૩. નિક્ખેપકણ્ડં

તિકનિક્ખેપકથાવણ્ણના

૯૮૫. સબ્બેસન્તિ ચિત્તુપ્પાદવસેન રૂપાસઙ્ખતવસેન ચ ભિન્નાનં સબ્બેસં ફસ્સાદિચક્ખાદિપદભાજનનયેન વિત્થારિતો. તત્થ પન અસઙ્ખતસ્સ ભેદાભાવતો અસઙ્ખતા ધાતૂત્વેવ પદભાજનં દટ્ઠબ્બં. યેવાપનકાનં પન સુખુમુપાદાયરૂપસ્સ ચ ઇન્દ્રિયવિકારપરિચ્છેદલક્ખણરૂપુપત્થમ્ભકભાવરહિતસ્સ હદયવત્થુસ્સ પદુદ્ધારેન ઇધ નિદ્દેસાનરહત્તા નિદ્દેસો ન કતોતિ દટ્ઠબ્બો. ન હિ તથાગતસ્સ ધમ્મેસુ આચરિયમુટ્ઠિ અત્થીતિ. નિક્ખિપિત્વાતિ વિત્થારદેસનં ઠપેત્વા, અપનેત્વાતિ અત્થો, વિત્થારદેસનં અન્તોગધં કત્વાતિ વા. ગાથાત્થો નિદાને વુત્તો એવ.

મૂલવસેન પચ્ચયભાવો હેતુપચ્ચયત્થો. પભવતિ એતસ્માતિ પભવો, સો એવ ‘‘જનકો’’તિ વિસેસિતો. સમુટ્ઠાતિ એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં, તસ્સ વિસેસનં નિબ્બત્તકન્તિ. સબ્બાનિ વા એતાનિ પરિયાયવચનાનિ. અત્થવસેનાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ કુસલમૂલાનં હેતુભાવતો ધમ્મવસેનાતિ યુત્તન્તિ? સચ્ચમેતં, અલોભાદીનં પન તિણ્ણં સમાનસ્સ મૂલટ્ઠસ્સ વસેન દસ્સિતતં સન્ધાય ‘‘અત્થવસેના’’તિ વુત્તં. ઇમિના ધમ્મોતિ ભાવો, અત્થોતિ ધમ્મકિચ્ચં અધિપ્પેતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અલોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિઆદિવચનતો (અ. નિ. ૩.૩૪) તાનિ કુસલમૂલાનિ સમુટ્ઠાનં એતસ્સાતિપિ તંસમુટ્ઠાનં. તં પન તેહિ સમુટ્ઠિતં હોતીતિ ‘‘અલોભાદીહિ સમુટ્ઠિત’’ન્તિ આહ. તે કુસલમૂલતંસમ્પયુત્તા સમુટ્ઠાનં એતસ્સાતિપિ અત્થો સમ્ભવતિ. એત્થ પન ચેતનં ઠપેત્વા અઞ્ઞે ‘‘તંસમ્પયુત્તા’’તિ સમુટ્ઠાનભાવે વત્તબ્બા. તત્થ મૂલેહિ અત્તનો પચ્ચયતો કુસલે પરિયાદિયતિ, ખન્ધેહિ સભાવતો, કમ્મેહિ અઞ્ઞસ્સ નિબ્બત્તનકિચ્ચતો. મૂલેહિ ચ કુસલાનં અનવજ્જતાય હેતું દસ્સેતિ, ખન્ધેહિ તંસમ્પયોગકતં અનવજ્જસભાવં, કમ્મેહિ સુખવિપાકતં. મૂલેહિ વા નિદાનસમ્પત્તિયા આદિકલ્યાણતં, ખન્ધેહિ સભાવસમ્પત્તિયા મજ્ઝેકલ્યાણતં, કમ્મેહિ નિબ્બત્તિસમ્પત્તિયા પરિયોસાનકલ્યાણતં.

૯૮૬. તં …પે… ઉદ્ધં અકુસલં નામ નત્થીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતમોહો અત્થીતિ? સચ્ચમેતં, તેન પન વિના તંસમ્પયુત્તતા નત્થીતિ તંસમ્પયુત્તેસુ ગહિતેસુ મોહો ગહિતો એવાતિ કત્વા ‘‘તતો ઉદ્ધં નત્થી’’તિ વુત્તં અઞ્ઞત્થ અભાવા. એકસ્મિં ઠિતં એકટ્ઠં, સહજભાવેન એકટ્ઠં સહજેકટ્ઠં. પહાતબ્બન્તિ પહાનં, પહાનભાવેન એકટ્ઠં પહાનેકટ્ઠં. યેન હિ યં સહ પહાતબ્બં, તેન તં એકસ્મિં પુગ્ગલે ઠિતં હોતિ, એકસ્મિં સમુચ્છિન્ને અસમુચ્છિન્ને ચ ઇતરસ્સ સમુચ્છિન્નતાય અસમુચ્છિન્નતાય ચ વસેન અઞ્ઞમઞ્ઞાવિરહિતતો.

૯૮૭. તીણિ લક્ખણાનીતિ અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તતા. નામકસિણસત્તપઞ્ઞત્તિયો તિસ્સો પઞ્ઞત્તિયો. પરમત્થે અમુઞ્ચિત્વા વોહરિયમાના વિહારમઞ્ચાદિકા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ સત્તપઞ્ઞત્તિગ્ગહણેન ગહિતાતિ વેદિતબ્બા, એતાનિ ચ લક્ખણાદીનિ હેટ્ઠા દ્વીસુ કણ્ડેસુ વિઞ્ઞત્તિઆદીનિ વિય ન વુત્તાનિ, ન ચ સભાવધમ્માતિ કત્વા ન લબ્ભન્તીતિ વુત્તાનિ. ન હિ કોચિ સભાવો કુસલત્તિકાસઙ્ગહિતોતિ વત્તું યુત્તન્તિ.

૯૮૮. સુખભૂમીતિ કામાવચરાદયોપિ યુજ્જન્તિ. સુખસહગતા હિ કામાવચરાદિભૂમિ સુખભૂમિ. કામાવચરાદિભૂમીતિ ચ કામાવચરાદિતાય ધમ્મા એવ વુચ્ચન્તીતિ કામાવચરાદિચિત્તુપ્પાદેસૂતિ અત્થતો વિઞ્ઞાયતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સુખભૂમિય’’ન્તિ વત્વા તસ્સા એવ વિભાગદસ્સનત્થં ‘‘કામાવચરે’’તિઆદિ વુત્તં. ભૂમિ-સદ્દો ચ અભિધમ્મે કામાવચરાદીસુ નિરુળ્હોતિ ‘‘ચતૂસુ ભૂમીસુ કુસલ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૩૮૪) અઞ્ઞભૂમિગ્ગહણં ન હોતીતિ. પાળિતો ચાતિ ‘‘વિસિટ્ઠાનં પાકાતિ વિપાકા’’તિઆદિવચનત્થવિભાવનેન પાળિતો. ‘‘વિપક્કભાવમાપન્નાનં અરૂપધમ્માનમેતં અધિવચન’’ન્તિઆદિના ભાસિતત્થવિભાવનેન અત્થતો ચ. નામપરિચ્છેદાદીહિ તિકદુકાનં વવત્થાનદસ્સનેન વા પાળિતો, તદત્થવિઞ્ઞાપનેન અત્થતો.

૯૯૧. સાલિફલન્તિ સાલિપાકમાહ.

૯૯૪. અમ્હાકં માતુલત્થેરોતિ પુગ્ગલારમ્મણસ્સપિ ઉપાદાનસ્સ ઉપાદાનક્ખન્ધા એવ પચ્ચયો, ન લોકુત્તરા, કો પન વાદો ખન્ધારમ્મણસ્સ. તેનાહ ‘‘અગ્ગહિતાની’’તિ.

૯૯૮. યથા ઉપાદાનેહિ અગ્ગહેતબ્બા અનુપાદાનિયા, એવં સંકિલેસેહિ અગ્ગહેતબ્બા અસંકિલેસિકાતિ કત્વા ‘‘અસં…પે… એસેવ નયો’’તિ આહ.

૧૦૦૬. દિટ્ઠિયા ગહિતો અત્તા ન વિજ્જતિ. યેસુ પન વિપલ્લત્થગાહો, તે ઉપાદાનક્ખન્ધાવ વિજ્જન્તિ. તસ્મા યસ્મિં અવિજ્જમાનનિચ્ચાદિવિપરિયાસાકારગહણં અત્થિ, સોવ ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતો કાયો. તત્થ નિચ્ચાદિઆકારસ્સ અવિજ્જમાનતાદસ્સનત્થં રુપ્પનાદિસભાવસ્સેવ ચ વિજ્જમાનતાદસ્સનત્થં વિજ્જમાનો કાયોતિ વિસેસેત્વા વુત્તો, લોકુત્તરા પન ન કદાચિ અવિજ્જમાનાકારેન ગય્હન્તીતિ ન ઇદં વિસેસનં અરહન્તિ. સક્કાયે દિટ્ઠિ, સતી વા કાયે દિટ્ઠિ સક્કાયદિટ્ઠિ. અત્તના ગહિતાકારસ્સ અવિજ્જમાનતાય સયમેવ સતી, ન તાય ગહિતો અત્તા અત્તનિયં વાતિ અત્થો. અયં પનત્થો સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તો, પુરિમો એવ પન પધાનો. દુતિયે હિ દિટ્ઠિયા વત્થુ અવિસેસિતં હોતિ. કાયોતિ હિ ખન્ધપઞ્ચકે વુચ્ચમાને લોકુત્તરાપનયનં નત્થિ. ન હિ લોકુત્તરેસુ કાય-સદ્દો ન વત્તતિ. કાયપસ્સદ્ધિઆદીસુ હિ લોકુત્તરેસુ કાય-સદ્દોપિ લોકુત્તરક્ખન્ધવાચકોતિ. સીલેનાતિ સુદ્ધિયા અહેતુભૂતેન સીલેન. ગહિતસમાદાનન્તિ ઉપ્પાદિતપરામાસોવ. સો હિ સમાદિયન્તિ એતેન કુક્કુરસીલવતાદીનીતિ ‘‘સમાદાન’’ન્તિ વુત્તો. તત્થ અવીતિક્કમનીયતાય સીલં, ભત્તિવસેન સતતં ચરિતબ્બતાય વતં દટ્ઠબ્બં.

૧૦૦૭. ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સાતિ ઇમિસ્સાયેવ ઇન્દસાલગુહાયં તિટ્ઠમાનસ્સ. વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો. અત્થપરિપુચ્છનં પરિપુચ્છા. કુસલેહિ સહ ચોદનાપરિહરણવસેન વિનિચ્છયકરણં વિનિચ્છયો. બહૂનં નાનપ્પકારાનં સક્કાયદિટ્ઠીનં અવિહતત્તા તા જનેન્તિ, તાહિ જનિતાતિ વા પુથુજ્જના. અવિઘાતમેવ વા જન-સદ્દો વદતિ. પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ એત્થ પુથૂ જના એતેસન્તિ પુથુજ્જનાતિ વચનત્થો. પુથુ…પે… અવુટ્ઠિતાતિ એત્થ જનેતબ્બા, જાયન્તિ વા એત્થાતિ જના, ગતિયો. પુથૂ જના એતેસન્તિ પુથુજ્જના. ઇતો પરે જાયન્તિ એતેહીતિ જના, અભિસઙ્ખારાદયો. તે એતેસં પુથૂ વિજ્જન્તીતિ પુથુજ્જના. અભિસઙ્ખરણાદિઅત્થો એવ વા જન-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. રાગગ્ગિઆદયો સન્તાપા. તે એવ સબ્બેપિ વા કિલેસા પરિળાહા. પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસૂતિ એત્થ જાયતીતિ જનો, ‘‘રાગો ગેધો’’તિ એવમાદિકો. પુથુ જનો એતેસન્તિ પુથુજ્જના. પુથૂસુ વા જના જાતા રત્તાતિ એવં રાગાદિઅત્થો એવ જન-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. પલિબુદ્ધાતિ સમ્બદ્ધા ઉપદ્દુતા વા. અસ્સુતવાતિ એતેન અન્ધતા વુત્તાતિ ‘‘અન્ધપુથુજ્જનો વુત્તો’’તિ આહ.

અનયેતિ અવડ્ઢિયં. સબ્બત્થ નિરુત્તિલક્ખણેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. અનેકેસુ ચ કપ્પસતસહસ્સેસુ કતં જાનન્તિ, પાકટઞ્ચ કરોન્તિ ઉપકારં સતિજનનઆમિસપટિગ્ગહણાદિના પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા, તથેવ દુક્ખિતસ્સ સક્કચ્ચં કાતબ્બં કરોન્તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો પન અસઙ્ખ્યેય્યઅપ્પમેય્યેસુપિ કતં ઉપકારં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયઞ્ચ જાનાતિ, પાકટઞ્ચ કરોતિ, સીહો વિય ચ જવં સબ્બત્થ સક્કચ્ચમેવ ધમ્મદેસનં કરોતિ. અરિયભાવોતિ યેહિ યોગતો અરિયા વુચ્ચન્તિ, તે મગ્ગફલધમ્મા દટ્ઠબ્બા. અરિયકરધમ્મા અનિચ્ચદસ્સનાદયો, વિપસ્સિયમાના વા અનિચ્ચાદયો.

સોતાનીતિ તણ્હાદિટ્ઠિકિલેસદુચ્ચરિતઅવિજ્જાસોતાનિ. ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂમી’’તિ વત્વા ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ વચનેન સોતાનં સંવરો પિદહનં સમુચ્છેદઞાણન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ખન્તીતિ અધિવાસના, સા ચ તથાપવત્તા ખન્ધા. પઞ્ઞાતિ એકે, અદોસો એવ વા. કાયદુચ્ચરિતાદીનન્તિ દુસ્સીલ્યસઙ્ખાતાનં કાયવચીદુચ્ચરિતાનં મુટ્ઠસ્સચ્ચસઙ્ખાતસ્સ પમાદસ્સ અભિજ્ઝાદોમનસ્સાનં પાપકાનં અક્ખન્તિઅઞ્ઞાણકોસજ્જાનઞ્ચ. અનુપેક્ખા સઙ્ખારેહિ અવિવટ્ટનં, સાલયતાતિ અત્થો. ધમ્મટ્ઠિતિયં પટિચ્ચસમુપ્પાદે પટિલોમભાવો સસ્સતુચ્છેદગાહો, તપ્પટિચ્છાદકમોહો વા. નિબ્બાને પટિલોમભાવો સઙ્ખારેસુ રતિ, નિબ્બાનપટિચ્છાદકો મોહો વા. સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહોતિ યાદિસસ્સ કિલેસસ્સ અપ્પહીનત્તા વિપસ્સના સઙ્ખારનિમિત્તં ન મુઞ્ચતિ, સો કિલેસો દટ્ઠબ્બો. સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગહણસ્સ અતિક્કમનં વા પહાનં.

ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન યં પહાનન્તિ યોજના વેદિતબ્બા. કેન પન પહાનન્તિ? અરિયમગ્ગેહેવાતિ વિઞ્ઞાયમાનો અયમત્થો તેસં ભાવિતત્તા અપ્પવત્તિવચનેન. સમુદયપક્ખિકસ્સાતિ એત્થ ચત્તારોપિ મગ્ગા ચતુસચ્ચાભિસમયાતિ કત્વા તેહિ પહાતબ્બેન તેન તેન સમુદયેન સહ પહાતબ્બત્તા સમુદયસભાગત્તા ચ સચ્ચવિભઙ્ગે ચ સબ્બકિલેસાનં સમુદયભાવસ્સ વુત્તત્તા ‘‘સમુદયપક્ખિકા’’તિ દિટ્ઠિઆદયો વુચ્ચન્તિ. કાયવાચાચિત્તાનં વિરૂપપ્પવત્તિયા નયનં અપયાપનં, કાયદુચ્ચરિતાદીનં વિનાસનયનં વા વિનયો, તેસં વા જિમ્હપ્પવત્તિં વિચ્છિન્દિત્વા ઉજુકનયનં વિનયનં. એસેસેતિ એસો સો એવ, અત્થતો અનઞ્ઞોતિ અત્થો. તજ્જાતેતિ અત્થતો તંસભાવોવ. સપ્પુરિસો અરિયસભાવો, અરિયો ચ સપ્પુરિસભાવોતિ અત્થો.

અદ્વયન્તિ દ્વયતારહિતં, વણ્ણમેવ ‘‘અચ્ચી’’તિ ગહેત્વા અચ્ચિં વા ‘‘વણ્ણો એવા’’તિ તેસં એકત્તં પસ્સન્તો વિય યથાતક્કિતં અત્તાનં ‘‘રૂપ’’ન્તિ, યથાદિટ્ઠં વા રૂપં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તેસં એકત્તં પસ્સન્તો દટ્ઠબ્બો. એત્થ ચ ‘‘રૂપં અત્તા’’તિ ઇમિસ્સા પવત્તિયા અભાવેપિ રૂપે અત્તગ્ગહણં પવત્તમાનં અચ્ચિયં વણ્ણગ્ગહણં વિય. ઉપમાયો ચ અનઞ્ઞત્તાદિગ્ગહણનિદસ્સનવસેનેવ વુત્તા, ન વણ્ણાદીનં વિય અત્તનો વિજ્જમાનત્તસ્સ, અત્તનો વિય વા વણ્ણાદીનં અવિજ્જમાનત્તસ્સ દસ્સનત્થં.

૧૦૦૮. સરીરનિપ્ફત્તિયાતિ સરીરપારિપૂરિયા. નિચ્છેતું અસક્કોન્તો વિચિનન્તો કિચ્છતીતિ વિચિકિચ્છા. ઇદપ્પચ્ચયાનં ભાવોતિ જાતિઆદિસભાવમેવ આહ, જાતિઆદીનં વા જરામરણાદિઉપ્પાદનસમત્થતં. સા પન જાતિઆદિવિનિમુત્તા નત્થીતિ તેસંયેવાધિવચનં હોતિ ‘‘ઇદપ્પચ્ચયતા’’તિ.

૧૦૦૯. ઇધ અનાગતકિલેસા ‘‘તદેકટ્ઠા કિલેસા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ તે દસ્સેતું ‘‘ઇમિસ્સા ચ પાળિયા’’તિઆદિ આરદ્ધં. સહજેકટ્ઠવસેનાતિ તત્થ ઉપ્પન્નદિટ્ઠિયા સહજેકટ્ઠવસેનાતિ અત્થતો વિઞ્ઞાયતિ. તંસમ્પયુત્તોતિ તેહિ સંયોજનકિલેસેહિ સમ્પયુત્તોતિપિ અત્થો યુજ્જતિ. તથા તે સંયોજનકિલેસા સમુટ્ઠાનં એતસ્સાતિ તંસમુટ્ઠાનન્તિ વા. સંયોજનરહિતેહિ ચ પન કિલેસેહિ સમ્પયુત્તાનં સમુટ્ઠિતાનઞ્ચ સબ્ભાવતો કિલેસેહેવ યોજના કતા.

૧૦૧૧. સંયોજનાદીનં વિયાતિ સંયોજનતદેકટ્ઠકિલેસાદીનં યથાવુત્તાનં વિય. તેહીતિ દસ્સનભાવનામગ્ગેહિ. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં કુસલાકુસલં, નામરૂપઞ્ચ વિપાકન્તિ કત્વા ‘‘કુસલાદીનમ્પિ પહાનં અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ આહ.

૧૦૧૩. હેતૂ ચેવાતિ ‘‘પહાતબ્બહેતુકા’’તિ એતસ્મિં સમાસપદે એકદેસેન સમાસપદત્થં વદતિ. એત્થ ચ પુરિમનયેન ‘‘ઇમે ધમ્મા દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકા’’તિ ઇમેયેવ દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકા, ન ઇતો અઞ્ઞેતિ અયં નિયમો પઞ્ઞાયતિ, ન ઇમે દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકાયેવાતિ. તસ્મા ઇમેસં દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકભાવો અનિયતો વિચિકિચ્છાસહગતમોહસ્સ અહેતુકત્તાતિ પુરિમનયો વિવરણીયત્થવા હોતિ. તસ્મા પુરિમનયેન ધમ્મતો દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકે નિક્ખિપિત્વા અત્થતો નિક્ખિપિતું દુતિયનયો વુત્તો.

૧૦૨૯. મહગ્ગતા વા ઇદ્ધિવિધાદયો. અપ્પમાણારમ્મણા મહગ્ગતા ચેતોપરિયપુબ્બેનિવાસાનાગતંસઞાણસમ્પયુત્તા.

૧૦૩૫. અનન્તરે નિયુત્તાનિ, અનન્તરફલપ્પયોજનાનિ, અનન્તરફલકરણસીલાનિ વા આનન્તરિકાનિ. તાનિ પન પટિપક્ખેન અનિવારણીયફલત્તા અન્તરાયરહિતાનીતિ ‘‘અનન્તરાયેન ફલદાયકાની’’તિ વુત્તં. અનન્તરાયાનિ વા આનન્તરિકાનીતિ નિરુત્તિવસેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. એકસ્મિમ્પીતિ પિ-સદ્દેન અનેકસ્મિમ્પિ આયૂહિતે વત્તબ્બમેવનત્થીતિ દસ્સેતિ. ન ચ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિબાહકત્તં અત્થિ અપ્પટિપક્ખત્તા, અપ્પટિપક્ખતા ચ સમાનફલત્તા અનુબલપ્પદાનતો ચ. ‘‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮) એવમાદિકો અહેતુકવાદો. ‘‘કરોતો ખો કારયતો છિન્દતો છેદાપયતો…પે… કરોતો ન કરીયતિ પાપ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૬) એવમાદિકો અકિરિયવાદો. ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૭૧; મ. નિ. ૨.૯૪; ૩.૯૧) એવમાદિકો નત્થિકવાદો. એતેસુ પુરિમવાદો બન્ધમોક્ખાનં હેતું પટિસેધેતિ, દુતિયો કમ્મં, તતિયો વિપાકન્તિ અયમેતેસં વિસેસો. તઞ્હીતિ અહેતુકાદિનિયતમિચ્છાદિટ્ઠિં, ન પન નિયતભાવં અપ્પત્તં.

૧૦૩૯. પચ્ચયટ્ઠેનાતિ મગ્ગપચ્ચયસઙ્ખાતેન સમ્પયોગવિસિટ્ઠેન પચ્ચયભાવેનાતિ વેદિતબ્બં. એત્થ ચ મગ્ગઙ્ગાનં ઠપનં મગ્ગપચ્ચયભાવરહિતે મગ્ગહેતુકે દસ્સેતું, તેન મગ્ગહેતુકે અસઙ્કરતો વવત્થપેતિ. સચે પન કોચિ વદેય્ય ‘‘એકેકં અઙ્ગં ઠપેત્વા તંતંસમ્પયુત્તાનં મગ્ગહેતુકભાવેપિ ‘મગ્ગઙ્ગાનિ ઠપેત્વા’તિ ઇદં વચનં યુજ્જતી’’તિ. એવઞ્હિ સતિ તતિયનયે વિય ઇધાપિ ‘‘ઠપેત્વા’’તિ ન વત્તબ્બં સિયા, વુત્તઞ્ચેતં, તસ્મા વુત્તનયેનેવત્થો વેદિતબ્બો. મગ્ગઙ્ગામગ્ગઙ્ગાનઞ્હિ સમ્પયુત્તાનં વિસેસદસ્સનત્થો અયં નયોતિ. સેસમગ્ગઙ્ગાનં પુબ્બે ઠપિતાનન્તિ અધિપ્પાયો. ફસ્સાદીનઞ્હિ પુરિમનયેપિ મગ્ગહેતુકતા સિદ્ધાતિ.

સમ્માદિટ્ઠિયા દુતિયનયેપિ ઠપિતાય તતિયનયે સહેતુકભાવો દસ્સિતો. કથં દસ્સિતો, નનુ અરિયમગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ‘‘અલોભો અદોસો ઇમે ધમ્મા મગ્ગહેતૂ’’તિ (ધ. સ. ૧૦૩૯) અવત્વા ‘‘અલોભો અદોસો અમોહો ઇમે ધમ્મા મગ્ગહેતૂ’’તિ વિસું સમ્માદિટ્ઠિઆદિકે મગ્ગહેતૂ દસ્સેત્વા ‘‘તંસમ્પયુત્તો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (ધ. સ. ૧૦૩૯) વિસું મગ્ગહેતુકાનં દસ્સિતત્તા ‘‘મગ્ગહેતૂસુ અમોહો’’તિ (ધ. સ. ૧૦૩૯) વુત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા મગ્ગહેતુકતા ન દસ્સિતા સિયા? નો ન દસ્સિતા. યથા હિ તીણિ સંયોજનાનિ દસ્સેત્વા ‘‘તદેકટ્ઠો લોભો દોસો મોહો, ઇમે ધમ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બહેતૂ’’તિ (ધ. સ. ૧૦૧૭) વિસું પહાતબ્બહેતૂ નિયમેત્વા ‘‘તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’’તિઆદિવચનેન (ધ. સ. ૧૦૧૭) લોભદોસમોહા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસહજેકટ્ઠા અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધભૂતા ચ દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકાતિ દસ્સિતા હોન્તિ, એવમિધાપિ ‘‘અલોભાદયો ઇમે ધમ્મા મગ્ગહેતૂ’’તિ નિગમિતાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તસઙ્ખારક્ખન્ધભાવતો તંસમ્પયુત્તસઙ્ખારક્ખન્ધવચનેન ‘‘મગ્ગહેતુકા’’તિ દસ્સિતા એવાતિ સિદ્ધં હોતિ, સમ્માદિટ્ઠિયાપિ અમોહોતિ વુત્તાય મગ્ગહેતુકભાવદસ્સનં. સચે પન યો દુતિયનયે મગ્ગો ચેવ હેતુ ચાતિ વુત્તો, તતો અઞ્ઞસ્સેવ અઞ્ઞેન અસાધારણેન પરિયાયેન મગ્ગહેતુભાવં દસ્સેત્વા તંસમ્પયોગતો સમ્માદિટ્ઠિયા મગ્ગહેતુકભાવદસ્સનત્થો તતિયનયો સિયા. ‘‘અરિયમગ્ગસમઙ્ગિસ્સ અલોભો અદોસો ઇમે ધમ્મા મગ્ગહેતૂ’’તિઆદિ વત્તબ્બં સિયા. યસ્મા પન ‘‘મગ્ગહેતૂ’’તિ ઇમિના અઞ્ઞેન સાધારણેન પરિયાયેન યેસં મગ્ગહેતુભાવો સમ્ભવતિ, તે સબ્બે ‘‘મગ્ગહેતૂ’’તિ દસ્સેત્વા તંસમ્પયુત્તાનં તેસં અઞ્ઞેસઞ્ચ મગ્ગહેતુકભાવદસ્સનત્થો તતિયનયો, તસ્મા તત્થ ‘‘અમોહો’’તિપિ વુત્તં. ન હિ સો મગ્ગહેતુ ન હોતીતિ. ઇમે પન તયોપિ નયા અત્થવિસેસવસેન નિક્ખિત્તત્તા અત્થતો નિક્ખેપા દટ્ઠબ્બા. અથ વા સરૂપેન વચનં ધમ્મતો નિક્ખેપો, અત્થેન અત્થતોતિ એવમ્પિ યોજના સમ્ભવતિ. તત્થ દુતિયતતિયનયા સરૂપતો હેતુહેતુમન્તુદસ્સનવસેન ધમ્મતો નિક્ખેપો. પઠમનયો તથાઅદસ્સનતો અત્થેન ચ મગ્ગઙ્ગતંસમ્પયુત્તાનં હેતુહેતુમન્તુભાવાવગમનતો અત્થતો નિક્ખેપોતિ.

૧૦૪૦. યસ્મિં સભાવધમ્મે નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન ચિત્તં પવત્તતિ, સો તસ્સ આરમ્મણાધિપતિ વેદિતબ્બો. ચેતોપરિયઞાણેન જાનિત્વા પચ્ચવેક્ખમાનો તેન પચ્ચવેક્ખમાનોતિ વુત્તો. એત્થાપીતિ એતસ્મિમ્પિ અટ્ઠકથાવચને, એત્થ વા પટ્ઠાને મગ્ગાદીનિ ઠપેત્વા અઞ્ઞેસં અધિપતિપચ્ચયભાવસ્સ અવચનેનેવ પટિક્ખેપપાળિયં. અયમેવત્થોતિ અત્તનો મગ્ગફલં ઠપેત્વાતિ અત્થો. વીમંસાધિપતેય્યન્તિ પધાનેન અધિપતિના સહજાતાધિપતિ નિદસ્સિતો, તયિદં નયદસ્સનમત્તમેવ હોતીતિ અઞ્ઞોપિ એવંપકારો સહજાતો મગ્ગાધિપતિ નિદસ્સિતો હોતિ, તસ્મા વીરિયાધિપતેય્યન્તિ ચ યોજેતબ્બં. ઇદમ્પિ હિ અત્થતો વુત્તમેવાતિ.

૧૦૪૧. અત્તનો સભાવો અત્તભાવો. લદ્ધોકાસસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકો કપ્પસહસ્સાતિક્કમે ઉપ્પજ્જતિ અનેકકપ્પસહસ્સાયુકાનં સત્તાનં, કપ્પસહસ્સાતિક્કમેપિ વા લદ્ધોકાસં યં ભવિસ્સતિ, તદપિ લદ્ધોકાસમેવાતિ અત્તનો વિપાકં સન્ધાય વુચ્ચતિ. નત્થિ નામ ન હોતીતિ અનુપ્પન્નો નામ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ઉપ્પાદીસુ અન્તોગધત્તા ‘‘ઉપ્પાદિનો ધમ્મા’’તિ એતેન વચનેન વુચ્ચતીતિ કત્વા આહ ‘‘ઉપ્પાદિનો ધમ્મા નામ જાતો’’તિ. અરૂપસઙ્ખાતો અત્તાતિ અરૂપભવઙ્ગં આહ. તત્થ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાદિમયો અત્તાતિ હિ અત્થતો વોહારો પવત્તોતિ.

યદિ પન આયૂ…પે… સબ્બં વિપાકં દદેય્ય, અલદ્ધોકાસઞ્ચ વિપાકં દેતીતિ કત્વા વિપક્કવિપાકઞ્ચ દદેય્ય, તતો એકસ્સેવ કમ્મસ્સ સબ્બવિપાકેન ભવિતબ્બન્તિ અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સ ઓકાસો ન ભવેય્ય નિરત્થકત્તા, ઉપ્પત્તિયાયેવ ઓકાસો ન ભવેય્ય, ઉપ્પન્નસ્સ વા ફલદાને. અથ વા અલદ્ધોકાસસ્સ વિપાકદાને પચ્ચયન્તરરહિતસ્સપિ વિપાકદાનં આપન્નન્તિ અવિજ્જાતણ્હાદિપચ્ચયન્તરખેપકસ્સ અઞ્ઞસ્સ અપચયગામિકમ્મસ્સ કમ્મક્ખયકરસ્સ ઓકાસો ન ભવેય્ય. ભાવિતેપિ મગ્ગે અવિજ્જાદિપચ્ચયન્તરરહિતસ્સ ચ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનતો સમત્થતા ન સિયાતિ અત્થો. સબ્બદા વા વિપાકપ્પવત્તિયા એવ ભવિતબ્બત્તા વિપાકતો અઞ્ઞસ્સ પવત્તિઓકાસો ન ભવેય્ય. તં પનાતિ આયૂહિતં કમ્મં. ઇદં પન ધુવવિપાકસ્સ વિપાકેન અધુવવિપાકસ્સપિ લદ્ધોકાસસ્સ વિપાકં ઉપ્પાદીતિ દસ્સેતું આરદ્ધન્તિ દટ્ઠબ્બં. અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચ બલવવિરહે અગ્ગમગ્ગભાવનાવિરહે ચ અપ્પહીનસભાવતો ધુવં વિપચ્ચન્તીતિ ધુવવિપાકાતિ વુત્તા. આયૂહિતકમ્મે વુચ્ચમાને અનુપ્પન્નં કસ્મા વુત્તન્તિ? યં આયૂહિતં ભવિસ્સતિ, તત્થાપિ આયૂહિત-સદ્દપ્પવત્તિસબ્ભાવા.

૧૦૫૦. ઉપાદિન્નાતિ એત્થ ન ઉપેતેન આદિન્નાતિ અયમત્થો, ઉપસદ્દો પન ઉપસગ્ગમત્તમેવ, તસ્મા ઉપાદાનારમ્મણા ઉપાદાનેહિ, અઞ્ઞે ચ અનભિનિવેસેન ‘‘અહં મગ્ગં ભાવયિં, મમ મગ્ગો ઉપ્પન્નો’’તિઆદિકેન ગહણેન આદિન્ના ઇચ્ચેવ ઉપાદિન્ના. ઉપાદિન્ન-સદ્દેન વા અમગ્ગફલધમ્માયેવ વુત્તા, ઇતરેહિ મગ્ગફલધમ્મા ચાતિ વેદિતબ્બં.

તિકનિક્ખેપકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકનિક્ખેપકથાવણ્ણના

૧૦૬૨. મેત્તાયનવસેનાતિ મેત્તાફરણવસેન. ‘‘મેત્તયનવસેના’’તિ વત્તબ્બે દીઘં કત્વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. મેત્તા, મેદનં વા મેત્તાયનં, તઞ્ચ સિનેહવસેન. અનુદયતીતિ અનુદાતિ વત્તબ્બે ‘‘અનુદ્દા’’તિ દ-કારાગમનં કત્વા વુત્તં. અનુદ્દાયનાકારોતિ અનુરક્ખણાકારો. રક્ખણઞ્હિ દાયના. અનુદ્દાયિતસ્સાતિ અનુદ્દાય અયિતસ્સ. ‘‘જાતિપિ દુક્ખા’’તિઆદિં સુણન્તસ્સ સવને, અનિચ્ચાદિતો સમ્મસન્તસ્સ સમ્મસને, મગ્ગેનેત્થ સમ્મોહં વિદ્ધંસેન્તસ્સ પટિવેધે, પટિવિજ્ઝિત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પચ્ચવેક્ખણેતિ ચતૂસુ કાલેસુ દુક્ખે ઞાણં વત્તતિ.

૧૦૬૫. ચિત્તસ્સ સંરઞ્જનં ચિત્તસ્સ સારાગો. ગિજ્ઝન્તીતિ અભિકઙ્ખન્તિ. સઞ્જંન્તીતિ બન્ધન્તિ. લગ્ગનટ્ઠેનાતિ સંવરણટ્ઠેન, ઓલમ્બનટ્ઠેન વા. તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સાતિ કામભવાદિસઙ્ખાતસ્સ વિપાકકટત્તારૂપસ્સ અભિનિબ્બત્તિઅત્થં પટિસન્ધિયા પચ્ચયભાવવસેન પરિકડ્ઢતિ. ચિત્તમસ્સ ભવન્તરે વિધાવતિ નિબ્બત્તતિ. તણ્હાવિપ્ફન્દિતનિવેસો અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાદિભાવેન તણ્હાપવત્તિયેવ.

સરિતાનીતિ રાગવસેન અલ્લાનિ. તંસમ્પયુત્તપીતિવસેન સિનિદ્ધાનિ સિનેહિતાનિ. વિસતાતિ વિત્થતા. રૂપાદીસુ તેભૂમકધમ્મેસુ બ્યાપનવસેન વિસટા. પુરિમવચનમેવ ત-કારસ્સ ટ-કારં કત્વા વુત્તં. વિસાલાતિ વિપુલા. વિસક્કતીતિ પરિસપ્પતિ, સહતિ વા. રત્તો હિ રાગવત્થુના પાદેન તાલિયમાનોપિ સહતીતિ. ઓસક્કનં, વિપ્ફન્દનં વા વિસક્કનન્તિ વદન્તિ. અનિચ્ચાદિં નિચ્ચાદિતો ગણ્હન્તી વિસંવાદિકા હોતિ. વિસંહરતીતિ તથા તથા કામેસુ આનિસંસં પસ્સન્તી વિવિધેહાકારેહિ નેક્ખમ્માભિમુખપ્પવત્તિતો ચિત્તં સંહરતિ સઙ્ખિપતિ. વિસં વા દુક્ખં, તં હરતિ વહતીતિ અત્થો. દુક્ખનિબ્બત્તકસ્સ કમ્મસ્સ હેતુભાવતો વિસમૂલા, વિસં વા દુક્ખવેદનામૂલં એતિસ્સાતિ વિસમૂલા. દુક્ખસમુદયત્તા વિસં ફલં એતિસ્સાતિ વિસફલા. તણ્હાય રૂપાદિકસ્સ દુક્ખસ્સેવ પરિભોગો હોતિ, ન અમતસ્સાતિ સા ‘‘વિસપરિભોગા’’તિ વુત્તા. સબ્બત્થ નિરુત્તિવસેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યો પનેત્થ પધાનો અત્થો, તં દસ્સેતું પુન ‘‘વિસતા વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ મનુસ્સભાવદેવાદિભાવભૂતં.

પણિધાનકવસેનાતિ ચિત્તસ્સ રૂપાદીસુ ઠપનકવસેન. અઞ્ઞોપિ બન્ધુ તણ્હાય એવ હોતિ, સો પન અબન્ધુપિ હોતિ. તણ્હા પન નિચ્ચસન્નિસ્સિતાતિ ‘‘પાટિયેક્કો બન્ધૂ’’તિ વુત્તા. અસનતોતિ બ્યાપનતો ભુઞ્જનતો ચ. તદુભયં દસ્સેતિ ‘‘અજ્ઝોત્થરણતો’’તિઆદિના. આસીસનવસેનાતિ ઇચ્છનવસેન. અઞ્ઞેનાકારેનાતિ જપ્પનાજપ્પિતત્તાનં જપ્પાય અનઞ્ઞત્તદસ્સનાકારેન. ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતીતિ ચિત્તં મૂસતિ. મારપાસોતિ મારેન ગહિતતાય રાગો મારપાસો.

૧૦૬૬. સઙ્ખારેસુ ઉપ્પન્નો કમ્મપથભેદં ન કરોતીતિ એતેન સત્તેસુ ઉપ્પન્નો અટ્ઠાનકોપો કરોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અત્થં મે નાચરિ, ન ચરતિ, ન ચરિસ્સતિ, પિયસ્સ મે મનાપસ્સ અત્થં નાચરિ, ન ચરતિ, ન ચરિસ્સતિ, અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અનત્થં નાચરિ, ન ચરતિ, ન ચરિસ્સતી’’તિ ઉપ્પજ્જમાનોપિ હિ કોપો અવત્થુસ્મિં ઉપ્પન્નત્તા અટ્ઠાનકોપો એવ ભવિતું યુત્તો. આઘાતેન્તોતિ હનન્તો. પુનરુત્તિદોસો પટિસેધિતોતિ દોસ-પદસ્સ પટિવિરોધ-પદસ્સ ચ દ્વિક્ખત્તું આગતત્તા વુત્તં. પટિઘસ્સ વા વિસેસનત્થં પુબ્બે ‘‘પટિવિરોધો’’તિ, પદોસાદિવિસેસનત્થં ‘‘દોસો’’તિ ચ વુત્તં, દુસ્સનાદિવિસેસનત્થં પચ્છા ‘‘દોસો’’તિ, વિરોધવિસેસનત્થઞ્ચ ‘‘પટિવિરોધો’’તિ વુત્તન્તિ નત્થિ પુનરુત્તિદોસો.

૧૦૯૧. અનિદ્ધારિતપરિચ્છેદે ધમ્માનં અત્થિતામત્તદીપકે માતિકુદ્દેસે અપરિચ્છેદેન બહુવચનેન ઉદ્દેસો કતોતિ બહુવચનેનેવ પુચ્છતિ – ‘‘કતમે ધમ્મા અપ્પચ્ચયા’’તિ. સભાવસઙ્ખાપરિચ્છેદાદિવસેન હિ ધમ્મે અજાનન્તસ્સ વસેન ઉદ્દેસો પુચ્છા ચ કરીયતીતિ. તસ્મા પરિચ્છેદં અકત્વા ઉદ્દિટ્ઠા પુચ્છિતા ચ. ઇમેતિ અસઙ્ખતધાતુતો ઉદ્ધં નત્થીતિ દીપનત્થં એકમ્પિ તં નિદ્દિસિત્વા બહુવચનેનેવ નિગમનં કતં નિદ્દેસતો પુબ્બે બોધનેય્યસ્સ અજાનનકાલં ઉપાદાય.

૧૧૦૧. કિં પન નત્થિ, કિં તેન ન વુત્તાતિ યોજના કાતબ્બા. ઇદમેવ મનોવિઞ્ઞેય્યન્તિ નિયમાભાવો વવત્થાનાભાવો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞેય્યમેવ ચક્ખાદિવિઞ્ઞેય્યન્તિ પાળિયં વુત્તન્તિ મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યેનપિ મનોવિઞ્ઞેય્યેન ભવિતબ્બન્તિ કત્વા અટ્ઠકથાય ‘‘કિં પન મનોવિઞ્ઞાણેના’’તિઆદિ વુત્તં. કેહિચિ વિઞ્ઞેય્યા કેહિચિ અવિઞ્ઞેય્યાતિ ઇદં કામાવચરં મનોવિઞ્ઞાણં આરમ્મણાદિવસેન ભિન્દિત્વા યોજેતબ્બં. રૂપાવચરાદિઆરમ્મણેન હિ કામાવચરમનોવિઞ્ઞાણેન રૂપરાગાદિસમ્પયુત્તેન ચ કામાવચરધમ્મા ન વિઞ્ઞેય્યા, ઇતરેન ચ વિઞ્ઞેય્યા. એવં કામાવચરાનમેવ આરમ્મણાનં કેસઞ્ચિ સદ્દાદીનં રૂપારમ્મણાદીહિ અવિઞ્ઞેય્યતા વિઞ્ઞેય્યતા ચ યોજેતબ્બા, તથા દ્વારભેદવસેન. અથ વા સોમનસ્સસહગતસન્તીરણં ઇટ્ઠારમ્મણમેવાતિ ઇતરં તેન ન વિઞ્ઞેય્યં. એવં ઉપેક્ખાસહગતે કુસલવિપાકે અકુસલવિપાકે ચાતિ સબ્બત્થ યથાયોગં યોજેતબ્બં. રૂપાવચરાદયો કામાવચરવિપાકાદીહિ અવિઞ્ઞેય્યા, કેચિદેવ વિઞ્ઞેય્યા અરૂપાવચરેહીતિ યોજેતબ્બં અનુવત્તમાનત્તા. નિબ્બાનેન અવિઞ્ઞેય્યત્તાતિ ‘‘કેહિચિ અવિઞ્ઞેય્યા’’તિ ઇમસ્સ પદસ્સ અત્થસમ્ભવમત્તં સન્ધાય વુત્તં, ન નિબ્બાનસ્સ અનુવત્તમાનમનોવિઞ્ઞાણભાવતો.

૧૧૦૨. પઞ્ચકામગુણિકરાગોતિ ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં. ભવાસવં ઠપેત્વા સબ્બો લોભો કામાસવોતિ યુત્તં સિયા. સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો ભવદિટ્ઠિસમ્પયુત્તત્તા ‘‘ભવાસવો’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તો. ભવાસવો પન ‘‘દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તેસુ એવ ઉપ્પજ્જતી’’તિ પાળિયં વુત્તો. સોપિ રાગો કામાસવો ભવિતું યુત્તો. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકદુક્ખાનં કારણભૂતા કામાસવાદયોપિ દ્વિધા વુત્તા.

૧૧૦૩. કામાસવનિદ્દેસે ચ કામેસૂતિ કામરાગદિટ્ઠિરાગાદિઆરમ્મણભૂતેસુ તેભૂમકેસુ વત્થુકામેસૂતિ અત્થો સમ્ભવતિ. તત્થ હિ ઉપ્પજ્જમાના સા તણ્હા સબ્બાપિ ન કામચ્છન્દાદિનામં ન લભતીતિ. કત્તુકમ્યતાછન્દો અકુસલેપિ ઉપ્પજ્જતિ, ન પન ધમ્મચ્છન્દો.

૧૧૦૫. અઞ્ઞં જીવન્તિ ગહણં યદિપિ ઉપાદાનક્ખન્ધેસ્વેવ પવત્તતિ, રૂપે…પે… વિઞ્ઞાણે વા પન ન પતિટ્ઠાતિ. તતો અઞ્ઞં કત્વા જીવં ગણ્હાતીતિ સસ્સતદિટ્ઠિ હોતીતિ. બ્રહ્માદિં એકચ્ચં અત્તાનં ‘‘હોતી’’તિ નિચ્ચતો અઞ્ઞઞ્ચ ‘‘ન હોતી’’તિ અનિચ્ચતો ગણ્હન્તસ્સ ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતી’’તિ એકચ્ચસસ્સતદિટ્ઠિ. ‘‘હોતી’’તિ ચ પુટ્ઠે ‘‘નેવા’’તિ, ‘‘ન હોતી’’તિ ચ પુટ્ઠે ‘‘ન’’ઇતિ સબ્બત્થ પટિક્ખિપન્તસ્સ અમરાવિક્ખેપદિટ્ઠિ, અમરા અનુપચ્છેદા, અમરમચ્છસદિસી વા વિક્ખેપદિટ્ઠીતિ અત્થો.

પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામાસવોતિ વુત્તોતિ કત્વા બ્રહ્માનં વિમાનાદીસુ રાગસ્સ દિટ્ઠિરાગસ્સ ચ કામાસવભાવં પટિક્ખિપતિ. યદિ પન લોભો કામાસવભવાસવવિનિમુત્તો અત્થિ, સો યદા દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તેસુ ઉપ્પજ્જતિ, તદા તેન સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવો આસવવિપ્પયુત્તોતિ દોમનસ્સવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તસ્સ વિય તસ્સપિ આસવવિપ્પયુત્તતા વત્તબ્બા સિયા ‘‘ચતૂસુ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તેસુ લોભસહગતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પન્નો મોહો સિયા આસવસમ્પયુત્તો સિયા આસવવિપ્પયુત્તો’’તિ. ‘‘કામાસવો અટ્ઠસુ લોભસહગતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ, ‘‘કામાસવં પટિચ્ચ દિટ્ઠાસવો અવિજ્જાસવો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૩.૧) ચ વચનતો દિટ્ઠિસહગતો રાગો કામાસવો ન હોતીતિ ન સક્કા વત્તું. કિલેસપટિપાટિયાપિ આહરિતું વટ્ટતીતિ આસવાનં વચનં પહાતબ્બદસ્સનત્થન્તિ કત્વા તે પહાને આહરિયમાના પહાતબ્બાનમ્પિ તેસં કિલેસાનં ઉદ્દેસક્કમેન આહરિતું વટ્ટન્તિ પજહનકાનં મગ્ગાનમ્પીતિ અત્થો.

૧૧૨૧. પઠમકમાનભાજનીયેતિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનસ્સ નિદ્દેસે. તત્થ હિ ‘‘એકચ્ચો જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના માનં જપ્પેતિ, યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના…પે… કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સા’’તિ (વિભ. ૮૬૬) સેય્યસ્સ સદિસસ્સ હીનસ્સ ચ પવત્તમાનો પુગ્ગલવિસેસં અનામસિત્વા સેય્યમાનો વિભત્તોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘એકો માનો તિણ્ણં જનાનં ઉપ્પજ્જતીતિ કથિતો’’તિ આહ. ન કેવલઞ્ચાયં પઠમકમાનભાજનીયે એવ એવં કથિતો, દુતિયકતતિયકમાનભાજનીયેપિ કથિતો એવાતિ નિદસ્સનમત્થં એતં દટ્ઠબ્બં. અથ વા પુગ્ગલે અનિસ્સાય વુત્તાનં તિણ્ણમ્પિ માનાનં ભાજનીયં ‘‘પઠમકમાનભાજનીયે’’તિ આહ. સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મીતિ માનો’’તિઆદીનઞ્હિ પુગ્ગલં આમસિત્વા વુત્તાનં નવન્નં માનાનં ભાજનીયં દુતિયકમાનભાજનીયં હોતિ, તસ્સ માનરાસિસ્સ પુગ્ગલં અનામસિત્વા વુત્તમાનરાસિતો દુતિયતતિયકત્તાતિ, અથાપિ ચ યથાવુત્તે દુતિયકમાનભાજનીયે ‘‘એકેકસ્સ તયો તયો માના ઉપ્પજ્જન્તીતિ કથિત’’ન્તિ ઇધ વુત્તાય અત્થવણ્ણનાય સમાનદસ્સનત્થં ‘‘પઠમકમાનભાજનીયે’’તિ વુત્તં. સો એવ માનો ઇધાગતોતિ તત્થ કથિતો એવ અત્થો યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. માનકરણવસેનાતિ ‘‘સેય્યો’’તિઆદિકિચ્ચકરણવસેન. અપરાપરે ઉપાદાયાતિ ઇદં પુરિમપુરિમા માના અપરાપરે ઉપનિસ્સયભાવેન તે ઉપ્પાદેન્તા અચ્ચુગ્ગચ્છન્તીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. કેતુકમ્યતાચિત્તં અચ્ચુગ્ગતભાવં ગચ્છતીતિ કત્વા ચિત્તેનેવ વિસેસિતં.

૧૧૨૬. અક્ખમનભાવપ્પકાસનં ખિય્યનં. મનેન પિયકરણન્તિ એવંપકારં પૂજનં માનનન્તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. ઇસ્સાકરણવસેનાતિ લાભાદિઅક્ખમનકિચ્ચવસેન.

૧૧૨૭. અરિયસાવકાતિ વચનં ‘‘અરિયસાવકાનંયેવ પટિવેધો અત્થિ, તે ચ તં ન મચ્છરાયન્તી’’તિ પટિવેધધમ્મે મચ્છરિયાભાવદસ્સનત્થં. ગન્થોતિ પાળિ. કથામગ્ગોતિ અટ્ઠકથાપબન્ધો. ધમ્મન્તરન્તિ કુસલાદિધમ્મં ભિન્દિત્વા અકુસલાદિં અત્તનો લોલતાય તથાગતભાસિતં તિત્થિયભાસિતં વા કરોન્તો આલોલેસ્સતિ. અત્તાનં આવિકત્વાતિ અત્તાનં અઞ્ઞથા સન્તં અઞ્ઞથા પવેદયિત્વા. યો પનાતિ તિત્થિયો ગહટ્ઠો વા અત્તનો સમયસ્સ સદોસભાવં દટ્ઠું અનિચ્છન્તો અઞ્ઞાણેન અભિનિવેસેન વા.

બ્યાપિતુમનિચ્છોતિ વિવિચ્છો, તસ્સ ભાવો વેવિચ્છં. અનાદરોતિ મચ્છરિયેન દાને આદરરહિતો. કટચ્છુના ગાહો ભત્તસ્સ કટચ્છુગ્ગાહો, કટચ્છુગ્ગાહો વિય કટચ્છુગ્ગાહો. યથા હિ કટચ્છુગ્ગાહો યથાવુત્તે ભત્તે ન સંપસારયતિ, એવં મચ્છરિયમ્પિ આવાસાદીસૂતિ. ગય્હતિ એતેનાતિ વા ગાહો, કટચ્છુ એવ ગાહો કટચ્છુગ્ગાહો. સો યથા સઙ્કુટિતગ્ગો ન સંપસારયતિ, એવં મચ્છરિયમ્પીતિ. આવરિત્વા ગહિતં અગ્ગહિતં, તસ્સ ભાવો અગ્ગહિતત્તં, મચ્છરિયં. ‘‘આવાસાદિ પરેહિ સાધારણમસાધારણં વા મય્હેવ હોતૂ’’તિ પવત્તિવસેન અત્તસમ્પત્તિગ્ગહણલક્ખણતા, ‘‘મા અઞ્ઞસ્સા’’તિ પવત્તિવસેન અત્તસમ્પત્તિનિગૂહણલક્ખણતા ચ યોજેતબ્બા. યં પન ‘‘પરસન્તકં ગણ્હિતુકામો’’તિ વુત્તં, તં મચ્છરિયસ્સ પરસન્તકલોભસ્સ ઉપનિસ્સયભાવં દસ્સેતું વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યદિ હિ તં મચ્છરિયપ્પવત્તિદસ્સનં, પરસમ્પત્તિગ્ગહણલક્ખણતા ચ વત્તબ્બા સિયાતિ.

૧૧૪૦. અભિજ્ઝાકામરાગાનં વિસેસો આસવદ્વયએકાસવભાવો સિયા, નઅભિજ્ઝાય નોઆસવભાવો ચાતિ નોઆસવલોભસ્સ સબ્ભાવો વિચારેતબ્બો. ન હિ અત્થિ ‘‘આસવો ચ નોઆસવો ચ ધમ્મા આસવસ્સ ધમ્મસ્સ આસવસ્સ ચ નોઆસવસ્સ ચ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ સત્તમો ચ નવમો ચ પઞ્હો. ગણનાય ચ ‘‘હેતુયા સત્તા’’તિ વુત્તં, ન ‘‘નવા’’તિ. દિટ્ઠિસમ્પયુત્તે પન લોભે નોઆસવે વિજ્જમાને સત્તમનવમાપિ પઞ્હવિસ્સજ્જનં લભેય્યું, ગણના ચ ‘‘હેતુયા નવા’’તિ વત્તબ્બા સિયા. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તે ચ લોભે નોઆસવે વિજ્જમાને પુબ્બે દસ્સિતો દોસોતિ.

૧૧૫૯. કામચ્છન્દનીવરણનિદ્દેસે કામેસૂતિ તેભૂમકેસુ સાસવેસુ સબ્બેસુ વત્થુકામેસુ. સબ્બો હિ લોભો કામચ્છન્દનીવરણં. તેનેવ તસ્સ આરુપ્પે ઉપ્પત્તિ વુત્તા ‘‘નીવરણં ધમ્મં પટિચ્ચ નીવરણો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન પુરેજાતપચ્ચયા. આરુપ્પે કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ ઉદ્ધચ્ચનીવરણં અવિજ્જાનીવરણં. આરુપ્પે કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચનીવરણં અવિજ્જાનીવરણ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૧).

૧૧૬૨. ઇરિયાપથિકચિત્તન્તિ ઇરિયાપથૂપત્થમ્ભકં અટ્ઠપઞ્ઞાસવિધં ચિત્તં. તત્થ પન બલવથિનમિદ્ધસહગતં ચિત્તં ‘‘ઇરિયાપથં સન્ધારેતું અસક્કોન્ત’’ન્તિ વુત્તં. ઓલીયતીતિ ઓલમ્બતિ.

૧૧૬૩. ઓનય્હતીતિ છાદેતિ, અવત્થરતિ વા. નાનારમ્મણેસુ પવત્તિનિવારણેન, વિપ્ફારિકતાનિવારણેનેવ વા અન્તોસમોરોધો. એકચ્ચાનન્તિ સિરીસાદિરુક્ખાનં. રૂપકાયેનેવ સિયું, તેન સુખપ્પટિસંવેદનનિબ્બાનસચ્છિકિરિયાનં રૂપતાપત્તિ સિયાતિ અધિપ્પાયો. તસ્માતિ ‘‘કાયસ્સા’’તિ વચનસ્સ રૂપત્તાસાધકત્તા. ન હિ નામકાયો સુપતીતિ ઇદં થિનમિદ્ધસમુટ્ઠિતરૂપેહિ રૂપકાયસ્સ ગરુભાવપ્પત્તં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાદીનં સંસીદનં સોપ્પન્તિ સન્ધાય વુત્તં, ન જાગરણચિત્તરહિતં ભવઙ્ગસન્તતિન્તિ. તસ્સ ફલત્તાતિ ફલૂપચારેન ઇન્દ્રિયં વિય મિદ્ધં દસ્સેતું મિદ્ધસ્સ ફલત્તા ઇન્દ્રિયનિદ્દેસે વિય લિઙ્ગાદીનિ મિદ્ધનિદ્દેસેપિ સોપ્પાદીનિ વુત્તાનીતિ અત્થો.

રૂપકાયસ્સ અન્તોસમોરોધો નત્થીતિ સો નામકાયે વુત્તોતિ વિઞ્ઞાયતિ. તેન સહ વુત્તા ઓનાહપરિયોનાહા ચ. રૂપકાયસ્સ વા વિપ્ફારિકાવિપ્ફારિકભાવો નામ અત્તનો સભાવેન નત્થિ, નામકાયસ્સ નામકાયે વિપ્ફારિકે લહુકો, અવિપ્ફારિકે ગરુકોતિ અવિપ્ફારિકભાવેન ઓનાહનાદિ નામકાયસ્સેવ હોતીતિ ઓનાહનાદયોપિ નામકાયે વિઞ્ઞાયન્તિ. તેનાહ ‘‘ન હિ રૂપં નામકાયસ્સ ઓનાહો…પે… હોતી’’તિ. આવરણભાવો વિય હિ ઓનાહનાદિભાવોપિ નામકાયસ્સેવ હોતીતિ. ઇતરો અધિપ્પાયં અજાનન્તો મેઘાદીહિ રૂપેહિ રૂપાનં ઓનાહનાદિં પસ્સન્તો ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિમાહ. યદિ એવન્તિ યદિ રૂપસ્સ ઓનાહનાદિતા સિદ્ધા, અરૂપસ્સ ન સિયા, સેતુબન્ધાદીસુ રૂપસ્સ આવરણં દિટ્ઠન્તિ આવરણમ્પિ અરૂપસ્સ ન ભવેય્યાતિ અત્થો.

સુરામેરયપાનં અકુસલન્તિ કત્વા યુત્તો તસ્સ ઉપક્કિલેસભાવો, સુરા…પે… પમાદટ્ઠાનાનુયોગસ્સ ચ અકુસલત્તા પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણભાવો યુત્તો, તથાપિ પરસ્સ અધિપ્પાયં અનુજાનિત્વા સુરામેરયસ્સ ઉપક્કિલેસતા પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણતા ચ ઉપક્કિલેસાનં પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણાનઞ્ચ પચ્ચયત્તા ફલવોહારેન વુત્તાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન, પચ્ચયનિદ્દેસતો’’તિ. એવમેવ ખોતિ યથા જાતરૂપસ્સ અયો લોહં તિપુ સીસં સજ્જન્તિ પઞ્ચુપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં જાતરૂપં ન ચેવ મુદુ હોતિ, ન ચ કમ્મનિયં, ન ચ પભસ્સરં પભઙ્ગુ ચ, ન ચ સમ્મા ઉપેતિ કમ્માય, એવમેવ. પચ્ચયનિદ્દેસતોતિ ઉપક્કિલેસપઞ્ઞાદુબ્બલીકરણાનં પચ્ચયભાવનિદ્દેસતો, પચ્ચયે ફલનિદ્દેસતોતિ અત્થો. સયમેવ કિલેસો ઉપક્કિલેસનિદ્દેસેસુ નિદ્દિટ્ઠોતિ અધિપ્પાયો.

નીવરણં હુત્વાવ નીવરણસમ્પયુત્તે દસ્સિયમાને ન નીવરણતાદસ્સનત્થો આરમ્ભો, અથ ખો સિદ્ધનીવરણભાવસ્સ નીવરણસમ્પયુત્તતાદસ્સનત્થોતિ યથાલાભવસેન ચ અસમ્પયુત્તસ્સ વચનં ન યુજ્જતિ. યથા હિ તિટ્ઠન્તમ્પિ ચરન્તમ્પીતિ સિપ્પિસમ્બુકાદીસુ યથાલાભસમ્ભવં તં દ્વયં વુત્તં, ન એવં ‘‘થિનમિદ્ધનીવરણં સમ્પયુત્તમ્પિ અસમ્પયુત્તમ્પી’’તિ વચનં અત્થિ, યં યથાલાભં સમ્ભવેય્યાતિ. ચિત્તજસ્સાસમ્ભવવચનતોતિ ‘‘ચત્તત્તા’’તિઆદિવચનસ્સ ઝાનક્ખણે ચિત્તજસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ અસમ્ભવવચનભાવતોતિ અત્થો, ‘‘ચત્તત્તા’’તિઆદિવચનેન વા અસમ્ભવસ્સ વચનતો પકાસનતોતિ અત્થો.

કામેસુ ખો પન…પે… સુદિટ્ઠોતિ ઇમિના કામાદીનવે અઞ્ઞાણસ્સ પહાનમાહ. તં તત્થ પહાનન્તિ તં તત્થ રૂપે પહાનન્તિ પહાનં અપેક્ખિત્વા ‘‘ત’’ન્તિ વુત્તં, તં વિનયનન્તિ વા અત્થો. તેન રૂપસ્સ અપ્પહાતબ્બત્તમેવ દસ્સેતિ, ન પન ‘‘છ ધમ્મે પહાયા’’તિઆદીસુ મિદ્ધસ્સ અપ્પહાતબ્બતાદસ્સનતો અઞ્ઞો પકારો વુત્તો. ન યથા…પે… વુત્તન્તિ છ ધમ્મા પઞ્ચ નીવરણાનિ ચ યથા પહાતબ્બાનેવ હોન્તાનિ ‘‘પહાતબ્બાની’’તિ વુત્તાનિ, ન એવં રૂપં પહાતબ્બમેવ હોન્તં ‘‘પહાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તન્તિ અત્થો.

અઞ્ઞેહિ ચ સુત્તેહીતિ વુત્તસુત્તાનં દસ્સનત્થં ‘‘તથા હી’’તિઆદિમાહ. કુસલપ્પવત્તિં આવરન્તીતિ આવરણા. નીવારેન્તીતિ નીવરણા. ચિત્તં અભિભવન્તા આરોહન્તીતિ ચેતસો અજ્ઝારુહા. આવરણાદિકિચ્ચઞ્ચ અરૂપસ્સેવ યુજ્જતિ, તથા અન્ધકરણાદિકિચ્ચં. તત્થ ચતૂસુ પદેસુ પુરિમપુરિમસ્સ પચ્છિમપચ્છિમો અત્થો. સંસારદુક્ખં વિઘાતો, તંજનકતાય વિઘાતપક્ખિકં. ચેતસો પરિયુટ્ઠાનં અયોનિસોમનસિકારતો ઉપ્પત્તિ અકુસલરાસિભાવો ચ અરૂપસ્સેવ હોતીતિ અરૂપમેવ મિદ્ધં.

૧૧૬૬. ગણભોજનાદિઅકપ્પિયભોજનં કપ્પિયસઞ્ઞી ભુઞ્જિત્વા પુન જાનિત્વા કોચિ વિપ્પટિસારી હોતિ, અનવજ્જઞ્ચ ભિક્ખુદસ્સનચેતિયવન્દનાદિં વજ્જસઞ્ઞી અકત્વા કત્વા ચ કોચિ અસ્સદ્ધો વિપ્પટિસારી હોતિ. વત્થુન્તિ મૂલં. એવરૂપન્તિ મૂલવસેન એવંપકારન્તિ અત્થો. કુક્કુચ્ચપદં યેવાપનકેસુ ‘‘કુચ્છિતં કતં કુકતં, તસ્સ ભાવો’’તિ વુત્તત્થમેવ. કુક્કુચ્ચાયનાકારોતિ કુક્કુચ્ચભાવનાકારો કુક્કુચ્ચકરણાકારો કુક્કુચ્ચગમનાકારો વા. એતેન કુક્કુચ્ચં કિરિયભાવેન દસ્સેતિ. ‘‘કપ્પતિ ન કપ્પતી’’તિ પવત્તચિત્તુપ્પાદોવ વિનયકુક્કુચ્ચં.

૧૧૭૬. ચિત્તવિક્ખિપનકિચ્ચસામઞ્ઞેન ઉદ્ધચ્ચં કુક્કુચ્ચઞ્ચ સહ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કામચ્છન્દસ્સ અનાગામિમગ્ગેન પહાનં ઉક્કટ્ઠનીવરણવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યદિ હિ લોભો નોનીવરણો સિયા, ‘‘નોનીવરણો ધમ્મો નીવરણસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચેતં વુત્તં. ગણનાય ચ ‘‘હેતુયા ચત્તારી’’તિ વુત્તં, ન ‘‘નવા’’તિ. તસ્મા સબ્બો લોભો કામચ્છન્દનીવરણન્તિ અરહત્તમગ્ગેનસ્સ પહાનવચનં યુત્તં.

૧૨૧૯. કામો ચાતિ કિલેસકામો ચ. પુરિમદિટ્ઠિં ઉત્તરદિટ્ઠિ ઉપાદિયતીતિ પુરિમદિટ્ઠિં ‘‘સસ્સતો’’તિ ગણ્હન્તી ઉપાદિયતિ, પુરિમદિટ્ઠિઆકારેનેવ વા ઉપ્પજ્જમાના ઉત્તરદિટ્ઠિ તેનેવ પુરિમદિટ્ઠિં દળ્હં કરોન્તી તં ઉપાદિયતીતિ વુત્તં. ગોસીલગોવતાદીનીતિ તથાભૂતં દિટ્ઠિમાહ. અભિનિવેસતોતિ અભિનિવેસભાવતો, અભિનિવિસનતો વા. અત્તવાદમત્તમેવાતિ અત્તસ્સ અભાવા ‘‘અત્તા’’તિ ઇદં વચનમત્તમેવ. ઉપાદિયન્તિ દળ્હં ગણ્હન્તિ. કથં? અત્તાતિ. અત્તાતિ હિ અભિનિવિસન્તા વચનમેવ દળ્હં કત્વા ગણ્હન્તીતિ અત્થો. એવં અત્તવાદમત્તમેવ ઉપાદિયન્તીતિ વુત્તં. ‘‘અત્તવાદમત્ત’’ન્તિ વા વાચાવત્થુમત્તમાહ. વાચાવત્થુમત્તમેવ હિ ‘‘અત્તા’’તિ ઉપાદિયન્તિ અત્થસ્સ અભાવાતિ.

૧૨૨૧. દિન્નન્તિ દાનમાહ, તં અફલત્તા રૂપં વિય દાનં નામ ન હોતીતિ પટિક્ખિપતિ. મહાવિજિતયઞ્ઞસદિસો યઞ્ઞો મહાયાગો. આમન્તેત્વા હવનં દાનં આહુનં, પાહુનાનં અતિથીનં અતિથિકિરિયા પાહુનં, આવાહાદીસુ મઙ્ગલત્થં દાનં મઙ્ગલકિરિયા. પરલોકે ઠિતો ઇમં લોકં ‘‘નત્થી’’તિ ગણ્હાતીતિ ઇમં લોકં અવેક્ખિત્વા પરલોકો, પરઞ્ચ અવેક્ખિત્વા અયં લોકો હોતિ ગન્તબ્બતો આગન્તબ્બતો ચાતિ પરલોકતો ઇધાગમનસ્સ અભાવા તત્થેવ ઉચ્છિજ્જનતો ચિત્તેન પરલોકે ઠિતો ઇમં લોકં ‘‘નત્થી’’તિ ગણ્હાતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. ન હિ અયં દિટ્ઠિ પરલોકે નિબ્બત્તસ્સેવ હોતીતિ. ઇધલોકે ઠિતોતિ એત્થાપિ અયમેવ નયો. અયં વા એત્થ અત્થો ‘‘સંસરણપ્પદેસો ઇધલોકો ચ પરલોકો ચ નામ કોચિ નત્થિ સંસરણસ્સ અભાવા તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જનતો’’તિ. પુરિમભવતો પચ્છિમભવે ઉપપતનં ઉપપાતો, સો યેસં સીલં, તે ઓપપાતિકા. તે પન ચવનકા ઉપપજ્જનકા હોન્તીતિ કત્વા આહ ‘‘ચવનકઉપપજ્જનકસત્તા નત્થીતિ ગણ્હાતી’’તિ. અનુલોમપ્પટિપદન્તિ નિબ્બાનાનુકૂલં સીલાદિપ્પટિપદં.

૧૨૩૬. નિપ્પદેસતોવ ગહિતોતિ ઇમિના યં આસવગોચ્છકે બ્રહ્માનં કપ્પરુક્ખાદીસુ રાગસ્સ ચ દિટ્ઠિરાગસ્સ ચ અસઙ્ગહણેન નીવરણગોચ્છકે ચ કામચ્છન્દસ્સ અનાગામિમગ્ગેન પહાતબ્બતાદસ્સનેન સપ્પદેસત્તં વુત્તં, તં નિવારિતં હોતિ. અરહત્તમગ્ગેનાતિ વચનેન ચતૂહિ મગ્ગેહિ પહાતબ્બતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ પુરિમેહિ અતનુકતા મોહાદયો અરહત્તમગ્ગેન પહીયન્તીતિ.

૧૨૮૭. નિરતિઅત્થેનાતિ પીતિવિરહેન, બલવનિકન્તિવિરહેન વા. ન હિ દુક્ખાય વેદનાય રજ્જન્તીતિ. અવ-સદ્દેન અવગાહત્થો અધોઅત્થો ચાતિ દ્વિધા અવ-સદ્દસ્સ અત્થો વુત્તો.

૧૩૦૧. વિચિકિચ્છાસહગતો મોહરણો પહાનેકટ્ઠેન દિટ્ઠિસમ્પયુત્તેન રાગરણેન સરણો, ઉદ્ધચ્ચસહગતો રૂપરાગઅરૂપરાગસઙ્ખાતેન. અરણવિભઙ્ગસુત્તે (મ. નિ. ૩.૩૩૩) પન ‘‘યો કામપટિસન્ધિસુખિનો સોમનસ્સાનુયોગો હીનો ગમ્મો પોથુજ્જનિકો અનરિયો અનત્થસંહિતો, સદુક્ખો એસો ધમ્મો સઉપઘાતો સઉપાયાસો સપરિળાહો મિચ્છાપટિપદા. તસ્મા એસો ધમ્મો સરણો’’તિઆદિવચનતો ફલભૂતદુક્ખઉપઘાતઉપાયાસપરિળાહસભાવભૂતો મિચ્છાપટિપદાભાવોવ ‘‘સરણો’’તિ વિઞ્ઞાયતીતિ તેહિ સબ્બાકુસલાનં સરણતા સિદ્ધા હોતીતિ.

સુત્તન્તિકદુકનિક્ખેપકથાવણ્ણના

૧૩૦૩. વિવેચિતત્તાતિ વિસું કતત્તા પકાસિતત્તા. અસેસેત્વા ખેપેતીતિ વજિરં અત્તના પતિતટ્ઠાનં અસેસેત્વા ખેપેતિ પુન અપાકતિકતાઆપાદનેન.

૧૩૧૧. તપ્પતીતિ વિપ્પટિસારી હોતિ, અનુસોચતિ વા.

૧૩૧૩. અહન્તિ ઇતિ-સદ્દપરેન અહં-સદ્દેન હેતુભૂતેન યો અત્થો વિઞ્ઞાયતિ, સો સંકથીયતિ, ઉદીરીયતીતિ અત્થો. અઞ્ઞથા હિ વુચ્ચમાનસ્સ વચનેન પકાસિયમાનસ્સ પદત્થસ્સ સઙ્ખાદિભાવે સબ્બેસં કુસલાદિધમ્માનં અધિવચનાદિતા સિયાતિ. ભાવોતિ સત્તવેવચનન્તિ ભણન્તિ, ધાતુયા વા એતં અધિવચનં. દત્તોતિ એત્તાવતા સત્તપઞ્ઞત્તિં દસ્સેત્વા અઞ્ઞમ્પિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિં દસ્સેતું ‘‘મઞ્ચો’’તિઆદિમાહ. અહન્તિ ચ પવત્તં અધિવચનં વદન્તેન સુણન્તેન ચ પુબ્બે ગહિતસઞ્ઞેન અત્થપ્પકાસનભાવેન વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ તસ્મિં અવિઞ્ઞાતે તદત્થવિજાનનં અત્થીતિ વિસેસેન અધિવચનં ‘‘ઞાયતીતિ સમઞ્ઞા’’તિ વુત્તં. એતસ્સત્થસ્સ અહન્તિ ઇદં અધિવચનન્તિ એવં વા સઞ્ઞાગહણવસેન ઞાયતિ સમઞ્ઞાયતિ પાકટા હોતીતિ સમઞ્ઞા. પઞ્ઞાપીયતીતિ અહન્તિ ઇદં એતસ્સ અધિવચનન્તિ એવં ઠપીયતીતિ અત્થો. વોહરીયતીતિ વુચ્ચતિ. ઉદ્ધેય્યન્તિ ઉદ્ધરિતબ્બં. અપિ નામસહસ્સતોતિ અનેકેહિપિ નામસહસ્સેહીતિ અત્થો. સયમેવ ઉપપતનસીલં નામં ‘‘ઓપપાતિકનામ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

કરીયતીતિ કમ્મં, નામમેવ કમ્મં નામકમ્મં. તથા નામધેય્યં. કરણઠપનસદ્દાપિ હિ કમ્મત્થા હોન્તીતિ. અથ કરણત્થા, કરીયતિ ચ ઠપીયતિ ચ એતેન અત્થો એવંનામોતિ પઞ્ઞાપીયતીતિ કરણં ઠપનઞ્ચ નામ હોતિ. અથ ભાવત્થા, ઞાપનમત્તમેવ કરણં ઠપનન્તિ ચ વુત્તં. નામનિરુત્તિ નામબ્યઞ્જનન્તિ નામમિચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. ન હિ પથવીસઙ્ખાતં અત્થપ્પકારમત્તં નિવદતિ બ્યઞ્જયતિ વા પથવીતિ નામં નિવદતિ બ્યઞ્જયતિ વા, તસ્મા અનામસ્સ નિરુત્તિબ્યઞ્જનભાવનિવારણત્થં ‘‘નામનિરુત્તિ નામબ્યઞ્જન’’ન્તિ વુત્તં. એવં નામાભિલાપોતિ એત્થાપિ નયો. એત્થ પન સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારોતિ ચતૂહિ પદેહિ પઞ્ઞાપિતબ્બતો પઞ્ઞત્તિ વુત્તા, ઇતરેહિ પઞ્ઞાપનતો.

તત્થ ચ ‘‘પુરિમા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ ઉપ્પાદવયકિચ્ચરહિતા લોકસઙ્કેતસિદ્ધા, પચ્છિમા નામપઞ્ઞત્તિ, યાય પુરિમા પઞ્ઞત્તિ રૂપાદયો ચ સોતદ્વારવિઞ્ઞાણસન્તાનાનન્તરમુપ્પન્નેન ગહિતપુબ્બસઙ્કેતેન મનોદ્વારવિઞ્ઞાણસન્તાનેન ગહિતાય પઞ્ઞાપીયન્તી’’તિ આચરિયા વદન્તિ. એતસ્મિં પન ઇમિસ્સા પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ અત્થે સતિ યં વુત્તં માતિકાયં ‘‘વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તા અધિવચના નામ, સહેતુકં કત્વા વુચ્ચમાના અભિલાપા નિરુત્તિ નામ, પકારેન ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ નામા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૧-૧૦૮), તેન વિરોધો સિયા. ન હિ ઉપ્પાદવયકિચ્ચરહિતસ્સ વચનમત્તં અધિકારં કત્વા પવત્તિ અત્થિ ઉપ્પાદાદિસહિતસ્સેવ પવત્તિસબ્ભાવતો, ન ચ વચનવચનત્થવિમુત્તસ્સ નામસ્સ નિદ્ધારેત્વા સહેતુકં કત્વા વુચ્ચમાનતા અત્થિ, નાપિ અનિદ્ધારિતસભાવસ્સ પદત્થસ્સ તેન તેન પકારેન ઞાપનં અત્થીતિ.

દુવિધા ચાયં પઞ્ઞત્તિ યથાવુત્તપ્પકારાતિ અટ્ઠકથાવચનઞ્ચ ન દિસ્સતિ, અટ્ઠકથાયં પન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિઆદયો છ પઞ્ઞત્તિયોવ વુત્તા. તત્થ ‘‘રૂપં વેદના’’તિઆદિકા વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિઆદિકા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ‘‘તેવિજ્જો છળભિઞ્ઞો’’તિઆદિકા વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ‘‘ઇત્થિસદ્દો પુરિસસદ્દો’’તિઆદિકા અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સોતવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિકા વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ‘‘ખત્તિયકુમારો બ્રાહ્મણકુમારો’’તિઆદિકા અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ન ચેત્થ યથાવુત્તપ્પકારા દુવિધા પઞ્ઞત્તિ વુત્તાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. વિજ્જમાનસ્સ હિ સઙ્ખા…પે… અભિલાપો વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. અવિજ્જમાનસ્સ ચ સઙ્ખાદિકા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. તેસંયેવ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન પવત્તા સઙ્ખાદયો ઇતરાતિ.

અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિવચનેન પઞ્ઞાપિતબ્બા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ, તસ્સા પઞ્ઞાપનભૂતા નામપઞ્ઞત્તિ ચ વુત્તા, ઇતરેહિ નામપઞ્ઞત્તિયેવ યથાવુત્તાતિ ચે? ન, અસિદ્ધત્તા. સતિ હિ ઉજુકે પુરિમે પાળિઅનુગતે અત્થે અયમત્થો ઇમાય અટ્ઠકથાય વુત્તોતિ અસિદ્ધમેતં. યદિ ચ સત્તરથઘટાદિદિસાકાલકસિણઅજટાકાસકસિણુગ્ઘાટિમાકાસઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનવિસયનિરોધસમાપત્તિઆદિપ્પકારા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, એતેનેવ વચનેન તસ્સા અવિજ્જમાનતા વુત્તાતિ ન સા અત્થીતિ વત્તબ્બા. યથા ચ પઞ્ઞાપિતબ્બતો અવિજ્જમાનાનં સત્તાદીનં અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો, એવં રૂપાદીનં વિજ્જમાનાનં પઞ્ઞપેતબ્બતો વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો આપજ્જતિ. તતો ‘‘સબ્બે ધમ્મા પઞ્ઞત્તી’’તિ પઞ્ઞત્તિપથેહિ અવિસિટ્ઠો પઞ્ઞત્તિધમ્મનિદ્દેસો વત્તબ્બો સિયા. અથાપિ પઞ્ઞાપિતબ્બપઞ્ઞાપનવિસેસદસ્સનત્થો સઙ્ખાદિનિદ્દેસો, તથાપિ ‘‘એકધમ્મો સબ્બધમ્મેસુ નિપતતિ, સબ્બધમ્મા એકધમ્મસ્મિં નિપતન્તી’’તિઆદિના પઞ્ઞાપિતબ્બાનં પઞ્ઞત્તિપથભાવસ્સ દસ્સિતત્તા પઞ્ઞાપિતબ્બાનં પઞ્ઞત્તિભાવે પઞ્ઞત્તિપથા પઞ્ઞત્તિસદ્દેનેવ વુત્તાતિ પઞ્ઞત્તિપથપદં ન વત્તબ્બં સિયા, નાપિ સક્કા પઞ્ઞાપિતબ્બપઞ્ઞાપનવિસેસદસ્સનત્થો સઙ્ખાદિનિદ્દેસોતિ વત્તું સઙ્ખાદિસદ્દાનં સમાનત્થત્તા. વુત્તઞ્હિ ‘‘મરણેનપિ તં પહીયતિ, યં પુરિસો મમિદન્તિ મઞ્ઞતી’’તિ (મહાનિ. ૪૧) એત્થ ‘‘પુરિસોતિ સઙ્ખા સમઞ્ઞા…પે… અભિલાપો’’તિ (મહાનિ. ૪૧). તથા ‘‘માગણ્ડિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં સઙ્ખા સમઞ્ઞા’’તિઆદિ (મહાનિ. ૭૩). ન ચ ‘‘અયં ઇત્થન્નામો’’તિ સઙ્કેતગ્ગહણં ‘‘રૂપં તિસ્સો’’તિઆદિવચનગ્ગહણઞ્ચ મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞસ્સ અસિદ્ધસભાવસ્સ અત્થપઞ્ઞાપને સમત્થતા સમ્ભવતિ, તેસઞ્ચ અસમત્થતા. યદિ હિ તેસં વિના પઞ્ઞત્તિયા અત્થપઞ્ઞાપને અસમત્થતા સિયા, પઞ્ઞત્તિપઞ્ઞાપને ચ અસમત્થતાતિ તસ્સા અઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વત્તબ્બા સિયા, તસ્સા તસ્સાતિ અનવત્થાનં, તતો અત્થવિજાનનમેવ ન સિયા, નાપિ સઙ્કેતગ્ગહણં સઙ્કેતસ્સ પઞ્ઞત્તિભાવે ‘‘અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’’તિ વા, ‘‘ઇમસ્સત્થસ્સ ઇદં વચનં જોતક’’ન્તિ વા. સઞ્ઞુપ્પાદમત્તે પન સઙ્કેતગ્ગહણે વચનસ્સ વચનત્થવિનિમુત્તસ્સ કપ્પને પયોજનં નત્થિ. ‘‘બુદ્ધસ્સ ભગવતો વોહારો લોકિયે સોતે પટિહઞ્ઞતિ’’ (કથા. ૩૪૭), ‘‘અભિજાનાસિ નો ત્વં આનન્દ ઇતો પુબ્બે એવરૂપં નામધેય્યં સુતં યદિદં જનવસભો’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૮૦), ‘‘નામઞ્ચ સાવેતિ કોણ્ડઞ્ઞો અહં ભગવા’’તિઆદીહિ (સં. નિ. ૧.૨૧૭) ચ પઞ્ઞત્તિયા વચનભાવો સિદ્ધો. તસ્મા પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ અવિરુદ્ધો અત્થો વિચારેત્વા ગહેતબ્બો.

યદિ સત્તાદયો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ન હોન્તિ, કા પન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામાતિ? પકાસિતો અયમત્થો ‘‘અવિજ્જમાનાનં સત્તાદીનં સઙ્ખા…પે… અભિલાપો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. સત્તાદીનઞ્ચ અવિજ્જમાનત્તા અત્થિતા નેવ વત્તબ્બા, યે ચ વદેય્યું ‘‘રૂપાદીનિ વિય અવિજ્જમાનત્તા અવિજ્જમાનતા વુત્તા, ન નત્થિભાવતો’’તિ, અયઞ્ચ વાદો હેવત્થિકથાય પટિસિદ્ધો, ન ચ રૂપં વેદના ન હોતીતિ અવિજ્જમાનં નામ હોતિ. એવં સત્તાદયોપિ યદિ અત્થિ, રૂપાદયો ન હોન્તીતિ અવિજ્જમાનાતિ ન વત્તબ્બા. યસ્મા પન યેસુ રૂપાદીસુ ચક્ખાદીસુ ચ તથા તથા પવત્તમાનેસુ ‘‘સત્તો ઇત્થી રથો ઘટો’’તિઆદિકા વિચિત્તસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, સઞ્ઞાનુલોમાનિ ચ અધિવચનાનિ, તેહિ રૂપચક્ખાદીહિ અઞ્ઞો સત્તરથાદિસઞ્ઞાવલમ્બિતો વચનત્થો વિજ્જમાનો ન હોતિ, તસ્મા સત્તરથાદિઅભિલાપા ‘‘અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ, ન ચ તે ‘‘મુસા’’તિ વુચ્ચન્તિ લોકસમઞ્ઞાવસેન પવત્તત્તા. તતો એવ તે અભિલાપા ‘‘સમ્મુતિસચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ. સો ચ વચનત્થો સયં અવિજ્જમાનોપિ વિજ્જમાનસ્સ વચનસ્સેવ વસેન પઞ્ઞત્તિવોહારં લભતિ, ‘‘સમ્મુતિસચ્ચ’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ યથાગહિતસઞ્ઞાવસેન પવત્તવચનત્થભાવતો. ‘‘સમ્મુતિઞાણં સચ્ચારમ્મણમેવ, નાઞ્ઞારમ્મણ’’ન્તિ (કથા. ૪૩૪) કથાય ચ ‘‘પથવીકસિણાદિ ચીવરાદિ ચ સમ્મુતિસચ્ચમ્હી’’તિ ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. યસ્મા રૂપાદીસુ સન્તાનેન પવત્તમાનેસુ એકત્તગ્ગહણવસેન તે અમુઞ્ચિત્વા પવત્તં સત્તાદિગ્ગહણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ વિય રૂપાદીસુ તેસુ ખન્ધેસુ ચક્ખાદીસુ ચ અસન્તં અવિજ્જમાનં સત્તરથાદિં ગણ્હાતિ, તસ્મા તં પરિત્તારમ્મણાદિભાવેન ન વત્તબ્બન્તિ વુત્તં. તથા યં ખન્ધસમૂહસન્તાનં એકત્તેન ગહિતં ઉપાદાય ‘‘કલ્યાણમિત્તો પાપમિત્તો પુગ્ગલો’’તિ ગહણં પઞ્ઞત્તિ ચ પવત્તતિ, તં તદુપાદાનભૂતં પુગ્ગલસઞ્ઞાય સેવમાનસ્સ કુસલાકુસલાનં ઉપ્પત્તિ હોતીતિ ‘‘પુગ્ગલોપિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૯) વુત્તં. યસ્મા પન પુગ્ગલો નામ કોચિ ભાવો નત્થિ, તસ્મા યથા આપોધાતુઆદીનિ ચિત્તેન વિવેચેત્વા પથવીધાતુ ઉપલબ્ભતિ, ન એવં રૂપાદયો ખન્ધે વિવેચેત્વા પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ. પટિસેધિતા ચ પુગ્ગલકથાય પુગ્ગલદિટ્ઠિ. વજિરાય ચ ભિક્ખુનિયા વુત્તં –

‘‘કં નુ સત્તોતિ પચ્ચેસિ, માર દિટ્ઠિગતં નુ તે;

સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જોયં, નયિધ સત્તુપલબ્ભતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૭૧; મહાનિ. ૧૮૬; કથા. ૨૩૩);

સત્તોતિ પન વચનસ્સ પઞ્ઞત્તિયા પવત્તિં દસ્સેતું સા એવમાહ –

‘‘યથાપિ અઙ્ગસમ્ભારા, હોતિ સદ્દો રથો ઇતિ;

એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ, હોતિ સત્તોતિ સમ્મુતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૭૧; મહાનિ. ૧૮૬; કથા. ૨૩૩);

યદિ પુગ્ગલો ન વિજ્જતિ, કથં પુગ્ગલગ્ગહણસ્સ સારમ્મણતા સિયાતિ? અવિજ્જમાનસ્સપિ આરમ્મણસ્સ ગહણતો. અવિજ્જમાનમ્પિ હિ પરિકપ્પિતં લોકસઞ્ઞાતં વા વિજ્જમાનં વા સભાવભૂતં આરમ્મણં ગહેત્વાવ ઉપ્પજ્જનતો સારમ્મણતા વુત્તા. સારમ્મણાતિ હિ વચનં ચિત્તચેતસિકાનં આરમ્મણેન વિના અપ્પવત્તિઞ્ઞેવ દીપેતિ, ન તેહિ ગહિતસ્સ આરમ્મણસ્સ વિજ્જમાનતં અવિજ્જમાનતં વાતિ. અયં સઙ્ખતાસઙ્ખતવિનિમુત્તસ્સ અત્થિતાપટિસેધં સબ્બથા અનુવત્તન્તાનં વિનિચ્છયો.

૧૩૧૬. નામકરણટ્ઠેનાતિ અઞ્ઞં અનપેક્ખિત્વા સયમેવ અત્તનો નામકરણસભાવતોતિ અત્થો. યઞ્હિ પરસ્સ નામં કરોતિ, તસ્સ ચ તદપેક્ખત્તા અઞ્ઞાપેક્ખં નામકરણન્તિ નામકરણસભાવતા ન હોતિ. તસ્મા મહાજનસ્સ ઞાતીનં ગુણાનઞ્ચ સામઞ્ઞનામાદિકારકાનં નામભાવો નાપજ્જતિ. યસ્સ ચ અઞ્ઞેહિ નામં કરીયતિ, તસ્સ ચ નામકરણસભાવતા નત્થીતિ નત્થિયેવ નામભાવો, વેદનાદીનં પન સભાવસિદ્ધત્તા વેદનાદિનામસ્સ નામકરણસભાવતો નામતા વુત્તા. પથવીઆદિનિદસ્સનેન નામસ્સ સભાવસિદ્ધતંયેવ નિદસ્સેતિ, ન નામભાવસામઞ્ઞં, નિરુળ્હત્તા પન નામસદ્દો અરૂપધમ્મેસુ એવ વુત્તો, ન પથવીઆદીસૂતિ ન તેસં નામભાવો. માતિકાય ચ પથવીઆદીનં નામતાનાપત્તિ વુત્તાવ. ન હિ પથવીઆદિનામં વિજહિત્વા કેસાદિનામેહિ રૂપધમ્માનં વિય વેદનાદિનામં વિજહિત્વા અઞ્ઞેન નામેન અરૂપધમ્માનં વોહરિતબ્બેન પિણ્ડાકારેન પવત્તિ અત્થીતિ.

અથ વા રૂપધમ્મા ચક્ખાદયો રૂપાદયો ચ તેસં પકાસકપકાસિતબ્બભાવતો વિના નામેન પાકટા હોન્તિ, ન એવં અરૂપધમ્માતિ અધિવચનસમ્ફસ્સો વિય નામાયત્તગહણીયભાવેન ‘‘નામ’’ન્તિ વુત્તા, પટિઘસમ્ફસ્સોપિ ન ચક્ખાદીનિ વિય નામેન વિના પાકટોતિ ‘‘નામ’’ન્તિ વુત્તો. અરૂપતાય વા અઞ્ઞનામસભાગત્તા સઙ્ગહિતોયં, અઞ્ઞફસ્સસભાગત્તા વા. વચનત્થોપિ હિ ‘‘રૂપયતીતિ રૂપં, નામયતીતિ નામ’’ન્તિ ઇધ પચ્છિમપુરિમાનં સમ્ભવતિ. રૂપયતીતિ વિનાપિ નામેન અત્તાનં પકાસયતીતિ અત્થો, નામયતીતિ નામેન વિના અપાકટભાવતો અત્તનો પકાસકં નામં કરોતીતિ અત્થો. આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયતાયાતિ સતિપિ રૂપસ્સ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયભાવે ન પરમસ્સાસભૂતં નિબ્બાનં વિય સાતિસયં તંનામનસભાવેન પચ્ચયોતિ નિબ્બાનમેવ ‘‘નામ’’ન્તિ વુત્તં.

૧૩૧૮. વટ્ટમૂલસમુદાચારદસ્સનત્થન્તિ સત્તાનં વટ્ટમૂલસમુદાચારો નામ અવિજ્જા ચ ભવતણ્હા ચ, તંદસ્સનત્થન્તિ અત્થો. તત્થ સમુદાચરતીતિ સમુદાચારો, વટ્ટમૂલમેવ સમુદાચારો વટ્ટમૂલસમુદાચારો, વટ્ટમૂલદસ્સનેન વટ્ટમૂલાનં પવત્તિ દસ્સિતા હોતીતિ વટ્ટમૂલાનં સમુદાચારસ્સ દસ્સનત્થન્તિપિ અત્થો.

૧૩૨૦. એકેકસ્મિઞ્ચ અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહણવિસેસં ઉપાદાય ‘‘અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ વુત્તં. એકં વા ખન્ધં અત્તતો ગહેત્વા અઞ્ઞં અત્તનો ઉપભોગભૂતો લોકોતિ ગણ્હન્તસ્સ અત્તનો અત્તાનં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા પરસ્સ અત્તાનં ‘‘લોકો’’તિ ગણ્હન્તસ્સ વા વસેન ‘‘અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ વુત્તં. તં ભવિસ્સતીતિ તં દ્વિધાપિ ગહિતં ખન્ધપઞ્ચકં ભવિસ્સતીતિ નિવિટ્ઠા પરામસન્તીતિ અત્થો.

૧૩૩૨. સહ સિક્ખિતબ્બો ધમ્મો સહધમ્મો, તત્થ ભવં સહધમ્મિકં. કમ્મત્થે વત્તમાનતો દોવચસ્સસદ્દતો આય-સદ્દં અનઞ્ઞત્થં કત્વા ‘‘દોવચસ્સાય’’ન્તિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘દુબ્બચસ્સ કમ્મ’’ન્તિ આહ. દોવચસ્સસ્સ વા અયનં પવત્તિ દોવચસ્સાયં. વચનસ્સ પટિવિરુદ્ધવચનં પટાણિકગહણં. ગુણેહિ ગરૂસુ ગારવેન વસનં ગરુવાસો. જાતિઆદીહિ જેટ્ઠકેસુ પટિસ્સુણિતબ્બેસુ વસનં સજેટ્ઠકવાસો. ઓત્તપ્પિતબ્બા વા ગરુનો. હિરિયિતબ્બા જેટ્ઠકા. યાય ચેતનાય દુબ્બચો હોતિ, સા દોવચસ્સતા ભવિતું અરહતીતિ ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધોયેવા’’તિ આહ.

૧૩૩૩. દુ-સદ્દેન યુત્તં નામં દુન્નામં. અનુપસઙ્કમન્તસ્સપિ અનુસિક્ખનં સેવનાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ભજનાતિ ઉપસઙ્કમના’’તિ આહ. સબ્બતોભાગેનાતિ કાયવાચાચિત્તેહિ આવિ ચેવ રહો ચ.

૧૩૩૬. વિનયોતિ વિભઙ્ગખન્ધકા વુત્તા. વત્થુવીતિક્કમતો પુબ્બે પરતો ચ આપત્તિં આપજ્જન્તો નામ ન હોતીતિ સહ વત્થુના આપત્તિં પરિચ્છિન્દતિ. તેનાહ ‘‘સહ વત્થુના…પે… આપત્તિકુસલતા નામા’’તિ. સહ કમ્મવાચાયાતિ અબ્ભાનતિણવત્થારકકમ્મવાચાય ‘‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપજ્જિ’’ન્તિઆદિકાય ચ. સહેવ હિ કમ્મવાચાય આપત્તિવુટ્ઠાનઞ્ચ પરિચ્છિન્દતીતિ. આપત્તિયા વા કારણં વત્થુ, વુટ્ઠાનસ્સ કારણં કમ્મવાચાતિ કારણેન સહ ફલસ્સ જાનનવસેન ‘‘સહ વત્થુના સહ કમ્મવાચાયા’’તિ વુત્તં.

૧૩૩૮. અયમેવત્થો સહ પરિકમ્મેનાતિ એત્થ વુત્તો. વુટ્ઠાનકપઞ્ઞાયાતિ વુટ્ઠાનસ્સ કારણભૂતાય પરિકમ્મપઞ્ઞાય.

૧૩૪૦. ધાતુવિસયા સબ્બાપિ પઞ્ઞા ધાતુકુસલતા, તદેકદેસા મનસિકારકુસલતાતિ અધિપ્પાયેન પુરિમપદેપિ ઉગ્ગહમનસિકારજાનનપઞ્ઞા વુત્તા. પુરિમપદે વા વાચુગ્ગતાય ધાતુપાળિયા મનસિકરણં ‘‘મનસિકારો’’તિ વુત્તં. તત્થ ઉગ્ગણ્હન્તી મનસિકરોન્તી ધાતુપાળિયા અત્થં સુણન્તી ગન્થતો ચ અત્થતો ચ ધારેન્તી ‘‘અયં ચક્ખુધાતુ નામા’’તિઆદિના સભાવતો અટ્ઠારસેવાતિ ગણનતો ચ પરિચ્છેદં જાનન્તી ચ પઞ્ઞા ઉગ્ગહપઞ્ઞાદિકા વુત્તા. પચ્છિમપદે પઞ્ચવિધાપિ સા પઞ્ઞા ઉગ્ગહોતિ તતો ચ પવત્તો અનિચ્ચાદિમનસિકારો ‘‘ઉગ્ગહમનસિકારો’’તિ વુત્તો, તસ્સ જાનનં પવત્તનમેવ, યથા પવત્તં વા ઉગ્ગહં, એવમેવ પવત્તો ઉગ્ગહોતિ જાનનં ઉગ્ગહજાનનં. મનસિકારોપિ ‘‘એવં પવત્તેતબ્બો એવઞ્ચ પવત્તો’’તિ જાનનં મનસિકારજાનનં. તદુભયમ્પિ મનસિકારકોસલ્લન્તિ વુત્તં. ઉગ્ગહોપિ હિ મનસિકારસમ્પયોગતો મનસિકારનિરુત્તિં લદ્ધું યુત્તોતિ યો ચ મનસિ કાતબ્બો, યો ચ મનસિકરણુપાયો, સબ્બો સો મનસિકારોતિ વત્તું વટ્ટતીતિ. તત્થ ચ કોસલ્લં મનસિકારકુસલતાતિ.

૧૩૪૨. તીસુપિ વા…પે… વટ્ટતીતિ તસ્સા ચ ઉગ્ગહાદિભાવો વુત્તો. સમ્મસનં પઞ્ઞા, સા મગ્ગસમ્પયુત્તા અનિચ્ચાદિસમ્મસનકિચ્ચં સાધેતિ નિચ્ચસઞ્ઞાદિપજહનતો. મનસિકારો સમ્મસનસમ્પયુત્તો તથેવ અનિચ્ચાદિમનસિકારકિચ્ચં મગ્ગસમ્પયુત્તો સાધેતિ. તેનાહ ‘‘સમ્મસનમનસિકારા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા’’તિ. ઇમિના પન પચ્ચયેન ઇદં હોતીતિ એવં અવિજ્જાદીનં સઙ્ખારાદિપચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયભાવજાનનં પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલતાતિ દસ્સેતિ.

૧૩૪૪. અમ્બબીજાદીનિ અનુપાદિન્નકદસ્સનત્થં વુત્તાનિ. સોતવિઞ્ઞાણાદીનં વિસભાગા અનનુરૂપા અનુપ્પાદકાયેવ ચક્ખાદયો ‘‘વિસભાગપચ્ચયા’’તિ વુત્તા, તેહિ અનુપ્પજ્જમાનાનેવ ચ સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ ‘‘વિસભાગપચ્ચયસમુપ્પન્નધમ્મા’’તિ. સોતવિઞ્ઞાણેન વા વિસભાગસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયોતિ વિસભાગપચ્ચયો, ચક્ખાયતનસ્સ વિસભાગેન સોતાયતનેન પચ્ચયેન સમુપ્પન્નો વિસભાગપચ્ચયસમુપ્પન્નો.

૧૩૪૬. અજ્જવનિદ્દેસે અજ્જવો અજ્જવતાતિ ઉજુતા ઉજુકતા ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતીતિ અજ્જવમદ્દવનિદ્દેસેસુ ઉજુકતામુદુતાનિદ્દેસેહિ વિસેસં મદ્દવનિદ્દેસે વુત્તં ‘‘નીચચિત્તતા’’તિપદમાહ. તત્થ ‘‘નીચચિત્તતા મુદુતા’’તિ પુન મુદુતાવચનં નીચચિત્તતાય વિસેસનત્થં. ઓમાનોપિ હિ નીચચિત્તતા હોતિ, ન પન મુદુતાતિ.

૧૩૪૮. પરેસં દુક્કટં દુરુત્તઞ્ચ પટિવિરોધાકરણેન અત્તનો ઉપરિ આરોપેત્વા વાસેન્તિ. ચિત્તસ્સ સકમનતાતિ ચિત્તસ્સ અબ્યાપન્નો સકો મનોભાવોતિ અત્થો. ચિત્તન્તિ વા ચિત્તપ્પબન્ધં એકત્તેન ગહેત્વા તસ્સ અન્તરા ઉપ્પન્નેન પીતિસહગતમનેન સકમનત્તં આહ. અત્તમનો વા પુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો અત્તમનતા. સા ન સત્તસ્સાતિ પુગ્ગલદિટ્ઠિનિવારણત્તં ‘‘ચિત્તસ્સા’’તિ વુત્તં.

૧૩૪૯. કાયવાચાહિ કત્તબ્બસ્સ અકરણેન અસાદિયિતબ્બસ્સ સાદિયનેન ચ મનસાપિ આચરતિ એવ, ઇન્દ્રિયસંવરાદિભેદનવસેન વા એતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૩૫૦. સદોસવણે રુક્ખે નિય્યાસપિણ્ડિયો, અહિચ્છત્તકાનિ વા ઉટ્ઠિતાનિ ‘‘અણ્ડકાની’’તિ વદન્તિ. ફેગ્ગુરુક્ખસ્સ પન કુથિતસ્સ અણ્ડાનિ વિય ઉટ્ઠિતા ચુણ્ણપિણ્ડિયો ગણ્ઠિયો વા ‘‘અણ્ડકાની’’તિ વેદિતબ્બા. પદુમનાળં વિય સોતં ઘંસયમાના વિય પવિસન્તી કક્કસા દટ્ઠબ્બા. કોધેન નિબ્બત્તા તસ્સ પરિવારભૂતા કોધસામન્તા. પુરે સંવડ્ઢનારી પોરી, સા વિય સુકુમારા મુદુકા વાચા પોરી વિયાતિ પોરી. તત્થાતિ ‘‘ભાસિતા હોતી’’તિ વુત્તાય કિરિયાયાતિપિ યોજના સમ્ભવતિ, તત્થ વાચાયાતિ વા. સણ્હવાચતાતિઆદિના તં વાચં પવત્તયમાનં ચેતનં દસ્સેતિ.

૧૩૫૧. આમિસાલાભેન યં છિદ્દં હોતિ, તં આમિસાલાભેન ‘‘છિદ્દ’’ન્તિ વુત્તં. દ્વેયેવ હીતિ યથાવુત્તાનિ આમિસધમ્માલાભેહિ પવત્તમાનાનિ છિદ્દાનિ આહ. ગમનસભાગેનાતિ ગમનમગ્ગસ્સ અનુચ્છવિકદિસાભાગેન. સઙ્ગહપક્ખે ઠત્વાતિ સઙ્ગહં કરોમિચ્ચેવ કથેતબ્બં, ન લાભસક્કારકામતાદીહીતિ અત્થો. અવસ્સં કાતબ્બં કિચ્ચં, ઇતરં કરણીયં. અબ્ભાનતો અઞ્ઞં આપત્તિવુટ્ઠાનં ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં.

૧૩૫૨. સસમ્ભારકથાતિ દસ્સનસ્સ કારણસહિતાતિ અત્થો, સસમ્ભારસ્સ વા દસ્સનસ્સ કથા સસમ્ભારકથા. યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતૂતિ વત્વા પુન ‘‘તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સતિકવાટેન પિદહનત્થાયા’’તિ વુત્તં, ન અસંવરસ્સાતિ. તદિદં યં ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ અભિજ્ઝાદિઅન્વાસ્સવનં દસ્સિતં, તં અસંવુતચક્ખુન્દ્રિયસ્સેવ હેતુપવત્તં દસ્સિતન્તિ કત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, યત્વાધિકરણન્તિ હિ યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ કારણાતિ અત્થો. કસ્સ ચ કારણાતિ? અસંવુતસ્સ. કિઞ્ચ અસંવુતં? યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ અન્વાસ્સવન્તિ તદુપલક્ખિતં, તસ્સ સંવરાયાતિ અયમત્થયોજના.

જવનક્ખણે પન દુસ્સીલ્યં વાતિઆદિ પુન અવચનત્થં ઇધેવ સબ્બં વુત્તન્તિ છસુ દ્વારેસુ યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. ન હિ પઞ્ચદ્વારે કાયવચીદુચ્ચરિતસઙ્ખાતં દુસ્સીલ્યં અત્થીતિ. યથા કિન્તિઆદિના નગરદ્વારે અસંવરે સતિ તંસમ્બન્ધાનં ઘરાદીનં અસંવુતતા વિય જવને અસંવરે સતિ તંસમ્બન્ધાનં દ્વારાદીનં અસંવુતતાતિ એવં અઞ્ઞેસં સંવરે, અઞ્ઞેસં સંવુતતાસામઞ્ઞમેવ નિદસ્સેતિ, ન પુબ્બાપરસામઞ્ઞં અન્તો બહિ સામઞ્ઞં વા. સતિ વા દ્વારભવઙ્ગાદિકે પુન ઉપ્પજ્જમાનં જવનં બાહિરં વિય કત્વા નગરદ્વારસમાનં વુત્તં, ઇતરઞ્ચ અન્તોનગરદ્વારસમાનં. જવને વા અસંવરે ઉપ્પન્ને તતો પરં દ્વારભવઙ્ગાદીનં અસંવરહેતુભાવાપત્તિતો નગરદ્વારસદિસેન જવનેન પવિસિત્વા દુસ્સીલ્યાદિચોરાનં દ્વારભવઙ્ગાદિમૂસનં કુસલભણ્ડવિનાસનં કથિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૩૫૩. ઇમિના આહારેન નિત્થરણત્થેન અત્થિકભાવો ઇદમત્થિકતા. આહારપરિભોગે અસન્તુસ્સનાતિ આહારપરિભોગક્ખણે પવત્તા અસન્તુસ્સના, દવત્થાદિઅભિલાસોતિ અત્થો. એત્થ ચ અસન્તુટ્ઠિતા લોભો, અમત્તઞ્ઞુતા અપ્પટિસઙ્ખા ચ મોહોતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા ‘‘ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા’’તિ વેદિતબ્બા.

૧૩૫૫. ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના પવત્તમાનોવ માનમદો. અસદ્ધમ્મસેવનાસમત્થતં નિસ્સાય પવત્તો માનો, રાગો એવ વા પુરિસમદો. સક્કરસપ્પિખીરાદીનિ યોજેત્વા બહલપક્કં ભોજનં પિણ્ડરસભોજનં, બહલપક્કં વા મંસરસાદિભોજનં. મન્દન્તિ અપ્પં. ઠિતિયાતિ ઠિતત્થં. તદત્થઞ્ચ ભુઞ્જન્તો યસ્મા ‘‘કાયં ઠપેસ્સામી’’તિ ભુઞ્જતિ, તસ્મા ‘‘ઠપનત્થાયા’’તિ વુત્તં. અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકાતિ ઇદં ખુદાય વિસેસનં યસ્સા અપ્પવત્તિ ભોજનેન કાતબ્બા, તસ્સા દસ્સનત્થં. સકલં સાસનન્તિ પાળિધમ્મમ્પિ સબ્બકુસલેપિ સઙ્ગણ્હાતિ. અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદના, ભુત્તપચ્ચયા ન ઉપ્પજ્જનકવેદનાતિ એતાસં કો વિસેસો? પુરિમા યથાપવત્તા જિઘચ્છાનિમિત્તા વેદના. સા હિ અભુઞ્જન્તસ્સ ભિય્યો પવત્તનવસેન ઉપ્પજ્જતીતિ. પચ્છિમાપિ ખુદાનિમિત્તાવ અઙ્ગદાહસૂલાદિવેદના અપ્પવત્તા. સા હિ ભુત્તપચ્ચયા પુબ્બે અનુપ્પન્નાવ ન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. વિહિંસાનિમિત્તતા ચેતાસં વિહિંસાય વિસેસો.

યાત્રાતિ યાપના વુત્તા, પુબ્બેપિ ‘‘યાપનાયા’’તિ વુત્તં, કો એત્થ વિસેસો? પુબ્બે ‘‘યાપનાયાતિ જીવિતિન્દ્રિયયાપનત્થાયા’’તિ વુત્તં, ઇધ પન ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં અવિચ્છેદસઙ્ખાતા યાપના યાત્રાતિ અયમેત્થ વિસેસો. દાયકદેય્યધમ્માનં અત્તનો ચ પમાણં અજાનિત્વા પટિગ્ગહણં, સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનત્થં વા પટિગ્ગહણં અધમ્મિકપટિગ્ગહણં, યેન વા આપત્તિં આપજ્જેય્ય. અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો અધમ્મેન પરિભોગો. અનવજ્જે અનિન્દિતબ્બે પચ્ચયે સાવજ્જં સનિન્દં પરિભોગેન અત્તાનં કરોતિ. અનવજ્જતા ચ ભવિસ્સતીતિ અત્તનો પકતિઅગ્ગિબલાદિં જાનિત્વા ‘‘એવં મે અગરહિતબ્બતા ચ ભવિસ્સતી’’તિ પમાણયુત્તં આહારેતીતિ અત્થો.

સુખો ઇરિયાપથવિહારો ફાસુવિહારો. એત્તકઞ્હિ ભુઞ્જિત્વા…પે… પવત્તન્તીતિ ઇરિયાપથાનં સુખપ્પવત્તિયા કારણભૂતં ભુઞ્જનં પિવનઞ્ચ ઇરિયાપથેહિ કારણભાવેન ગહિતત્તા તેહિ સાધિતં વિય વુત્તં. ‘‘અભુત્વા ઉદકં પિવે’’તિ લિખન્તિ, ‘‘ભુત્વાના’’તિ પન પાઠો. પુનપિ હિ અપ્પસ્સેવ અનુજાનનવસેન –

‘‘કપ્પિયં તં ચે છાદેતિ, ચીવરં ઇદમત્થિકં;

અલં ફાસુવિહારાય.

‘‘પલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ, જણ્ણુકે નાભિવસ્સતિ;

અલં ફાસુવિહારાયા’’તિ. (થેરગા. ૯૮૪-૯૮૫) –

આહ.

ભોજનાનિસંસોતિ યથાવુત્તેહિ અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભોજનસ્સ અગરહિતબ્બતા સુખવિહારો ચ આનિસંસોતિ અત્થો. યુત્તસ્સ નિદ્દોસસ્સ ભોજનસ્સ પરિમાણસ્સ ચ વસેન જાનનં યુત્તપમાણજાનનં નામ.

૧૩૫૬. વિનાસં પત્તિયા નટ્ઠા, પટિપક્ખેહિ અભિભૂતત્તા મુટ્ઠા ચ સતિ યસ્સ, સો નટ્ઠમુટ્ઠસ્સતિ, તસ્સ ભાવો નટ્ઠમુટ્ઠસ્સતિતા.

૧૩૬૮. વિસુદ્ધિપ્પત્તન્તિ મગ્ગફલસીલં વુચ્ચતિ. લોકુત્તરધમ્માવાતિ લોકુત્તરસતિઆદિધમ્માવ. સીલસમ્પદા પન રૂપારૂપાવચરા નત્થીતિ સમ્ભવતો યોજેતબ્બા.

૧૩૭૩. ભોગૂપકરણેહિ સભોગો. ચતુન્નં સચ્ચાનં અનુલોમન્તિ ચતુસચ્ચપ્પટિવેધસ્સ અનુલોમન્તિ અત્થો. ‘‘સચ્ચાન’’ન્તિ હિ પટિવિજ્ઝિતબ્બેહિ પટિવેધો વુત્તો, ચતુસચ્ચપ્પટિવેધસ્સ વા ઉપનિસ્સયભૂતં પટિવિજ્ઝિતબ્બાનં ચતુન્નં સચ્ચાનં અનુલોમન્તિ વુત્તં.

૧૩૭૮. ‘‘મમ ઘરં ધુરં કત્વા ભિક્ખં પવિસથા’’તિ દિય્યમાનં ધુરભત્તન્તિ વદન્તિ. નિચ્ચભત્તાદિ વા અઞ્ઞેપિ આણાપેત્વા સયં ધુરં હુત્વા દિન્નં ધુરભત્તં.

૧૩૭૯. પટિવાસેતિ નામાતિ નિવત્તેતિ નામ ઓસક્કેતિ નામ.

૧૩૮૦. પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધાતિ પુરિમજાતીસુ સન્તતિપરિયાપન્ને ખન્ધે આહ. ખન્ધપટિબદ્ધન્તિ વત્થાભરણયાનગામજનપદાદિ. ખયસમયેતિ મગ્ગક્ખણં આહ.

૧૩૮૧. અધિમુચ્ચનટ્ઠેનાતિ અનિગ્ગહિતપક્ખન્દનસઙ્ખાતેન યથાસુખં પવત્તનટ્ઠેન.

૧૩૮૨. ખીણાનં અન્તો અવસાનં નિટ્ઠિતભાવો ખીણન્તો, ખીણાનં વા આદિકાલો, તસ્મિં ખીણન્તે. એસ નયો નિરુદ્ધન્તેતિઆદીસુ.

દુકનિક્ખેપકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિક્ખેપકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.