મિઞ્ચિ ઉતુમ્હિ સમાગતે તતો સુદ્ધટ્ઠકં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સો ઉતુ સમુટ્ઠાનં. દુતિયસ્સ સુદ્ધટ્ઠકસ્સ ઉતુસમુટ્ઠાનિકપટિબન્ધકસ્સ સો એવ પુરિમો ઉતુ પચ્ચયો. તતિયં પન સુદ્ધટ્ઠકં પુરિમઉતુસહાયેન ઉતુના નિબ્બત્તત્તા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ‘‘ઉતુપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. એવમયં પુરિમો ઉતુ તિસ્સો સન્તતિયો ઘટ્ટેતિ, તતો પરં અઞ્ઞઉતુસમાગમે અઞ્ઞસન્તતિત્તયં, તતો ચ અઞ્ઞેન અઞ્ઞન્તિ એવં પવત્તિ દટ્ઠબ્બા. તદેતં સીતુણ્હાનં અપ્પબહુભાવે તંસમ્ફસ્સસ્સ અચિરપ્પવત્તિયા ચિરપ્પવત્તિયા ચ વેદિતબ્બં, અનુપાદિન્નેન દીપના ન સન્તતિત્તયવસેન, અથ ખો મેઘસમુટ્ઠાપકમૂલઉતુવસેન પકારન્તરેન દટ્ઠબ્બા, તં દસ્સેતું ‘‘ઉતુસમુટ્ઠાનો નામ વલાહકો’’તિઆદિમાહ. રૂપરૂપાનં વિકારાદિમત્તભાવતો અપરિનિપ્ફન્નતા વુત્તા. તેસઞ્હિ રૂપવિકારાદિભાવતો રૂપતાતિ અધિપ્પાયો. રૂપવિકારાદિભાવતો એવ પન રૂપે સતિ સન્તિ, અસતિ ન સન્તીતિ અસઙ્ખતભાવનિવારણત્થં પરિનિપ્ફન્નતા વુત્તાતિ.

રૂપકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.