લોકુત્તરકુસલં

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

તત્રાતિ લોકુત્તરજ્ઝાને. અજ્ઝત્તઞ્ચાતિ ઉપડ્ઢગાથાય અભિનિવિસિતબ્બં વુટ્ઠાતબ્બં વિપસ્સનાભૂમિં પઞ્ચધા ઉદ્દિસતિ. સત્તઅટ્ઠાદીનિ અઙ્ગાનિ સત્તટ્ઠઙ્ગાનીતિ આદિસદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. નિમિત્તન્તિ યતો વુટ્ઠાનં, તાનિ નિમિત્તપવત્તાનિ નિમિત્તવચનેનેવ ઉદ્દિસતિ. સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણમેવ અરિયમગ્ગસ્સ બોજ્ઝઙ્ગાદિવિસેસં નિયમેતિ. કસ્મા? તતો તતો દુતિયાદિપાદકજ્ઝાનતો ઉપ્પન્નસ્સ સસઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસ્સ પાદકજ્ઝાનાતિક્કન્તાનં અઙ્ગાનં અસમાપજ્જિતુકામતાવિરાગભાવનાભાવતો ઇતરસ્સ ચ અતબ્ભાવતો. તેસમ્પિ વાદેસુ…પે… વિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ વેદિતબ્બા. કસ્મા? વિપસ્સનાનિયમેનેવ હિ પઠમત્થેરવાદેપિ અપાદકપઠમજ્ઝાનપાદકમગ્ગા પઠમજ્ઝાનિકાવ હોન્તિ, ઇતરે ચ પાદકજ્ઝાનવિપસ્સનાનિયમેહિ તંતંઝાનિકા. એવં સેસવાદેસુપિ વિપસ્સનાનિયમો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો.

પકિણ્ણકસઙ્ખારેતિ પાદકજ્ઝાનતો અઞ્ઞસઙ્ખારે. તેન પાદકજ્ઝાનસઙ્ખારેસુ સમ્મસિતેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તત્રાપીતિ દુતિયત્થેરવાદેપિ. તંતંઝાનિકતા તંતંસમ્મસિતસઙ્ખારવિપસ્સનાનિયમેહિ હોતિ. તત્રાપિ હિ વિપસ્સના તંતંવિરાગાવિરાગભાવનાભાવેન સોમનસ્સસહગતા ઉપેક્ખાસહગતા ચ હુત્વા ઝાનઙ્ગાદિનિયમં મગ્ગસ્સ કરોતીતિ એવં વિપસ્સનાનિયમો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

તન્તિ તંતંઝાનસદિસભવનં. સ્વાયમત્થો પાદકજ્ઝાનસમ્મસિતજ્ઝાનુપનિસ્સયેહિ વિના અજ્ઝાસયમત્તેન અસિજ્ઝના ઉપનિસ્સયેન વિના સઙ્કપ્પમત્તેન સકદાગામિફલાદીનં અસિજ્ઝનદીપકેન નન્દકોવાદેન (મ. નિ. ૩.૩૯૮ આદયો) દીપેતબ્બો. તત્થ હિ સોતાપન્નાયપિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પભાવં વદન્તેન ભગવતા યસ્સ યસ્સ ઉપનિસ્સયો અત્થિ, તસ્સ તસ્સેવ અજ્ઝાસયો નિયામકો, નાઞ્ઞસ્સાતિ તેન તેન પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પતા હોતિ, ન તતો પરં સઙ્કપ્પસબ્ભાવેપિ અસિજ્ઝનતોતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ. એવમિધાપિ યસ્સ યસ્સ દુતિયાદિઝાનિકસ્સ મગ્ગસ્સ યથાવુત્તો ઉપનિસ્સયો અત્થિ, તસ્સ તસ્સેવ અજ્ઝાસયો નિયામકો, નાઞ્ઞસ્સ સતિપિ તસ્મિં અસિજ્ઝનતો. ઇમસ્મિં પન વાદે પાદકસમ્મસિતજ્ઝાનુપનિસ્સયસબ્ભાવે અજ્ઝાસયો એકન્તેન હોતિ, તંતંફલૂપનિસ્સયસબ્ભાવે તંતંસઙ્કપ્પો વિયાતિ તદભાવાભાવતો અજ્ઝાસયો નિયમેતીતિ વુત્તં.

યસ્મિં પન પાદકજ્ઝાનં નત્થીતિ ચતુત્થજ્ઝાનિકવજ્જાનં પાદકાનિ લોકિયજ્ઝાનાનિ સન્ધાય વુત્તં. અપ્પનાપ્પત્તિ ચ ઓળારિકઙ્ગાતિક્કમનુપનિસ્સયાભાવે પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ વિના ન હોતીતિ ‘‘સોમનસ્સસહગતમગ્ગો હોતી’’તિ આહ. ઉપેક્ખાસહગતમગ્ગોતિ એતેન ચતુત્થજ્ઝાનિકતાપિ સમાના અનુસયસમુગ્ઘાટનસમત્થસ્સ ન સઙ્ખારાવસેસતાતિ દસ્સેતિ. તે ચ વાદા ન વિરુજ્ઝન્તિ અજ્ઝાસયવસેન પઞ્ચમજ્ઝાનિકતાય પઠમાદિજ્ઝાનિકતાય ચ સમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. અજ્ઝાસયો ચ સાત્થકો હોતિ, અઞ્ઞથા પાદકસમ્મસિતજ્ઝાનેહેવ નિયમસ્સ સિદ્ધત્તા અજ્ઝાસયો નિયામકો વુચ્ચમાનો નિરત્થકો સિયાતિ. ઇધ પન અટ્ઠસાલિનિયા નિયામને એકન્તિકં વિપસ્સનાસઙ્ખાતં અત્થમેવ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘તેસમ્પિ વાદેસુ અયં…પે… વિપસ્સનાવ નિયમેતી’’તિ વદન્તેન તયોપેતે વાદે વિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ દસ્સિતં. તંતંવાદાનઞ્હિ વિપસ્સનાસહિતાનમેવ સિદ્ધિ, નાઞ્ઞથાતિ દસ્સિતન્તિ.

પવેધતીતિ ગોત્રભુસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતીતિ અત્થો. યદિ પઞ્ચમચિત્તક્ખણે જવનં પતિતં નામ હોતિ, કથં તદા ગોત્રભુ તદનન્તરઞ્ચ મગ્ગો જવનસ્સ પતિતક્ખણે ઉપ્પજ્જતીતિ? અપુબ્બસ્સ જવનન્તરસ્સ પતિતતાભાવતો. તદેવ હિ જવનં અનેકક્ખત્તું પવત્તમાનં પતિતં સિયાતિ, ગોત્રભુ પન આરમ્મણન્તરે ઉપ્પન્નં અપુબ્બં જવનં, તથા મગ્ગો ભૂમન્તરતો ચાતિ. નનુ ચ સત્તમજવનચેતનાય બલવતાય ઉપપજ્જવેદનીયભાવો હોતિ આનન્તરિયતાપીતિ, તત્થાયં અધિપ્પાયો સિયા ‘‘પટિસન્ધિયા અનન્તરપચ્ચયભાવિનો વિપાકસન્તાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવેન અન્તિમજવનચેતનાય સુસઙ્ખતત્તા સા સત્તમજવનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયા આનન્તરિકા ચ હોતિ, ન અપતિતજવનચેતના વિય બલવતાયા’’તિ.

પુન અનુલોમં તં અનુબન્ધેય્યાતિ ગોત્રભુસ્સ હિ સઙ્ખારારમ્મણત્તે સતિ તદપિ અનુલોમમેવાતિ પુરિમઅનુલોમં વિય તં તદપિ અઞ્ઞં અનુલોમં અનુબન્ધેય્ય, ન મગ્ગોતિ મગ્ગવુટ્ઠાનમેવ ચ ન ભવેય્ય અત્તનો સદિસાલમ્બનસ્સ આવજ્જનટ્ઠાનિયસ્સ પચ્ચયસ્સ અલાભા. અપ્પહીનભાવેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસયિતા કિલેસા સા ભૂમિ એતેહિ લદ્ધાતિ કત્વા ભૂમિલદ્ધા. વટ્ટં સિનોન્તિ બન્ધન્તીતિ કત્વા વટ્ટસેતૂ ચ, તેસં સમુગ્ઘાતકરણન્તિપિ એતદેવસ્સ લોભક્ખન્ધાદિપદાલનં વુચ્ચતિ. તન્તિ પવત્તં. એકં ભવન્તિ અનાગામિનો અનેકક્ખત્તુઞ્ચ તત્થેવ ઉપપજ્જન્તસ્સ હેટ્ઠા અનાગમનવસેન એકો ભવોતિ ગહેત્વા વુત્તં.

ઇમસ્સ પનત્થસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ ઉપાદિન્નકપવત્તતો વુટ્ઠાનસ્સ. અપાયેસુ સત્તમભવતો ઉદ્ધં સુગતિયઞ્ચ વિપાકદાયકસ્સ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયઘાતો સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધો દટ્ઠબ્બો. દ્વીસુ ભવેસૂતિ અનાગામિમગ્ગે અભાવિતે સકદાગામિસ્સ કામધાતુયં યે દ્વે ભવા ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસૂતિ અત્થો. ચલતીતિ એતેન ચલનસભાવમેવ દસ્સેતિ, ન અચલનાભાવં, તસ્મા અચલનં દસ્સેત્વા પુન ચલનં દસ્સેતું ‘‘તથાગતસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. યેપિ વા કત્થચિ ચત્તારોપિ મગ્ગે સમાનપટિપદે દિસ્વા સભાવતો અચલનમેવ ગણ્હેય્યું, તેસં તંગહણનિવારણત્થં ‘‘ચલતી’’તિ વુત્તં, ન ચલનાવધારણત્થન્તિ યુત્તં ઉભયદસ્સનં. અથ વા યદિપિ કેસઞ્ચિ ચત્તારોપિ મગ્ગા સમાનપટિપદા, તથાપિ કિલેસિન્દ્રિયેહિ સિજ્ઝમાના પટિપદા તેસં વસેન ચલનપકતિકા એવાતિ ‘‘ચલતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં, ન ‘‘ન ચલતી’’તિ.

લોકુત્તરકુસલપકિણ્ણકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમમગ્ગવીસતિમહાનયવણ્ણના

૩૫૭. યસ્સ પુબ્બભાગે ‘‘મગ્ગં ભાવેમી’’તિ અજ્ઝાસયો પવત્તો, સો મગ્ગં ભાવેતિ. એવં સબ્બત્થ અજ્ઝાસયવિસેસેન તંતંભાવનાવિસેસો દટ્ઠબ્બો.

૩૫૮. છન્દાધિપતેય્યન્તિઆદીસુ એકચિત્તક્ખણે વત્તમાનેસુ ધમ્મેસુ કથં છન્દસ્સ તંસહજાતસ્સ અધિપતિભાવો વીરિયાદીનઞ્ચાતિ? ઉપનિસ્સયવસેન. યસ્સ હિ સચે છન્દવતો કુસલં નિપ્ફજ્જતિ, ‘‘અહં નિપ્ફાદેસ્સામી’’તિ પવત્તમાનસ્સ કુસલં નિપ્ફન્નં, તસ્સ તંસહજાતો છન્દો તેન પુરિમુપનિસ્સયેન વિસિટ્ઠો સહજાતધમ્મે અત્તનો વસે વત્તેતિ. તસ્મિઞ્ચ પવત્તમાને તે પવત્તન્તિ, નિવત્તમાને નિવત્તન્તિ, તદનુરૂપબલા ચ હોન્તિ રાજપુરિસા વિયાતિ. એવં વીરિયાદીસુ. સેસધમ્માનં પન કત્થચિ વુત્તપ્પકારપ્પવત્તિસબ્ભાવેપિ અતંસભાવત્તા અધિપતિભાવો નત્થીતિ દટ્ઠબ્બો.

દુતિયમગ્ગવણ્ણના

૩૬૧. આ-કારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા અઞ્ઞિન્દ્રિયં વુત્તં, આ-કારો ચ ધમ્મમરિયાદત્થો.

તતિયચતુત્થમગ્ગવણ્ણના

૩૬૨. મગ્ગઙ્ગાનિ ન પૂરેન્તિ અકિચ્ચકત્તા સમ્માદિટ્ઠિયાતિ અધિપ્પાયો. મારેન્તો ગચ્છતીતિ હિ મગ્ગો, ન ચેતાય મારેતબ્બં અત્થીતિ. માનસ્સ દિટ્ઠિસદિસા પવત્તિ અહમસ્મીતિ પવત્તમાનસ્સ દિટ્ઠિટ્ઠાને ઠાનં. આલોકસ્સેવ પવત્તિકાલો વિયાતિ ચિરપ્પવત્તિં સન્ધાયાહ. એકદેસસામઞ્ઞેન હિ યથાધિપ્પેતેન ઉપમા હોતીતિ. ખારે વાતિ કટ્ઠાદીનં ખારચ્છારિકાયં. સમ્મદ્દિત્વાતિ કિલેદેત્વા. છન્દોતિ તણ્હા. અનુસયોતિ તણ્હા માનાનુસયો ચ. એતસ્મિઞ્ચ સુત્તે અસમૂહતસ્સ ગન્ધસ્સ સમુગ્ઘાટનં વિય અસમૂહતમાનાદિસમુગ્ઘાતં દસ્સેન્તેન અઞ્ઞમઞ્ઞે કિલેસે પજહતીતિ દસ્સિતન્તિ આનીતં, ન યથાવુત્તનયેન ઉપમાય વુત્તત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. નિરન્તરં પવત્તમાને ચિત્તે તસ્સ સંકિલેસવોદાનકરા સાવજ્જાનવજ્જા ચેતસિકા ઉપ્પજ્જમાના તસ્સઙ્ગભૂતા અવયવા વિય હોન્તીતિ ‘‘ચિત્તઙ્ગવસેના’’તિ વુત્તં.

લોકુત્તરકુસલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.