૧. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડં

તિકમાતિકાપદવણ્ણના

ઇદાનિ પટિઞ્ઞાતકથં કાતું ‘‘ઇદાનિ ઇતિ મે…પે… કથનોકાસો સમ્પત્તો’’તિઆદિમાહ. ઇતો પટ્ઠાયાતિ કુસલધમ્મપદતો પટ્ઠાય.

૧. સબ્બપદેહિ લદ્ધનામોતિ તીસુપિ પદેસુ વેદનાસદ્દસ્સ વિજ્જમાનત્તા તેન લદ્ધનામો સબ્બપદેહિ લદ્ધનામો હોતિ. નનુ સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્માતિ ચત્તારિ પદાનિ, એવં સેસેસુપીતિ દ્વાદસેતાનિ પદાનિ, ન તીણીતિ વેદનાસદ્દસ્સ પદત્તયાવયવત્તં સન્ધાય ‘‘સબ્બપદેહી’’તિ વુચ્ચેય્ય, ન યુત્તં. ‘‘વેદનાયા’’તિ હિ વિસું પદં ન કસ્સચિ પદસ્સ અવયવો હોતિ, નાપિ સુખાદિપદભાવં ભજતીતિ તેન લદ્ધનામો કથં સબ્બપદેહિ લદ્ધનામો સિયાતિ? અધિપ્પેતપ્પકારત્થગમકસ્સ પદસમુદાયસ્સ પદત્તા. પજ્જતિ અવબુજ્ઝીયતિ એતેનાતિ હિ પદં, ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા’’તિ એતેન ચ પદસમુદાયેન યથાધિપ્પેતો અત્થો સમત્તો વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા સો પદસમુદાયો ‘‘પદ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એવં ઇતરેપિ વેદિતબ્બા. તસ્મા તેસં તિણ્ણં સમુદાયાનં અવયવેન લદ્ધનામો સબ્બપદેહિ લદ્ધનામોતિ યુત્તો.

ગન્થતો ચ અત્થતો ચાતિ એત્થ હેતુપદસહેતુકપદાદીહિ સમ્બન્ધત્તા ગન્થતો ચ હેતુઅત્થસહેતુકત્થાદીહિ સમ્બન્ધત્તા અત્થતો ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. સહેતુકહેતુસમ્પયુત્તદુકા હિ હેતુદુકે હેતૂહિ સમ્બન્ધત્તા હેતુદુકસમ્બન્ધા, હેતુસહેતુકદુકો હેતુદુકસહેતુકદુકસમ્બન્ધો ઉભયેકપદવસેન. તથા હેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો હેતુદુકહેતુસમ્પયુત્તદુકસમ્બન્ધો, નહેતુસહેતુકદુકો એકદ્વિપદવસેન હેતુદુકસહેતુકદુકસમ્બન્ધોતિ. કણ્ણિકા વિયાતિ પુપ્ફમયકણ્ણિકા વિય. ઘટા વિયાતિ પુપ્ફહત્થકાદીસુ પુપ્ફાદીનં સમૂહો વિય. કણ્ણિકાઘટાદીસુ હિ પુપ્ફાદીનિ વણ્ટાદીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધાનિ હોન્તીતિ તથાસમ્બન્ધતા એતેસં દુકાનં વુત્તા. દુકસામઞ્ઞતોતિ અઞ્ઞેહિ હેતુદુકાદીહિ દુકવસેન સમાનભાવા. અઞ્ઞેહીતિ સારમ્મણદુકાદીહિ. અસઙ્ગહિતો પદેસો યેસં અત્થિ, તે સપ્પદેસા. યેસં પન નત્થિ, તે નિપ્પદેસા.

‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલ’’ન્તિ એવં પુચ્છિતમેવત્થં પાકટં કત્વા પુચ્છિતું ‘‘કચ્ચિ ભોતો અનામય’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા કુસલસદ્દો અનામયત્થો હોતિ. બાહિતિકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૬૧) ભગવતો કાયસમાચારાદયો વણ્ણેન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ‘‘યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અનવજ્જો’’તિ કુસલો કાયસમાચારો વુત્તો. ન હિ ભગવતો સુખવિપાકં કમ્મં અત્થીતિ સબ્બસાવજ્જરહિતા કાયસમાચારાદયો કુસલાતિ વુત્તા. કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ ચ બોધિપક્ખિયધમ્મા ‘‘કુસલા’’તિ વુત્તા. તે ચ વિપસ્સનામગ્ગફલસમ્પયુત્તા ન એકન્તેન સુખવિપાકાયેવાતિ અનવજ્જત્થો કુસલસદ્દો. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનન્તિ કુસલસદ્દયોગેન ભુમ્મત્થે સામિવચનં, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં વા નામકિરિયાપયોજનાદીસૂતિ અત્થો. નચ્ચગીતસ્સાતિ ચ સામિવચનં ભુમ્મત્થે, નચ્ચગીતસ્સ વિસેસેસૂતિ વા યોજેતબ્બં. કુસલાનં ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ પુઞ્ઞવિપાકનિબ્બત્તકકમ્મં ‘‘કુસલ’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મા હોન્તીતિ સુઞ્ઞધમ્મત્તા સભાવમત્તા હોન્તીતિ અત્થો. એવં ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સીતિ એત્થાપિ સુઞ્ઞતત્થો ધમ્મસદ્દો દટ્ઠબ્બો.

સલયન્તિ…પે… વિદ્ધંસેન્તીતિ એત્થ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમં અત્થવચનં. અથ વા સલનસ્સ અત્થદીપનાનિ ચલનાદીનિ તીણિ તદઙ્ગપ્પહાનાદીહિ યોજેતબ્બાનિ. અપ્પહીનભાવેન સન્તાને સયમાના અકુસલા ધમ્મા રાગાદિઅસુચિસમ્પયોગતો નાનાવિધદુક્ખહેતુતો ચ કુચ્છિતેન આકારેન સયન્તિ. ઞાણવિપ્પયુત્તાનમ્પિ ઞાણં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા કુસેન ઞાણેન પવત્તેતબ્બાતિ કુસલા. ઉપ્પન્નંસાનુપ્પન્નંસભાગેસુ સઙ્ગહિતત્તા ઉભયભાગગતં સંકિલેસપક્ખં પહાનાનુપ્પાદનેહિ લુનન્તિ સમ્મપ્પધાનદ્વયં વિય.

સત્તાદિગાહકાનં ચિત્તાનં ગોચરા સત્તાદયો વિય પઞ્ઞાય ઉપપરિક્ખિયમાના ન નિસ્સભાવા, કિન્તુ અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. ન ચ ધારિયમાનસભાવા અઞ્ઞો ધમ્મો નામ અત્થિ. ન હિ રુપ્પનાદીહિ અઞ્ઞે રૂપાદયો, કક્ખળાદીહિ ચ અઞ્ઞે પથવીઆદયો ધમ્મા વિજ્જન્તીતિ. અઞ્ઞથા પન અવબોધેતું ન સક્કાતિ નામવસેન વિઞ્ઞાતાવિઞ્ઞાતે સભાવધમ્મે અઞ્ઞે વિય કત્વા ‘‘અત્તનો સભાવં ધારેન્તી’’તિ વુત્તં. સપ્પચ્ચયધમ્મેસુ વિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘ધારીયન્તિ વા પચ્ચયેહી’’તિ આહ. ધારીયન્તીતિ ઉપધારીયન્તિ, લક્ખીયન્તીતિ અત્થો.

અકુસલાતિ કુસલપટિસેધનમત્તં કુસલાભાવમત્તવચનં તદઞ્ઞમત્તવચનં વા એતં ન હોતિ, કિન્તુ તપ્પટિપક્ખવચનન્તિ દસ્સેતું ‘‘મિત્તપટિપક્ખા અમિત્તા વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તપ્પટિપક્ખવચનતા ચ અબ્યાકતતતિયરાસિવચનેન વિઞ્ઞાયતિ. યદિ હિ કુસલાભાવમત્તવચનં અકુસલસદ્દો, તેન ન કોચિ ધમ્મો વુત્તોતિ અબ્યાકતવચનેનેવ ચ તતિયો રાસિ વુત્તો ન સિયા, કુસલા ચેવ ધમ્મા અબ્યાકતા ચાતિ દુકોવાયં આપજ્જતિ, ન તિકો, એવઞ્ચ સતિ અકુસલવચનેન ન કોચિ અત્થો. અથ સિયા, ‘‘અનબ્યાકતા’’તિ ચ વત્તબ્બં સિયા કુસલાનં વિય અબ્યાકતાનઞ્ચ અભાવમત્તસમ્ભવા, તસ્મા અભાવમત્તવચને અબ્યાકતભાવમત્તં વિય કુસલાભાવમત્તં અકુસલં ન કોચિ રાસીતિ ‘‘અબ્યાકતા’’તિ તતિયો રાસિ ન સિયા. તતિયરાસિભાવેન ચ અબ્યાકતા વુત્તાતિ અકુસલો ચ એકો રાસીતિ વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા નાભાવવચનતા, સભાવધારણાદિઅત્થેન ધમ્મસદ્દેન સમાનાધિકરણભાવતો ચ અકુસલસદ્દસ્સ કુસલાભાવમત્તવચનતા ન હોતિ, નાપિ તદઞ્ઞમત્તવચનતા તતિયરાસિવચનતો એવ. યદિ હિ કુસલેહિ અઞ્ઞે અકુસલા ચેતસિકેહિ અઞ્ઞે અચેતસિકા વિય, કુસલાકુસલવચનેહિ સબ્બેસં ધમ્માનં સઙ્ગહિતત્તા અસઙ્ગહિતસ્સ તતિયરાસિસ્સ અભાવા ચેતસિકદુકો વિય અયઞ્ચ દુકો વત્તબ્બો સિયા ‘‘કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા’’તિ, ન ‘‘અબ્યાકતા’’તિ તતિયો રાસિ વત્તબ્બો, વુત્તો ચ સો, તસ્મા ન તદઞ્ઞમત્તવચનં અકુસલસદ્દો, પારિસેસેન તપ્પટિપક્ખેસુ અ-કારસ્સ પયોગદસ્સનતો લોકે ‘‘અમિત્તા’’તિ સાસને ‘‘અલોભો’’તિ ઇધાપિ તપ્પટિપક્ખવચનતા અકુસલસદ્દસ્સ સિદ્ધા, તત્થ નિરુળ્હત્તા ચ ન ઇતરવચનતા, તપ્પટિપક્ખભાવો ચ વિરુદ્ધસભાવત્તા તપ્પહેય્યભાવતો ચ વેદિતબ્બો, ન કુસલવિનાસનતો. ન હિ કુસલા અકુસલેહિ પહાતબ્બા, મહાબલવતાય પન કુસલાયેવ પયોગનિપ્ફાદિતા સદાનુસયિતે અકુસલે તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદવસેન પજહન્તીતિ.

ન બ્યાકતાતિ અકથિતા. કથં પનેતે અકથિતા હોન્તિ, નનુ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા’’તિઆદીહિ તિકદુકપદેહિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવચનેહિ ફસ્સાદિવચનેહિ ચ કથિતાતિ? નો ન કથિતા, તાનિ પન વચનાનિ ઇધ અનધિપ્પેતાનિ અવુત્તત્તા અનનુવત્તનતો. ન હિ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા’’તિઆદિં વત્વા ‘‘અબ્યાકતા’’તિ વુત્તં, તસ્મા ન તાનિ ઇધ અનુવત્તન્તીતિ તબ્બચનીયભાવેન અકથિતતા ન હોતિ, કુસલાકુસલવચનાનિ પન ઇધ વુત્તત્તા અનુવત્તન્તીતિ તબ્બચનીયભાવેન અકથિતતા ઞાયતીતિ ‘‘કુસલાકુસલભાવેન અકથિતાતિ અત્થો’’તિ આહ. ન બ્યાકતાતિ વા અવિપાકા, અબ્યાકતવચનેનેવ ચ અવિપાકત્થા ઞાયન્તિ. ન હિ ભગવતો વચનં ઞાપકસાધનીયં, આસયાનુસયચરિયાદિકુસલેન ભગવતા યેસં અવબોધનત્થં ધમ્મા વુત્તા તેસં વચનાનન્તરં તદત્થપટિવેધતો, પચ્છિમેહિ પન યથા તેસં અવબોધનત્થં ભગવતા તં તં વચનં વુત્તં, યથા ચ તેહિ તદત્થો પટિવિદ્ધો, તં સબ્બં આચરિયે પયિરુપાસિત્વા સુત્વા વેદિતબ્બં હોતિ, તસ્મા કારણં અવત્વા ‘‘કુસલાકુસલભાવેન અકથિતાતિ અત્થો’’તિ આહ. યો ચ વદેય્ય ‘‘અકુસલવિપાકભાવેન અકથિતત્તા, કુસલા અબ્યાકતાતિ આપજ્જન્તિ, કુસલવિપાકભાવેન અકથિતત્તા અકુસલાપી’’તિ, સોપિ ‘‘અઞ્ઞાપકસાધનીયવચનો ભગવા’’તિ નિવારેતબ્બો અનુવત્તમાનવચનવચનીયભાવેન અકથિતસ્સ ચ અબ્યાકતભાવતો. ન હિ અવિપાકવચનં વુત્તં કુસલવચનઞ્ચ અવુત્તં, યતો અવિપાકવચનસ્સ અધિકતભાવો કુસલસ્સ ચ તબ્બચનીયભાવેન અકથિતભાવો સિયા, તસ્મા ન કુસલાનં અબ્યાકતતા, એવં અકુસલાનઞ્ચ અનબ્યાકતભાવે યોજના કાતબ્બા.

અથ વા વિ-સદ્દો વિરોધવચનો, આ-સદ્દો અભિમુખભાવપ્પકાસનો, તસ્મા અત્તનો પચ્ચયેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધાભિમુખા કતા, લક્ખણવિરોધતો વિનાસકવિનાસિતબ્બતો ચાતિ બ્યાકતા, કુસલાકુસલા. ન બ્યાકતાતિ અબ્યાકતા. તે હિ લક્ખણતો કુસલાકુસલા વિય વિરુદ્ધા ન હોન્તિ. ન હિ અવિપાકતા દુક્ખવિપાકતા વિય સુખવિપાકતાય સુખવિપાકતા વિય ચ દુક્ખવિપાકતાય સુખદુક્ખવિપાકતાહિ વિરુજ્ઝતીતિ નાપિ તે કિઞ્ચિ પજહન્તિ, ન ચ તે કેનચિ પહાતબ્બાતિ અયમેત્થ અત્તનોમતિ.

અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણાતિ એત્થ નત્થિ એતેસં અવજ્જન્તિ અનવજ્જા, ગરહિતબ્બભાવરહિતા નિદ્દોસાતિ અત્થો. તેન નેસં અગરહિતબ્બભાવં દસ્સેતિ, ન ગારય્હવિરહમત્તં. અઞ્ઞેપિ અત્થિ નિદ્દોસા અબ્યાકતાતિ અનવજ્જવચનમત્તેન તેસમ્પિ કુસલતાપત્તિદોસં દિસ્વા તં પરિહરિતું સુખવિપાકવચનં આહ. અવજ્જપટિપક્ખા વા ઇધ અનવજ્જાતિ વુત્તા, ન બાહિતિકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૬૧) વિય પટિપ્પસ્સદ્ધાવજ્જા વિરહિતાવજ્જમત્તા વા, તસ્મા અનવજ્જવચનેન અવજ્જવિનાસનભાવો દસ્સિતો. અબ્યાકતેહિ પન વિસિટ્ઠં કુસલાકુસલાનં સાધારણં સવિપાકતાલક્ખણન્તિ તસ્મિં લક્ખણે વિસેસદસ્સનત્તં સુખવિપાકવચનં અવોચ. સિદ્ધો હિ પુરિમેનેવ અકુસલાબ્યાકતેહિ કુસલાનં વિસેસોતિ. સુખો વિપાકો એતેસન્તિ સુખવિપાકા. તેન કુસલાકુસલાનં સામઞ્ઞે વિપાકધમ્મભાવે સુખવિપાકવિપચ્ચનસભાવં દસ્સેતિ, ન તેસં સુખવિપાકસબ્ભાવમેવ. અનવજ્જા ચ તે સુખવિપાકા ચાતિ અનવજ્જસુખવિપાકા. કુસલા લક્ખીયન્તિ એતેનાતિ લક્ખણં, અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણં એતેસન્તિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા. નનુ તે એવ કુસલા અનવજ્જસુખવિપાકા, કથં તે સયમેવ અત્તનો લક્ખણં હોન્તીતિ? વિઞ્ઞાતાવિઞ્ઞાતસદ્દત્થભાવેન લક્ખણલક્ખિતબ્બભાવયુત્તિતો. કુસલસદ્દત્થવસેન હિ અવિઞ્ઞાતા કુસલા લક્ખિતબ્બા હોન્તિ, અનવજ્જસુખવિપાકસદ્દત્થભાવેન વિઞ્ઞાતા લક્ખણન્તિ યુત્તમેતં. અથ વા લક્ખીયતીતિ લક્ખણં, સભાવો. અનવજ્જસુખવિપાકા ચ તે લક્ખણઞ્ચાતિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા, અનવજ્જસુખવિપાકા હુત્વા લક્ખિયમાના સભાવા કુસલા નામાતિ અત્થો.

અથ વા અનવજ્જવચનેન અનવજ્જત્તં આહ, સુખવિપાકવચનેન સુખવિપાકત્તં, તસ્મા અનવજ્જઞ્ચ સુખવિપાકો ચ અનવજ્જસુખવિપાકં, તં લક્ખણં એતેસં કરણત્થે ચ કમ્મત્થે ચ લક્ખણસદ્દે સભાવભૂતન્તિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા, અનવજ્જસુખવિપાકસભાવેન લક્ખિયમાના તંસભાવવન્તો ચ કુસલાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અનવજ્જવચનેન પવત્તિસુખતં કુસલાનં દસ્સેતિ, સુખવિપાકવચનેન વિપાકસુખતં. પુરિમઞ્હિ અત્તનો પવત્તિસભાવવસેન લક્ખણતાવચનં, પચ્છિમં કાલન્તરે વિપાકુપ્પાદનસમત્થતાયાતિ. તથા પુરિમેન કુસલાનં અત્તસુદ્ધિં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન વિસુદ્ધવિપાકતં. પુરિમેન ચ કુસલં અકુસલસભાવતો નિવત્તેતિ, પચ્છિમેન અબ્યાકતસભાવતો સવિપાકત્તદીપકત્તા પચ્છિમસ્સ. પુરિમેન વા વજ્જપટિપક્ખભાવદસ્સનતો કિચ્ચટ્ઠેન રસેન અકુસલવિદ્ધંસનરસતં દીપેતિ, પચ્છિમેન સમ્પત્તિઅત્થેન ઇટ્ઠવિપાકરસતં. પુરિમેન ચ ઉપટ્ઠાનાકારટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન વોદાનપચ્ચુપટ્ઠાનતં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન ફલત્થેન સુખવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનતં. પુરિમેન ચ યોનિસોમનસિકારં કુસલાનં પદટ્ઠાનં વિભાવેતિ. તતો હિ તે અનવજ્જા જાતાતિ. પચ્છિમેન કુસલાનં અઞ્ઞેસં પદટ્ઠાનભાવં દસ્સેતિ. તે હિ સુખવિપાકસ્સ કારણં હોન્તીતિ. એત્થ ચ સુખવિપાકસદ્દે સુખસદ્દો ઇટ્ઠપરિયાયવચનન્તિ દટ્ઠબ્બો. ઇટ્ઠચતુક્ખન્ધવિપાકા હિ કુસલા, ન સુખવેદનાવિપાકાવ. સઙ્ખારદુક્ખોપસમસુખવિપાકતાય ચ સમ્ભવો એવ નત્થિ. ન હિ તંવિપાકોતિ. યદિ પન વિપાકસદ્દો ફલપરિયાયવચનં, નિસ્સન્દવિપાકેન ઇટ્ઠરૂપેનાપિ સુખવિપાકતા યોજેતબ્બા.

સાવજ્જદુક્ખવિપાકલક્ખણાતિ એત્થ ચ વુત્તવિધિઅનુસારેન અત્થો ચ યોજના ચ યથાસમ્ભવં વેદિતબ્બા. વિપાકારહતા કુસલાકુસલાનં લક્ખણભાવેન વુત્તા, તબ્ભાવેન અકથિતા અબ્યાકતા અવિપાકારહસભાવા હોન્તીતિ આહ ‘‘અવિપાકલક્ખણા અબ્યાકતા’’તિ. યથેવ હિ સુખદુક્ખવિપાકારહા સુખદુક્ખવિપાકાતિ એવંલક્ખણતા કુસલાકુસલાનં વુત્તા, એવમિધાપિ અવિપાકારહા અવિપાકાતિ એવંલક્ખણતા અબ્યાકતાનં વુત્તા. તસ્મા ‘‘અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો નત્થિ કમ્મવિપાકો, અત્થિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, ભવિસ્સતિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૪) એવંપકારાનં કુસલાકુસલાનં કુસલાકુસલભાવાનાપત્તિ અબ્યાકતભાવાપત્તિ વા ન હોતિ. ન હિ તે સુખદુક્ખવિપાકારહા ન હોન્તિ વિપાકધમ્મત્તા, અવિપાકારહા વા ન હોન્તિ અવિપાકધમ્મત્તાભાવાતિ.

કુસલાતિ વા ધમ્માતિ વાતિઆદીનીતિ કુસલધમ્મપદાનિ દ્વે, અકુસલધમ્મપદાનિ દ્વે, અબ્યાકતધમ્મપદાનિ દ્વેતિ. એકત્થનાનત્થાનીતિ વિસું વિસું દ્વિન્નં દ્વિન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખં એકત્થનાનત્થતં ચોદેતિ, ન છન્નં. દોસમેત્થ વત્તુકામો ચોદકો પુચ્છતીતિ ઞત્વા આચરિયો આહ ‘‘કિઞ્ચેત્થા’’તિ. એત્થ એકત્થનાનત્થતાયં કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અસમત્તા તે ચોદના, અવસિટ્ઠં તાવ બ્રૂહીતિ વુત્તં હોતિ. યદિ એકત્થાનિ ઇન્દસક્કસદ્દાનં વિય સદ્દમત્તે એવ ભેદો, એવં કુસલધમ્મસદ્દાનં, ન અત્થેતિ. યથા ‘‘ઇન્દો સક્કો’’તિ વુત્તે ‘‘ઇન્દો ઇન્દો’’તિ વુત્તસદિસં હોતિ, એવં ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ ઇદં વચનં ‘‘કુસલા કુસલા’’તિ વુત્તસદિસં હોતિ. એવં ઇતરેસુપિ ‘‘અકુસલા અકુસલા’’તિ વુત્તસદિસતા ‘‘અબ્યાકતા અબ્યાકતા’’તિ વુત્તસદિસતા ચ યોજેતબ્બા. અથ નાનત્થાનિ, ઇન્દકુવેરસદ્દાનં વિય સદ્દતો અત્થતો ચ કુસલધમ્મસદ્દાનં ભેદો, તથા અકુસલધમ્મસદ્દાદીનન્તિ છહિ પદેહિ ચતૂહિ પદેહિ ચ છ ચત્તારો ચ અત્થા ભિન્ના વુત્તાતિ કુસલત્તિકાદીનં કુસલછક્કાદિભાવો, હેતુદુકાદીનઞ્ચ હેતુચતુક્કાદિભાવો આપજ્જતીતિ.

નનુ તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં તિણ્ણં ઇન્દસદ્દાનં વિય રૂપાભેદા અત્થાભેદોતિ છક્કભાવો ન ભવિસ્સતિ, તસ્મા એવમિદં વત્તબ્બં સિયા ‘‘તિકદુકાનં ચતુક્કતિકભાવો આપજ્જતી’’તિ, ન વત્તબ્બં, તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં એકત્થાનં તિણ્ણં ઇન્દસદ્દાનં વિય વચને પયોજનાભાવા વુત્તાનં તેસં માસસદ્દાનં વિય અભિન્નરૂપાનઞ્ચ અત્થભેદો ઉપપજ્જતીતિ, એવમપિ યથા એકો માસસદ્દો અભિન્નરૂપો કાલં અપરણ્ણવિસેસં સુવણ્ણમાસઞ્ચ વદતિ, એવં ધમ્મસદ્દોપિ એકો ભિન્ને અત્થે વત્તુમરહતીતિ કાલાદીનં માસપદત્થતાય વિય તબ્બચનીયભિન્નત્થાનં ધમ્મપદત્થતાય અભેદોતિ ચતુક્કતિકભાવો એવ આપજ્જતીતિ, નાપજ્જતિ એકસ્સ સદ્દસ્સ જાતિગુણકિરિયાભિન્નાનં અનભિધાનતો. ન હિ માસ-સદ્દો એકો જાતિભિન્નાનં કાલાદીનં અન્તરેન સરૂપેકસેસં વાચકો હોતિ. ઇધ ચ યદિ સરૂપેકસેસો કતો સિયા, દુતિયો તતિયો ચ ધમ્મ-સદ્દો ન વત્તબ્બો સિયા, વુત્તો ચ સો, તસ્મા કુસલાદિ-સદ્દા વિય અભિન્નકુસલાદિજાતીસુ રૂપસામઞ્ઞેપિ માસ-સદ્દા વિય તયો વિનિવત્તઅઞ્ઞજાતીસુ વત્તમાના તયો દ્વે ચ ધમ્મ-સદ્દા આપન્નાતિ તિકદુકાનં છક્કચતુક્કભાવો એવ આપજ્જતીતિ.

પદાનઞ્ચ અસમ્બન્ધોતિ કુસલધમ્મપદાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં તથા અકુસલધમ્મપદાનં અબ્યાકતધમ્મપદાનઞ્ચ અસમ્બન્ધો આપજ્જતીતિ અત્થો. દ્વિન્નં દ્વિન્નઞ્હિ ઇચ્છિતો સમ્બન્ધો, ન સબ્બેસં છન્નં ચતુન્નં વા અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ. ઇદં પન કસ્મા ચોદેતિ, નનુ નાનત્થત્તે સતિ અત્થન્તરદસ્સનત્થં વુચ્ચમાનેસુ ધમ્મ-સદ્દેસુ કુસલાકુસલાબ્યાકત-સદ્દાનં વિય અસમ્બન્ધો વુત્તો યુત્તો એવાતિ? સચ્ચમેતં, અસમ્બન્ધં પન સિદ્ધં કત્વા પુરિમચોદના કતા ‘‘તિકદુકાનં છક્કચતુક્કભાવો આપજ્જતી’’તિ, ઇધ પન તં અસમ્બન્ધં સાધેતું ઇદં ચોદિતન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા એવમેત્થ યોજના કાતબ્બા – યદિ પન છક્કચતુક્કભાવં ન ઇચ્છસિ, પદાનં સમ્બન્ધેન ભવિતબ્બં યથાવુત્તનયેન, સો ચ સમાનવિભત્તીનં દ્વિન્નં દ્વિન્નં સમ્બન્ધો એકત્થત્તે સતિ યુજ્જેય્ય, ત્વં પન નાનત્થતં વદસીતિ પદાનઞ્ચ તે અસમ્બન્ધો આપજ્જતિ, નેવ નાપજ્જતીતિ. નિયમનત્થો ચ-સદ્દો. પુબ્બાપર…પે… નિપ્પયોજનાનિ નામ હોન્તીતિ છક્કચતુક્કભાવં અનિચ્છન્તસ્સ, નાનત્થતં પન ઇચ્છન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. અવસ્સઞ્ચ સમ્બન્ધો ઇચ્છિતબ્બો પુબ્બાપરવિરોધાપત્તિતોતિ દસ્સેતું ‘‘યાપિ ચેસા’’તિઆદિમાહ. પુચ્છા હિ પદવિપલ્લાસકરણેન ધમ્મા એવ કુસલાતિ કુસલધમ્મ-સદ્દાનં ઇધ ઉદ્દિટ્ઠાનં એકત્થતં દીપેતિ, તવ ચ નાનત્થતં વદન્તસ્સ નેવ હિ ધમ્મા કુસલાતિ કત્વા તાયપિ પુચ્છાય વિરોધો આપજ્જતિ, વુચ્ચતિ ચ તથા સા પુચ્છાતિ ન નાનત્થતા યુજ્જતિ.

અપરો નયોતિ ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિઆદીનં દ્વિન્નં દ્વિન્નં એકત્થત્તમેવ તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં એકત્થનાનત્થત્તેહિ ચોદેતિ. તિણ્ણં ધમ્માનં એકત્તાતિઆદિમ્હિ યથા તીહિ ઇન્દ-સદ્દેહિ વુચ્ચમાનાનં ઇન્દત્થાનં ઇન્દભાવેન એકત્તા તતો અનઞ્ઞેસં સક્કપુરિન્દદસહસ્સક્ખસદ્દત્થાનં એકત્તં, એવં તિણ્ણં ધમ્મ-સદ્દત્થાનં ધમ્મભાવેન એકત્તા તતો અનઞ્ઞેસં કુસલાકુસલાબ્યાકત-સદ્દત્થાનં એકત્તં આપજ્જતીતિ અત્થો. ધમ્મો નામ ભાવોતિ સભાવધારણાદિના અત્થેન ધમ્મોતિ વુત્તો, સો ચ સભાવસ્સેવ હોતિ, નાસભાવસ્સાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વદતિ. હોતુ ભાવો, તતો કિન્તિ? યદિ તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં નાનત્થતા, તીસુ ધમ્મેસુ યો કોચિ એકો ધમ્મો ભાવો, તતો અનઞ્ઞં કુસલં અકુસલં અબ્યાકતં વા એકેકમેવ ભાવો. ભાવભૂતા પન ધમ્મા અઞ્ઞે દ્વે અભાવા હોન્તીતિ તેહિ અનઞ્ઞે કુસલાદીસુ દ્વે યે કેચિ અભાવા. યોપિ ચ સો એકો ધમ્મો ભાવોતિ ગહિતો, સોપિ સમાનરૂપેસુ તીસુ ધમ્મસદ્દેસુ અયમેવ ભાવત્થો હોતીતિ નિયમસ્સ અભાવા અઞ્ઞસ્સ ભાવત્થત્તે સતિ અભાવો હોતીતિ તતો અનઞ્ઞસ્સપિ અભાવત્તં આપન્નન્તિ કુસલાદીનં સબ્બેસમ્પિ અભાવત્તાપત્તિ હોતિ. ન હિ ઇન્દસ્સ અમનુસ્સત્તે તતો અનઞ્ઞેસં સક્કાદીનં મનુસ્સત્તં અત્થીતિ.

નનુ એવમપિ એકસ્સ ભાવત્તં વિના અઞ્ઞેસં અભાવત્તં ન સક્કા વત્તું, તત્થ ચ એકેનેવ ભાવેન ભવિતબ્બન્તિ નિયમાભાવતો તિણ્ણમ્પિ ભાવત્તે સિદ્ધે તેહિ અનઞ્ઞેસં કુસલાદીનમ્પિ ભાવત્તં સિદ્ધં હોતીતિ? ન હોતિ તિણ્ણં ધમ્મ-સદ્દાનં નાનત્થભાવસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા. ન હિ તિણ્ણં ભાવત્તે નાનત્થતા અત્થિ, અનુઞ્ઞાતા ચ સા તયાતિ. નનુ તિણ્ણં ધમ્માનં અભાવત્તેપિ નાનત્થતા ન સિયાતિ? મા હોતુ નાનત્થતા, તવ પન નાનત્થતં પટિજાનન્તસ્સ ‘‘એસો દોસો’’તિ વદામિ, ન પન મયા નાનત્થતા એકત્થતા વા અનુઞ્ઞાતાતિ કુતો મે વિરોધો સિયાતિ. અથ વા અભાવત્તં આપન્નેહિ ધમ્મેહિ અનઞ્ઞે કુસલાદયોપિ અભાવા એવ સિયુન્તિ ઇદં વચનં અનિયમેન યે કેચિ દ્વે ધમ્મા અભાવત્તં આપન્ના, તેહિ અનઞ્ઞેસં કુસલાદીસુ યેસં કેસઞ્ચિ દ્વિન્નં કુસલાદીનં અભાવત્તાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં એકસ્સ ભાવત્તા. યમ્પિ વુત્તં ‘‘તેહિ ચ અઞ્ઞો કુસલપરોપિ અભાવો સિયા’’તિ, તં અનિયમદસ્સનત્થં વુત્તં, ન સબ્બેસં અભાવસાધનત્થં. અયઞ્હિ તત્થ અત્થો અકુસલપરસ્સ વા અબ્યાકતપરસ્સ વા ધમ્મસ્સ ભાવત્તે સતિ તેહિ અઞ્ઞો કુસલપરોપિ અભાવો સિયાતિ.

સબ્બમેતં અકારણન્તિ એત્થ કારણં નામ યુત્તિ. કુસલકુસલસદ્દાનં વિય એકન્તએકત્થતં, કુસલરૂપચક્ખુમ-સદ્દાનં વિય એકન્તનાનત્થતઞ્ચ વિકપ્પેત્વા યાયં પુનરુત્તિ છક્કચતુક્કાપત્તિ અસમ્બન્ધવિરોધાભાવાપત્તિ દોસારોપનયુત્તિ વુત્તા, સબ્બા સા અયુત્તિ, તથા એકત્થનાનત્થતાભાવતોતિ વુત્તં હોતિ. યા યા અનુમતિ યથાનુમતિ અનુમતિયા અનુમતિયા વોહારસિદ્ધિતો. અનુમતિયા અનુરૂપં વા યથાનુમતિ, યથા અનુમતિ પવત્તા, તથા તદનુરૂપં વોહારસિદ્ધિતોતિ અત્થો. અનુમતિ હિ વિસેસનવિસેસિતબ્બાભાવતો અચ્ચન્તમભિન્નેસુ કત્થચિ કિરિયાગુણાદિપરિગ્ગહવિસેસેન અવિવટસદ્દત્થવિવરણત્થં પવત્તા યથા ‘‘સક્કો ઇન્દો પુરિન્દદો’’તિ. કત્થચિ અચ્ચન્તં ભિન્નેસુ યથા ‘‘ધવો ખદિરો પલાસો ચ આનીયન્તૂ’’તિ. કત્થચિ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવતો ભેદાભેદવન્તેસુ સેય્યથાપિ ‘‘નીલુપ્પલં પણ્ડિતપુરિસો’’તિ, તાય તાય અનુમતિયા તદનુરૂપઞ્ચ તે તે વોહારા સિદ્ધા. તસ્મા ઇહાપિ કુસલધમ્મ-સદ્દાનં વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવતો વિસેસત્થસામઞ્ઞત્થપરિગ્ગહેન સમાને અત્થે ભેદાભેદયુત્તે પવત્તિ અનુમતાતિ તાય તાય અનુમતિયા તદનુરૂપઞ્ચ સિદ્ધો એસો વોહારો. તસ્મા વુત્તં ‘‘સબ્બમેતં અકારણ’’ન્તિ.

અત્તનો અત્તનો અત્થવિસેસં તસ્સ દીપેન્તીતિ અત્તના પરિગ્ગહિતં અત્તના વુચ્ચમાનં અનવજ્જસુખવિપાકાદિકુસલાદિભાવં ધમ્મ-સદ્દસ્સ દીપેન્તિ તદત્થસ્સ તબ્ભાવદીપનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. ન હિ ધમ્મ-સદ્દો કુસલાદિભાવો હોતીતિ. ઇમિનાવાતિ ‘‘ધમ્મ-સદ્દો પરિયત્તિઆદીસુ દિસ્સતી’’તિઆદિના ‘‘અત્તનો સભાવં ધારેન્તી’’તિઆદિના ચ નયેન. સો હિ સબ્બત્થ સમાનો, ન કુસલ-સદ્દો આરોગ્યાદીસુ દિસ્સતીતિ ‘‘કુચ્છિતે સલયન્તી’’તિઆદિકો, સો ચ વિસેસનયો ‘‘ઇતો પરં વિસેસમત્તમેવ વક્ખામા’’તિ એતેન અપનીતોતિ દટ્ઠબ્બો. ન હિ કુસલાદિવિસેસં ગહેત્વા પવત્તા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તાતિઆદયો વિસેસાતિ.

૨. સુખસ્સ ચ પહાનાતિ એત્થ સુખિન્દ્રિયં ‘‘સુખ’’ન્તિ વુત્તં, તઞ્ચ સુખવેદનાવ હોતીતિ ‘‘સુખવેદનાયં દિસ્સતી’’તિ વુત્તં, ન પન ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના સુખા વેદના’’તિએવમાદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૯ આદયો) સુખ-સદ્દો વિય સુખવેદનાસદ્દેન સમાનત્થત્તા. અયઞ્હિ સુખિન્દ્રિયત્થો સુખ-સદ્દો કાયસુખનં કાયાનુગ્ગહં સાતવિસેસં ગહેત્વા પવત્તો, ન પન સુખા વેદના ‘‘યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા (મ. નિ. ૧.૪૦૯), યો સુખં દુક્ખતો’’તિએવમાદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૫૩) સુખ-સદ્દો વિય સાતસામઞ્ઞં ગહેત્વા પવત્તોતિ. યસ્મિં સતિ સુખહેતૂનં પવત્તિ, તં સુખમૂલં. બુદ્ધુપ્પાદે ચ કામસમતિક્કમાદિકે વિરાગે ચ સતિ સુખહેતૂનં પુઞ્ઞપસ્સદ્ધિઆદીનં પવત્તિ હોતીતિ તં ‘‘સુખમૂલં સુખ’’ન્તિ વુત્તં. સુખસ્સ ચ આરમ્મણત્તા ‘‘રૂપં સુખ’’ન્તિ વુત્તં. પુઞ્ઞાનીતિ યદિદં વચનં, તં સુખસ્સ ચ અધિવચનં ઇટ્ઠવિપાકસ્સ અધિવચનં તદત્થસ્સ ઇટ્ઠવિપાકવિપચ્ચનતોતિ અત્થો. સુખપચ્ચયાનં રૂપાદીનં ઇટ્ઠાનં ઠાનં ઓકાસો સગ્ગા નન્દનઞ્ચાતિ ‘‘સુખા સગ્ગા સુખં નન્દન’’ન્તિ વુત્તં. દિટ્ઠધમ્મેતિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે. સુખવિહારાતિ પઠમજ્ઝાનવિહારાદી. નીવરણાદિબ્યાબાધરહિતત્તા ‘‘અબ્યાબજ્ઝા’’તિ વુત્તા. સબ્બસઙ્ખારદુક્ખનિબ્બાપનતો તંનિરોધત્તા વા ‘‘નિબ્બાનં સુખ’’ન્તિ વુત્તં. આદિ-સદ્દેન ‘‘અદુક્ખમસુખં સન્તં, સુખમિચ્ચેવ ભાસિત’’ન્તિ અદુક્ખમસુખે. ‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા પરિયાયેન સુખા વેદના દુક્ખા વેદના’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૬૭) સુખોપેક્ખાસુ ચ ઇટ્ઠાસૂતિ એવમાદીસુ પવત્તિ સઙ્ગહિતા.

દુક્ખવત્થૂતિ દુક્ખસ્સ ઓકાસો. અત્તનો પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ હિ તં દુક્ખં જાતિઆદીસુ વિજ્જમાનેસુ તબ્બત્થુકં હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. દુક્ખપચ્ચયેતિ દુક્ખહેતુમ્હિ, દુક્ખસ્સ જનકેતિ અત્થો. દુક્ખપચ્ચયટ્ઠાનેતિ દુક્ખજનકકમ્મસ્સ સહાયભૂતાનં અનિટ્ઠરૂપાદિપચ્ચયાનં ઠાને. પચ્ચયસદ્દો હિ જનકે જનકસહાયે ચ પવત્તતીતિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૧૫, ૪૫-૪૬, ૭૬) સઙ્ખારદુક્ખાદીસુ પવત્તિ દટ્ઠબ્બા. સમ્પયુત્તે વત્થુઞ્ચ કરજકાયં સુખયતિ લદ્ધસ્સાદે અનુગ્ગહિતે કરોતીતિ સુખા. સુખાતિ વેદનાસદ્દમપેક્ખિત્વા સુખભાવમત્તસ્સ અપ્પકાસનેન નપુંસકલિઙ્ગતા ન કતા. સભાવતો સઙ્કપ્પતો ચ યં ઇટ્ઠં, તદનુભવનં ઇટ્ઠાકારાનુભવનં વા ઇટ્ઠાનુભવનં.

સમન્તિ અવિસમં. સમા એકીભાવૂપગતા વિય યુત્તા, સમં વા સહ યુત્તાતિ યોજેતબ્બં. એકુપ્પાદાતિ એકો સમાનો ઉપ્પાદો એતેસન્તિ એકુપ્પાદા, સમાનપચ્ચયેહિ સહુપ્પત્તિકાતિ અત્થો. સહુપ્પત્તિકાનં રૂપારૂપાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ ‘‘એકનિરોધા’’તિ વુત્તં, યે સમાનુપ્પાદા સમાનનિરોધા ચ, તે સમ્પયુત્તાતિ રૂપારૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયોગો નિવારિતો હોતિ. એવમપિ અવિનિબ્ભોગરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ ‘‘એકવત્થુકા’’તિ વુત્તં, યે એકુપ્પાદા એકનિરોધા એકવત્થુકા ચ, તે સમ્પયુત્તાતિ. એવમપિ અવિનિબ્ભોગરૂપેસુ એકં મહાભૂતં સેસમહાભૂતોપાદારૂપાનં નિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ તેન તાનિ એકવત્થુકાનીતિ, ચક્ખાદિનિસ્સયભૂતાનિ વા ભૂતાનિ એકં વત્થુ એતેસુ સન્નિસ્સિતન્તિ એકવત્થુકાનીતિ કપ્પેન્તસ્સ તેસં સમ્પયુત્તતાપત્તિ સિયાતિ તન્નિવારણત્થં ‘‘એકારમ્મણા’’તિ વુત્તં, યે એકુપ્પાદા…પે… એકારમ્મણા ચ હોન્તિ, તે સમ્પયુત્તાતિ. પટિલોમતો વા એકારમ્મણાતિ વુત્તે એકવીથિયઞ્ચ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનાનં નાનાવીથિયં પરસન્તાને ચ એકસ્મિં આરમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનાનં ભિન્નવત્થુકાનં સમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ ‘‘એકવત્થુકા’’તિ વુત્તં, યે એકવત્થુકા હુત્વા એકારમ્મણા, તે સમ્પયુત્તાતિ. એવમપિ સમ્પટિચ્છનસન્તીરણાદીનં સમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ ‘‘એકનિરોધા’’તિ વુત્તં, યે એકનિરોધા હુત્વા એકવત્થુકા એકારમ્મણા, તે સમ્પયુત્તાતિ. કિં પન નાનુપ્પાદાપિ એવં તિવિધલક્ખણા હોન્તિ, અથ એકુપ્પાદા એવાતિ વિચારણાય એકુપ્પાદા એવ એવં તિવિધલક્ખણા હોન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘એકુપ્પાદા’’તિ વુત્તં.

૩. વિપક્કભાવમાપન્નાનં અરૂપધમ્માનન્તિ યથા સાલિબીજાદીનં ફલાનિ તંસદિસાનિ નિબ્બત્તાનિ વિપક્કાનિ નામ હોન્તિ, વિપાકનિરુત્તિઞ્ચ લભન્તિ, ન મૂલઙ્કુરપત્તખન્ધનાળાનિ, એવં કુસલાકુસલાનં ફલાનિ અરૂપધમ્મભાવેન સારમ્મણભાવેન સુક્કકણ્હાદિભાવેન ચ તંસદિસાનિ વિપક્કભાવમાપન્નાનીતિ વિપાકનિરુત્તિં લભન્તિ, ન રૂપધમ્મા કમ્મનિબ્બત્તાપિ કમ્માસદિસાતિ દસ્સેતું વુત્તં. જાતિજરાસભાવાતિ જાયનજીરણસભાવા. વિપાકપકતિકાતિ વિપચ્ચનપકતિકા. વિપચ્ચનસભાવતા ચ અનુપચ્છિન્નાવિજ્જાતણ્હામાનસન્તાને સબ્યાપારતા, તેન અભિઞ્ઞાદિકુસલાનં ભાવનાયપહાતબ્બાદિઅકુસલાનઞ્ચ વિપાકાનુપ્પાદનેપિ વિપાકધમ્મતા સિદ્ધા હોતિ. વિપક્કભાવન્તિ ચેત્થ ભાવ-સદ્દેન સભાવો એવ વુત્તો. તં યથાવુત્તં વિપક્કસભાવં દુતિયસ્સ વુત્તં વિપચ્ચનસભાવઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘ઉભયસભાવપટિક્ખેપવસેના’’તિ આહ.

૪. ઉપેતેન આદિન્ના ઉપાદિન્ના. કિં પન તં ઉપેતં, કેન ચ ઉપેતં, કથઞ્ચ ઉપેતં, કે ચ તેન આદિન્નાતિ? સતિ ચ લોકુત્તરાનં કેસઞ્ચિ આરમ્મણભાવે તન્નિવત્તનત્થં ઉપેતસદ્દસમ્બન્ધિના ઉપય-સદ્દેન વુચ્ચમાનાહિ ચતુબ્બિધુપાદાનભૂતાહિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ ઉપેતં, તેહિ ચ આરમ્મણકરણવસેન ઉપેતં, ન સમન્નાગમવસેન. સતિ ચ સબ્બતેભૂમકધમ્માનં ઉપાદાનારમ્મણત્તે યેહિ વિપાકકટત્તારૂપાનિ અમ્હેહિ નિબ્બત્તત્તા અમ્હાકં એતાનિ ફલાનીતિ ગણ્હન્તેહિ વિય આદિન્નાનિ, તાનિ તેભૂમકકમ્માનિ કમ્મભાવેન એકત્તં ઉપનેત્વા ઉપેતન્તિ ઇધ ગહિતાનિ. તેહિ ચ નિબ્બત્તાનિ વિપાકકટત્તારૂપાનિ ઉપાદિન્ના ધમ્માતિ સબ્બમેતં દસ્સેતું ‘‘આરમ્મણકરણવસેના’’તિઆદિ વુત્તં. અયઞ્ચ અત્થનયો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો, ન વચનાનુપુબ્બેનાતિ. એત્થાહ – યદિ આરમ્મણકરણવસેન તણ્હાદિટ્ઠીહિ ઉપેતેન આદિન્ના ઉપાદિન્ના, સબ્બતેભૂમકધમ્મા ચ તણ્હાદીનં આરમ્મણા હોન્તિ, ન ચ ઉપેતસદ્દો કમ્મે એવ નિરુળ્હો, તેન કમ્મસ્સેવ ગહણે કારણં નત્થિ, તસ્મા સબ્બતેભૂમકધમ્મપચ્ચયુપ્પન્નાનં અવિજ્જાદિહેતૂહિ નિબ્બત્તાનં સઙ્ખારાદિફલાનં ઉપાદિન્નત્તં આપજ્જતિ તેસમ્પિ તેહિફલભાવેન ગહિતત્તા. ઉપ-સદ્દેન ચ ઉપેતતામત્તં જોતિતં, ન આરમ્મણકરણં સમન્નાગમનિવત્તકં, આદિન્ન-સદ્દેન ચ ગહિતતામત્તં વુત્તં, ન કમ્મસમુટ્ઠાનતાવિસેસો. તસ્મા સબ્બપચ્ચયુપ્પન્નાનં ઉપાદિન્નત્તં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ બોધનેય્યજ્ઝાસયવસેન દેસનાપવત્તિતો. યેસઞ્હિ બોધનત્થં ‘‘ઉપાદિન્ના’’તિ એતં વુત્તં, તે તેનેવ વચનેન યથાવુત્તપ્પકારે ધમ્મે બુજ્ઝિંસુ, એતરહિ પન તાવતા બુજ્ઝિતું અસક્કોન્તેન સુત્વા તદત્થો વેદિતબ્બોતિ એસા અત્થવિભાવના કતા ‘‘કમ્મુના’’તિ.

અયં પન અપરો અત્થો દટ્ઠબ્બો – ઉપ-સદ્દો ઉપેતં દીપેતિ. અયઞ્હિ ઉપ-સદ્દો સમાસે પયુજ્જમાનો ‘‘અતિમાલા’’તિઆદીસુ અતિ-સદ્દો વિય અતિક્કમનં સસાધનં ઉપગમનં સસાધનં વદતિ, ઉપગમનઞ્ચ ઉપાદાનઉપયો, તેન ઉપગતં ઉપેતં. કિં પન તન્તિ? યં અસતિ ઉપાદાને ન હોતિ, તં ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ એવં વુત્તં તેભૂમકકમ્મં પચ્ચયભાવેન પુરિમજાતુપ્પન્નેન ઉપાદાનેન ઉપગતત્તા ‘‘ઉપેત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ન હિ કોચિ અનુપગ્ગમ્મ અનિચ્છન્તો કમ્મં કરોતીતિ. તેન ઉપેતેન કમ્મુના પુનબ્ભવસ્સ આદાનં હોતિ. કમ્મુના હિ સાસવેન સત્તા આદિયન્તિ પુનબ્ભવં, તસ્મા આદાતબ્બભાવેન પાકટો પુનબ્ભવો. સો ચ ઉપપત્તિભવો તેભૂમકવિપાકકટત્તારૂપસઙ્ગહો ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ એત્થ જાતિવચને સમવરુદ્ધોતિ ઉપાદિન્નવચનેન ઉપપત્તિભવો વુચ્ચતિ, ઉપપત્તિભવો ચ તેભૂમકવિપાકકટત્તારૂપાનીતિ ધાતુકથાયં પકાસિતમેતં. તસ્મા ઉપેતેન આદિન્નાતિ તે એવ ધમ્મા વુચ્ચન્તીતિ સિદ્ધો અયમત્થોતિ. ઉપાદિન્ન-સદ્દસ્સ અત્થં વત્વા તં વિસ્સજ્જેત્વા ઉપાદાનિય-સદ્દસ્સ વિસું ઉપાદિન્નસદ્દાનપેક્ખં અત્થં વત્તું ‘‘આરમ્મણભાવં ઉપગન્ત્વા’’તિઆદિમાહ. તસ્મા એવ અવિસેસેત્વા ‘‘ઉપાદાનસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભૂતાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. તં પન ઉપાદાનિયં ઉપાદિન્નં અનુપાદિન્નન્તિ દુવિધં. તસ્મા તં વિસેસનેન દસ્સેન્તો ‘‘ઉપાદિન્ના ચ તે ઉપાદાનિયા ચા’’તિઆદિમાહ.

૫. સંકિલેસોતિ દસ કિલેસવત્થૂનિ વુચ્ચન્તિ. સંકિલિટ્ઠાતિ તેહિ વિબાધિતા ઉપતાપિતા ચ. તે પન યસ્મા સંકિલેસસમ્પયુત્તા એકુપ્પાદાદીહિ નિન્નાનત્તા એકીભાવમિવ ગતા વિસાદીહિ વિય સપ્પિઆદયો વિદૂસિતા મલીના વિબાધિતા ઉપતાપિતા ચ નામ હોન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘સંકિલેસેન સમન્નાગતા સંકિલિટ્ઠા’’તિ. સંકિલેસં અરહન્તીતિ સંકિલેસસ્સ આરમ્મણભાવેન તં લદ્ધું અરહન્તીતિ અત્થો. આરમ્મણભાવાનતિક્કમનતોતિ એતેન સંકિલેસાનતિક્કમનમેવ દસ્સેતિ, વત્થયુગિકસુઙ્કસાલિકસદ્દાનં વિય સંકિલેસિક-સદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૬. સહ વિતક્કેન હોન્તીતિ વચનસેસો યોજેતબ્બો અવુચ્ચમાનસ્સપિ ભવતિ-અત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા. મત્તાતિ પમાણવાચકં એકં પદન્તિ ગહેત્વા ‘‘વિચારોવ મત્તા એતેસ’’ન્તિ અત્થો વુત્તો. અઞ્ઞત્થ અવિપ્પયોગીસુ વિતક્કવિચારેસુ વિચારોવ એતેસં મત્તા, તતો ઉદ્ધં વિતક્કેન સમ્પયોગં ન ગચ્છન્તીતિ અત્થો. અયમપરો અત્થો – મત્ત-સદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થો. સવિતક્કસવિચારા ધમ્મા હિ વિતક્કવિસિટ્ઠેન વિચારેન સવિચારા, એતે પન વિચારમત્તેન વિતક્કસઙ્ખાતવિસેસરહિતેન, તસ્મા ‘‘વિચારમત્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ, વિચારમત્તવન્તોતિ અત્થો. વિચારમત્તવચનેન અવિતક્કત્તે સિદ્ધે અવિતક્કાનં અઞ્ઞેસમ્પિ અત્થિભાવજોતનત્થં અવિતક્કવચનં. અવિતક્કા હિ વિચારમત્તા ચ સન્તિ અવિચારા ચાતિ નિવત્તેતબ્બા ગહેતબ્બા ચ હોન્તિ, તેસુ અવુચ્ચમાનેસુ નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસ્સ અદસ્સિતત્તા વિચારમત્તાવઅવિતક્કાતિ આપજ્જેય્યાતિ. વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવો પન યથાકામં હોતીતિ સામઞ્ઞેન અવિતક્કભાવેન સહ વિચારમત્તતાય ધમ્મવિસેસનભાવં દસ્સેતું ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા’’તિ પદાનુક્કમો કતો.

અથ વા સવિચારા દુવિધા સવિતક્કા અવિતક્કા ચ, તેસુ અવિતક્કે નિવત્તેતું આદિપદં વુત્તં. અવિચારા ચ દુવિધા સવિતક્કા અવિતક્કા ચ, તેસુ સવિતક્કે નિવત્તેતું તતિયપદં વુત્તં. યે પન દ્વીહિપિ નિવત્તિતા અવિતક્કા સવિતક્કા ચ સવિચારા અવિચારા ચ, તેસુ અઞ્ઞતરદસ્સનં વા કત્તબ્બં સિયા ઉભયદસ્સનં વા. ઉભયદસ્સને કરિયમાને યદિ ‘‘સવિતક્કસવિચારા’’તિ વુચ્ચેય્ય, આદિપદત્થતાવ આપજ્જતિ. અથ ‘‘અવિતક્કઅવિચારા’’તિ વુચ્ચેય્ય, અન્તપદત્થતા. અથ પન ‘‘અવિતક્કસવિચારા સવિતક્કઅવિચારા’’તિ વુચ્ચેય્ય, અજ્ઝત્તબહિદ્ધાનં વિય અત્થન્તરાભાવો વા સઙ્કરદોસો વા એકસ્સેવ સવિતક્કાવિતક્કતાસવિચારાવિચારતાવિરોધો વા આપજ્જેય્ય, તસ્મા અઞ્ઞતરદસ્સનેન ઇતરમ્પિ પકાસેતું અવિતક્કવચનેન દ્વિપ્પકારેસુ વત્તબ્બેસુ સવિતક્કઅવિચારે નિવત્તેત્વા અવિતક્કસવિચારે દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા’’તિ. અથ વા વિતક્કાભાવેન એતે વિચારમત્તા, ન વિચારતો અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ ધમ્મસ્સ અભાવાતિ દસ્સેતું અવિતક્કવચનેન વિચારમત્તા વિસેસિતા.

૭. ઉપેક્ખતીતિ વેદયમાનાપિ મજ્ઝત્તવેદના સુખાકારે દુક્ખાકારે ચ ઉદાસિના હોતીતિ અત્થો. અથ વા ઉપેતા યુત્તા સુખદુક્ખાનં અવિરુદ્ધા ઇક્ખા અનુભવનં ઉપેક્ખા. વિસેસદસ્સનવસેનાતિ નાનત્તદસ્સનવસેન. યદિ હિ પીતિસહગતા એવ સુખસહગતા સિયું, ‘‘પીતિસહગતા’’તિ એતેનેવ સિદ્ધત્તા ‘‘સુખસહગતા’’તિ ઇદં ન વત્તબ્બં સિયા, ‘‘સુખસહગતા’’તિ વા વુચ્ચમાને ‘‘પીતિસહગતા’’તિ ન વત્તબ્બં, તતો તિકં પૂરેન્તેન દુક્ખસહગતપદં વત્તબ્બં સિયા, એવઞ્ચ સતિ ‘‘વેદનાત્તિકો એવાય’’ન્તિ વુત્તવચનં આપજ્જતિ, તસ્મા ‘‘પીતિસહગતા’’તિ વત્વા ‘‘સુખસહગતા’’તિ વદન્તો પીતિવિપ્પયુત્તમ્પિ સુખં અત્થીતિ તતિયજ્ઝાનકાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં સુખં સપ્પીતિકસુખતો ભિન્નં કત્વા દસ્સેતીતિ અધિપ્પાયો. અથ વા પીતિસુખાનં દુબ્બિઞ્ઞેય્યનાનત્તાનં નાનત્તદસ્સનત્થં અયં તિકો વુત્તો. ‘‘પીતિસહગતા’’તિ એત્થ હિ સુખેકદેસો સઙ્ગહિતો, ન પીતિ. ‘‘સુખસહગતા’’તિ એત્થ પીતિ સઙ્ગહિતા, ન સુખં. પીતિવિપ્પયુત્તસુખસહગતા ચ પુરિમેન અસઙ્ગહિતા પચ્છિમેન સઙ્ગહિતાતિ સિદ્ધો પીતિસુખાનં વિસેસોતિ.

૮. નિબ્બાનં દસ્સનતોતિ નિબ્બાનારમ્મણતં સન્ધાયાહ. અથ વા ધમ્મચક્ખુ પુનપ્પુનં નિબ્બત્તનેન ભાવનાભાવં અપ્પત્તં દસ્સનં નામ, ધમ્મચક્ખુ ચ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકરણેન ચતુસચ્ચધમ્મદસ્સનં તદતિસયો, તસ્મા નત્થેત્થ ગોત્રભુસ્સ દસ્સનભાવાપત્તીતિ. ઉભયપટિક્ખેપવસેનાતિ દ્વીહિ પદેહિ વુત્તધમ્મપટિક્ખેપવસેન, ન પહાયકપટિક્ખેપવસેન. તથા હિ સતિ દસ્સનભાવનાહિ અઞ્ઞો સમુચ્છેદવસેન પહાયકો અત્થિ, તેન પહાતબ્બા નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બાતિ અયમત્થો આપજ્જતિ, ન ચ અઞ્ઞો પહાયકો અત્થિ અઞ્ઞેહિ વિક્ખમ્ભિતાનઞ્ચ પુનપ્પવત્તિસબ્ભાવા, નાપિ પહાતબ્બા તતિયપદેન સઙ્ગય્હન્તિ, કિન્તુ અપ્પહાતબ્બા એવાતિ. તસ્મા પહાતબ્બપદં પચ્ચેકં યોજેત્વા નેવ દસ્સનેન પહાતબ્બા ન ભાવનાય પહાતબ્બાતિ દસ્સનેન ભાવનાય પહાતબ્બેહિ અઞ્ઞે ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.

૯. એવમત્થં અગ્ગહેત્વાતિ અત્થાયુત્તિતો ચ સદ્દાયુત્તિતો ચ અગ્ગહેતબ્બતં દસ્સેતિ. દસ્સનભાવનાહિ અપ્પહાતબ્બહેતુમત્તેસુ હિ ગય્હમાનેસુ અહેતુકા અસઙ્ગહિતાતિ યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ અપરિપુણ્ણત્તા અત્થાયુત્તિ, પહાતબ્બસદ્દસ્સ નિચ્ચસાપેક્ખત્તે ચ સતિ ન સમ્બન્ધીસદ્દતો પહાયકતો અઞ્ઞં પટિસેધં અપેક્ખમાનસ્સ હેતુસદ્દેન સમાસો ઉપપજ્જતીતિ સદ્દાયુત્તિ ચ વેદિતબ્બા. એવમત્થો ગહેતબ્બોતિ પહાતબ્બ-સદ્દં પટિસેધેન અયોજેત્વા યેસં અઞ્ઞપદત્થે સમાસો, તબ્બિસેસનં અત્થીતિ ઇદં પટિસેધેન યોજેત્વા દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બો હેતુ એતેસં નેવત્થીતિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્ચ સતિ યથાધિપ્પેતત્થો સબ્બો સઙ્ગહિતોતિ. અત્થાયુત્તિ મા હોતુ, સદ્દો પન ઇધાપિ ન યુત્તો. એકન્તયોગીનં અત્થિ-સદ્દમેવ હિ અપેક્ખમાનાનં ઉભિન્નં પહાતબ્બહેતુ-સદ્દાનં સમાસો યુત્તો, ન પટિસેધં અપેક્ખમાનાનન્તિ, તસ્મા ગહેતબ્બત્થદસ્સનમત્તં એતં કતં, સદ્દો પન યથા યુજ્જતિ, તથા યોજેતબ્બો. એવં પન યુજ્જતિ – પહાતબ્બો હેતુ એતેસં અત્થીતિ પહાતબ્બહેતુકા. કેન પહાતબ્બોતિ? દસ્સનેન ભાવનાય ચ. તયિદં પહાતબ્બહેતુકપદં દસ્સનભાવનાપદેહિ વિસું વિસું યોજેત્વા તેહિ યુત્તેન યે દસ્સનેન પહાતબ્બહેતુકા નેવ હોન્તિ, ભાવનાય પહાતબ્બહેતુકા ચ ન હોન્તીતિ પટિસેધઞ્ચ વિસું વિસું યોજેત્વા તે નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બહેતુકાતિ વુચ્ચન્તિ. નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મવચનં વિય હિ પુરિમપદદ્વયસઙ્ગહિતધમ્મપટિસેધનેન તદઞ્ઞધમ્મનિદસ્સનમેતં હોતિ, ન અહેતુકપદં વિય હેતુવિરહપ્પકાસનેનાતિ. એવઞ્ચ કત્વા દ્વે પટિસેધા યુત્તા હોન્તિ.

હેતુયેવ હિ તેસં નત્થિ, યો દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બો સિયાતિ પુરિમસ્મિઞ્હિ અત્થે હેતૂનં દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બતા પટિક્ખિત્તા, પટિક્ખેપો ચ પહાતબ્બાસઙ્કાસબ્ભાવે હોતિ, પહાતબ્બાસઙ્કા ચ હેતુમ્હિ સતિ સિયા, તેસં પન અહેતુકાનં હેતુયેવ નત્થિ, યો દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બો સિયા, તદભાવા પહાતબ્બાસઙ્કા નત્થીતિ તંનિવારણત્થો પટિક્ખેપો ન સમ્ભવતિ, તસ્મા ‘‘નેવદસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બો હેતુ એતેસ’’ન્તિ એવં અહેતુકાનં ગહણં ન ભવેય્યાતિ અત્થો. અથ વા ઇતરથા હિ અહેતુકાનં અગ્ગહણં ભવેય્યાતિ અત્થસ્સ પાકટત્તા ન કારણસાધનીયો એસોતિ ગહેતબ્બત્થસ્સેવ કારણં વદન્તો ‘‘હેતુયેવ હિ તેસં નત્થી’’તિઆદિમાહ. તેસઞ્હિ નેવદસ્સનેન ન ભાવનાયપહાતબ્બહેતુકપદવચનીયાનં યો દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બો સિયા, સો એવંપકારો હેતુ નત્થિ. તે હિ અનેકપ્પકારા સહેતુકા અહેતુકા ચાતિ, તસ્મા નેવદસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બો હેતુ એતેસં અત્થીતિ અયમત્થો ગહેતબ્બોતિ અત્થો.

૧૦. તં આરમ્મણં કત્વાતિ ઇદં ચતુકિચ્ચસાધનવસેન આરમ્મણકરણં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞથા ગોત્રભુફલપચ્ચવેક્ખણાદીનમ્પિ અપચયગામિતા આપજ્જેય્યાતિ. અથ વા હેતુભાવેન અપચયં નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ અપચયગામિનો. નિબ્બાનસ્સ હિ અનિબ્બત્તનિયત્તેપિ સમુદયપ્પહાનસમુદયનિરોધાનં અધિગમઅધિગન્તબ્બભાવતો હેતુહેતુફલભાવો મગ્ગનિબ્બાનાનં યુજ્જતિ. યથાહ ‘‘દુક્ખનિરોધે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૯). અત્થોતિ હિ હેતુફલં. ધમ્મોતિ હેતૂતિ. પુરિમપચ્છિમાનં પુરિમે સસમ્પયુત્તા વુત્તા, પચ્છિમે કેવલા. પુરિમે વિય પન પચ્છિમે અત્થેપિ અરિયમગ્ગસીસેન સબ્બલોકુત્તરકુસલચિત્તુપ્પાદા ગહેતબ્બા. દુતિયે અત્થવિકપ્પે ‘‘આચયં ગામિનો’’તિ વત્તબ્બે અનુનાસિકલોપો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. આચિનન્તીતિ વા આચયા, આચયા હુત્વા ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૧. સત્ત પન સેક્ખા સિક્ખનસીલાતિ સેક્ખા, તેસં ઇમેતિ સેક્ખા, અઞ્ઞાસાધારણા મગ્ગફલત્તયધમ્મા. સયમેવ સિક્ખન્તીતિ સિક્ખનસીલાનમેતં નિદસ્સનં. યે હિ ધમ્મા સિક્ખન્તિ, તે સિક્ખનસીલા હોન્તીતિ. અક્ખરત્થો પન સિક્ખા એતેસં સીલન્તિ સેક્ખાતિ. ન સેક્ખાતિ યત્થ સેક્ખભાવાસઙ્કા અત્થિ, તત્થાયં પટિસેધોતિ લોકિયનિબ્બાનેસુ અસેક્ખભાવાનાપત્તિ દટ્ઠબ્બા. સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા હિ સિક્ખા અત્તનો પટિપક્ખકિલેસેહિ વિપ્પમુત્તા પરિસુદ્ધા ઉપક્કિલેસાનં આરમ્મણભાવમ્પિ અનુપગમનતો એતા સિક્ખાતિ વત્તું યુત્તા અટ્ઠસુ મગ્ગફલેસુ વિજ્જન્તિ, તસ્મા ચતુમગ્ગહેટ્ઠિમફલત્તયધમ્મા વિય અરહત્તફલધમ્માપિ તાસુ સિક્ખાસુ જાતાતિ ચ, તંસિક્ખાસમઙ્ગિનો અરહતો ઇતરેસં વિય સેક્ખત્તે સતિ સેક્ખસ્સ એતેતિ ચ, સિક્ખા સીલં એતેસન્તિ ચ સેક્ખાતિ આસઙ્કિતબ્બા સિયુન્તિ તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થં ‘‘અસેક્ખા’’તિ યથાવુત્તસેક્ખભાવપટિસેધો કતો. અરહત્તફલે હિ પવત્તમાના સિક્ખા પરિનિટ્ઠિતસિક્ખાકિચ્ચત્તા ન સિક્ખાકિચ્ચં કરોન્તિ, કેવલં સિક્ખાફલભાવેનેવ પવત્તન્તિ, તસ્મા તા ન સિક્ખાવચનં અરહન્તિ, નાપિ તંસમઙ્ગિનો સેક્ખવચનં, ન ચ તંસમ્પયુત્તા સિક્ખનસીલાતિ સિક્ખાસુ જાતાતિઆદિઅત્થેહિ અગ્ગફલધમ્મા સેક્ખા ન હોન્તિ, હેટ્ઠિમફલેસુ પન સિક્ખા સકદાગામિમગ્ગવિપસ્સનાદીનં ઉપનિસ્સયભાવતો સિક્ખાકિચ્ચં કરોન્તીતિ સિક્ખાવચનં અરહન્તિ, તંસમઙ્ગિનો ચ સેક્ખવચનં, તંસમ્પયુત્તા ચ સિક્ખનસીલવુત્તીતિ તત્થ ધમ્મા યથાવુત્તેહિ અત્થેહિ સેક્ખા હોન્તિ એવ.

સેક્ખાતિ વા અપરિયોસિતસિક્ખા દસ્સિતા. અનન્તરમેવ ‘‘અસેક્ખા’’તિ વચનં પરિયોસિતસિક્ખાનં દસ્સનન્તિ ન લોકિયનિબ્બાનાનં અસેક્ખતાપત્તિ. વુદ્ધિપ્પત્તા વા સેક્ખાતિ એતસ્મિં અત્થે સેક્ખધમ્મેસુ એવ કેસઞ્ચિ વુદ્ધિપ્પત્તાનં અસેક્ખતા આપજ્જતિ, તેન અરહત્તમગ્ગધમ્મા વુદ્ધિપ્પત્તા ચ યથાવુત્તેહિ ચ અત્થેહિ સેક્ખાતિ કત્વા અસેક્ખા આપન્નાતિ? ન, તંસદિસેસુ તબ્બોહારા. અરહત્તમગ્ગતો હિ નિન્નાનાકરણં અરહત્તફલં ઠપેત્વા પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકરણં વિપાકભાવઞ્ચ, તસ્મા તે એવ સેક્ખા ધમ્મા અરહત્તફલભાવં આપન્નાતિ સક્કા વત્તું, કુસલસુખતો ચ વિપાકસુખં સન્તતરતાય પણીતતરન્તિ વુદ્ધિપ્પત્તા ચ તે ધમ્મા હોન્તીતિ અસેક્ખાતિ વુચ્ચન્તીતિ.

૧૨. કિલેસવિક્ખમ્ભનાસમત્થતાદીહિ પરિત્તા. ‘‘કિલેસ…પે… તાયા’’તિ અત્થત્તયમ્પિ કુસલેસુ યુજ્જતિ, વિપાકકિરિયેસુ દીઘસન્તાનતાવ. પમાણકરેહિ વા ઓળારિકેહિ કામતણ્હાદીહિ પરિચ્છિન્ના પરિત્તા. તેહિ અપરિચ્છિન્નત્તા સુખુમેહિ રૂપતણ્હાદીહિ પરિચ્છિન્ના પમાણમહત્તં ગતાતિ મહગ્ગતા. અપરિચ્છિન્ના અપ્પમાણા.

૧૪. અતપ્પકટ્ઠેનાતિ દિવસમ્પિ પચ્ચવેક્ખિયમાના લોકુત્તરધમ્મા તિત્તિં ન જનેન્તિ સમાપજ્જિયમાનાપિ ફલધમ્માતિ.

૧૫. માતુઘાતાદીસુ પવત્તમાનાપિ હિતસુખં ઇચ્છન્તાવ પવત્તન્તીતિ તે ધમ્મા હિતસુખાવહા મે ભવિસ્સન્તીતિ આસીસિતા હોન્તિ, તથા અસુભાસુખાનિચ્ચાનત્તેસુ સુભાદિવિપરિયાસદળ્હતાય આનન્તરિયકમ્મનિયતમિચ્છાદિટ્ઠીસુ પવત્તિ હોતીતિ તે ધમ્મા અસુભાદીસુ સુભાદિવિપરીતપ્પવત્તિકા હોન્તિ. મિચ્છાસભાવાતિ મુસાસભાવા. અનેકેસુ આનન્તરિયેસુ કતેસુ યં તત્થ બલવં, તં વિપચ્ચતિ, ન ઇતરાનીતિ એકન્તવિપાકજનકતાય નિયતતા ન સક્કા વત્તુન્તિ ‘‘વિપાકદાને સતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખન્ધભેદાનન્તરન્તિ ચુતિઅનન્તરં. ચુતિ હિ મરણનિદ્દેસે (વિભ. ૧૯૩) ‘‘ખન્ધાનં ભેદો’’તિ વુત્તાતિ. એતેન વચનેન સતિ ફલદાને ચુતિઅનન્તરો એવ, ન અઞ્ઞો એતેસં ફલકાલોતિ ફલકાલનિયમેનેવ નિયતતા વુત્તા હોતિ, ન ફલદાનનિયમેનાતિ નિયતફલકાલાનં અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપપજ્જવેદનીયાનં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાનમ્પિ નિયતતા આપજ્જતિ, તસ્મા વિપાકધમ્મધમ્માનં પચ્ચયન્તરવિકલતાદીહિ અવિપચ્ચમાનાનમ્પિ અત્તનો સભાવેન વિપાકધમ્મતા વિય બલવતા આનન્તરિયેન વિપાકે દિન્ને અવિપચ્ચમાનાનમ્પિ આનન્તરિયાનં ફલદાને નિયતસભાવા આનન્તરિયસભાવા ચ પવત્તીતિ અત્તનો સભાવેન ફલદાનનિયમેનેવ નિયતતા આનન્તરિયતા ચ વેદિતબ્બા. અવસ્સઞ્ચ નિયતસભાવા આનન્તરિયસભાવા ચ તેસં પવત્તીતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બમેતં અઞ્ઞસ્સ બલવતો આનન્તરિયસ્સ અભાવે ચુતિઅનન્તરં એકન્તેન ફલદાનતો.

નનુ એવં અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપપજ્જવેદનીયાનં અઞ્ઞસ્મિં વિપાકદાયકે અસતિ ચુતિઅનન્તરમેવ એકન્તેન ફલદાનતો આનન્તરિયસભાવા નિયતસભાવા ચ પવત્તિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ અસમાનજાતિકેન ચેતોપણિધિવસેન ઉપઘાતકેન ચ નિવત્તેતબ્બવિપાકત્તા અનન્તરેકન્તફલદાયકત્તાભાવા, ન પન આનન્તરિયકાનં પઠમજ્ઝાનાદીનં દુતિયજ્ઝાનાદીનિ વિય અસમાનજાતિકં ફલનિવત્તકં અત્થિ સબ્બાનન્તરિયકાનં અવીચિફલત્તા, ન ચ હેટ્ઠુપપત્તિં ઇચ્છતો સીલવતો ચેતોપણિધિ વિય ઉપરૂપપત્તિજનકકમ્મફલં આનન્તરિયકફલં નિવત્તેતું સમત્થો ચેતોપણિધિ અત્થિ અનિચ્છન્તસ્સેવ અવીચિપાતનતો, ન ચ આનન્તરિયકોપઘાતકં કિઞ્ચિ કમ્મં અત્થિ, તસ્મા તેસંયેવ અનન્તરેકન્તવિપાકજનકસભાવા પવત્તીતિ.

અનેકાનિ ચ આનન્તરિયકાનિ કતાનિ એકન્તે વિપાકે સન્નિયતત્તા ઉપરતાવિપચ્ચનસભાવાસઙ્કત્તા નિચ્છિતાનિ સભાવતો નિયતાનેવ. ચુતિઅનન્તરં પન ફલં અનન્તરં નામ તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તાનિ તન્નિબ્બત્તનેન અનન્તરકરણસીલાનિ અનન્તરપ્પયોજનાનિ ચાતિ સભાવતો આનન્તરિયકાનેવ ચ હોન્તિ. તેસુ પન સમાનસભાવેસુ એકેન વિપાકે દિન્ને ઇતરાનિ અત્તના કત્તબ્બસ્સ કિચ્ચસ્સ તેનેવ કતત્તા ન દુતિયં તતિયમ્પિ ચ પટિસન્ધિં કરોન્તિ, ન સમત્થતાવિઘાતત્તાતિ નત્થિ તેસં નિયતાનન્તરિયતાનિવત્તીતિ. ન હિ સમાનસભાવં સમાનસભાવસ્સ સમત્થતં વિહનતીતિ. એકસ્સ પન અઞ્ઞાનિપિ ઉપત્થમ્ભકાનિ હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બાનીતિ. સમ્મા સભાવાતિ સચ્ચસભાવા.

૧૬. પરિપુણ્ણમગ્ગકિચ્ચત્તા ચત્તારો અરિયમગ્ગાવ ઇધ ‘‘મગ્ગા’’તિ વુત્તા. પચ્ચયટ્ઠેનાતિ મગ્ગપચ્ચયટ્ઠેન. નિક્ખેપકણ્ડેપિ હિ યે મગ્ગપચ્ચયં લભન્તિ, ન પન સયં મગ્ગપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તિ, તે મગ્ગહેતુકાતિ દસ્સેતું ‘‘અરિયમગ્ગસમઙ્ગિસ્સ મગ્ગઙ્ગાનિ ઠપેત્વા’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૦૩૯) વુત્તં. યો પન તત્થેવ ‘‘અરિયમગ્ગસમઙ્ગિસ્સ અલોભો અદોસો અમોહો, ઇમે ધમ્મા મગ્ગહેતૂ’’તિ આદિનયો વુત્તો, તં દસ્સેતું ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તા વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અરિયમગ્ગસમઙ્ગિસ્સ સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગો ચેવ હેતુ ચા’’તિઆદિના પન વુત્તનયં દસ્સેતું ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સય’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પન અસઙ્ગહિતસઙ્ગણ્હનવસેન પટિપાટિયા તયો નયા વુત્તા, હેતુબહુતાવસેન તતિયો નયો ઇધ દુતિયો વુત્તો.

અભિભવિત્વા પવત્તનટ્ઠેનાતિ સહજાતાધિપતિપિ પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન જેટ્ઠકભાવે પવત્તમાનો સહજાતે અત્તનો વસે અનુવત્તયમાનો તે અભિભવિત્વા પવત્તતિ, આરમ્મણાધિપતિપિ તદારમ્મણે ધમ્મે તથેવ અત્તાનં અનુવત્તયમાનો તે ધમ્મે અભિભવિત્વા આરમ્મણભાવેન પવત્તતિ, ન પચ્ચુપ્પન્નભાવેન, તસ્મા અધિપતિદ્વયમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘મગ્ગો અધિપતિ એતેસ’’ન્તિ અયઞ્ચ અત્થો નિક્ખેપકણ્ડે ઉદાહરણવસેન આગતં અત્થનયં ગહેત્વા વુત્તો. યસ્મા પન પટ્ઠાને (પટ્ઠા. ૨.૧૬.૧૧) ‘‘મગ્ગાધિપતિં ધમ્મં પટિચ્ચ મગ્ગાધિપતિ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નાધિપતિપચ્ચયા, મગ્ગાધિપતી ખન્ધે પટિચ્ચ મગ્ગાધિપતિ અધિપતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા મગ્ગો અધિપતિ મગ્ગાધિપતીતિ અયમ્પિ અત્થો પાળિયં સરૂપેકસેસવસેન સમાનસદ્દત્થવસેન વા સઙ્ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

૧૭. અનુપ્પન્નાતિ એતેન સબ્બો ઉપ્પન્નભાવો પટિસિદ્ધો, ન ઉપ્પન્નધમ્મભાવો એવાતિ તેન ઉપ્પન્ના વિગતા અતીતાપિ ન સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. યદિ હિ સઙ્ગહિતા સિયું, ‘‘અનુપ્પન્નો ધમ્મો ઉપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિએવમાદિ વુચ્ચેય્ય, ન તુ વુત્તન્તિ. અનાગતાનિ વિપાકકટત્તારૂપાનિ અતીતે અનાગતે વા કમ્મે પુરિમનિપ્ફન્ને એવ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, નાનિપ્ફન્નેતિ પરિનિટ્ઠિતકારણેકદેસાનેવ હોન્તિ, તસ્મા તાનિ ‘‘અવસ્સં ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ઉપ્પાદિનો ધમ્મા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

૧૮. અત્તનો સભાવન્તિ કક્ખળફુસનાદિસભાવં.

૨૦. એવં પવત્તમાનાતિ એવં ચક્ખાદિભાવેન ફુસનાદિભાવેન ચ એકસન્તતિપરિયાપન્નતાવસેન પવત્તમાના. અત્તાનં અધિ અજ્ઝત્તાતિ અધિ-સદ્દો સમાસવિસયે અધિકારત્થં પવત્તિઅત્થઞ્ચ ગહેત્વા પવત્તતીતિ અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તા અજ્ઝત્તા. તેનાતિ યસ્સ ઝાના વુટ્ઠહિત્વા અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા ચ સુઞ્ઞતં આનેઞ્જઞ્ચ મનસિકરોતો અજ્ઝત્તસુઞ્ઞતાદીસુ ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ ન પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ નાધિમુચ્ચતિ, યો ચ ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો, તેન ભિક્ખુના. તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તેતિ પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિનિમિત્તે. અજ્ઝત્તમેવાતિ ઝાનગોચરે કસિણાદિમ્હિ. ચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બન્તિ પઠમજ્ઝાનાદિચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બં. અજ્ઝત્તરતોતિ ગોચરજ્ઝત્તે નિબ્બાને રતો, સમાધિગોચરે કમ્મટ્ઠાને વા રતો. ‘‘સમાહિતો એકો સન્તુસિતો તમાહુ ભિક્ખુ’’ન્તિ (ધ. પ. ૩૬૨) ગાથાસેસો.

અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનન્તિ એત્થ ઝાનં સકસન્તતિપરિયાપન્નત્તા ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિ વુત્તન્તિ નિયકજ્ઝત્તત્થો અજ્ઝત્ત-સદ્દો હોતિ. અજ્ઝત્તન્તિ સકસન્તતિનિયકં. અજ્ઝત્તે ભવા અજ્ઝત્તિકાતિ નિયકજ્ઝત્તેસુપિ અબ્ભન્તરા ચક્ખાદયો વુચ્ચન્તિ. એત્થ પન અજ્ઝત્તિક-સદ્દો ચક્ખાદીસુ પવત્તમાનો દસ્સિતો, ન અજ્ઝત્તસદ્દો, અત્થિ ચ અજ્ઝત્તઅજ્ઝત્તિકસદ્દાનં બહિદ્ધાબાહિર-સદ્દાનં વિય વિસેસો. અજ્ઝત્તિકસદ્દો હિ સપરસન્તાનિકેસુ સબ્બેસુ ચક્ખાદીસુ રૂપાદીસુ બાહિર-સદ્દો વિય પવત્તતિ, અજ્ઝત્ત-સદ્દો પન સકસન્તાનિકેસ્વેવ ચક્ખુરૂપાદીસુ તતો અઞ્ઞેસ્વેવ બહિદ્ધા-સદ્દો વિય પવત્તતીતિ તસ્મા સદ્દતો અત્થતો ચ અસમાનત્તા ન ઇદમેત્થ ઉદાહરણં યુત્તન્તિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો – અજ્ઝત્તે ભવા અજ્ઝત્તિકાતિ અયઞ્હિ વચનત્થો. યઞ્ચ અજ્ઝત્તે ભવં, તેન અજ્ઝત્તેનેવ ભવિતબ્બં, તેન તંવાચકસ્સ અજ્ઝત્ત-સદ્દસ્સ અજ્ઝત્તિક-સદ્દસ્સ ચ સમાનત્થતા. ઉભિન્નમ્પિ સદ્દાનં સમાનત્થભાવતો અજ્ઝત્તજ્ઝત્તે પવત્તમાને અજ્ઝત્તિક-સદ્દે અજ્ઝત્ત-સદ્દો તત્થ પવત્તોતિ સક્કા વત્તુન્તિ.

અયં ખો પનાનન્દ, વિહારોતિ વિહારસુઞ્ઞતાસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૮૭) સઙ્ગણિકારામતાય રૂપાદિરતિયા ચ આદીનવં વત્વા તપ્પટિપક્ખવિહારદસ્સનત્થં વુત્તં. અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતન્તિ વિસયભૂતં ઇસ્સરિયટ્ઠાનભૂતં સુઞ્ઞતં, સુઞ્ઞતાફલસમાપત્તિન્તિ અત્થો. ચિત્તિસ્સરા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો ધમ્મં દેસેન્તાપિ યં મુહુત્તં તુણ્હી ભવિતબ્બં હોતિ, તં મુહુત્તં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તિ, પગેવ અઞ્ઞસ્મિં કાલે, તસ્મા સબ્બત્થાપિ ઇસ્સરિયાનં બહુલં ફલસમાપત્તિયં ઇસ્સરિયસ્સ પવત્તનતો ફલસમાપત્તિ ‘‘ઇસ્સરિયટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. અરહત્તફલાધિગમેન વા તથાગતાનં ઇસ્સરિયં નિબ્બત્તં તંજનકેનેવ મગ્ગેનાતિ તં તેસં ઇસ્સરિયટ્ઠાનં. વિસયો ચ અનઞ્ઞત્થભાવોવ યથા ‘‘આકાસે સકુણા ઉદકે મચ્છા’’તિ, બુદ્ધા ચ અઞ્ઞત્થ દિસ્સમાનાપિ વિવેકપબ્ભારતાય ફલસમાપત્તિનિન્નાવ, તેન તસ્સા તસ્સા કિરિયાય અનન્તરં ફલસમાપત્તિયંયેવ ભવન્તીતિ સા તેસં વિસયો, તબ્બિસયતા ચ સચ્ચકસુત્તેન (મ. નિ. ૧.૩૬૪ આદયો) દીપેતબ્બા.

૨૨. યેસં દટ્ઠબ્બભાવો અત્થિ, તે સનિદસ્સના. ચક્ખુવિઞ્ઞાણગોચરભાવોવ દટ્ઠબ્બભાવો, તસ્સ રૂપાયતના અનઞ્ઞત્તેપિ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ રૂપાયતનં વિસેસેતું અઞ્ઞં વિય કત્વા ‘‘સહ નિદસ્સનેનાતિ સનિદસ્સના’’તિ વુત્તં. ધમ્મસભાવસામઞ્ઞેન હિ એકીભૂતેસુ ધમ્મેસુ યો નાનત્તકરો સભાવો, સો અઞ્ઞો વિય કત્વા ઉપચરિતું યુત્તો. એવઞ્હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતીતિ. સયઞ્ચ નિસ્સયવસેન ચ સમ્પત્તાનં અસમ્પત્તાનઞ્ચ પટિમુખભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞપતનં પટિહનનભાવો, યેન બ્યાપારાદિવિકારપચ્ચયન્તરસહિતેસુ ચક્ખાદીનં વિસયેસુ વિકારુપ્પત્તિ.

તિકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧-૬. મૂલટ્ઠેનાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન મૂલભાવેન, ન પચ્ચયમત્તટ્ઠેન હેતુધમ્મા હેતૂ ધમ્માતિ સમાસાસમાસનિદ્દેસભાવો દ્વિન્નં પાઠાનં વિસેસો. તથેવાતિ સમ્પયોગતોવ. સહેતુકાનં હેતુસમ્પયુત્તભાવતો ‘‘સમ્પયોગતો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, ન સહસદ્દસ્સ સમ્પયોગત્થત્તા. સહ-સદ્દો પન એકપુઞ્જે ઉપ્પાદતો યાવ ભઙ્ગા સહેતુકાનં હેતૂહિ સમાનદેસગહણાનં હેતુઆદિસબ્ભાવં દીપેતિ, સમ્પયુત્ત-સદ્દો એકુપ્પાદાદિવસેન સહ હેતૂહિ એકીભાવુપગમનં, તતો એવ ચ દ્વિન્નં દુકાનં નાનત્તં વેદિતબ્બં. ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ હિ પદત્થનાનત્તેન દુકન્તરં વુચ્ચતિ. ન હિ હેતુદુકસઙ્ગહિતેહિ ધમ્મેહિ અઞ્ઞે સહેતુકદુકાદીહિ વુચ્ચન્તિ, તે એવ પન સહેતુકાહેતુકાદિભાવતો સહેતુકદુકાદીહિ વુત્તા. એવં સહેતુકદુકસઙ્ગહિતા એવ હેતુસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તભાવતો હેતુસમ્પયુત્તદુકેન વુત્તા. ન હિ ધમ્માનં અવુત્તતાપેક્ખં દુકન્તરવચનન્તિ નત્થિ પુનરુત્તિદોસો. દેસેતબ્બપ્પકારજાનનઞ્હિ દેસનાવિલાસો તથા દેસનાઞાણઞ્ચાતિ. તેન ધમ્માનં તપ્પકારતા વુત્તા હોતિ. સકલેકદેસવસેન પઠમદુકં દુતિયતતિયેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા ચતુત્થાદયો તયો દુકા વુત્તા. સકલઞ્હિ પઠમદુકં દુતિયદુકેકદેસેન સહેતુકપદેન તતિયદુકેકદેસેન હેતુસમ્પયુત્તપદેન ચ યોજેત્વા યથાક્કમં ચતુત્થપઞ્ચમદુકા વુત્તા, તથા પઠમદુકેકદેસં નહેતુપદં સકલેન દુતિયદુકેન યોજેત્વા છટ્ઠદુકો વુત્તો. ઇદમ્પિ સમ્ભવતીતિ એતેન અવુત્તમ્પિ સમ્ભવવસેન દીપિતન્તિ દસ્સેતિ. સમ્ભવો હિ ગહણસ્સ કારણન્તિ. યથા હેતુસહેતુકાતિ ઇદં સમ્ભવતીતિ કત્વા ગહિતં, એવં હેતુઅહેતુકાતિ ઇદમ્પિ સમ્ભવતીતિ કત્વા ગહેતબ્બમેવાતિ એવં અઞ્ઞત્થાપિ યોજેતબ્બં.

એવં પઠમદુકં દુતિયતતિયદુકેસુ દુતિયપદેહિ યોજેત્વા ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચ, અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ, હેતૂ ચેવ ધમ્મા હેતુવિપ્પયુત્તા ચ, હેતુવિપ્પયુત્તા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિ યે દ્વે દુકા કાતબ્બા, તેસં સમ્ભવવસેનેવ સઙ્ગહં દસ્સેત્વા ખો પન-પદેન અપરેસમ્પિ દુકાનં સઙ્ગહં દસ્સેતું ‘‘તત્ર યદેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્રાતિ પાળિયં. અયં અતિરેકત્થોતિ ઇદાનિ યં વક્ખતિ, તમત્થમાહ. તત્થ પન અઞ્ઞેપિ અઞ્ઞથાપીતિ એતેસં વિસું પવત્તિયા દ્વે દુકા દસ્સિતા, સહ પવત્તિયા પન અયમ્પિ દુકો વેદિતબ્બો ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા હેતુસમ્પયુત્તાપિ હેતુવિપ્પયુત્તાપી’’તિ, એતેસુ પન પઞ્ચસુ દુકેસુ દુતિયદુકેન તતિયદુકો વિય, ચતુત્થદુકેન પઞ્ચમદુકો વિય ચ છટ્ઠદુકેન નિન્નાનત્થત્તા ‘‘ન હેતુ ખો પન ધમ્મા હેતુસમ્પયુત્તાપિ હેતુવિપ્પયુત્તાપી’’તિ અયં દુકો ન વુત્તો. દસ્સિતનિન્નાનત્થનયો હિ સો પુરિમદુકેહીતિ. ઇતરેસુ ચતૂસુ હેતૂ ચેવ અહેતુકદુકેન સમાનત્થત્તા હેતૂ ચેવ હેતુવિપ્પયુત્તદુકો, હેતુસહેતુકદુકેન સમાનત્થત્તા હેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો ચ નહેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો વિય ન વત્તબ્બો. તેસુ પન દ્વીસુ પચ્છિમદુકે ‘‘હેતૂ ખો પન ધમ્મા સહેતુકા’’તિ પદં ચતુત્થદુકે પઠમપદેન નિન્નાનાકરણત્તા ન વત્તબ્બં, ‘‘હેતૂ ખો પન ધમ્મા અહેતુકા’’તિ પદં ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા’’તિ એતેન નિન્નાનત્તા ન વત્તબ્બં. અવસિટ્ઠે પન એકસ્મિં દુકે ‘‘અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિ પદં છટ્ઠદુકે દુતિયપદેન એકત્થત્તા ન વત્તબ્બં. ઇદાનિ ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચા’’તિ ઇદમેવેકં પદં અવસિટ્ઠં, ન ચ એકેન પદેન દુકો હોતીતિ તઞ્ચ ન વુત્તન્તિ. ચતુત્થદુકે દુતિયપદેન પન સમાનત્થસ્સ છટ્ઠદુકે પઠમપદસ્સ વચનં દુકપૂરણત્થં, એતેન વા ગતિદસ્સનેન સબ્બસ્સ સમ્ભવન્તસ્સ સઙ્ગહો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. તથા હિ સબ્બો સમ્ભવદુકો પઠમદુકે દુતિયતતિયદુકપક્ખેપેન દસ્સિતો, તેસુ ચ પઠમદુકપક્ખેપેનાતિ.

૭-૧૩. સમાનકાલેન અસમાનકાલેન કાલવિમુત્તેન ચ પચ્ચયેન નિપ્ફન્નાનં પચ્ચયાયત્તાનં પચ્ચયભાવમત્તેન તેસં પચ્ચયાનં અત્થિતં દીપેતું સપ્પચ્ચયવચનં, ન સહેતુકવચનં વિય સમાનકાલાનમેવ, નાપિ સનિદસ્સનં વિય તંસભાવસ્સ અનત્થન્તરભૂતસ્સ. સઙ્ખત-સદ્દો પન સમેતેહિ નિપ્ફાદિતભાવં દીપેતીતિ અયમેતેસં વિસેસો દુકન્તરવચને કારણં. એત્થ ચ અપ્પચ્ચયા અસઙ્ખતાતિ બહુવચનનિદ્દેસો અવિનિચ્છિતત્થપરિચ્છેદદસ્સનવસેન માતિકાઠપનતો કતોતિ વેદિતબ્બો. ઉદ્દેસેન હિ કુસલાદિસભાવાનં ધમ્માનં અત્થિતામત્તં વુચ્ચતિ, ન પરિચ્છેદોતિ અપરિચ્છેદેન બહુવચનેન ઉદ્દેસો વુત્તોતિ. રૂપન્તિ રૂપાયતનં પથવિયાદિ વા. પુરિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે રૂપાયતનસ્સ અસઙ્ગહિતતા આપજ્જતીતિ રુપ્પનલક્ખણં વા રૂપન્તિ અયં અત્થનયો વુત્તો. તત્થ રૂપન્તિ રુપ્પનસભાવો. ન લુજ્જતિ ન પલુજ્જતીતિ યો ગહિતો તથા ન હોતિ, સો લોકોતિ તંગહણરહિતાનં લોકુત્તરાનં નત્થિ લોકતા. દુક્ખસચ્ચં વા લોકો, તત્થ તેનેવ લોકસભાવેન વિદિતાતિ લોકિયા.

એવં સન્તે ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વિજાનિતબ્બસ્સ રૂપાયતનસ્સ તેનેવ નવિજાનિતબ્બસ્સ સદ્દાયતનાદિકસ્સ ચ નાનત્તા દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તતો દુકો હોતિ. એવં પન દુકે વુચ્ચમાને દુકબહુતા આપજ્જતિ, યત્તકાનિ વિઞ્ઞાણાનિ, તત્તકા દુકા વુત્તા સમત્તા ઠપેત્વા સબ્બધમ્મારમ્મણાનિ વિઞ્ઞાણાનિ. તેસુ ચ દુકસ્સ પચ્છેદો આપજ્જતિ, તથા ચ સતિ ‘‘કેનચી’’તિ પદં સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગાહકં ન સિયા, નિદ્દેસેન ચ વિરુદ્ધં ઇદં વચનં. યો ચ તત્થ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યાતિ અયં દુકો ન હોતી’’તિ પટિસેધો કતો, સો ચ કથં યુજ્જેય્ય. ન હિ સમત્થા અટ્ઠકથા પાળિં પટિસેધેતુન્તિ, ન ચ કેનચિ-સદ્દસ્સ તેનેવાતિ અયં પદત્થો સમ્ભવતિ, ‘‘કેનચી’’તિ એતસ્સ આદિપદસ્સ અનિયમિતં યં કિઞ્ચિ એકં પદત્થો, તં વત્વા વુચ્ચમાનસ્સ ‘‘કેનચી’’તિ દુતિયપદસ્સ યં કિઞ્ચિ અપરં અનિયમિતં પદત્થોતિ લોકસિદ્ધમેતં, તથેવ ચ નિદ્દેસો પવત્તો, ન ચેત્થ વિઞ્ઞાતબ્બધમ્મભેદેન દુકભેદો સમત્તો આપજ્જતિ યત્તકા વિઞ્ઞાતબ્બા, તત્તકા દુકાતિ, તસ્મા નત્થિ દુકબહુતા. ન હિ એકંયેવ વિઞ્ઞાતબ્બં કેનચિ વિઞ્ઞેય્યં કેનચિ ન વિઞ્ઞેય્યઞ્ચ, કિન્તુ અપરમ્પિ અપરમ્પીતિ સબ્બવિઞ્ઞાતબ્બસઙ્ગહે દુકો સમત્તો હોતિ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘કેનચી’’તિ પદં અનિયમેન સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગાહકન્તિ સિદ્ધં હોતિ, વિઞ્ઞાણનાનત્તેન ચ વિઞ્ઞાતબ્બં ભિન્દિત્વા અયં દુકો વુત્તો, ન વિઞ્ઞાતબ્બાનં અત્થન્તરતાયાતિ. એતસ્સ પન દુકસ્સ નિક્ખેપરાસિનિદ્દેસો દુકસઙ્ગહિતધમ્મેકદેસેસુ દુકપદદ્વયપ્પવત્તિદસ્સનવસેન પવત્તો. અત્થુદ્ધારનિદ્દેસો નિરવસેસદુકસઙ્ગહિતધમ્મદસ્સનવસેનાતિ વેદિતબ્બો.

૧૪-૧૯. ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવીથીસુ તદનુગતમનોવિઞ્ઞાણવીથીસુ ચ કિઞ્ચાપિ કુસલાદીનમ્પિ પવત્તિ અત્થિ, કામાસવાદયો એવ પન વણતો યૂસં વિય પગ્ઘરણકઅસુચિભાવેન સન્દન્તિ, તસ્મા તે એવ ‘‘આસવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ હિ પગ્ઘરણકઅસુચિમ્હિ નિરુળ્હો આસવસદ્દોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભુન્તિ તતો પરં મગ્ગફલેસુ અપ્પવત્તિતો વુત્તં. એતે હિ આરમ્મણકરણવસેન ધમ્મે ગચ્છન્તા તતો પરં ન ગચ્છન્તીતિ. નનુ તતો પરં ભવઙ્ગાદીનિપિ ગચ્છન્તીતિ ચે? ન, તેસમ્પિ પુબ્બે આલમ્બિતેસુ લોકિયધમ્મેસુ સાસવભાવેન અન્તોગધત્તા તતો પરતાભાવતો. એત્થ ચ ગોત્રભુવચનેન ગોત્રભુવોદાનફલસમાપત્તિપુરેચારિકપરિકમ્માનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ, પઠમમગ્ગપુરેચારિકમેવ વા ગોત્રભુ અવધિનિદસ્સનભાવેન ગહિતં, તતો પરં મગ્ગફલસમાનતાય પન અઞ્ઞેસુ મગ્ગેસુ મગ્ગવીથિયં ફલસમાપત્તિવીથિયં નિરોધાનન્તરઞ્ચ પવત્તમાનેસુ ફલેસુ નિબ્બાને ચ પવત્તિ નિવારિતા આસવાનન્તિ વેદિતબ્બા. સવન્તીતિ ગચ્છન્તિ. દુવિધો હિ અવધિ અભિવિધિવિસયો અનભિવિધિવિસયો ચ. અભિવિધિવિસયં કિરિયા બ્યાપેત્વા પવત્તતિ ‘‘આભવગ્ગા ભગવતો યસો ગતો’’તિ, ઇતરં બહિ કત્વા ‘‘આપાટલિપુત્તા વુટ્ઠો દેવો’’તિ. અયઞ્ચ આ-કારો અભિવિધિઅત્થો ઇધ ગહિતોતિ ‘‘અન્તોકરણત્થો’’તિ વુત્તં.

ચિરપારિવાસિયટ્ઠો ચિરપરિવુત્થતા પુરાણભાવો. આદિ-સદ્દેન ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાયા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨) ઇદં સુત્તં સઙ્ગહિતં. અવિજ્જાસવભવાસવાનઞ્ચ ચિરપરિવુત્થતાય દસ્સિતાય તબ્ભાવભાવીનં કામાસવદિટ્ઠાસવાનઞ્ચ ચિરપરિવુત્થતા દસ્સિતા હોતિ. અઞ્ઞેસુપિ યથાવુત્તે ધમ્મે ઓકાસઞ્ચ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનેસુ માનાદીસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તત્તનિયાદિગ્ગાહવસેન અભિબ્યાપનં મદકરણવસેન આસવસદિસતા ચ એતેસંયેવ, નાઞ્ઞેસન્તિ એતેસ્વેવ આસવસદ્દો નિરુળ્હો દટ્ઠબ્બો. આયતં વા સવન્તિ ફલન્તીતિ આસવા. ન હિ કિઞ્ચિ સંસારદુક્ખં આસવેહિ વિના ઉપ્પજ્જમાનં અત્થીતિ. આરમ્મણભાવેન યે ધમ્મા વણો વિય આસવે પગ્ઘરન્તિ, તે અસમ્પયોગે અતબ્ભાવેપિ સહ આસવેહીતિ સાસવા, આસવવન્તોતિ અત્થો.

ઓસાનદુકે ‘‘નો આસવા ખો પના’’તિ અવત્વા ‘‘આસવવિપ્પયુત્તા ખો પના’’તિ વચનં સાસવાનં સહેતુકાનં વિય સમ્પયુત્તેહિ તંસહિતતા ન હોતીતિ દસ્સનત્થં. એવં સેસગોચ્છકેસુપિ યથાસમ્ભવં વિપ્પયુત્તગ્ગહણે પયોજનં દટ્ઠબ્બં. અપિચ ‘‘નો આસવા ખો પન ધમ્મા સાસવા’’તિ ઇદં પદં ચતુત્થદુકે દુતિયપદેન નિન્નાનં, ન ચ એકેન દુકો હોતિ, તસ્મા આસવવિપ્પયુત્તપદમેવ ગહેત્વા ઓસાનદુકયોજના ઞાયાગતાતિ કતા. હેતુગોચ્છકે પન હેતુવિપ્પયુત્તાનં સહેતુકતા નત્થીતિ તે ગહેત્વા દુકયોજનાય અસક્કુણેય્યત્તા નહેતુપદં ગહેત્વા ઓસાનદુકયોજના કતા. યે વા પન પઠમે દુકે દુતિયસ્સ પક્ખેપે એકો, તતિયસ્સ દ્વે, પઠમસ્સ દુતિયે એકો, તતિયે દ્વે, દુતિયસ્સ તતિયે એકો, દુતિયે ચ તતિયસ્સ એકોતિ અટ્ઠ દુકા લબ્ભન્તિ, તેસુ તીહિ ઇતરે ચ નયતો દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. એસ નયો સેસગોચ્છકેસુપિ.

૨૦-૨૫. કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટાનં પચ્ચયભાવેન તત્થ સંયોજેન્તિ, સતિપિ અઞ્ઞેસં તપ્પચ્ચયભાવે ન વિના સંયોજનાનિ તેસં તપ્પચ્ચયભાવો અત્થિ, ઓરમ્ભાગિયુદ્ધમ્ભાગિયસઙ્ગહિતેહિ ચ તંતંભવનિબ્બત્તકકમ્મનિયમો ભવનિયમો ચ હોતિ, ન ચ ઉપચ્છિન્નસંયોજનસ્સ કતાનિપિ કમ્માનિ ભવં નિબ્બત્તેન્તીતિ. સંયોજેતબ્બાતિ વા સંયોજનિયા, સંયોજને નિયુત્તાતિ વા. દૂરગતસ્સપિ આકડ્ઢનતો નિસ્સરિતું અપ્પદાનવસેન બન્ધનં સંયોજનં, ગન્થકરણં સઙ્ખલિકચક્કલકાનં વિય પટિબદ્ધતાકરણં વા ગન્થનં ગન્થો, સંસિલિસકરણં યોજનં યોગોતિ અયમેતેસં વિસેસોતિ વેદિતબ્બો. ધમ્માનં સભાવકિચ્ચવિસેસઞ્ઞુના પન ભગવતા સમ્પયુત્તેસુ આરમ્મણેસુ તપ્પચ્ચયેસુ ચ તેહિ તેહિ નિપ્ફાદિયમાનં તં તં કિચ્ચવિસેસં પસ્સન્તેન તે તે ધમ્મા તથા તથા આસવસંયોજનગન્થાદિવસેન વુત્તાતિ ‘‘કિમત્થં એતેયેવ ધમ્મા એવં વુત્તા, કસ્મા ચ વુત્તા એવ પુન વુત્તા’’તિ ન ચોદેતબ્બમેતં.

૨૬-૩૭. ગન્થનિયાતિ એત્થ અયમઞ્ઞો અત્થો ‘‘ગન્થકરણં ગન્થનં, ગન્થને નિયુત્તાતિ ગન્થનિયા, ગન્થયિતું સક્કુણેય્યા, ગન્થયિતું અરહન્તીતિ વા ગન્થનિયા’’તિ. એવં ઓઘનિયાદીસુપિ દટ્ઠબ્બં. તેનાતિક્કમતીતિ એતં ધાત્વત્થં ગહેત્વા ઓઘનિયાતિ પદસિદ્ધિ કતા.

૫૦-૫૪. ધમ્મસભાવં અગ્ગહેત્વા પરતો આમસન્તીતિ પરામાસા. પરતોતિ નિચ્ચાદિતો. આમસન્તીતિ સભાવપટિસેધેન પરિમજ્જન્તિ.

૫૫-૬૮. સભાવતો વિજ્જમાનં અવિજ્જમાનં વા વિચિત્તસઞ્ઞાય સઞ્ઞિતં આરમ્મણં અગ્ગહેત્વા અપ્પવત્તિતો આલમ્બમાના ધમ્મા સારમ્મણા. ચિન્તનં ગહણં આરમ્મણૂપલદ્ધિ. ચેતસિ નિયુત્તા, ચેતસા સંસટ્ઠા વા ચેતસિકા. દુબ્બિઞ્ઞેય્યનાનત્તતાય એકીભાવમિવુપગમનં નિરન્તરભાવુપગમનં. યેસં રૂપાનં ચિત્તં સહજાતપચ્ચયો હોતિ, તેસં ચિત્તસ્સ ચ સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તન્તિ નિરન્તરભાવાનુપગમનં વેદિતબ્બં. એકતો વત્તમાનાપીતિ અપિ-સદ્દો કો પન વાદો એકતો અવત્તમાનાતિ એતમત્થં દીપેતિ. ઇદમેત્થ વિચારેતબ્બં – અવિનિબ્ભોગરૂપાનં કિં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠતા, ઉદાહુ વિસંસટ્ઠતાતિ? વિસું આરમ્મણભાવેન સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તત્તા ન સંસટ્ઠતા, નાપિ વિસંસટ્ઠતા સંસટ્ઠાતિ અનાસઙ્કનીયસભાવત્તા. ચતુન્નઞ્હિ ખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠસભાવત્તા રૂપનિબ્બાનેહિપિ સો સંસટ્ઠભાવો અત્થિ નત્થીતિ સિયા આસઙ્કા, તસ્મા તેસં ઇતરેહિ, ઇતરેસઞ્ચ તેહિ વિસંસટ્ઠસભાવતા વુચ્ચતિ, ન પન રૂપાનં રૂપેહિ કત્થચિ સંસટ્ઠતા અત્થીતિ તદાસઙ્કાભાવતો વિસંસટ્ઠતા ચ રૂપાનં રૂપેહિ ન વુચ્ચતીતિ. એસ હિ તેસં સભાવોતિ. ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાનાદિપદેસુ સંસટ્ઠસમુટ્ઠાનાદિસદ્દા ચિત્તસદ્દાપેક્ખાતિ પચ્ચેકં ચિત્તસદ્દસમ્બન્ધત્તા ચિત્તસંસટ્ઠા ચ તે ચિત્તસમુટ્ઠાના ચાતિ પચ્ચેકં યોજેત્વા અત્થો વુત્તો. ઉપાદિયન્તેવાતિ ભૂતાનિ ગણ્હન્તિ એવ, નિસ્સયન્તિ એવાતિ અત્થો. યથા ભૂતાનિ ઉપાદિયન્તિ ગય્હન્તિ નિસ્સીયન્તિ, ન તથા એતાનિ ગય્હન્તિ નિસ્સીયન્તિ, તસ્મા ઉપાદા. અથ વા ભૂતાનિ અમુઞ્ચિત્વા તેસં વણ્ણનિભાદિભાવેન ગહેતબ્બતો ઉપાદા.

૭૫-૮૨. સંકિલિટ્ઠત્તિકે વુત્તનયેનાતિ સં-સદ્દં અપનેત્વા કિલિસન્તીતિ કિલેસાતિઆદિના નયેન.

૮૩-૧૦૦. કામાવચરાદીસુ અયમપરો અત્થો – કામતણ્હા કામો, એવં રૂપારૂપતણ્હા રૂપં અરૂપઞ્ચ. આરમ્મણકરણવસેન તાનિ યત્થ અવચરન્તિ, તે કામાવચરાદયોતિ. એવઞ્હિ સતિ અઞ્ઞભૂમીસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં અકામાવચરાદિતા કામાવચરાદિતા ચ નાપજ્જતીતિ સિદ્ધં હોતિ. નિક્ખેપકણ્ડેપિ ‘‘એત્થાવચરા’’તિ વચનં અવીચિપરનિમ્મિતપરિચ્છિન્નોકાસાય કામતણ્હાય આરમ્મણભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, તદોકાસતા ચ તણ્હાય તન્નિન્નતાય વેદિતબ્બા. યદિ પરિયાપન્નસદ્દસ્સ અન્તોગધાતિ અયમત્થો, મગ્ગાદિધમ્માનઞ્ચ લોકુત્તરન્તોગધત્તા પરિયાપન્નતા આપજ્જતિ. ન હિ ‘‘પરિયાપન્ના’’તિ એત્થ તેભૂમકગહણં અત્થીતિ? નાપજ્જતિ સબ્બદા પવત્તમાનસ્સ પચ્ચક્ખસ્સ લોકસ્સ વસેન પરિયાપન્નનિચ્છયતો. અથ વા પરિચ્છેદકારિકાય તણ્હાય પરિચ્છિન્દિત્વા આપન્ના પટિપન્ના ગહિતાતિ પરિયાપન્ના.

અનીય-સદ્દો બહુલા કત્તુઅભિધાયકોતિ વટ્ટચારકતો નિય્યન્તીતિ નિય્યાનીયા, ની-કારસ્સ રસ્સત્તં ય-કારસ્સ ચ ક-કારત્તં કત્વા ‘‘નિય્યાનિકા’’તિ વુત્તં, નિય્યાનકરણસીલા વા નિય્યાનિકા. ઉત્તરિતબ્બસ્સ અઞ્ઞસ્સ નિદ્દિટ્ઠસ્સ અભાવા નિદ્દિસિયમાના સઉત્તરા ધમ્માવ ઉત્તરિતબ્બાતિ ‘‘અત્તાન’’ન્તિ આહ. રાગાદીનન્તિ રાગાદીનં દસન્નં કિલેસાનં સબ્બનિયતાકુસલાનં વા. તેહિ નાનપ્પકારદુક્ખનિબ્બત્તકેહિ અભિભૂતા સત્તા કન્દન્તિ અકન્દન્તાપિ કન્દનકારણભાવતો. યસ્મા પન પહાનેકટ્ઠતાવસેન ચ ‘‘સરણા’’તિ આહ, તસ્મા ‘‘રાગાદીન’’ન્તિ વચનેન રાગદોસમોહાવ ગહિતાતિ ઞાયતિ. રણ-સદ્દો વા રાગાદિરેણૂસુ નિરુળ્હો દટ્ઠબ્બો, રણં વા યુદ્ધં, ‘‘કામા તે પઠમા સેના’’તિ (સુ. નિ. ૪૩૮; મહાનિ. ૨૮, ૬૮, ૧૪૯; ચૂળનિ. નન્દમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪૭) એવમાદિકા ચ અકુસલા સેના અરિયમગ્ગયુદ્ધેન જેતબ્બત્તા સયુદ્ધત્તા ‘‘સરણા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ. અરણવિભઙ્ગસુત્તે (મ. નિ. ૩.૩૨૩ આદયો) પન સદુક્ખા સઉપઘાતા સઉપાયાસા સપરિળાહા મિચ્છાપટિપદાભૂતા કામસુખાનુયોગાદયો ‘‘સરણા’’તિ વુત્તાતિ દુક્ખાદીનં રણભાવો તન્નિબ્બત્તકસભાવાનં અકુસલાનં સરણતા ચ વેદિતબ્બા.

પિટ્ઠિદુકા સમત્તા.

સુત્તન્તિકદુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧૦૧-૧૦૮. વિજ્જારાસન્તોગધધમ્મા વિજ્જાસભાગતાય તદેકદેસે વિજ્જાકોટ્ઠાસે વત્તન્તીતિ વુત્તા. વજિરસ્સ યત્થ તં પતતિ, તત્થ અભેજ્જં નામ કિઞ્ચિ મણિપાસાણાદિ નત્થિ, ન ચ તેન ગમનમગ્ગો વિરુહતિ, એવમેવ અરહત્તમગ્ગેન યત્થ સો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં સન્તાને અભેજ્જો કિલેસો નામ નત્થિ, ન ચ ભિન્નો પુન વિરુહતીતિ વજિરુપમતા વેદિતબ્બા. તદુપચારેન બાલા યથા ‘‘મઞ્ચા ઘોસન્તી’’તિ. કણ્હાભિજાતીતિ અપાયા વુચ્ચન્તિ મનુસ્સેસુ ચ દોભગ્ગિયં. તપનસ્સ વા દુક્ખસ્સ હિતાતિ તપનિયા.

દાસાદીસુપિ સિરિવડ્ઢકાદિસદ્દા વિય અતથત્તા વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તા અધિવચના. યસ્મા પન અધિવચનનિરુત્તિપઞ્ઞત્તિપદાનિ સમાનત્થાનિ, સબ્બઞ્ચ વચનં અધિવચનાદિભાવં ભજતિ, તસ્મા તેસુપિ વચનવિસેસેસુ વિસેસેન પવત્તેહિ અધિવચનાદિસદ્દેહિ સબ્બાનિ વચનાનિ અત્થપ્પકાસનસામઞ્ઞેન વુત્તાનીતિ એતેનાધિપ્પાયેન અયં અત્થયોજના કતાતિ વેદિતબ્બા. અથ વા અધિ-સદ્દો ઉપરિભાગે, ઉપરિ વચનં અધિવચનં. કસ્સ ઉપરિ? પકાસેતબ્બસ્સ અત્થસ્સાતિ વિદિતોવાયમત્થો. અધીનં વા વચનં અધિવચનં. કેન અધીનં? અત્થેન. તથા તંતંઅત્થપ્પકાસને નિચ્છિતં, નિયતં વા વચનં નિરુત્તિ. પથવીધાતુપુરિસાદિતંતંપકારેન ઞાપનતો પઞ્ઞત્તીતિ એવં અધિવચનાદિપદાનં સબ્બવચનેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા. અઞ્ઞથા સિરિવડ્ઢકધનવડ્ઢકપ્પકારાનમેવ અભિલાપાનં અધિવચનતા, અભિસઙ્ખરોન્તીતિ એવંપકારાનમેવ નિદ્ધારણવચનાનં નિરુત્તિતા, તક્કો વિતક્કોતિ એવંપકારાનમેવ એકમેવત્થં તેન તેન પકારેન ઞાપેન્તાનં પઞ્ઞત્તિતા ચ આપજ્જેય્યાતિ.

૧૦૯-૧૧૮. ફસ્સો વેદનાતિ સબ્બદાપિ અરૂપધમ્માનં ફસ્સાદિનામકત્તા પથવિયાદીનં કેસકુમ્ભાદિનામન્તરાપત્તિ વિય નામન્તરાનાપજ્જનતો ચ સદા અત્તનાવ કતનામતાય ચતુક્ખન્ધનિબ્બાનાનિ નામકરણટ્ઠેન નામં. નમનં અવિનાભાવતો આરમ્મણાભિમુખતા, નમનહેતુભૂતતા નામનં. અથ વા અધિવચનસમ્ફસ્સો વિય અધિવચનં નામમન્તરેન યે અનુપચિતબોધિસમ્ભારાનં ગહણં ન ગચ્છન્તિ, તે નામાયત્તગ્ગહણા નામં. રૂપં પન વિનાપિ નામસાધનં અત્તનો રુપ્પનસભાવેન ગહણં ઉપયાતીતિ રૂપં.

૧૧૯-૧૨૩. ઇતો પુબ્બે પરિકમ્મં પવત્તં, ઇતો પરં ભવઙ્ગં, મજ્ઝે સમાપત્તીતિ એવં સમાપત્તીનં અપ્પનાપરિચ્છેદપઞ્ઞા સમાપત્તિકુસલતા. વુટ્ઠાને કુસલભાવો પુબ્બે વુટ્ઠાને પરિચ્છેદકરણઞાણં. લક્ખણાદિવસેન અનિચ્ચાદિવસેન ચ મનસિ કરણં મનસિકારો.

૧૨૪-૧૩૪. સુચિસીલતા સોરચ્ચં. સા હિ સોભનકમ્મરતતાતિ. સમ્મોદકસ્સ, સમ્મોદકો વા મુદુભાવો સમ્મોદકમુદુભાવો, સણ્હવાચતા. ‘‘અગુત્તદ્વારતા’’તિ વુત્તે કેસુ દ્વારેસૂતિ ન પઞ્ઞાયતીતિ ‘‘ઇન્દ્રિયેસૂ’’તિ વુત્તં. સમ્પજાનાતીતિ સમ્પજાનો, તસ્સ ભાવો સમ્પજઞ્ઞં. તદપિ ઞાણં યસ્મા સમ્પજાનાતિ, તસ્મા ‘‘સમ્પજાનાતીતિ સમ્પજઞ્ઞ’’ન્તિ આહ. અપ્પટિસઙ્ખાને નિમિત્તે વિસયે વા. વીરિયસીસેનાતિ વીરિયપામોક્ખેન. ઉપ્પન્નં બલન્તિ વીરિયોપત્થમ્ભેન હિ કુસલભાવના બલવતી થિરા ઉપ્પજ્જતીતિ તથા ઉપ્પન્ના બલવતી કુસલભાવના બલવન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિપિ વુચ્ચન્તિ. કસિણનિમિત્તં વિય સઞ્ઞાણં વિય સવિગ્ગહં વિય ચ સુટ્ઠુ ઉપલક્ખેતબ્બાકારં ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સમથો ચ એવં આકારોતિ ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વુત્તો. તથા હિ સો પચ્ચવેક્ખન્તેન પચ્ચવેક્ખણતો ગય્હતીતિ. ઉદ્ધચ્ચમિવ ચિત્તં ન વિક્ખિપતીતિ, વિક્ખેપપટિક્ખેપો વા અવિક્ખેપો.

૧૩૫-૧૪૨. સીલમેવ પુનપ્પુનં આસેવિયમાનં લોકિયં લોકુત્તરમ્પિ સીલં પરિપૂરેતીતિ ‘‘સીલપરિપૂરણતો’’તિ વુત્તં. સીલસ્સ સમ્પદાતિ કારણસીલમ્પિ ફલસીલમ્પિ સમ્પન્નસમુદાયસ્સ એકદેસવસેન વુત્તં. અથ વા ‘‘કતમે ચ થપતિ અકુસલા સીલા? અકુસલં કાયકમ્મં અકુસલં વચીકમ્મં પાપકો આજીવો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૬૪) વુત્તત્તા સબ્બમ્પિ કુસલાકુસલં ‘‘સીલ’’ન્તિ ગહેત્વા તત્થ કુસલસીલં નિદ્ધારેત્વા ‘‘સીલસમ્પદા’’તિ વુત્તં. એવં દિટ્ઠિસમ્પદાપિ વેદિતબ્બા.

દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ખો પન યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ કમ્મસ્સકતઞાણાદિસઙ્ખાતા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ચેવાતિ પટિપાટિયા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ખો પનાતિ ચ પદદ્વયસ્સ સમાનત્તા પઞ્ઞા. યથાદિટ્ઠિસ્સાતિ નિબ્બત્તિતપ્પકારદિટ્ઠિસ્સ નિબ્બત્તેતબ્બપધાનાનુરૂપદિટ્ઠિસ્સ વા યથાદિટ્ઠિપવત્તકિરિયસ્સ વા. સંવેગોતિ સહોત્તપ્પં ઞાણં, ઓત્તપ્પમેવ વા. સમત્તં તુસ્સનં તિત્તિ સન્તુટ્ઠિ, નત્થિ એતસ્સ સન્તુટ્ઠીતિ અસન્તુટ્ઠિ, અસન્તુટ્ઠિસ્સ ભાવો અસન્તુટ્ઠિતા. વીરિયપ્પવાહે પવત્તમાને અન્તરા એવ પટિગમનં નિવત્તનં પટિવાનં, તં અસ્સ અત્થીતિ પટિવાની, ન પટિવાની અપ્પટિવાની, તસ્સ ભાવો અપ્પટિવાનિતા. વિમુચ્ચનં નામ આરમ્મણે અધિમુત્તતા કિલેસેહિ સબ્બસઙ્ખારેહિ ચ નિસ્સટતા ચ. પટિસન્ધિવસેનાતિ કિલેસાનં તંતંમગ્ગવજ્ઝાનં ઉપ્પન્નમગ્ગે ખન્ધસન્તાને પુન સંદહનવસેન. અનુપ્પાદભૂતેતિ તંતંફલે. અનુપ્પાદપરિયોસાનેતિ અનુપ્પાદકરો મગ્ગો અનુપ્પાદો, તસ્સ પરિયોસાને.

સુત્તન્તિકદુકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કામાવચરકુસલપદભાજનીયવણ્ણના

૧. ‘‘યે વા પન…પે… અરૂપિનો ધમ્મા’’તિ ઇદં ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિ એવમાદિકં વિય ન વિસું ‘‘તેપિ હોન્તી’’તિ હોતિ-સદ્દેન સમ્બન્ધં કત્વા વુત્તં, ઉદ્દિટ્ઠાવસેસે ચ પન ગહેત્વા ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા’’તિ અપ્પેતું વુત્તન્તિ અપ્પનાય અવરોધિતં. એવઞ્ચ કત્વા નિદ્દેસેપિ એતસ્સ પદભાજનીયં ન વુત્તન્તિ. સરૂપેન પન અદસ્સિતત્તા ‘‘અત્થી’’તિ વત્વા દુતિયેન હોતિ-સદ્દેન સમ્બન્ધો નિદ્દેસો ચ ન કતો, સઙ્ખેપેન પન ઉદ્દિસિત્વા સઙ્ખેપેનેવ યે વા પન ધમ્મા નિદ્દિટ્ઠાતિ એતસ્સ ધમ્મસ્સ ઉદ્દેસે અવરોધો યુત્તો. ધમ્મનિદ્દેસે ચ નિદ્દેસાવસાને વુત્તસ્સાતિ.

પુચ્છાપરિચ્છેદવચનેનેવ પુચ્છાભાવે વિઞ્ઞાતે પુચ્છાવિસેસઞાપનત્થં આહ ‘‘અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા’’તિ. પઞ્ચવિધા હીતિ મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨; મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૮) આગતા પુચ્છા દસ્સેતિ. લક્ખણન્તિ ઞાતું ઇચ્છિતો યો કોચિ સભાવો. અઞ્ઞાતન્તિ યેન કેનચિ ઞાણેન અઞ્ઞાતભાવં આહ. અદિટ્ઠન્તિ દસ્સનભૂતેન ઞાણેન પચ્ચક્ખં વિય અદિટ્ઠતં. અતુલિતન્તિ ‘‘એત્તકં ઇદ’’ન્તિ તુલાભૂતાય પઞ્ઞાય અતુલિતતં. અતીરિતન્તિ તીરણભૂતાય પઞ્ઞાય અકતઞાણકિરિયાસમાપનતં. અવિભૂતન્તિ ઞાણસ્સ અપાકટભાવં. અવિભાવિતન્તિ ઞાણેન અપાકટીકતભાવં. અદિટ્ઠં જોતીયતિ એતાયાતિ અદિટ્ઠજોતના. અનુમતિયા પુચ્છા અનુમતિપુચ્છા. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે’’તિઆદિપુચ્છાય હિ ‘‘કા તુમ્હાકં અનુમતી’’તિ અનુમતિ પુચ્છિતા હોતિ. કથેતુકમ્યતાતિ કથેતુકમ્યતાય.

પભેદતો ધમ્માનં દેસનન્તિ માતિકાદેસનં આહ. તત્થ હિ પુરતો કુસલાદિકે પભેદે વત્વા પચ્છતો ધમ્મા વુત્તાતિ ‘‘પભેદવન્તદસ્સનત્થ’’ન્તિ નિદ્દેસં આહ. ઇદં વુત્તં હોતિ – માતિકાય સવિસેસના ધમ્મા વુત્તા, તે ચ વિસેસિતબ્બત્તા પધાના, પધાનઞ્ચ ઇતિકત્તબ્બતાય યુજ્જતીતિ ધમ્માનમેવ પધાનાનં પુચ્છિતબ્બતા વિસ્સજ્જિતબ્બતા ચ હોતિ, તસ્મા તે પુચ્છિતબ્બે દસ્સેતું ‘‘કતમે ધમ્મા’’તિ વુત્તં, તે પન વિસેસવન્તો પુચ્છિતાતિ દસ્સેતું પુન ‘‘કુસલા’’તિ વુત્તન્તિ એવં પભેદવન્તદસ્સનત્થં અયં પદાનુક્કમો કતોતિ. ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા’’તિ વિસ્સજ્જનેપિ એવમેવ યોજના કાતબ્બા. ‘‘પભેદતો ધમ્માનં દેસનં દીપેત્વા’’તિ એતસ્સ અત્થં વિવરિતું ‘‘ઇમસ્મિઞ્હી’’તિઆદિમાહ. અનેકપ્પભેદા દેસેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. તસ્માતિ અવોહારદેસનતો ધમ્માનમેવ દેસેતબ્બત્તા તેસઞ્ચ ઘનવિનિબ્ભોગપટિસમ્ભિદાઞાણાવહનતો પભેદવન્તાનં દેસેતબ્બત્તા ‘‘કુસલા…પે… દીપેત્વા’’તિ એતેન સમ્બન્ધો. એવમેવ હિ યથાવુત્તદીપનસ્સ હેતું સકારણં પકાસેતું પુન ‘‘ધમ્માયેવા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ. ધમ્માતિ સામઞ્ઞમત્તવચનેન સમૂહાદિઘનવસેન એકત્તગ્ગહણં હોતીતિ એકત્તવિનિબ્ભોગકરણં ઘનવિનિબ્ભોગઞાણં આવહતિ પભેદદેસના, તથા કુસલાદિધમ્માનં અબ્યાકતાદિઅત્થાનઞ્ચ દીપનતો ધમ્મપટિસમ્ભિદાદિઞાણઞ્ચ આવહતિ. ‘‘પભેદવન્તદસ્સનત્થ’’ન્તિ એતં વિવરિતું ‘‘ઇદાનિ યે તેના’’તિઆદિમાહ. પભેદ…પે… યુજ્જતિ ઇતિકત્તબ્બતાયુત્તસ્સ વિસેસનત્તા. અથ વા ઉદ્દેસો ધમ્મપ્પધાનો, પુચ્છા સંસયિતપ્પધાના, ન ચ ધમ્મભાવો સંસયિતો, કુસલાદિભેદો પન સંસયિતોતિ નિચ્છિતસંસયિતવસેનાયં પદાનુક્કમો કતો.

એત્થાતિ એતસ્મિં વચને. કિમત્થમાહ ભગવાતિ તં દસ્સેતું આહ ‘‘સમયે નિદ્દિસિ ચિત્ત’’ન્તિ. પરિયોસાનેતિ સમયે ચિત્તનિદ્દેસસ્સ ‘‘યસ્મિં…પે… આરબ્ભા’’તિ એતસ્સ પરિયોસાને. તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં ચિત્તુપ્પાદસમયે. ચિત્તેન સમયં નિયમેત્વાન અથ પચ્છા બોધેતુન્તિ સમ્બન્ધો. વિજ્જમાનેપિ ભોજનગમનાદિસમયનાનત્તે સમવાયાદિનાનત્તે ચ યથાવુત્તચિત્તનિયમિતા વિસેસિતા અઞ્ઞસ્મિં સમયે યથાધિપ્પેતાનં ફસ્સાદીનં અભાવા ચિત્તનિયમિતે સમયે ફસ્સાદયો બોધેતું વિસેસનમેવ તાવ ચિત્તં દસ્સેતું સમયે ચિત્તં નિદ્દિસીતિ અત્થો. વિસેસિતબ્બોપિ હિ સમયો અત્તનો ઉપકારત્થં વિસેસનભાવં આપજ્જતિ, વિસેસનભૂતઞ્ચ ચિત્તં તદુપકારત્થં વિસેસિતબ્બભાવન્તિ. સન્તતિઘનાદીનં અયં વિસેસો – પુરિમપચ્છિમાનં નિરન્તરતાય એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ સન્તતિઘનતા, તથા ફસ્સાદીનં એકસમૂહવસેન દુબ્બિઞ્ઞેય્યકિચ્ચભેદવસેન એકારમ્મણતાવસેન ચ એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ સમૂહાદિઘનતાતિ.

કાલઞ્ચ સમયઞ્ચાતિ યુત્તકાલઞ્ચ પચ્ચયસામગ્ગિઞ્ચ. ખણોતિ ઓકાસો. તથાગતુપ્પાદાદિકો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો તપ્પચ્ચયપટિલાભહેતુત્તા. ખણો એવ ચ સમયો. યો ‘‘ખણો’’તિ ચ ‘‘સમયો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, સો એકોવાતિ અત્થો. મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. સમયોપિ ખોતિ સિક્ખાપરિપૂરણસ્સ હેતુપિ. સમયપ્પવાદકેતિ દિટ્ઠિપ્પવાદકે. તત્થ હિ નિસિન્ના તિત્થિયા અત્તનો અત્તનો સમયં પવદન્તીતિ. અત્થાભિસમયાતિ હિતપટિલાભા. અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, અભિસમયો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ પીળનાદીનિ અભિસમિતબ્બભાવેન એકીભાવં ઉપનેત્વા વુત્તાનિ, અભિસમયસ્સ વા પટિવેધસ્સ વિસયભૂતો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ તાનેવ તથા એકત્તેન વુત્તાનિ. તત્થ પીળનં દુક્ખસચ્ચસ્સ તંસમઙ્ગિનો હિં સનં અવિપ્ફારિકતાકરણં. સન્તાપો દુક્ખદુક્ખતાદિભાવેન સન્તાપનં પરિદહનં.

‘‘ઇધા’’તિ વચનં અકુસલેસુ અબ્યાકતેસુ ચ કેસુચિ ખણસ્સ અસમ્ભવતો. નનુ કુસલાનઞ્ચ નવમેન ખણેન વિના ઉપ્પત્તિ હોતીતિ? નો ન હોતિ, ન પન નવમો એવ ખણો, ચતુચક્કાનિપિ ખણોતિ વુત્તાનિ. સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન અત્તસમ્માપણિધિખણમન્તરેન નત્થિ કુસલસ્સ ઉપ્પત્તીતિ ખણો ઇધ ગહિતો. ઇન્દ્રિયવિસયમનસિકારાધીનં વિઞ્ઞાણન્તિ એવમાદિ સાધારણફલં દટ્ઠબ્બં. નવમોતિ અટ્ઠક્ખણે ઉપાદાય વુત્તં. ચતુચક્કં વત્તતીતિ પુન પતિરૂપદેસવાસાદિસમ્પત્તિ ચતુચક્કં વિપરિવત્તતીતિ અત્થો. ઓકાસભૂતાનીતિ અત્તનો નિબ્બત્તિયા ‘‘ઇદાનિ ઉપ્પજ્જન્તુ કુસલાની’’તિ અનુમતિદાનં વિય ભૂતાનિ.

ચિત્તકાલોતિ ધમ્મેનેવ સતા કાલો વિસેસિતો, ન તસ્સ પવત્તિત્થ પવત્તિસ્સતિ પવત્તતીતિ એતેન અવત્થાવિસેસેન, નાપિ તસ્સ વિજાનનકિચ્ચેન, તસ્મા એવંવિધે ધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તોતિ વુત્તો. કમપ્પવત્તા વિસેસા એવ પટિપાટીતિ બીજભાવો ચ પટિપાટીતિ વત્તુમરહતીતિ ઇમિનાધિપ્પાયેન ‘‘બીજકાલોતિ ધમ્મપટિપાટિં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો’’તિ આહ. ધમ્મપટિપાટિં વાતિ અટ્ઠકલાપધમ્મે સન્ધાયાહ. સઞ્ચિતા વિય ગય્હમાનકાલા એવ કાલસઞ્ચયો, યથા વા તથા વા કાલોતિ એકં સભાવં ગહેત્વા અભિનિવેસં કરોન્તસ્સ તદભિનિવેસનિસેધનત્થં ‘‘સો પનેસ સભાવતો અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞત્તિમત્તકો’’તિ આહ. ઞત્વા વિઞ્ઞેય્યોતિ સમ્બન્ધો. ઇતરો પન હેતૂતિ એસ સમયો પચ્ચયોવ વિઞ્ઞેય્યો. એત્થાતિ એતસ્મિં અધિકારે ન હેતુહેતુ સાધારણહેતુ ચાતિ અત્થો. સમવાયો પચ્ચયસામગ્ગી, હેતુ પન એકેકો પચ્ચયોતિ અયમેતેસં વિસેસો વેદિતબ્બો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અનેકપચ્ચયદસ્સનેન તંતંદ્વારિકાનં કુસલાનઞ્ચ તપ્પચ્ચયતં દસ્સેતિ.

પરિગ્ગહો કતો અટ્ઠકથાચરિયેહિ. એકકારણવાદોતિ પકતિકારણવાદો, ઇસ્સરકારણવાદો વા. અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખોતિ અવયવાનં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખતાય સમુદાયો વુત્તો. અપેક્ખા ચ યાવ સહાયકારણસમાગમો ન હોતિ, તાવ ફલસ્સ અનિપ્ફાદનં સમાગમે નિપ્ફાદનસમત્થસ્સ નિપ્ફાદનઞ્ચ. સમાગમો ચ યેસુ યુજ્જમાનેસુ નિબ્યાપારેસુપિ ફલસ્સ પવત્તિ, તેસં સબ્ભાવોતિ.

અસામગ્ગી…પે… પત્તિતોતિ ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારાનં અસમવેતાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ અહેતુભાવે સતિ સમવેતાનઞ્ચ તંસભાવાવિનિવત્તિતો હેતુભાવાનાપત્તિતોતિ અત્થો. ન હિ સભાવન્તરં અઞ્ઞેન સહિતં સભાવન્તરં હોતીતિ. એકસ્મિન્તિ અન્ધસતે એકેકસ્મિં અન્ધેતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથા યથારુતવસેન અત્થે ગય્હમાને એકસ્સ અન્ધસ્સ દસ્સનાસમત્થતા સબ્બેસમ્પિ ન હોતિ, નાપિ એકસ્સ અસમત્થતાય સબ્બેસમ્પિ અસમત્થતા વુત્તા, કિન્તુ સબ્બેસં વિસું અસમત્થતાય એવાતિ ઉપમાવચનં ન યુજ્જેય્ય, નાપિ ઉપમોપમિતબ્બસમ્બન્ધો. ન હિ ઉપમિતબ્બેસુ ચક્ખાદીસુ એકસ્સ અસમત્થતાય સબ્બેસમ્પિ અસમત્થતા વુત્તા, કિન્તુ સબ્બેસં વિસું અસમત્થતાય સહિતાનં અસમત્થતાતિ. અન્ધસતં પસ્સતીતિ ચ અન્ધસતં સહિતં પસ્સતીતિ અધિપ્પાયો અઞ્ઞથા વુત્તનયેન ઉપમિતબ્બાસમાનતાપત્તિતો. સાધા…પે… ઠિતભાવોતિ યેસુ વિજ્જમાનેસુ ફલપ્પવત્તિ તેસં સમોધાને, યથા પવત્તમાનેસુ તેસુ ફલપ્પવત્તિ, તથા પવત્તિમાહ. ન યેસં કેસઞ્ચિ અનેકેસં સમોધાનમત્તં સામગ્ગી. ન હિ સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બસમોધાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ, કટ્ઠકપાલપાસાણસમોધાનં વા સોતવિઞ્ઞાણસ્સ હેતૂતિ. તન્તિ તં દસ્સનં. અસા…પે… સિદ્ધોતિ નાયમત્થો સાધેતબ્બો વિસું અહેતૂનં ચક્ખાદીનં સહિતાનં હેતુભાવસ્સ પચ્ચક્ખસિદ્ધત્તાતિ અત્થો. ન હિ પચ્ચક્ખસિદ્ધે યુત્તિમગ્ગનં યુત્તન્તિ.

મનુસ્સત્તાદીનં ખણાવયવાનં સામગ્ગી ખણસામગ્ગી, તં વિના સો નવમચક્કસમ્પત્તિસઙ્ખાતો ખણો નત્થિ. સા એવ હિ ખણસામગ્ગી સો ખણોતિ અત્થો. ખણ…પે… દીપેતિ અત્તનો દુલ્લભતાયાતિ અત્થો. ખણત્થો વા સમયસદ્દો ખણસઙ્ખાતો સમયોતિ વુત્તો. સો યસ્મિં દુલ્લભે ખણે સતીતિ ઇમસ્સત્થસ્સ વિભાવનવસેન તદાયત્તાય કુસલુપ્પત્તિયા દુલ્લભભાવં દીપેતિ. એતેનુપાયેન સમવાય…પે… વુત્તિં દીપેતીતિ એત્થ ઇતો પરેસુ ચ યોજના તસ્સ તસ્સ તંતંદીપને કાતબ્બા.

તસ્સ પુરિસસ્સાતિ ‘‘સેય્યથાપિ ભિક્ખવે ચત્તારો દળ્હધમ્મા ધનુગ્ગહા સિક્ખિતા કતહત્થા કતુપાસના ચતુદ્દિસા ઠિતા અસ્સુ, અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ‘અહં ઇમેસં…પે… કતુપાસનાનં કણ્ડે ખિત્તે ખિત્તે અપ્પતિટ્ઠિતે પથવિયં ગહેત્વા આહરિસ્સામી’’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૨૮) એવં વુત્તજવનપુરિસસ્સ. તાવ પરિત્તકોતિ ગમનસ્સાદાનં દેવપુત્તાનં હેટ્ઠુપરિયાયેન પટિમુખં ધાવન્તાનં સિરસિ પાદે ચ બદ્ધખુરધારાસન્નિપાતતો ચ પરિત્તતરો કાલો. કાલસઙ્ખાતો સમયો ચિત્તપરિચ્છિન્નો વુચ્ચમાનો તેનેવ પરિચ્છેદકચિત્તેન ‘‘એવં પરિત્તો અહ’’ન્તિ અત્તનો પરિત્તતં દીપેતિ. યથા ચાહં, એવં સબ્બો કુસલચિત્તપ્પવત્તિકાલોતિ તસ્સ પરિત્તતં દીપેતિ. સદ્દસ્સ દીપના વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા.

પકતિવાદીનં મહતો વિય અણુવાદીનં દ્વિઅણુકસ્સ વિય ચ એકસ્સેવ. હેતુ…પે… વુત્તિતં દીપેતીતિ પચ્ચયાયત્તવુત્તિદીપનતો તપ્પરભાવા હેતુસઙ્ખાતસ્સ પરાયત્તવુત્તિદીપનતા વુત્તા. સતિ પન પચ્ચયાયત્તભાવે પચ્ચયસામગ્ગીઆયત્તતા સમવાયસઙ્ખાતેન દીપિયતીતિ અતપ્પરભાવતો તસ્સ તંદીપનતા ન વુત્તા. અનેન સમયેન કત્તુભૂતેન, અનેન સમયેન વા કરણભૂતેન ભગવતા પટિસેધિતોતિ અત્થો. એસ નયો પુરિમાસુ દીપનાસુ.

અધિકરણવસેનાતિ આધારવસેન. એત્થાતિ કાલસમૂહસઙ્ખાતે સમયે ગહિતેતિ અત્થો. કાલોપિ હિ ચિત્તપરિચ્છિન્નો સભાવતો અવિજ્જમાનોપિ આધારભાવેનેવ સઞ્ઞાતો ‘‘અધિકરણ’’ન્તિ વુત્તો તંખણપ્પવત્તાનં તતો પુબ્બે પરતો ચ અભાવા. ભાવોતિ કિરિયા. કિરિયાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં. યથા ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતોતિ દોહનકિરિયા ગમનકિરિયાય લક્ખણં હોતિ, એવમિહાપિ ‘‘યસ્મિં સમયે તસ્મિં સમયે’’તિ ચ વુત્તે સતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયમાનો એવ હોતિ અઞ્ઞકિરિયાસમ્બન્ધાભાવેન પદત્થસ્સ સત્તાવિરહાભાવતોતિ સમયસ્સ સત્તાકિરિયાય ચિત્તુપ્પાદકિરિયા ફસ્સાદિભવનકિરિયા ચ લક્ખીયતીતિ ઉભયત્થ સમયસદ્દે ભુમ્મનિદ્દેસો કતો લક્ખણભૂતભાવયુત્તોતિ.

ઉદ્દાનતોતિ ઉદ્દેસતો સઙ્ખેપતો. કિલેસકામો વત્થુકામભાવં ભજન્તો કામનીયવસેન ભજતિ, ન કામનવસેનાતિ કામનવસેન કિલેસકામો એવ હોતિ, ન વત્થુકામો. દુવિધોપેસોતિ વચનેન દુવિધસ્સપિ સહિતસ્સ અવચરણપ્પદેસં સઙ્ગણ્હાતિ. તેન વત્થુકામસ્સેવ પવત્તિદેસો રૂપારૂપધાતુદ્વયં અપનીતં હોતિ. નનુ ચ દુવિધોપિ સહિતો રૂપારૂપધાતૂસુ પવત્તતિ રૂપારૂપાવચરધમ્માનં વત્થુકામત્તા તદારમ્મણાનં રૂપારૂપરાગાનઞ્ચ કિલેસકામભાવસિદ્ધિતોતિ? તં ન, બહલકિલેસસ્સ કામરાગસ્સ કિલેસકામભાવેન ઇધ સઙ્ગહિતત્તા. એવઞ્ચ કત્વા રૂપારૂપધાતૂસુ પવત્તમાનેસુ કામાવચરધમ્મેસુ નિકન્તિ ઇધ ન સઙ્ગહિતા સુખુમત્તા. ‘‘ઉદ્દાનતો દ્વે કામા’’તિ સબ્બકામે ઉદ્દિસિત્વાપિ હિ ‘‘દુવિધોપેસો’’તિ એત્થ તદેકદેસભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞસહિતતાપરિચ્છિન્ના કામરાગતબ્બત્થુકધમ્માવ સઙ્ગહિતાતિ, નિરવસેસો વા કિલેસકામો કામરાગો કામતણ્હારૂપતણ્હાઅરૂપતણ્હાનિરોધતણ્હાભેદો ઇધ પવત્તતીતિ અનવસેસપ્પવત્તિતં સન્ધાય ‘‘દુવિધોપેસો’’તિ વુત્તં, વત્થુકામોપિ ચ અપ્પકો ઇધાપિ ન વત્તતિ રૂપારૂપાવચરવિપાકમત્તો, તથાપિ પરિપુણ્ણવત્થુકામત્તા કામાવચરધમ્માવ ઇધ ગહિતા. એવઞ્ચ કત્વા સસત્થાવચરોપમા યુત્તા હોતિ. ‘‘રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’’તિ (ધ. સ. ૧૬૩; વિભ. ૬૨૫) એત્થ રૂપભવો ઉત્તરપદલોપં કત્વા ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુત્તો, એવમિધાપિ ઉત્તરપદલોપો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞથા હિ ચિત્તં કામાવચરાવચરન્તિ વુચ્ચેય્યાતિ. આરમ્મણકરણવસેનાતિઆદિકે ‘‘કામો’’તિ સબ્બં તણ્હમાહ, તસ્મા ‘‘કામઞ્ચેસા’’તિઆદિ વુત્તં, ‘‘કામે અવચારેતીતિ કામાવચાર’’ન્તિ વત્તબ્બે ચા-સદ્દસ્સ રસ્સત્તં કતં.

રુળ્હિસદ્દેનાતિ ઞાણસમ્પયુત્તેસુ રુળ્હેન સદ્દેન, ઞાણસમ્પયુત્તેસુ વા પવત્તિત્વા અનવજ્જસુખવિપાકતાય તંસદિસેસુ ઞાણવિપ્પયુત્તેસુ રુળ્હેન સદ્દેન. અથ વા કિઞ્ચિ નિમિત્તં ગહેત્વા સતિપિ અઞ્ઞસ્મિં તંનિમિત્તયુત્તે કિસ્મિઞ્ચિદેવ વિસયે સમ્મુતિયા ચિરકાલતાવસેન નિમિત્તવિરહેપિ પવત્તિ રુળ્હિ નામ યથા ‘‘મહિયં સેતીતિ મહિંસો, ગચ્છન્તીતિ ગાવો’’તિ, એવં કુસલસદ્દસ્સપિ રુળ્હિભાવો વેદિતબ્બો. પઞ્ઞાનિદ્દેસે ‘‘કોસલ્લ’’ન્તિ અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૬) વુત્તં, તસ્સ ચ ભાવા કુસલસદ્દપ્પવત્તીતિ કોસલ્લયોગા કુસલન્તિ અયં અભિધમ્મપરિયાયો હોતિ. કુસલન્તિ કુસલભાવં આહ.

વિપાકાદીનં અવજ્જપટિપક્ખતા નત્થીતિ કુસલમેવ અનવજ્જલક્ખણં વુત્તં. અનવજ્જલક્ખણમેવાતિ સુખવિપાકસભાવસ્સ લક્ખણભાવનિવારણત્થં અવધારણં કતં, તંનિવારણઞ્ચ તસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાનતં વત્થુકામતાય કતં. સમ્પત્તિઅત્થેન રસેન વોદાનભાવરસં. ફલટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન ઇટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં. સભાવો કક્ખળાદિફુસનાદિકો અસાધારણો. સામઞ્ઞં સાધારણો અનિચ્ચાદિસભાવો. ઇધ ચ કુસલલક્ખણં સબ્બકુસલસાધારણસભાવત્તા સામઞ્ઞં દટ્ઠબ્બં, અકુસલાદીહિ અસાધારણતાય સભાવો વા. ઉપટ્ઠાનાકારોતિ ગહેતબ્બભાવેન ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠહનાકારો. ફલં પન અત્તનો કારણં પટિચ્ચ તપ્પટિબિમ્બભાવેન, પટિમુખં વા ઉપટ્ઠાતીતિ પચ્ચુપટ્ઠાનં.

વિજાનાતીતિ સઞ્ઞાપઞ્ઞાકિચ્ચવિસિટ્ઠં વિસયગ્ગહણં આહ. સબ્બચિત્તસાધારણત્તા યત્થ યત્થ યથા યથા અત્થો લબ્ભતિ, તત્થ તત્થ તથા તથા ગહેતબ્બોતિ. યં આસેવનપચ્ચયભાવેન ચિનોતિ, યઞ્ચ કમ્મુના અભિસઙ્ખતત્તા ચિતં, તં તથા ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. યં પન તથા ન હોતિ, તં પરિત્તકિરિયદ્વયં અન્તિમજવનઞ્ચ લબ્ભમાનચિન્તનવિચિત્તતાદિવસેન ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વેદિતબ્બં. હસિતુપ્પાદો પન અઞ્ઞજવનગતિકોવ. ચિત્તાનં પનાતિ વિચિત્રાનન્તિ અત્થો. તદન્તોગધત્તા હિ સમુદાયવોહારેન અવયવોપિ ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ યથા પબ્બતનદીસમુદ્દાદિએકદેસેસુ દિટ્ઠેસુ પબ્બતાદયો દિટ્ઠાતિ વુચ્ચન્તીતિ. ચરણં નામ ગહેત્વા ચરિતબ્બચિત્તપટો. રૂપાનીતિ બિમ્બાનિ.

અજ્ઝત્તિકન્તિ ઇન્દ્રિયબદ્ધં વદતિ. ચિત્તકતમેવાતિ ચિત્તસ્સ મૂલકારણતં સન્ધાય વુત્તં. કમ્મસ્સ હેતં ચિત્તં કારણન્તિ. તં પન અત્થં વિભાવેતું ‘‘કાયકમ્માદિભેદ’’ન્તિઆદિમાહ. લિઙ્ગનાનત્તન્તિ સણ્ઠાનનાનત્તં, ભિન્નસણ્ઠાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગવતો સરીરસ્સ વા નાનત્તં. વોહારવસેન ઇત્થિપુરિસાદિભાવેન વોહરિતબ્બેસુ પત્થનાવિસેસા ઉપ્પજ્જન્તિ, તતો કમ્મવિસેસા. એવમિદં કમ્મનાનત્તં વોહારનાનત્તતો હોતિ. અપા…પે… કાદિતાતિ એવમાદીસુ આદિ-સદ્દેહિ ગતિયા ઉપપત્તિયા અત્તભાવે લોકધમ્મેસુ ચ નાનાકરણાનિ સુત્તાગતાનિ સઙ્ગણ્હાતિ.

કમ્મનાનત્તાદિવસેનાતિ એત્થ કુસલાકુસલવસેન કમ્મનાનત્તં વેદિતબ્બં. વિસદિસસભાવતા હિ નાનત્તન્તિ. કુસલકમ્મસ્સ દાનાદિવસેન કાયસુચરિતાદિભાવેન ચ પુથુત્તં, અકુસલકમ્મસ્સ ચ મચ્છરિયાદીહિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ ચ પુથુત્તં વેદિતબ્બં. બહુપ્પકારતા હિ પુથુત્તન્તિ. અન્નદાનાદિવસેન દાનાદીનં પાણાતિપાતાવિરતિઆદિવસેન કાયસુચરિતાદીનં આવાસમચ્છરિયાદિવસેન મચ્છરિયાદીનં પાણાતિપાતાદિવસેન કાયદુચ્ચરિતાદીનઞ્ચ પભેદો વેદિતબ્બો. એકેકસ્સ હિ પકારસ્સ ભેદો પભેદોતિ. નાનત્તાદીનં વવત્થાનં તથા તથા વવત્થિતતા નિચ્છિતતા. એતેનુપાયેન લિઙ્ગનાનત્તાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. કમ્મનાનત્તાદીહિ નિબ્બત્તાનિ હિ તાનીતિ.

પચ્ચુપ્પન્નસ્સ લિઙ્ગસ્સ કમ્મતો પવત્તિં તદનુક્કમેન પચ્ચુપ્પન્નકમ્મસ્સ નિપ્ફત્તિઞ્ચ દસ્સેત્વા તતો અનાગતલિઙ્ગનાનત્તાદિનિપ્ફત્તિદસ્સનેન સંસારં ઘટેન્તો ‘‘કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમેન કમ્મવચનેન અવિજ્જાસઙ્ખારા, લિઙ્ગાદિવચનેન વિઞ્ઞાણાદીનિ ભવપરિયોસાનાનિ, ગતિઆદિવચનેન જાતિજરામરણાનિ ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. તત્થ ગતીતિ નિરયાદયો પઞ્ચ ગતિયો વુચ્ચન્તિ, તાસં નાનાકરણં અપદાદિભાવો. તા હિ તથા ભિન્નાતિ. ઉપપત્તીતિ ગોમહિંસાદિખત્તિયાદિચાતુમહારાજિકાદિઉપપત્તિયો, તાસં નાનાકરણં ઉચ્ચાદિતા. ખત્તિયો એવ હિ એકચ્ચો કુલભોગઇસ્સરિયાદીહિ ઉચ્ચો હોતિ, એકચ્ચો નીચો. તેહિ એવ હીનતાય હીનો, પધાનભાવં નીતતાય પણીતો, અડ્ઢતાય સુગતો, દલિદ્દતાય દુગ્ગતો. કુલવસેન વા ઉચ્ચનીચતા, ઇસ્સરિયવસેન હીનપણીતતા, ભોગવસેન સુગતદુગ્ગતતા યોજેતબ્બા. સુવણ્ણદુબ્બણ્ણતાતિ ઓદાતસામાદિવણ્ણસુદ્ધિઅસુદ્ધિવસેન વુત્તં. સુજાતદુજ્જાતતાતિ નિગ્રોધપરિમણ્ડલાદિઆરોહપરિણાહેહિ લક્ખણેહિ વા અત્તભાવપરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણજાતતાવસેન. સુસણ્ઠિતદુસ્સણ્ઠિતતાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સણ્ઠાનવસેન.

અપરમ્પિ વુત્તં અજ્ઝત્તિકચિત્તસ્સ યથાવુત્તસ્સ ચિત્તકતભાવસાધકં સુત્તં ‘‘કમ્મતો’’તિઆદિ. કમ્મઞ્હિ ચિત્તતો નિબ્બત્તન્તિ તતો નિપ્ફજ્જમાનં સબ્બમ્પિ ચિત્તં ચિત્તકતમેવાતિ સાધેતિ. કમ્મનિબ્બત્તતો લિઙ્ગતો પવત્તમાનલિઙ્ગસઞ્ઞા મૂલકારણતો કમ્મતો આસન્નકારણતો લિઙ્ગતો ચ પવત્તા હોતીતિ ‘‘કમ્મતો…પે… પવત્તરે’’તિ આહ. અથ વા લિઙ્ગઞ્ચ સઞ્ઞા ચ લિઙ્ગસઞ્ઞા, તા યથાસઙ્ખ્યં કમ્મતો લિઙ્ગતો ચ પવત્તરેતિ અત્થો. સઞ્ઞાતો ભેદં ગચ્છન્તીતિ તે ઇત્થિપુરિસાદિલિઙ્ગસઞ્ઞાતો ઇત્થિપુરિસાદિવોહારભેદં ધમ્મા ગચ્છન્તિ, તથા તથા વોહરિતબ્બાતિ અત્થો. ઇમાય ગાથાય અતીતપચ્ચુપ્પન્નદ્ધપટિચ્ચસમુપ્પાદવસેન ચિત્તકતં ચિત્તં દસ્સિતં.

લોકો એવ પજાતત્તા પજાતિ પુરિમપાદસ્સ વિવરણં પચ્છિમપાદો દટ્ઠબ્બો. યથા રથસ્સ આણિ નિબન્ધના, એવં સત્તલોકરથસ્સ કમ્મં નિબન્ધનન્તિ ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં. ઇમાય ચ ગાથાય અદ્ધદ્વયવસેન ચિત્તસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણકતતા દસ્સિતા. કિત્તિન્તિ પરમ્મુખા કિત્તનં પત્થટયસતં. પસંસન્તિ સમ્મુખા પસંસનં થુતિં. કમ્મનાનાકરણન્તિ કમ્મતો નિબ્બત્તનાનાકરણં કમ્મજેહિ અનુમિયમાનં કમ્મસ્સેવ વા નાનાકરણં.

કમ્મસ્સકાતિ કમ્મસયા. કમ્મસ્સ દાયં તેન દાતબ્બં આદિયન્તીતિ કમ્મદાયાદા. અણ્ડજાદીનઞ્ચ યોનીનં કમ્મતો નિબ્બત્તત્તા કમ્મમેવ યોનિ અત્તભાવપટિલાભનિમિત્તં એતેસન્તિ કમ્મયોની. બન્ધનટ્ઠેન કમ્મં બન્ધુ એતેસન્તિ કમ્મબન્ધૂ.

ચિત્તસ્સાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ. તસ્સ પન અલદ્ધોકાસતા અઞ્ઞેન કમ્મેન પટિબાહિતત્તા તદવિપચ્ચનોકાસે પુગ્ગલસ્સ નિબ્બત્તત્તા ચ વેદિતબ્બા. વિજ્જમાનમ્પિ અપરાપરિયવેદનીયકમ્મવિઞ્ઞાણં કાલગતિપયોગાદિસહકારીપચ્ચયવિકલતાય અવસેસપચ્ચયવેકલ્લં દટ્ઠબ્બં. એકચ્ચચિત્તન્તિ ચિત્તેન કત્તબ્બચિત્રેન એકચ્ચભૂતં તેન કત્તબ્બચિત્રમાહ.

અનુભવિત્વા ભવિત્વા ચ અપગતં ભૂતાપગતં. અનુભૂતભૂતતા હિ ભૂતતાસામઞ્ઞેન ભૂતસદ્દેન વુત્તા. સામઞ્ઞમેવ હિ ઉપસગ્ગેન વિસેસીયતીતિ. અનુભૂતસદ્દો ચ કમ્મવચનિચ્છાભાવતો અનુભવકવાચકો દટ્ઠબ્બો. વિકપ્પગાહવસેન રાગાદીહિ તબ્બિપક્ખેહિ ચ અકુસલં કુસલઞ્ચ આરમ્મણરસં અનુભવતિ, ન વિપાકો કમ્મવેગક્ખિત્તત્તા, નાપિ કિરિયા અહેતુકાનં અતિદુબ્બલતાય સહેતુકાનઞ્ચ ખીણકિલેસસ્સ છળઙ્ગુપેક્ખાવતો ઉપ્પજ્જમાનાનં અતિસન્તવુત્તિત્તા. એત્થ ચ પુરિમનયે કુસલાકુસલમેવ વત્તું અધિપ્પાયવસેન ‘‘ભૂતાપગત’’ન્તિ વુત્તં. યં ‘‘ઉપ્પન્નાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૬૫૧-૬૬૨; વિભ. ૩૯૦-૩૯૧) એત્થ ઉપ્પન્નન્તિ ગહેત્વા તંસદિસાનં પહાનં, વુદ્ધિ ચ વુત્તા, પચ્છિમનયે પન ચ-સદ્દેન કુસલાકુસલઞ્ચ આકડ્ઢિત્વા સબ્બં સઙ્ખતં વુત્તં ભૂતાપગતભાવાભિધાનાધિપ્પાયેન.

વિપચ્ચિતું ઓકાસકરણવસેન ઉપ્પતિતં અતીતકમ્મઞ્ચ તતો ઉપ્પજ્જિતું આરદ્ધો અનાગતો વિપાકો ચ ‘‘ઓકાસકતુપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તો. યં ઉપ્પન્નસદ્દેન વિનાપિ વિઞ્ઞાયમાનં ઉપ્પન્નં, તં સન્ધાય ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાન’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧૭, ૨૧૯) વુત્તં. તાસુ તાસુ ભૂમીસૂતિ મનુસ્સદેવાદિઅત્તભાવસઙ્ખાતેસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. તસ્મિં તસ્મિં સન્તાને અનુપ્પત્તિઅનાપાદિતતાય અસમૂહતં. એત્થ ચ લદ્ધભૂમિકં ‘‘ભૂમિલદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં અગ્ગિઆહિતો વિય. ઓકાસકતુપ્પન્નસદ્દેપિ ચ ઓકાસો કતો એતેનાતિ, ઓકાસો કતો એતસ્સાતિ ચ દુવિધત્થેપિ એવમેવ કતસદ્દસ્સ પરનિપાતો વેદિતબ્બો.

સબ્બદા અવત્તમાનમ્પિ ગમિયચિત્તં પટિપક્ખપચ્ચવેક્ખણાય અવિક્ખમ્ભિતત્તા ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તં. અન્તરધાપેતીતિ વિક્ખમ્ભિકા આનાપાનસ્સતિ વિક્ખમ્ભેતિ. અન્તરાયેવાતિ ભૂમિલદ્ધે સભૂમિયં અબ્બોચ્છિન્ને વિચ્છિન્દિત્વાતિ અત્થો. અનતીતં અનનાગતઞ્ચ ખણત્તયેકદેસગતમ્પિ ઉપ્પજ્જમાનં ‘‘ખણત્તયગત’’ન્તિ વુત્તં. દેસનાય પધાનેન ગહિતો અત્થો ‘‘સીસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. લોકિયધમ્મઞ્હિ દેસેતબ્બં પત્વા દેસનાય ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં હોતિ, ધમ્મસભાવં વા સન્ધાયેતં વુત્તં. અકુસલાતિ સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા વુત્તા. ચેતનાતિ કેચિ. અકુસલભાગિયાતિ રાગાદયો એકન્તઅકુસલા. અકુસલપક્ખિકાતિ ફસ્સાદયોપિ તપ્પક્ખિકા. મનો તેસં ધમ્માનં પઠમં ઉપ્પજ્જતીતિ સહજાતોપિ મનો સમ્પયુત્તે સઙ્ગણ્હિત્વા અધિપતિભાવેન પવત્તમાનો પઠમં ઉપ્પન્નો વિય હોતીતિ એવં વુત્તો. સમ્પયુત્તાપિ તદનુવત્તનતાય અન્વદેવ અકુસલા ધમ્માતિ વુત્તા, અનન્તરપચ્ચયમનં વા સન્ધાય મનોપુબ્બઙ્ગમતા વુત્તા. ચિત્તેન નીયતીતિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં સન્ધાયાહ, તણ્હાસમ્પયુત્તં વા. પભસ્સરન્તિ સભાવપણ્ડરતં સન્ધાયાહ. અરક્ખિતેતિ સતિયા અનુનયપટિઘાદીહિ અરક્ખિતે, રાગાદીહિ બ્યાપન્ને, તેહિ એવ અવસ્સુતે. ચિત્તસ્સ પુબ્બઙ્ગમભાવસાધને અઞ્ઞમઞ્ઞં બલદાનવસેન સુત્તાનુરક્ખણં, ઇધ વા ઉપસંહતાનં આભિધમ્મિકેહિ વિઞ્ઞાતાનં ચિરકાલપ્પવત્તિવસેન વેદિતબ્બં.

કતરપઞ્ઞં ત્વન્તિઆદિ ન પાળિઆરુળ્હં, એવં ભગવા પુચ્છતીતિ અટ્ઠકથાયમેવ વુત્તં. પઞ્ઞા પન કિમત્થિયાતિ ઇદમ્પિ એકં સુત્તં. ‘‘અભિઞ્ઞત્થા પરિઞ્ઞત્થા પહાનત્થા’’તિ તસ્સ વિસ્સજ્જનં.

સાતન્તિ સભાવવસેન વુત્તં, મધુરન્તિ મધુરં વિયાતિ ઉપમાવસેન. પોનોબ્ભવિકાતિ પુનબ્ભવકરણસીલા. તત્રતત્રાભિનન્દનતો નન્દી, નન્દિભૂતો રાગો નન્દિરાગો, નન્દિરાગભાવેન સહગતાતિ નન્દિરાગસહગતાતિ ન એત્થ સમ્પયોગવસેન સહગતભાવો અત્થીતિ સહગતસદ્દો તણ્હાય નન્દિરાગભાવં જોતેતિ. નન્દિરાગભૂતાતિ ચસ્સ અત્થો. નિસ્સયેતિ પાદકે. રૂપારૂપારમ્મણાનન્તિ પથવીકસિણાદિઆકાસાદિઆરમ્મણાનં. સંસટ્ઠેતિ ખીરોદકં વિય સમોદિતે એકીભાવમિવ ગતે. સહજાતેતિ સમ્પયુત્તસહજાતે, ન સહજાતમત્તે. ઇધાપીતિ ‘‘ઇમસ્મિમ્પિ પદે અયમેવ અત્થો અધિપ્પેતો’’તિ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય યથાદસ્સિતસંસટ્ઠસદ્દો સહજાતે અધિપ્પેતોતિ. અરૂપં રૂપેનાતિ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુના. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસોતિ અનવસેસસઙ્ગહેન કતો અતિસયનિદ્દેસો.

અનાભટ્ઠતાયેવાતિ ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિઆદીસુ દિટ્ઠતાદયો વિય અભાસિતબ્બતા અનાભટ્ઠતા. સબ્બાકારેન સદિસસ્સ દુતિયચિત્તસ્સ સસઙ્ખારિકતાવચનેન ઇમસ્સ અસઙ્ખારિકતા વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા અભાસિતબ્બતાય ન ગહિતોતિ અત્થો યુજ્જતિ. અધિપ્પાયો પન પાળિયં અભાસિતત્તા એવ તત્થ દેસેતબ્બભાવેન ન ગહિતો ન સઙ્ગહિતો ન તસ્સત્થસ્સ અભાવાતિ. અથ વા પાળિયં અનાભટ્ઠતાય એવ અટ્ઠકથાયં ન ગહિતો ન તસ્સત્થો વુત્તો. નિયમેત્વાવાતિ પરતો એવંવિધસ્સેવ સસઙ્ખારિકભાવવચનતો ઇધ તદવચનેનેવ અસઙ્ખારિકભાવં નિયમેત્વા.

મનોવિઞ્ઞાણન્તિ એત્થ દ્વારં વત્થૂતિ વુત્તં, દ્વારેન વા તંસહાયભૂતં હદયવત્થુ વુત્તં. સરસભાવેનાતિ સકિચ્ચભાવેન. અવિજ્જા હિ સઙ્ખારાનં પચ્ચયભાવકિચ્ચા, અઞ્ઞાસાધારણો વા રસિતબ્બો વિઞ્ઞાતબ્બો ભાવો સરસભાવો, અવિજ્જાસભાવો સઙ્ખારસભાવોતિ એવમાદિકો. ‘‘સરસસભાવેના’’તિપિ પાઠો, સોયેવ અત્થો. અવિજ્જાપચ્ચયાતિ વા સરસેન, સઙ્ખારાતિ સભાવેન.

એકસમુટ્ઠાનાદિતા રૂપધમ્મેસુ એવ યોજેતબ્બા તેસુ તબ્બોહારબાહુલ્લતો. અતીતાદિભાવો રૂપારૂપધમ્મેસુ, ચિત્તચેતસિકનિબ્બાનાનમ્પિ વા યથાસભાવં એકદ્વિનકુતોચિસમુટ્ઠાનતા યોજેતબ્બા. અનાપાથગતાતિ ચક્ખાદીનં અગોચરગતા સુખુમરજાદિરૂપં વિય વત્થુપરિત્તતાય તત્તાયોગુળે પતિતોદકબિન્દુરૂપં વિય ખણપરિત્તતાય અતિદૂરતાય અચ્ચાસન્નાદિતાય અતીતાનાગતતાય ચ. વિસયો અનઞ્ઞત્થભાવેન, ગોચરો ચ તત્થ ચરણેન વુત્તો, તબ્બિસયનિચ્છયેન મનો પટિસરણં. અયમત્થો સિદ્ધો હોતિ અઞ્ઞથા તેસં ધમ્મારમ્મણભાવેન ‘‘નેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતી’’તિ વચનસ્સ અનુપપત્તિતો. દિબ્બચક્ખુદિબ્બસોતઇદ્ધિવિધઞાણેહિ યથાવુત્તનયેન અનાપાથગતાનિ રૂપાદીનિ આલમ્બિયમાનાનિ ન ધમ્મારમ્મણન્તિ કત્થચિ વુચ્ચમાનાનિ દિટ્ઠાનિ, ઇતરથા ચ દિટ્ઠાનિ ‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના રૂપં પસ્સતી’’તિઆદીસૂતિ.

આપાથમાગચ્છતિ મનસા પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ ચ ગહેતબ્બભાવૂપગમનેન. ઘટ્ટેત્વાતિ પટિમુખભાવાપાથં ગન્ત્વા. સરભાણકસ્સ ઓસારકસ્સ. પકતિયા દિટ્ઠાદિવસેન આપાથગમનઞ્ચ ભોજનપરિણામઉતુભોજનવિસેસઉસ્સાહાદીહિ કલ્યં, રોગિનો વાતાદીહિ ચ ઉપદ્દુતં વા કાયં અનુવત્તન્તસ્સ જાગરસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ચલનપચ્ચયાનં કાયિકસુખદુક્ખઉતુભોજનાદિઉપનિસ્સયાનં ચિત્તપણિદહનસદિસાસદિસસમ્બન્ધદસ્સનાદિપચ્ચયાનં, સુત્તસ્સ ચ સુપિનદસ્સને ધાતુક્ખોભાદિપચ્ચયાનં વસેન વેદિતબ્બં. અદિટ્ઠસ્સ અસુતસ્સ અનાગતબુદ્ધરૂપાદિનો પસાદદાતુકામતાવત્થુસ્સ તંસદિસતાસઙ્ખાતેન દિટ્ઠસુતસમ્બન્ધેનેવ. ન કેવલં તંસદિસતાવ ઉભયસમ્બન્ધો, કિન્તુ તબ્બિપક્ખતા તદેકદેસતા તંસમ્પયુત્તતાદિકો ચ વેદિતબ્બો. કેનચિ વુત્તે કિસ્મિઞ્ચિ સુતે અવિચારેત્વા સદ્દહનં સદ્ધા, સયમેવ તં વિચારેત્વા રોચનં રુચિ, ‘‘એવં વા એવં વા ભવિસ્સતી’’તિ આકારવિચારણં આકારપરિવિતક્કો, વિચારેન્તસ્સ કત્થચિ દિટ્ઠિયા નિજ્ઝાનક્ખમનં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિ.

ગેરુકહરિતાલઞ્જનાદિધાતૂસુ. સુભનિમિત્તં સુભગ્ગહણસ્સ નિમિત્તં. તં સુભનિમિત્તત્તા રઞ્જનીયત્તા ચ લોભસ્સ વત્થુ. નિયમિતસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન નિયમિતવસેન. એવમિતરેસુ દ્વીસુ. આભોગો આભુજિતં. લૂખપુગ્ગલા દોસબહુલા. અદોસબહુલા સિનિદ્ધપુગ્ગલા. તદધિમુત્તતાતિ પીતિનિન્નચિત્તતા. ઇમેહિ…પે… વેદિતબ્બો પીતિયા સોમનસ્સવિપ્પયોગાસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો.

જીવિતવુત્તિયા આયતનભાવતો હત્થારોહાદિસિપ્પમેવ સિપ્પાયતનં. કસિવાણિજ્જાદિકમ્મમેવ કમ્માયતનં. આયુવેદાદિવિજ્જા એવ વિજ્જાટ્ઠાનં. અબ્યાપજ્જેતિ દોમનસ્સબ્યાપાદરહિતે રૂપભવે. ધમ્મપદાતિ ધમ્મકોટ્ઠાસા. પિલવન્તીતિ ઉપટ્ઠહન્તિ પદિસ્સન્તિ. યોગાતિ ભાવનાભિયોગા સમાધિતો. વત્થુવિસદકિરિયાતિ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનં વત્થૂનં નિમ્મલભાવકિરિયા. સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનં ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનતા. ગમ્ભીરાનં ઞાણેન ચરિતબ્બાનં, ગમ્ભીરઞાણેન વા ચરિતબ્બાનં સુત્તન્તાનં પચ્ચવેક્ખણા ગમ્ભીરઞાણચરિયપચ્ચવેક્ખણા.

વંસોતિ અનુક્કમો. તન્તીતિ સન્તતિ. પવેણીતિ સમ્બન્ધો. સબ્બમેતં ચારિત્તકિરિયાપબન્ધસ્સ વચનં. ચારિત્તસીલત્તા સીલમયં. ‘‘દસ્સામી’’તિ વચીભેદેન વત્થુસ્સ પરિણતત્તા તતો પટ્ઠાય દાનં આરદ્ધં નામ હોતિ, યતો તસ્સ અત્તનો પરિણામનાદીસુ આપત્તિ હોતિ. વિજ્જમાનવત્થુસ્મિં ચિન્તનકાલતો પટ્ઠાય દાનં આરદ્ધન્તિ તત્થ દાનમયં કુસલં હોતીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ દાનવત્થું અવિજ્જમાનકમ્પિ સઙ્ખરોન્તસ્સ કુસલં ન હોતીતિ. તં પન દાનમયસ્સ પુબ્બભાગોતિ તદેવ ભજેય્ય, વુત્તં અટ્ઠકથાયં. કુલવંસાદિવસેનાતિ ઉદાહરણમત્તમેવેતં. અત્તના સમાદિન્નવત્તવસેન સપ્પુરિસવત્તગામજનપદવત્તાદિવસેન ચ ચારિત્તસીલતા વેદિતબ્બા.

સવત્થુકન્તિ ભેરિઆદિવત્થુસહિતં કત્વા. વિજ્જમાનકવત્થુન્તિ ભેરિઆદિવત્થું. ધમ્મસ્સવનઘોસનાદીસુ ચ સવત્થુકં કત્વા સદ્દસ્સ દાનં સદ્દવત્થૂનં ઠાનકરણાનં સસદ્દપ્પવત્તિકરણમેવાતિ તસ્સ ચિન્તનં વિજ્જમાનવત્થુપરિચ્ચાગો વેદિતબ્બો. ભાજેત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા ઇધ ચ રૂપારમ્મણાદિભાવં, અઞ્ઞત્થ ચ ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂની’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) દાનમયાદિભાવં, અપરત્થ ચ ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા? તીણિ…પે… તંસમુટ્ઠાનં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિના કાયકમ્માદિભાવઞ્ચ વદન્તો. અપરિયાપન્ના ચાતિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનત્તા અઞ્ઞાયતનત્તા ચ અસઙ્ગહિતા.

પરિભોગરસો પરિભોગપચ્ચયં પીતિસોમનસ્સં. અયં પન રસસમાનતાવસેન ગહણં ઉપાદાય રસારમ્મણન્તિ વુત્તો, ન સભાવતો. સભાવેન પન ગહણં ઉપાદાય પીતિસોમનસ્સં ધમ્મારમ્મણમેવ હોતીતિ ‘‘સુખા વેદના ધમ્મારમ્મણ’’ન્તિ વુત્તં. આરમ્મણમેવ નિબદ્ધન્તિ રૂપારમ્મણં…પે… ધમ્મારમ્મણન્તિ એવં નિયમેત્વા વુત્તં. કમ્મસ્સ અનિબદ્ધત્તાતિ કમ્મસ્સ અનિયતત્તા. યથા હિ રૂપાદીસુ એકારમ્મણં ચિત્તં અનઞ્ઞારમ્મણં હોતિ, ન એવં કાયદ્વારાદીસુ એકદ્વારિકકમ્મં અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે નુપ્પજ્જતિ, તસ્મા કમ્મસ્સ દ્વારનિયમરહિતત્તા દ્વારમ્પિ કમ્મનિયમરહિતન્તિ ઇધ આરમ્મણં વિય નિયમેત્વા ન વુત્તં. વિના આરમ્મણેન અનુપ્પજ્જનતોતિ એતસ્સપિ ચત્થો ‘‘યથા કાયકમ્માદીસુ એકં કમ્મં તેન દ્વારેન વિના અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે ચરતિ, ન એવં રૂપાદીસુ એકારમ્મણં ચિત્તં તેનારમ્મણેન વિના આરમ્મણન્તરે ઉપ્પજ્જતી’’તિ વેદિતબ્બો. ન હિ યથા વચીદ્વારે ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ ‘‘કાયકમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં સદ્દારમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનં ‘‘રૂપારમ્મણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

કામાવચરકુસલં

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

ઇમસ્સ પનત્થસ્સાતિ કમ્મદ્વારાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં અનિયતતાય ‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માની’’તિઆદિના પકાસનત્થં. પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનીતિ એત્થ છટ્ઠસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ તસ્સ ચ દ્વારસ્સ અનુદ્દેસો દ્વારદ્વારવન્તાનં સહાભાવા. નિયતરૂપરૂપવસેન ચતુસમુટ્ઠાનિકકાયા વુત્તાતિ સદ્દસ્સ વિકારરૂપાદીનઞ્ચ અસઙ્ગહો.

પઠમજવનસમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ યદિપિ તસ્મિં ખણે રૂપાનં દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચાલેતું ન સક્કોતિ, તથાપિ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાવ સા વેદિતબ્બા. દસસુ હિ દિસાસુ યં દિસં ગન્તુકામો અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ વા ખિપિતુકામો, તંદિસાભિમુખાનેવ રૂપાનિ સા સન્થમ્ભેતિ સન્ધારેતિ ચાતિ તદભિમુખભાવવિકારવતી હોતિ, અધિપ્પાયસહભાવી ચ વિકારો વિઞ્ઞત્તીતિ. એવઞ્ચ કત્વા આવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવો યથાધિપ્પાયવિકારરૂપુપ્પાદનેન ઉપપન્નો હોતિ, યતો બાત્તિંસ ચિત્તાનિ રૂપિરિયાપથવિઞ્ઞત્તિજનકાનિ વુત્તાનીતિ. યોજનં ગતો, દસયોજનં ગતોતિ વત્તબ્બતં આપજ્જાપેતિ અનેકસહસ્સવારં ઉપ્પન્ના.

વાયોધાતુયા…પે… પચ્ચયો ભવિતુન્તિ થમ્ભનચલનેસુ વાયોધાતુયા પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો ચિત્તસમુટ્ઠાનમહાભૂતાનં એકો આકારવિસેસો અત્થિ, અયં વિઞ્ઞત્તિ નામ. તેસઞ્હિ તદાકારત્તા વાયોધાતુ થમ્ભેતિ ચાલેતિ ચાતિ. ન ચિત્તસમુટ્ઠાનાતિ એતેન પરમત્થતો અભાવં દસ્સેતિ. ન હિ રૂપં અપ્પચ્ચયં અત્થિ, ન ચ નિબ્બાનવજ્જો અત્થો નિચ્ચો અત્થીતિ. વિઞ્ઞત્તિતાયાતિ વિઞ્ઞત્તિવિકારતાય. ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવો વિય મહાભૂતવિકારતાય ઉપાદારૂપભાવો ચ અધિપ્પેતોતિ વેદિતબ્બો.

કાયિકકરણન્તિ કાયદ્વારપ્પવત્તં ચિત્તકિરિયં, અધિપ્પાયન્તિ અત્થો. કારેતિ મઞ્ઞેતિ એતેન વણ્ણગ્ગહણાનુસારેન ગહિતાય વિઞ્ઞત્તિયા યં કરણં વિઞ્ઞાતબ્બં, તસ્સ વિજાનનેન વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતત્તં દસ્સેતિ. ન હિ વિઞ્ઞત્તિરહિતેસુ રુક્ખચલનાદીસુ ‘‘ઇદમેસ કારેતી’’તિ વિજાનનં હોતીતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ હિ રૂપે અભિનિપાતમત્તં કિચ્ચં, ન અધિપ્પાયસહભુનો ચલનવિકારસ્સ ગહણં. ચિત્તસ્સ પન લહુપરિવત્તિતાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા અનન્તરં મનોવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતમ્પિ ચલનં ચક્ખુના દિટ્ઠં વિય મઞ્ઞન્તિ અવિસેસવિદુનો, તસ્મા યથા નીલાભિનિપાતવસપ્પવત્તાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા નીલન્તિ પવત્તાય મનોવિઞ્ઞાણવીથિયા ચ અન્તરં ન વિઞ્ઞાયતિ, એવં અવિઞ્ઞાયમાનન્તરેન મનોદ્વારવિઞ્ઞાણેન ગહિતે તસ્મિં ચિત્તેન સહેવ અનુપરિવત્તે કાયથમ્ભનવિકારચોપનસઙ્ખાતે ‘‘ઇદમેસ કારેતિ, અયમસ્સ અધિપ્પાયો’’તિ વિજાનનં હોતિ.

તાલપણ્ણાદિરૂપાનિ દિસ્વા તદનન્તરપ્પવત્તાય મનોદ્વારવીથિયા અવિઞ્ઞાયમાનન્તરાય તાલપણ્ણાદીનં ઉદકાદિસહચારિપ્પકારતં સઞ્ઞાણાકારં ગહેત્વા ઉદકાદિગ્ગહણં વિય. એત્થ ઉદકં ભવિસ્સતીતિઆદિના ચ ઉદકાદિસમ્બન્ધનાકારેન રૂપગ્ગહણાનુસારવિઞ્ઞાણેન યં ઉદકાદિ વિઞ્ઞાતબ્બં, તસ્સ વિજાનનેન તદાકારસ્સ વિઞ્ઞાતતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. એતસ્સ પન કાયિકકરણગ્ગહણસ્સ ઉદકાદિગ્ગહણસ્સ ચ પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધગ્ગહણં ઉપનિસ્સયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. અથ પન નાલમ્બિતાપિ વિઞ્ઞત્તિ કાયિકકરણગ્ગહણસ્સ ચ પચ્ચયો પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધગ્ગહણોપનિસ્સયવસેન સાધિપ્પાયવિકારભૂતવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં પવત્તમાનસ્સ અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ અધિપ્પાયસહભૂવિકારાભાવે અભાવતો, એવં સતિ વણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન ઉદકાદિગ્ગહણેનેવ તાલપણ્ણાદિસઞ્ઞાણાકારો વિય વણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન અધિપ્પાયગ્ગહણેનેવ વિઞ્ઞત્તિ પાકટા હોતીતિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એસ કારેતિ મઞ્ઞે’’તિ અધિપ્પાયવિજાનનેનેવ વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતતા વુત્તા.

અયં નો પહરિતુકામોતિ અધિપ્પાયવિજાનનેન વિઞ્ઞત્તિયા પાકટભાવં દસ્સેતિ. ન હિ તદપાકટભાવે અધિપ્પાયવિજાનનં હોતીતિ. સમ્મુખી…પે… યેવ નામ હોતીતિ અસમ્મુખીભૂતતાય અનાપાથગતાનં રૂપાદીનં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાદિભાવો વિય સભાવભૂતં તં દ્વિધા વિઞ્ઞત્તિભાવં સાધેતિ. પરં બોધેતુકામતાય વિનાપિ અભિક્કમનાદિપ્પવત્તનેન સો ચિત્તસહભૂવિકારો અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ, સયઞ્ચ વિઞ્ઞાયતીતિ દ્વિધાપિ વિઞ્ઞત્તિયેવાતિ વેદિતબ્બા.

તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધાતિ તેન દ્વારેન વિઞ્ઞાતબ્બભાવતો તેનેવ દ્વારેન નામલાભતો તસ્મિં દ્વારે પાકટભાવવસેન સિદ્ધા. કુસલં વા અકુસલં વાતિ ઠપેતબ્બં. કસ્મા? યસ્મા પરવાદિનો અવિપાકસ્સ કમ્મભાવો ન સિદ્ધો, ઇતરસ્સ પન સિદ્ધોતિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકાનં એકાદસન્નં કિરિયચિત્તાનં વસેન તિકં પૂરેત્વા ઠપેતબ્બં.

દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનીતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – યદિ દ્વારા દ્વારન્તરચારિનો હોન્તિ, દ્વારસમ્ભેદા કમ્મસમ્ભેદોપીતિ કાયકમ્મં કાયકમ્મદ્વારન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવવત્થાનં ન સિયા, કમ્માનમ્પિ કમ્મન્તરચરણે એસેવ નયો. યદિ પન દ્વારાનમ્પિ દ્વારભાવેન કમ્મન્તરચરણં કમ્માનઞ્ચ દ્વારન્તરચરણં ન સિયા, સુટ્ઠુતરં કમ્મદ્વારવવત્થાનં સિયા. ન પન કમ્માનં દ્વારન્તરે અચરણં અત્થિ, કિન્તુ દ્વારે અઞ્ઞસ્મિઞ્ચ ચરન્તિ કમ્માનિ અઞ્ઞાનિપિ. યસ્મા પન દ્વારે દ્વારાનિ ન ચરન્તિ, તસ્મા અદ્વારચારીહિ દ્વારેહિ કારણભૂતેહિ કમ્માનિ દ્વારન્તરે ચરન્તાનિપિ વવત્થિતાનિ. ન કેવલં કમ્માનેવ, તેહિ પન દ્વારાનિપીતિ એવં કમ્મદ્વારાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાનિ ‘‘યેભુય્યેનવુત્તિતાય તબ્બહુલવુત્તિતાય ચા’’તિ વુચ્ચમાનાય વવત્થાનયુત્તિયા. તત્થ દ્વારાપેક્ખત્તા કમ્માનં કાયકમ્માદિભાવસ્સ અદ્વારચારીહિ દ્વારેહિ વવત્થાનં હોતિ, ન પન દ્વારન્તરચારીહિ કમ્મેહિ દ્વારાનં અવવત્થાનં કમ્માનપેક્ખકાયદ્વારાદિભાવેહિ દ્વારેહિ વવત્થિતાનં કાયકમ્માદીનં કાયકમ્મદ્વારાદિવવત્થાનકરત્તા. અથ વા દ્વારન્તરે ચરન્તાનિપિ કાયાદીહિ ઉપલક્ખિતાનેવ ચરન્તિ પાણાતિપાતાદીનં એવંસભાવત્તા આણત્તિહત્થવિકારાદીહિ વુચ્ચમાનસ્સપિ કાયાદીહિ સાધેતબ્બસભાવાવબોધતો, તસ્મા ન કમ્મન્તરસ્સ અત્તનિ ચરન્તસ્સપિ દ્વારન્તરં સનામં દેતિ, નાપિ કમ્મં દ્વારસ્સ, તંતંદ્વારમેવ પન કમ્મસ્સ કમ્મઞ્ચ દ્વારન્તરે ચરન્તમ્પિ અત્તનોયેવ દ્વારસ્સ નામં દેતીતિ સિદ્ધં અઞ્ઞમઞ્ઞવવત્થાનં. પુબ્બે પન દ્વારેસુ અનિબદ્ધતા કમ્માનં દ્વારન્તરચરણમેવ સન્ધાય વુત્તા, ન એતં વવત્થાનન્તિ.

તત્થાતિ તેસુ દ્વારકમ્મેસુ. કાયકમ્મસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનન્તિ તંસહજાતા વિઞ્ઞત્તિયેવ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચાપિ હિ સા તસ્સ કેનચિ પકારેન પચ્ચયો ન હોતિ, તથાપિ કમ્મસ્સ વિસેસિકા વિઞ્ઞત્તિ તંસહજાતા હોતીતિ તસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવેન વુત્તા યથાવુત્તનિયમેન અઞ્ઞવિસેસનસ્સ કમ્મસ્સ વિસેસનન્તરે ઉપ્પત્તિઅભાવા. કાયેન પન કતત્તાતિ કાયવિઞ્ઞત્તિં જનેત્વા તાય જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદાદિનિપ્ફાદનતો અત્તનો નિપ્ફત્તિવસેન ‘‘કાયેન કતં કમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. કારણભૂતો હિ પનેત્થ કાયોતિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાતિ એત્થ કમ્મુના કાયો કાયકમ્મદ્વારન્તિ એવં વવત્થિતો, ન કાયો ઇચ્ચેવ. યથા સૂચિકમ્મુના સૂચિકમ્મકરણન્તિ વવત્થિતા, ન સૂચિ ઇચ્ચેવ, તથા ઇદમ્પિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાતિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસિતાતિ અત્થો. એવં સન્તેતિ યથાવુત્તં વવત્થાનનિયમં અગ્ગહેત્વા ‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માની’’તિઆદિવચનમેવ ગહેત્વા ચોદેતિ. તત્થ એવં સન્તેતિ કમ્માનં દ્વારચરણે અઞ્ઞમઞ્ઞેન ચ વવત્થાને નામલાભે વિસેસને સતીતિ અત્થો.

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

ચતૂહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતાતિ એત્થ સુભાસિતભાસનસઙ્ખાતા અપિસુણવાચા, ધમ્મભાસનસઙ્ખાતો અસમ્ફપ્પલાપો, પિયભાસનસઙ્ખાતા અફરુસવાચા, સચ્ચભાસનસઙ્ખાતો અમુસાવાદો ચાતિ એતા વાચા તથાપવત્તા ચેતના દટ્ઠબ્બા. સહસદ્દા પનાતિ તસ્સ વિકારસ્સ સદ્દેન સહ સમ્ભૂતત્તા વુત્તં. ચિત્તાનુપરિવત્તિતાય પન સો ન યાવ સદ્દભાવીતિ દટ્ઠબ્બો, વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ પવત્તેન મહાઅટ્ઠકથાવાદેન ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દો વિનાપિ વિઞ્ઞત્તિઘટ્ટનેન ઉપ્પજ્જતીતિ આપજ્જતિ. ‘‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) હિ વચનતો અસોતવિઞ્ઞેય્યસદ્દેન સહ વિઞ્ઞત્તિયા ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ.

ચિત્તસમુટ્ઠાનં સદ્દાયતનન્તિ એત્થ ચ ન કોચિ ચિત્તસમુટ્ઠાનો સદ્દો અસઙ્ગહિતો નામ અત્થીતિ અધિપ્પાયેન મહાઅટ્ઠકથાવાદં પટિસેધેતિ. છબ્બિધેન રૂપસઙ્ગહાદીસુ હિ ‘‘સોતવિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિ એત્થ ‘‘સુત’’ન્તિ ચ ન કોચિ સદ્દો ન સઙ્ગય્હતીતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન વિઞ્ઞત્તિસહજમેવ જિવ્હાતાલુચલનાદિકરવિતક્કસમુટ્ઠિતં સુખુમસદ્દં ‘‘દિબ્બસોતેન સુત્વા આદિસતી’’તિ સુત્તે પટ્ઠાને ચ ઓળારિકસદ્દં સન્ધાય ‘‘સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અસોતવિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા સિયા. સદ્દો ચ અસોતવિઞ્ઞેય્યો ચાતિ વિરુદ્ધમેતન્તિ પન પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો. વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા ઘટ્ટના વિઞ્ઞત્તિઘટ્ટના. વિઞ્ઞત્તિ એવ વા. ઘટ્ટનાકારપ્પવત્તભૂતવિકારો હિ ‘‘ઘટ્ટના’’તિ વુત્તો. સઙ્ઘટ્ટનેન સહેવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ, ન પુબ્બાપરભાવેન. પથવીધાતુયાતિ ઇદં વાયોધાતુયા વિય ચાલનં પથવીધાતુયા સઙ્ઘટ્ટનં કિચ્ચં અધિકન્તિ કત્વા વુત્તં, વિકારસ્સ ચ તપ્પચ્ચયભાવો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તબ્બિકારાનઞ્હિ ભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પચ્ચયભાવોતિ. અઞ્ઞમ્પિ સબ્બં વિધાનં કાયવિઞ્ઞત્તિયં વિય વેદિતબ્બં.

તિસમુટ્ઠાનિકકાયં…પે… ન લબ્ભતિ. ન હિ ચાલનં ઉપાદિન્નઘટ્ટનન્તિ. ચાલનઞ્હિ દેસન્તરુપ્પાદનપરમ્પરતા, ઘટ્ટનં પચ્ચયવિસેસેન ભૂતકલાપાનં આસન્નતરુપ્પાદોતિ. ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચમ્પિ નત્થીતિ ઉપત્થમ્ભનેન વિના પઠમચિત્તસમુટ્ઠાનાપિ ઘટ્ટનાકારેન પવત્તતીતિ ઘટ્ટનત્થં ઉપત્થમ્ભનેન પયોજનં નત્થિ, લદ્ધાસેવનેન ચિત્તેનેવ ઘટ્ટનસ્સ બલવભાવતો ચાતિ અધિપ્પાયો. ઉપત્થમ્ભનં નત્થિ અત્થીતિ વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

અયં નામ ચેતના કમ્મં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બાતિ ઇદં યસ્સ દ્વારં મનો, તંદસ્સનત્થં વુત્તં. કપ્પેતીતિ ‘‘ત્વં ફુસનં કરોહિ, ત્વં વેદયિત’’ન્તિ એવં કપ્પેન્તં વિય પવત્તતીતિ અત્થો. પકપ્પનઞ્ચ તદેવ. કિં પિણ્ડં કરોતીતિ આયૂહનત્થવસેન પુચ્છતિ. ફસ્સાદિધમ્મે હિ અવિપ્પકિણ્ણે કત્વા સકિચ્ચેસુ પવત્તનં આયૂહનં, તત્થેવ બ્યાપારણં ચેતયનં, તથાકરણં અભિસઙ્ખરણન્તિ. તેભૂમકસ્સેવ ગહણં લોકુત્તરકમ્મસ્સ કમ્મક્ખયકરત્તા.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમ્મકથાવણ્ણના

ચેતયિત્વા કમ્મં કરોતીતિ એત્થ યસ્મા પુરિમચેતનાય ચેતયિત્વા સન્નિટ્ઠાનકમ્મં કરોતિ, તસ્મા ચેતનાપુબ્બકં કમ્મં તંચેતનાસભાવમેવાતિ ચેતનં અહં કમ્મં વદામીતિ અત્થો. અથ વા સમાનકાલત્તેપિ કારણકિરિયા પુબ્બકાલા વિય વત્તું યુત્તા, ફલકિરિયા ચ અપરકાલા વિય. યસ્મા ચ ચેતનાય ચેતયિત્વા કાયવાચાહિ ચોપનકિરિયં મનસા ચ અભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોતિ, તસ્મા તસ્સા કિરિયાય કારિકં ચેતનં અહં કમ્મં વદામીતિ અત્થો. કાયે વાતિ કાયવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતે કાયે વા. સતીતિ ધરમાને, અનિરોધિતે વા. કાયસમુટ્ઠાપિકા ચેતના કાયસઞ્ચેતના. એત્થ ચ સુખદુક્ખુપ્પાદકેન કમ્મેન ભવિતબ્બં, ચેતના ચ સુખદુક્ખુપ્પાદિકા વુત્તાતિ તસ્સા કમ્મભાવો સિદ્ધો હોતિ. સઞ્ચેતનિયન્તિ સઞ્ચેતનસભાવવન્તં. સમિદ્ધિત્થેરેન ‘‘સઞ્ચેતનિયં, આવુસો…પે… મનસા સુખં સો વેદયતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૦; કથા. ૫૩૯) અવિભજિત્વા બ્યાકતો. સુખવેદનીયન્તિઆદિના પન વિભજિત્વા બ્યાકાતબ્બો સો પઞ્હો, તસ્મા સમ્મા બ્યાકતો નામ ન હોતિ. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. યથા પન સુત્તાનિ ઠિતાનિ, તથા ચોપનકિરિયાનિસ્સયભૂતા કાયવાચા અભિજ્ઝાદિકિરિયાનિસ્સયો ચ મનોદ્વારાનિ, યાય પન ચેતનાય તેહિ કાયાદીહિ કરણભૂતેહિ ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોન્તિ વાસિઆદીહિ વિય છેદનાદિં, સા ચેતના કમ્મન્તિ દ્વારપ્પવત્તિયમ્પિ કમ્મદ્વારાભેદનઞ્ચ કમ્મદ્વારવવત્થાનઞ્ચ દિસ્સતિ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘કાયેન ચે કતં કમ્મ’’ન્તિઆદિગાથાયો (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કાયકમ્મદ્વાર) અતિવિય યુજ્જન્તિ.

લોકુત્તરમગ્ગો ઇધ લોકિયકમ્મકથાયં અનધિપ્પેતોપિ ભજાપિયમાનો તીણિ કમ્માનિ ભજતિ. મનેન દુસ્સીલ્યન્તિ કાયિકવાચસિકવીતિક્કમવજ્જં સબ્બં અકુસલં સઙ્ગણ્હાતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાયામસતિસમાધિં વા. તમ્પિ ચેતં ‘‘મનસા સંવરો સાધૂ’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૧૬; ધ. પ. ૩૬૧) વુત્તસ્સ સંવરસ્સ પટિપક્ખવસેન વુત્તં, ન સીલવિપત્તિવસેન. ન હિ સા માનસિકા અત્થીતિ મગ્ગસ્સેવ ભજાપનં મહાવિસયત્તા. બોજ્ઝઙ્ગા હિ મનોકમ્મમેવ ભજેય્યું, ન ચ ન સક્કા મગ્ગભજાપનેનેવ તેસં ભજાપનં વિઞ્ઞાતુન્તિ.

કમ્મપથં અપ્પત્તાનમ્પિ તંતંદ્વારે સંસન્દનં અવરોધનં દ્વારન્તરે કમ્મન્તરુપ્પત્તિયમ્પિ કમ્મદ્વારાભેદનઞ્ચ દ્વારસંસન્દનં નામ. ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિના (કથા. ૫૩૯) કમ્મપથપ્પત્તાવ સન્નિટ્ઠાપકચેતના કમ્મન્તિ વુત્તાતિ પુરિમચેતના સબ્બા કાયકમ્મં ન હોતીતિ વુત્તં. આણાપેત્વા…પે… અલભન્તસ્સાતિ આણત્તેહિ અમારિતભાવં સન્ધાય વુત્તં, વચીદુચ્ચરિતં નામ હોતિ અકમ્મપથભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તૂ’’તિ પવત્તબ્યાપાદવસેન ચેતનાપક્ખિકા વા ભવન્તિ કાયકમ્મવોહારલાભા. અબ્બોહારિકા વા મનોકમ્મવોહારવિરહા. સસમ્ભારપથવીઆદીસુ આપાદયો એત્થ નિદસ્સનં.

કુલુમ્બસ્સાતિ ગબ્ભસ્સ, કુલસ્સેવ વા. તિસ્સોપિ સઙ્ગીતિયો આરુળ્હતાય અનનુજાનનતો ‘‘તવ સુત્તસ્સા’’તિ વુત્તં. દસવિધા ઇદ્ધિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે ઇદ્ધિકથાય ગહેતબ્બા. ભાવનામયન્તિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિં સન્ધાય વદતિ. ઘટભેદો વિય પરૂપઘાતો, ઉદકવિનાસો વિય ઇદ્ધિવિનાસો ચ હોતીતિ ઉપમા સંસન્દતિ. તવ પઞ્હોતિ ભાવનામયાય પરૂપઘાતો હોતીતિ વુત્તો ઞાપેતું ઇચ્છિતો અત્થો. આથબ્બણિદ્ધિ વિજ્જામયિદ્ધિ હોતિ. સત્તમે પદેતિ મણ્ડલાદિતો સત્તમે પદે.

વચનન્તરેન ગમેતબ્બત્થં નેય્યત્થં, સયમેવ ગમિતબ્બત્થં નીતત્થં. કિરિયતો સમુટ્ઠાતિ, ઉદાહુ અકિરિયતોતિ તેનાધિપ્પેતં સમ્પજાનમુસાવાદં સન્ધાય પુચ્છતિ, ન ઉપોસથક્ખન્ધકે વુત્તં. તત્થ અવુત્તમેવ હિ સો અનરિયવોહારં વુત્તન્તિ ગહેત્વા વોહરતીતિ. વાચાગિરન્તિ વાચાસઙ્ખાતં ગિરં, વાચાનુચ્ચારણં વા.

ખન્દસિવાદયો સેટ્ઠાતિ ખન્દાતિ કુમારા. સિવાતિ મહેસ્સરા, મિચ્છાદિટ્ઠિયા નિદસ્સનત્થમિદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નત્થિકદિટ્ઠાદયો એવ હિ કમ્મપથપ્પત્તા કમ્મન્તિ. ચેતના પનેત્થ અબ્બોહારિકાતિ કાયદ્વારે વચીદ્વારે ચ સમુટ્ઠિતાપિ કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ ચ વોહારં ન લભતિ અભિજ્ઝાદિપ્પધાનત્તા. ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, મનોસઞ્ચેતના અકુસલં મનોકમ્મ’’ન્તિ પન વચનતો સભાવેનેવ સા મનોકમ્મં, ન અભિજ્ઝાદિપક્ખિકત્તાતિ ‘‘અભિજ્ઝાદિપક્ખિકાવા’’તિ ન વુત્તં. ઇમસ્મિં પન ઠાને કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા ચિન્તનકાલે ચેતનાપિ ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્માપિ મનોદ્વારે એવ સમુટ્ઠહન્તિ, તસ્મા ચેતનાય અબ્બોહારિકભાવો કથઞ્ચિ નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના કુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનતો (કથા. ૫૩૯) પાણાતિપાતાદિપટિપક્ખભૂતા તબ્બિરતિવિસિટ્ઠા ચેતનાવ પાણાતિપાતવિરતિઆદિકા હોન્તીતિ ‘‘ચેતનાપક્ખિકા વા’’તિ વુત્તં, ન ‘‘વિરતિપક્ખિકા’’તિ. રક્ખતીતિ અવિનાસેત્વા કથેતિ. ભિન્દતીતિ વિનાસેત્વા કથેતિ.

કમ્મકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણદ્વારન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દ્વારં. ચક્ખુ ચ તં વિઞ્ઞાણદ્વારઞ્ચાતિ વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણદ્વારં. ચક્ખુ વિઞ્ઞાણદ્વારન્તિ વા અસમાસનિદ્દેસો. તં પન ચક્ખુમેવ. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘ચક્ખુના સંવરો સાધૂ’’તિઆદિકાય (ધ. પ. ૩૬૦) ગાથાય પસાદકાયચોપનકાયસંવરે એકજ્ઝં કત્વા કાયેન સંવરો વુત્તો, તં ઇધ ભિન્દિત્વા અટ્ઠ સંવરા, તપ્પટિપક્ખભાવેન અસંવરા અટ્ઠ કથિતા. સીલસંવરાદયોપિ પઞ્ચેવ સંવરા સબ્બદ્વારેસુ ઉપ્પજ્જમાનાપિ, તપ્પટિપક્ખભાવેન દુસ્સીલ્યાદીનિ અસંવરાતિ વુત્તાનિ. તત્થ દુસ્સીલ્યં પાણાતિપાતાદિચેતના. મુટ્ઠસ્સચ્ચં સતિપટિપક્ખા અકુસલા ધમ્મા. પમાદન્તિ કેચિ. સીતાદીસુ પટિઘો અક્ખન્તિ. થિનમિદ્ધં કોસજ્જં.

વિના વચીદ્વારેન સુદ્ધં કાયદ્વારસઙ્ખાતન્તિ ઇદં વચીદ્વારસલ્લક્ખિતસ્સ મુસાવાદાદિનોપિ કાયદ્વારે પવત્તિસબ્ભાવા અસુદ્ધતા અત્થીતિ તંનિવારણત્થં વુત્તં. ન હિ તં કાયકમ્મં હોતિ. સુદ્ધવચીદ્વારોપલક્ખિતં પન વચીકમ્મમેવ હોતીતિ. એત્થ અસંવરોતિ એતેન સુદ્ધકાયદ્વારેન ઉપલક્ખિતો અસંવરો દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનોપિ વુત્તો. દ્વારન્તરાનુપલક્ખિતં સબ્બં તંદ્વારિકાકુસલઞ્ચેતિ વેદિતબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા કમ્મપથસંસન્દને ‘‘ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જમાનો અસંવરો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિ ‘‘અકુસલં કાયકમ્મં ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન વચીઅસંવરવસેન ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના સહ અવિરુદ્ધં હોતિ. અસંવરો હિ દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનોપિ સદ્વારે એવાતિ વુચ્ચતિ, સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નોતિ ચ, કમ્મં અઞ્ઞદ્વારે અઞ્ઞદ્વારવસેન ચાતિ એવં અવિરુદ્ધં.

અથ વા એત્થાતિ સુદ્ધં અસુદ્ધન્તિ એતં અવિચારેત્વા એતસ્મિં ચોપનેતિ વુત્તં હોતિ. એવં સતિ દ્વારન્તરોપલક્ખિતં કમ્મપથભાવપ્પત્તતાય વચીમનોકમ્મં ચોપનકાયઅસંવરદ્વારે ઉપ્પન્નં, સેસં સબ્બં તંદ્વારુપ્પન્નાકુસલં વિય ‘‘ચોપનકાયઅસંવરો’’તિ વુચ્ચતિ. કમ્મપથભાવપ્પત્તિયા દ્વારન્તરુપ્પન્નં કાયકમ્મઞ્ચ તથા ન વુચ્ચતીતિ કમ્મપથસંસન્દનવિરોધો સિયા, તદવિરોધં તત્થેવ વક્ખામ. સીલસંવરાદયો પઞ્ચ નિક્ખેપકણ્ડે આવિ ભવિસ્સન્તિ. તત્થ ઞાણસંવરે પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ, વીરિયસંવરે ચ આજીવપારિસુદ્ધિયા અન્તોગધતા દટ્ઠબ્બા.

અકુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના