રૂપાવચરકુસલં

ચતુક્કનયો

પઠમજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૧૬૦. ઉત્તરપદલોપં કત્વા રૂપભવો રૂપન્તિ વુત્તો. ઝાનસ્સ અમગ્ગભાવેપિ સતિ મગ્ગવચનં અઞ્ઞમગ્ગભાવનિવારણત્થન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે મગ્ગગ્ગહણસ્સ પયોજનં વુત્તં, ન સબ્બસ્સ કુસલજ્ઝાનસ્સ મગ્ગભાવોતિ. તત્થ મગ્ગસ્સ ભાવનાય સમયવવત્થાનસ્સ કતત્તા અમગ્ગભાવનાસમયે પવત્તાનં ફસ્સાદીનં કુસલભાવો ન દસ્સિતો સિયા, તસ્મા સબ્બસ્સ મગ્ગભાવો દસ્સેતબ્બોતિ. ઇતો અઞ્ઞો મગ્ગો નત્થીતિ એવં અઞ્ઞભૂમિકવિધુરો સતિ પચ્ચયન્તરે રૂપૂપપત્તિજનકસભાવો વિપાકધમ્મસભાવો વિય વિપાકધમ્મવસેન સબ્બસમાનો મગ્ગસદ્દેન વુત્તોતિ દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં. કુસલં દાનન્તિ અલોભો દટ્ઠબ્બો. અથ વા ચેતના દાનં, તં વજ્જેત્વા ઇતરે દ્વે ચેતનાસમ્પયુત્તકાતિ વુત્તા. વટ્ટન્તીતિ મગ્ગભાવતો ઝાનવચનેન સઙ્ગહેત્વા મગ્ગોતિ વત્તું વટ્ટન્તીતિ અત્થો. ઓકપ્પનાતિ સદ્દહના. અઞ્ઞત્થ દિટ્ઠં અત્થં પરિચ્ચજિત્વા ‘‘જનેતિ વડ્ઢેતી’’તિ અયમત્થો કસ્મા વુત્તોતિ નિરુપસગ્ગસ્સ અઞ્ઞત્થ એવમત્થસ્સેવ દિટ્ઠત્તાતિ ઇમમત્થં વિભાવેતું ‘‘પુન ચપરં ઉદાયી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૪૬ આદયો) સુત્તમાહટં. કેસઞ્ચિ અરિયાનં અરિયમગ્ગેન સિદ્ધાનિ અઞ્ઞાનિ ચ ઝાનાનિ ભાવનાસભાવાનેવાતિ તેસુપિ ભાવેન્તેન સમયવવત્થાનં ઇજ્ઝતીતિ.

નિસ્સરન્તિ નિગ્ગચ્છન્તિ એતેન, એત્થ વાતિ નિસ્સરણં. કે નિગ્ગચ્છન્તિ? કામા. તેસં કામાનં નિસ્સરણં પહાનન્તિ અત્થો. એવઞ્હિ ‘‘કામાન’’ન્તિ કત્તરિ સામિવચનં યુજ્જતિ. વત્થુકામેહિપીતિ વત્થુકામેહિ વિવિચ્ચેવાતિપિ અત્થો યુજ્જતીતિ એવં યુજ્જમાનત્થન્તરસમુચ્ચયત્થો પિ-સદ્દો, ન કિલેસકામસમુચ્ચયત્થો. કસ્મા? ઇમસ્મિં અત્થે કિલેસકામાનં દુતિયપદેન વિવેકસ્સ વુત્તત્તા. અકુસલસદ્દેન યદિપિ કિલેસકામા, અથાપિ સબ્બાકુસલા ગહિતા, સબ્બથા પન કિલેસકામેહિ વિવેકો વુત્તોતિ આહ ‘‘દુતિયેન કિલેસકામેહિ વિવેકવચનતો’’તિ. કામગુણાધિગમહેતુપિ પાણાતિપાતાદિઅસુદ્ધપ્પયોગો હોતીતિ તબ્બિવેકેન પયોગસુદ્ધિ વિભાવિતા. તણ્હાસંકિલેસસોધનેન આસયપોસનં.

અઞ્ઞેસમ્પિ ચાતિ દિટ્ઠિમાનાદીનં ફસ્સાદીનઞ્ચ. ઉપરિ વુચ્ચમાનાનિ ઝાનઙ્ગાનિ ઉપરિજ્ઝાનઙ્ગાનિ, તેસં અત્તનો વિપચ્ચનીકાનં પટિપક્ખભાવદસ્સનત્થં તપ્પચ્ચનીકનીવરણવચનં. બ્યાપાદવિવેકવચનેન ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિઆઘાતવત્થુભેદવિસયસ્સ દોસસ્સ મોહાધિકાનં થિનમિદ્ધાદીનં વિવેકવચનેન પટિચ્છાદનવસેન દુક્ખાદિપુબ્બન્તાદિભેદવિસયસ્સ મોહસ્સ વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો. કામરાગબ્યાપાદતદેકટ્ઠથિનમિદ્ધાદિવિક્ખમ્ભનકઞ્ચેદં સબ્બાકુસલપટિપક્ખસભાવત્તા સબ્બકુસલાનં તેન સભાવેન સબ્બાકુસલાનં પહાનં હોન્તમ્પિ કામરાગાદિવિક્ખમ્ભનસભાવમેવાતિ તંસભાવત્તા અવિસેસેત્વા નીવરણાકુસલમૂલાદીનં વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો હોતીતિ આહ.

વિતક્કસ્સ કિચ્ચવિસેસેન થિરભાવપ્પત્તે પઠમજ્ઝાનસમાધિમ્હિ પચ્ચનીકદૂરીભાવકતેન થિરભાવેન તંસદિસેસુ વિતક્કરહિતેસુ દુતિયજ્ઝાનાદિસમાધીસુ ચ અપ્પનાતિ અટ્ઠકથાવોહારોતિ વિતક્કસ્સ અપ્પનાયોગો વુત્તો, અઞ્ઞથા વિતક્કોવ અપ્પનાતિ તસ્સ તંસમ્પયોગો ન સિયાતિ. અત્થો…પે… દટ્ઠબ્બો ઝાનસમઙ્ગિનો વિતક્કવિચારસમઙ્ગિતાદસ્સનેન ઝાનસ્સેવ સવિતક્કસવિચારભાવસ્સ વુત્તત્તા.

વિવેકજં પીતિસુખન્તિ એત્થ પુરિમસ્મિં અત્થે વિવેકજન્તિ ઝાનં. પીતિસુખસદ્દતો ચ અત્થિઅત્થવિસેસવતો અસ્સ, અસ્મિં વાતિ એત્થ અ-કારો વુત્તો. દુતિયે પીતિસુખમેવ વિવેકજં. વિવેકજંપીતિસુખન્તિ ચ અઞ્ઞપદત્થે સમાસો પચ્ચત્તનિદ્દેસસ્સ ચ અલોપો કતો, લોપે વા સતિ ‘‘વિવેકજપીતિસુખ’’ન્તિ પાઠોતિ અયં વિસેસો. ગણનાનુપુબ્બતાતિ ગણનાનુપુબ્બતાય, ગણનાનુપુબ્બતામત્તં વા પઠમન્તિ વચનન્તિ અત્થો. નિચ્ચાદિવિપલ્લાસપ્પહાનેન મગ્ગો અસમ્મોહતો અનિચ્ચાદિલક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. અસમ્મોસધમ્મં નિબ્બાનં અવિપરીતલક્ખણત્તા અનઞ્ઞથાભાવતો તથલક્ખણં.

દુતિયજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૧૬૧-૨. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમાતિ એતેન યેહિ વિતક્કવિચારેહિ પઠમજ્ઝાનસ્સ ઓળારિકતા, તેસં સમતિક્કમા દુતિયજ્ઝાનસ્સ સમધિગમો, ન સભાવતો અનોળારિકાનં ફસ્સાદીનં સમતિક્કમાતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ. એવં ‘‘પીતિયા ચ વિરાગા’’તિઆદીસુ નયો. તસ્મા વિતક્કવિચારપીતિસુખસમતિક્કમવચનાનિ ઓળારિકોળારિકઙ્ગસમતિક્કમા દુતિયાદિઅધિગમપરિદીપકાનીતિ તેસં એકદેસભૂતં વિતક્કવિચારસમતિક્કમવચનં તંદીપકન્તિ વુત્તં. અથ વા વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેનેવ તંસમતિક્કમા દુતિયાધિગમદીપકેન પીતિવિરાગાદિવચનાનં પીતિયાદિસમતિક્કમા તતિયાદિઅધિગમદીપકતા હોતીતિ તસ્સ તંદીપકતા વુત્તા.

નીલવણ્ણયોગતો નીલવત્થં વિયાતિ નીલયોગતો વત્થં નીલં વિયાતિ અધિપ્પાયો. યેન સમ્પસાદનેન યોગા ઝાનં સમ્પસાદનં, તસ્મિં દસ્સિતે ‘‘સમ્પસાદનં ઝાન’’ન્તિ સમાનાધિકરણનિદ્દેસેનેવ તંયોગા ઝાને તંસદ્દપ્પવત્તિ દસ્સિતાતિ અવિરોધો યુત્તો. એકોદિભાવે કથન્તિ એકોદિમ્હિ દસ્સિતે ‘‘એકોદિભાવં ઝાન’’ન્તિ સમાનાધિકરણનિદ્દેસેનેવ ઝાનસ્સ એકોદિવડ્ઢનતા વુત્તા હોતીતિ. એકોદિભાવન્તિ પનિદં ઉદ્ધરિત્વા એકોદિસ્સ નિદ્દેસો ન કત્તબ્બો સિયાતિ એકોદિભાવસદ્દો એવ સમાધિમ્હિ પવત્તો સમ્પસાદનસદ્દો વિય ઝાનમ્હિ પવત્તતીતિ યુત્તં.

અપ્પિતાતિ ગમિતા વિનાસં. દુતિયજ્ઝાનાદિઅધિગમુપાયદીપકેન અજ્ઝત્તસમ્પસાદનતાય ચેતસો એકોદિભાવતાય ચ હેતુદીપકેન અવિતક્કાવિચારભાવહેતુદીપકેન ચ વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેનેવ વિતક્કવિચારાભાવો દીપિતોતિ કિં પુન અવિતક્કઅવિચારવચનેન કતેનાતિ? ન, અદીપિતત્તા. ન હિ વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેન વિતક્કવિચારાનં અપ્પવત્તિ વુત્તા હોતિ. વિતક્કવિચારેસુ હિ તણ્હાપહાનઞ્ચ એતેસં વૂપસમનં. યે ચ સઙ્ખારેસુ તણ્હાપહાનં કરોન્તિ, તેસુ મગ્ગેસુ પહીનતણ્હેસુ ફલેસુ ચ સઙ્ખારપ્પવત્તિ હોતિ, એવમિધાપિ વિક્ખમ્ભિતવિતક્કવિચારતણ્હસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ વિતક્કવિચારસમ્પયોગો પુરિમેન ન નિવારિતો સિયાતિ તંનિવારણત્થં આવજ્જિતુકામતાદિઅતિક્કમોવ તેસં વૂપસમોતિ દસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘અવિતક્કં અવિચાર’’ન્તિ વુત્તં.

તતિયજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૧૬૩. પરિસુદ્ધપકતિ ખીણાસવપકતિ નિક્કિલેસતા. ઉપેક્ખાનિમિત્તન્તિ એત્થ લીનુદ્ધચ્ચપક્ખપાતરહિતં મજ્ઝત્તં વીરિયં ‘‘ઉપેક્ખા’’તિ વુત્તં, તદેવ તં આકારં ગહેત્વા પવત્તેતબ્બસ્સ તાદિસસ્સ વીરિયસ્સ નિમિત્તભાવતો ઉપેક્ખાનિમિત્તં. પઠમજ્ઝાનપ્પટિલાભત્થાય નીવરણે…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિપટિલાભત્થાય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠનાપઞ્ઞાસઙ્ખારુપેક્ખાસુ ઞાણન્તિ ઇમા અટ્ઠ સમાપત્તિવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ. સોતાપત્તિમગ્ગપટિલાભત્થાય ઉપ્પાદં પવત્તં નિમિત્તં આયૂહનં પટિસન્ધિં ગતિં નિબ્બત્તિં ઉપપત્તિં જાતિં જરામરણસોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સઉપાયાસે. સોતાપત્તિફલસમાપત્તત્થાય ઉપ્પાદં…પે… ઉપાયાસે…પે… અરહત્તમગ્ગપટિલાભત્થાય ઉપ્પાદં…પે… ઉપાયાસે. અરહત્તફલસમાપત્તત્થાય…પે… સુઞ્ઞતવિહારસમાપત્તત્થાય…પે… અનિમિત્તવિહારસમાપત્તત્થાય ઉપ્પાદં પવત્તં આયૂહનં પટિસન્ધિં…પે… પટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠના પઞ્ઞા સઙ્ખારુપેક્ખાસુ ઞાણન્તિ ઇમા દસ વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ.

યદત્થિ યં ભૂતન્તિ ખન્ધપઞ્ચકં, તં મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન પજહતિ. દિટ્ઠસોવત્થિકત્તયસ્સ સપ્પલક્ખણવિચિનને વિય દિટ્ઠલક્ખણત્તયસ્સ ભૂતસ્સ સઙ્ખારલક્ખણવિચિનને ઉપેક્ખં પટિલભતિ. અનાભોગરસાતિ પણીતસુખેપિ તસ્મિં અવનતિ પટિપક્ખકિચ્ચાતિ અત્થો. નામકાયેન ચેતસિકસુખં કાયિકસુખહેતુ રૂપસમુટ્ઠાપનેન કાયિકસુખઞ્ચ ઝાનસમઙ્ગી પટિસંવેદેતીતિ વુચ્ચતિ. ફુટત્તા બ્યાપિતત્તા. યથા હિ ઉદકેન ફુટસરીરસ્સ તાદિસે નાતિપચ્ચનીકે વાતાદિકે ફોટ્ઠબ્બે ફુટ્ઠે સુખં ઉપ્પજ્જતિ, એવં એતેહિ ફુટસરીરસ્સપિ.

ચતુત્થજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૧૬૫. અવિભૂતપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ સુખદુક્ખાનિ વિય અવિભૂતાકારા પિટ્ઠિપાસાણગતમિગમગ્ગો વિય તદનુમાતબ્બાવિભૂતાકારોપટ્ઠાના.

ચતુક્કનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચકનયવણ્ણના

૧૬૭. યસ્સા પન ધમ્મધાતુયાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ. તેન હિ ધમ્માનં આકારભેદં ઞત્વા તદનુરૂપં દેસનં નિયામેતીતિ. એત્થ ચ પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાનં ચતુક્કનયે દુતિયજ્ઝાનપક્ખિકં કત્વા વિભત્તં ‘‘યસ્મિં…પે… મગ્ગં ભાવેતિ અવિતક્કં વિચારમત્તં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. કસ્મા? એકત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞીસત્તાવાસફલતાય દુતિયજ્ઝાનેન સમાનફલત્તા પઠમજ્ઝાનસમાધિતો જાતત્તા ચ. પઠમજ્ઝાનમેવ હિ કામેહિ અકુસલેહિ ચ વિવિત્તન્તિ તદભાવા ન ઇધ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહી’’તિ સક્કા વત્તું, નાપિ ‘‘વિવેકજ’’ન્તિ. સુત્તન્તદેસનાસુ ચ પઞ્ચકનયે દુતિયતતિયજ્ઝાનાનિ દુતિયજ્ઝાનમેવ ભજન્તિ વિતક્કવૂપસમા વિચારવૂપસમા અવિતક્કત્તા અવિચારત્તા ચાતિ.

પટિપદાચતુક્કવણ્ણના

૧૭૬-૧૮૦. તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ઉપચારન્તિ નીવરણવિતક્કવિચારનિકન્તિયાદીનં વૂપસમા થિરભૂતો કામાવચરસમાધિ. તદનુધમ્મતાતિ તદનુરૂપતાભૂતા, સા પન તદસ્સાદસઙ્ખાતા તદસ્સાદસમ્પયુત્તક્ખન્ધસઙ્ખાતા વા મિચ્છાસતીતિ વદન્તિ. અવિગતનિકન્તિકા તંતંપરિહરણસતીતિપિ વત્તું વટ્ટતીતિ એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સતિયા વા નિકન્તિયા વા’’તિ વિકપ્પો કતો. આગમનવસેનાપિ ચ પટિપદા હોન્તિયેવાતિ ઇદં કદાચિ દુતિયાદીનં પઠમાદિઆગમનકતપટિપદતં સન્ધાય વુત્તં. અપિ-સદ્દો હિ અનેકન્તિકતં દીપેતિ, એતસ્સ અનેકન્તિકત્તા એવ ચ પાળિયં એકેકસ્મિં ઝાને ચતસ્સો પટિપદા ચત્તારિ આરમ્મણાનિ સોળસક્ખત્તુકઞ્ચ વિસું વિસું યોજિતં. અઞ્ઞથા એકેકસ્મિં પટિપદાદિમ્હિ નવ નવ ઝાનાનિ યોજેતબ્બાનિ સિયુન્તિ.

આરમ્મણચતુક્કવણ્ણના

૧૮૧. અપ્પગુણન્તિ પઞ્ચહિ વસિતાહિ અવસીકતં.

આરમ્મણપટિપદામિસ્સકવણ્ણના

૧૮૬. હેટ્ઠાતિ સોળસક્ખત્તુકતો પુબ્બે. યે કેચિ ઝાનં ઉપ્પાદેન્તિ નામાતિ વચનેન યે કતાધિકારા સેક્ખા મગ્ગેનેવ ઉપ્પાદિતજ્ઝાના, તેસં ઝાનાનિ મગ્ગપટિબદ્ધતાય સુદ્ધિકનવકસઙ્ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. ન હિ તે ઉપ્પાદેન્તિ નામાતિ.

કસિણકથાવણ્ણના

૨૦૩. નિરોધપાદકતાવચનેન આરુપ્પપાદકતા ચ દસ્સિતા. ખિપ્પદસ્સનં ખિપ્પાભિઞ્ઞતા ખિપ્પનિસન્તિભાવો.

અભિભાયતનકથાવણ્ણના

૨૦૪. અઞ્ઞમ્પીતિ કેવલં કસિણાયતનસઙ્ખાતમેવ અહુત્વા અભિભાયતનસઙ્ખાતમ્પિ પવત્તતીતિ સતિપિ અભિભાયતનાનં કસિણાયતનત્તે કસિણાયતનભાવતો અઞ્ઞો અભિભાયતનભાવો કસિણનિમિત્તાભિભવનકભાવનાનિમિત્તનાનત્તતોતિ દસ્સેતિ. તત્થ અભિભવતીતિ અભિભુ, પરિકમ્મં, ઞાણં વા. અભિભુ આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. અભિભવિતબ્બં વા આરમ્મણસઙ્ખાતં આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. આરમ્મણાભિભવનતો અભિભુ ચ તં આયતનઞ્ચ યોગિનો સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનભાવતો મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચાતિપિ સસમ્પયુત્તં ઝાનં અભિભાયતનં. મગ્ગપ્પટિબદ્ધતાય તદા સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ આભોગો પુબ્બભાગભાવનાવસેન ઝાનક્ખણે પવત્તં અભિભવનાકારં ગહેત્વા પવત્તો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. આગમેસુ પન ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો…પે… પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૭૩; મ. નિ. ૨.૨૪૯; અ. નિ. ૮.૬૫) ઇમેસં ચતુન્નં અભિભાયતનાનં આગતત્તા આગમટ્ઠકથાસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨. ૨૪૯-૨૫૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૮.૬૫) ‘‘વણ્ણવસેન આભોગે વિજ્જમાનેપિ પરિત્તઅપ્પમાણવસેનેવ ઇમાનિ અભિભાયતનાનિ દેસિતાની’’તિ વુત્તં. પરિત્તઅપ્પમાણતા હિ અભિભવનસ્સ કારણં વણ્ણાભોગે સતિપિ અસતિપિ. તત્થ ચ વણ્ણાભોગરહિતાનિ સહિતાનિ ચ સબ્બાનિ પરિત્તાનિ ‘‘સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ વુત્તાનિ, તથા અપ્પમાણાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. અત્થિ હિ એસો પરિયાયો પરિત્તાનિ અભિભુય્ય તાનિ ચે કદાચિ વણ્ણવસેન આભુજિતાનિ હોન્તિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ અભિભુય્યાતિ. ઇધ પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વણ્ણાભોગરહિતાનિ વિસું વુત્તાનિ સહિતાનિ ચ. અત્થિ હિ ઉભયત્થ અભિભવનવિસેસોતિ.

તત્થ ચ પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાનમ્પિ અભિભવનપરિયાયો અત્થીતિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિ અભિભાયતનદ્વયં વુત્તં, તતિયચતુત્થઅભિભાયતનેસુ દુતિયવિમોક્ખો વણ્ણાભિભાયતનેસુ તતિયવિમોક્ખો ચ અભિભવનપ્પવત્તિતો સઙ્ગહિતો, ઇધ પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાભિભાયતનાનિ અસઙ્કરતો દસ્સેતું વિમોક્ખે વજ્જેત્વા અભિભાયતનાનિ કથિતાનિ. સબ્બાનિ ચ વિમોક્ખકિચ્ચાનિ વિમોક્ખદેસનાય વુત્તાનિ, તદેતં ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિ આગતસ્સ અભિભાયતનદ્વયસ્સ અભિભાયતનેસુ અવચનતો ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનઞ્ચ સબ્બવિમોક્ખકિચ્ચસાધારણવચનભાવતો વવત્થાનં કતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતોતિ ઇદં કત્થચિપિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ અવત્વા સબ્બત્થ યં વુત્તં ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ, તસ્સ કારણવચનં. તેન યં અઞ્ઞહેતુકં, તં તેન હેતુના વુત્તં. યં પન દેસનાવિલાસહેતુકં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાય એવ ઇધ વચનં, ન તસ્સ અઞ્ઞં કારણં મગ્ગિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતા ચ બહિદ્ધારૂપાનં વિય અવિભૂતત્તા, દેસનાવિલાસો ચ યથાવુત્તવવત્થાનવસેન વેદિતબ્બો. સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનીતિ એતેનેવ સિદ્ધત્તા નીલાદિઅભિભાયતનાનિ ન વત્તબ્બાનીતિ ચે? ન, નીલાદીસુ કતાધિકારાનં નીલાદિભાવસ્સેવ અભિભવનકારણત્તા. ન હિ તેસં પરિસુદ્ધાપરિસુદ્ધવણ્ણપરિત્તતા તદપ્પમાણતા વા અભિભવનકારણં, અથ ખો નીલાદિભાવો એવાતિ.

અભિભાયતનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિમોક્ખકથાવણ્ણના

૨૪૮. રૂપીતિ યેનાયં સસન્તતિપરિયાપન્નેન રૂપેન સમન્નાગતો, તં યસ્સ ઝાનસ્સ હેતુભાવેન વિસિટ્ઠં રૂપં હોતિ. યેન વિસિટ્ઠેન રૂપીતિ વુચ્ચેય્ય, તદેવ સસન્તતિપરિયાપન્નરૂપનિમિત્તં ઝાનમિવ પરમત્થતો રૂપીભાવસાધકન્તિ દટ્ઠબ્બં. કસિણદેસના ઝાનાનમેવ કસિણભાવેન પવત્તા અભિધમ્મે, સુત્તે પન આરમ્મણાનન્તિ ‘‘અભિધમ્મવસેના’’તિ વુત્તં.

વિમોક્ખકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રહ્મવિહારકથાવણ્ણના

૨૫૧. સોમનસ્સદોમનસ્સરહિતં અઞ્ઞાણમેવ અઞ્ઞાણુપેક્ખા. કિલેસોધીનં મગ્ગોધીહિ અજિતત્તા અનોધિજિનસ્સ. સત્તમભવાદિતો ઉદ્ધં પવત્તવિપાકસ્સ અજિતત્તા અવિપાકજિનસ્સ. નિદ્દોસભાવેનાતિ નિપ્પટિઘભાવેન. એકસ્સપિ સત્તસ્સ અપ્પટિભાગનિમિત્તત્તા પરિચ્છેદગ્ગહણં નત્થિ, ન ચ સમ્મુતિસચ્ચવસેન પવત્તં સત્તગ્ગહણં પરિચ્છિન્નરૂપાદિગ્ગહણં હોતીતિ અપ્પનાપ્પત્તિયાપિ અપરામાસસત્તગ્ગહણમુદ્ધભૂતાનં મેત્તાદીનં એકસત્તારમ્મણાનમ્પિ અપ્પમાણગોચરતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

બ્રહ્મવિહારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અસુભકથાવણ્ણના

૨૬૩. ઉદ્ધં ધુમાતત્તા ઉદ્ધુમાતં. સેતરત્તેહિ પરિભિન્નં વિમિસ્સિતં નીલં વિનીલં, પુરિમવણ્ણવિપરિણામભૂતં વા નીલં વિનીલં. સઙ્ઘાટો અઙ્ગાનં સુસમ્બદ્ધતા. આરમ્મણસ્સ દુબ્બલતા પટિપક્ખભાવેન ચિત્તં ઠપેતું અસમત્થતા. અત્તનિ આનિસંસદસ્સનનીવરણરોગવૂપસમાનં યથાક્કમં પુપ્ફછડ્ડકવમનવિરેચનઉપમા યોજેતબ્બા. પટિકૂલમનસિકારસામઞ્ઞેન અસુભેહિ કેસાદીહિ પટિકૂલજ્ઝાનસ્સ ગહણં સિવથિકાવણ્ણજ્ઝાનસ્સ ચ. તમ્પિ હિ પટિકૂલમનસિકારવસેનેવ ઉપ્પજ્જતીતિ, સિવથિકપ્પકારાનિ વા સિવથિકાવણ્ણાનિ.

અસુભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપાવચરકુસલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અરૂપાવચરકુસલકથાવણ્ણના

૨૬૫. સબ્બાકારેનાતિ એવં રૂપનિમિત્તં દણ્ડાદાનસમ્ભવદસ્સનાદિના સબ્બેન રૂપરૂપનિમિત્તેસુ તદારમ્મણજ્ઝાનેસુ દોસદસ્સનાકારેન, રૂપાદીસુ નિકન્તિપ્પહાનઅનાવજ્જિતુકામતાદિના વા. વિરાગાતિ જિગુચ્છના. આનેઞ્જાભિસઙ્ખારવચનાદીહિ આનેઞ્જતા ‘‘સન્તા ઇમે ચુન્દ અરિયસ્સ વિનયે વિમોક્ખા’’તિઆદિના સન્તવિમોક્ખતા ચ વુત્તા. દોસદસ્સનપટિપક્ખભાવનાવસેન પટિઘસઞ્ઞાનં સુપ્પહીનત્તા મહતાપિ સદ્દેન અરૂપસમાપત્તિતો ન વુટ્ઠાતિ. તથા પન ન સુપ્પહીનત્તા સબ્બરૂપસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં સિયા, પઠમજ્ઝાનં પન અપ્પકમ્પિ સદ્દં ન સહતીતિ તં સમાપન્નસ્સ સદ્દો કણ્ટકોતિ વુત્તં.

આરુપ્પભાવનાય અભાવે ચુતિતો ઉદ્ધં ઉપ્પત્તિરહાનં રૂપસઞ્ઞાપટિઘસઞ્ઞાનં યાવ અત્તનો વિપાકપ્પવત્તિ, તાવ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન સમતિક્કમો અત્થઙ્ગમો ચ વુત્તો. નાનત્તસઞ્ઞાસુ પન યા તસ્મિં ભવે ન ઉપ્પજ્જન્તિ, તા અનોકાસતાય ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ન આરુપ્પભાવનાય નિવારિતત્તા. અનિવારિતત્તા ચ કાચિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા તાસં અમનસિકારો અનાવજ્જનં અપચ્ચવેક્ખણં, જવનપટિપાદકેન વા ભવઙ્ગમનસ્સ અન્તરે અકરણં અપ્પવેસનં વુત્તં, તેન ચ નાનત્તસઞ્ઞામનસિકારહેતૂનં રૂપાનં સમતિક્કમા સમાધિસ્સ થિરભાવં દસ્સેતિ. રૂપસમતિક્કમાભાવેનેવ હિ રૂપસમાપત્તીસુ ‘‘નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’’તિ એકસ્સ અવચનન્તિ. કો આનિસંસો, ન હિ સબ્બસ્સાદવત્થુરહિતે આકાસે પવત્તિતસઞ્ઞાય આનિસંસો દિસ્સતીતિ વુત્તં હોતિ. રૂપસઞ્ઞાસમતિક્કમનાદિકં વચનં આનિસંસસ્સ પકાસનં, ન અત્થો.

અઞ્ઞત્થાતિ સુત્તેસુ. તત્થ હિ પરિત્તકસિણુગ્ઘાટનેપિ રૂપવિવેકમત્તગ્ગહણેન પરિચ્છેદસ્સ અગ્ગહણતો અનન્તફરણતા ચ વુત્તા, ઇધ પન અનન્તફરણતાસબ્ભાવેપિ ઉગ્ઘાટિતકસિણવસેન પરિત્તાનન્તતા હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ ન વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. સમયવવત્થાપનઝાનવિસેસનેનેવેત્થ અત્થો, ન પટિપત્તિયાતિ તદવચનં.

૨૬૬. પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં અત્તનો ફરણાકારેનેવ અનન્તન્તિ મનસિકાતબ્બત્તા ‘‘અનન્ત’’ન્તિ વુત્તં. ઉગ્ઘાટભાવો ઉગ્ઘાટિમં.

૨૬૭. અકિઞ્ચનન્તિ વિઞ્ઞાણસ્સ કિઞ્ચિ પકારં અગ્ગહેત્વા સબ્બેન સબ્બં વિભાવનં આહ.

૨૬૮. યાયાતિ સઙ્ખારાવસેસસઞ્ઞાય. તં તાવ પટિપત્તિં. આવજ્જિસ્સામીતિઆદિના તન્નિન્નાવજ્જનાદિપવત્તિયા અભાવં દસ્સેતિ, ન તદતિક્કમનત્થાય આવજ્જનભાવનાપવત્તિયા. નાસઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાભાવો ચ એતિસ્સા અત્થીતિ અત્થો. સમૂહગહણવસેન પવત્તં કલાપસમ્મસનં. ફસ્સાદિએકેકધમ્મગહણવસેન પવત્તા અનુપદધમ્મવિપસ્સના.

આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાતિક્કમતો તતિયા. તદતિક્કમતો હિ તસ્સેવ વિભાવનં હોતિ. દુતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણવિભાવને હિ તદેવ અતિક્કન્તં સિયા, ન તસ્સ આરમ્મણં, ન ચારમ્મણે દોસં દિસ્વા અનારમ્મણસ્સ વિભાવનાતિક્કમો યુજ્જતિ. પાળિયઞ્ચ ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિં સતો સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠહિત્વા તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણં અભાવેતી’’તિ (ચૂળનિ. ઉપસીવમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૩૯) ત્તં, ન વુત્તં ‘‘તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં અભાવેતી’’તિ, ‘‘તઞ્ઞેવ અભાવેતી’’તિ વા. ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જા’’તિ (વિભ. ૫૦૮) એત્થ પન દ્વયં વુત્તં આરમ્મણઞ્ચ વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનઞ્ચ. તસ્મિં દ્વયે યેન કેનચિ યતો વા વુટ્ઠિતો, તેનેવ પટ્ઠાનનિદ્દિટ્ઠેન તંસદ્દસ્સ સમ્બન્ધે આપન્ને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસ્સ નિવત્તનત્થં વિઞ્ઞાણવચનં, તસ્મા પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સેવ અભાવનાતિક્કમો વુત્તો. તન્નિસ્સિતન્તિ તેન નિસ્સિતં. તં મણ્ડપલગ્ગં અનિસ્સાય તેન વિનાભૂતે વિવિત્તે બહિ ઓકાસે ઠાનં વિય આકાસલગ્ગવિઞ્ઞાણસ્સ વિવેકે તદપગમે તતિયારુપ્પસ્સ ઠાનં.

અરૂપાવચરકુસલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તેભૂમકકુસલવણ્ણના

૨૬૯. ઇમે તાવ છન્દાધિપતેય્યે પઞ્ચ નયાતિ છન્દાધિપતેય્યનયે અન્તે પુરિમનયાનં તંનયાભિમુખપ્પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં, અયં પન પકારો ન પાળિઅનુગતો. ન હિ પાળિયં સુદ્ધિકનયાદયો વત્વા વીરિયાધિપતેય્યાદિનયા વુત્તાતિ. મહાપકરણે સત્તહિ મહાવારેહિ અનુલોમાદિનયવિચિત્તેહિ હીનત્તિકો વિભત્તો. તત્થ ચ મજ્ઝિમધમ્મેકદેસભૂતા ઇમે વીસતિ લોકિયમહાનયાતિ કત્વા ‘‘તત્થ વિભત્તા’’તિ વુત્તં, ન એતેન કમેન ઇમેસં નયાનં તત્થ આગતત્તા.

એવમેતેસં વિભત્તટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ એતસ્મિં તેભૂમકકુસલકથાવસાનટ્ઠાને અટ્ઠારસકમ્મદ્વારદસ્સનત્થં ‘‘ઇમસ્મિં પન ઠાને’’તિઆદિમાહ. અથ વા હીનપણીતેહિ વિનિવત્તેત્વા મજ્ઝિમરાસિઅન્તોગધભાવં દસ્સેન્તેન એતેસં તેભૂમકકુસલનયાનં હીનત્તિકે વિભાગો કતો. ‘‘ઇમસ્મિં પન ઠાને’’તિઆદિકસ્સ યથાવુત્તોવ સમ્બન્ધો. હીનત્તિકે મજ્ઝિમરાસિમ્હિ યે સવિપાકા વટ્ટનિસ્સિતેનેવ દાનાદિવસેન પવત્તિતા, તે હીનાતિ કાતબ્બા. યે વિવટ્ટનિસ્સિતેન દાનાદિવસેન પવત્તિતા, તે પણીતાતિ કાતબ્બા. અવિપાકા મજ્ઝિમાતિ કાતબ્બા. અવિપાકત્તા ચ તેસુ મજ્ઝિમરાસિં ઠપેત્વા ઇતરે દ્વે એકન્તવટ્ટનિસ્સિતા નવ, વિવટ્ટુપનિસ્સયભૂતા ચ નવાતિ અટ્ઠારસ કમ્મદ્વારાનિ, કમ્માનિ ચ તાનિ તસ્સ તસ્સ ફલસ્સ કારણભાવેન દ્વારાનિ ચાતિ કમ્મદ્વારાનિ. તત્થ તત્થ વા ચિત્તાનિ કમ્મદ્વારાનીતિ આહ. તંતંદ્વારાનિ વા કાયાદીનિ. અટ્ઠારસ ખત્તિયા ચ અભબ્બા હીનહીનત્તયાદયો નવ, ભબ્બા ચ પણીતપણીતત્તયાદયો નવાતિ કમ્માનુરૂપેનેવ વેદિતબ્બા. એવં બ્રાહ્મણાદયો દેવા ચ યોજેતબ્બા. અટ્ઠચત્તાલીસ ગોત્તચરણાનિ તેસઞ્ઞેવ ખત્તિયાદીનં ભેદા. ‘‘કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ…પે… ચિત્તાધિપતેય્ય’’ન્તિ (ધ. સ. ૨૬૯-૨૭૦) એવં વુત્તો ચિત્તસ્સ ચિત્તાધિપતેય્યભાવો, ચિત્તચેતસિકસમુદાયે સમયવવત્થાપકો ચિત્તસદ્દો પવત્તોતિ ‘‘સમ્પયુત્તધમ્માનં વસેન વુત્તો’’તિ આહ.

તેભૂમકકુસલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

લોકુત્તરકુસલવણ્ણના

૨૭૭. લોકં તરતીતિ એતેન લોકસમતિક્કમપટિપત્તિમાહ. ઉત્તરતીતિ એતેન લોકસ્સન્તગમનં ફલે પતિટ્ઠાનં ફલં. સમતિક્કમ્માતિઆદિના નિબ્બાનં. સમતિક્કમ્માતિ હિ નિસ્સરિત્વા. અભિભુય્યાતિ વિસંયુત્તં હુત્વાતિ અત્થો. તિવિધોપિ ચત્થો મગ્ગાદીસુ એકેકસ્મિં યોજેતબ્બો, મગ્ગેયેવ વા ઇધ તસ્સ અધિપ્પેતત્તા. એકચિત્તક્ખણિકન્તિ એકમગ્ગસ્સ દ્વે વારે અનુપ્પત્તિં સન્ધાયાહ. અઞ્ઞમઞ્ઞં ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિસાધિકાય પઞ્ઞાય વડ્ઢેતિ. ‘‘નિય્યાતીતિ નિય્યાનીય’’ન્તિ વત્તબ્બે ઈ-કારસ્સ રસ્સત્તં ય-કારસ્સ ચ ક-કારં કત્વા ‘‘નિય્યાનિક’’ન્તિ વુત્તં. નિય્યાતિ એતેનાતિ નિય્યાનં, નિય્યાનમેવ નિય્યાનિકં વેનયિકો વિય. એત્થ ‘‘નેય્યાનિક’’ન્તિ વત્તબ્બે ઇ-કારસ્સ એ-કારત્તં અકત્વા વુત્તં.

ફલન્તિ ચિત્તચેતસિકરાસિ વુચ્ચતિ, તં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયુત્તાનં ધમ્માનં અત્તનો અવયવભૂતાનં નિસ્સયો હોતિ. ફલઞાણં વા ફલં, સમ્માદિટ્ઠિઆદયો અઙ્ગાનિ વા. લોકુત્તરભાવેતિ લોકં ઉત્તિણ્ણભાવે. તેન ફલનિબ્બાનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તેસુ યં ભવતિ ફલં, તં ‘‘ભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા વા કમ્મનિબ્બત્તા કામભવાદયો તંસમઙ્ગિનો નિસ્સયભાવેન ‘‘ભૂમી’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં મગ્ગેન નિબ્બત્તં ફલં અરિયસાવકસ્સ કાલેન કાલં સમાપજ્જિતબ્બતાય નિસ્સયભાવતો ‘‘ભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ, તતોયેવ અરિયા ચિરતરં તિટ્ઠન્તિ. સમુચ્છેદવિવેકવસેનાતિ એત્થ અપાયગમનીયાનં અચ્ચન્તસમુચ્છેદો ઇતરેસઞ્ચ વિજ્જુતોભાસેન વિય તમસ્સ સમુચ્છેદો દટ્ઠબ્બો. લોકિયજ્ઝાનમ્પિ પુથુજ્જનસ્સ અરિયસ્સ ચ અકતાધિકારસ્સ ન વિના પટિપદાય ઇજ્ઝતિ, કતાધિકારસ્સ પન અરિયસ્સ મગ્ગેનેવ સમિજ્ઝનતો વિપાકાનં વિય કુસલેન તથા સમિદ્ધસ્સ અરિયમગ્ગેન સદિસતાય અભાવતો અતબ્બિપાકત્તા ચ ન મગ્ગપટિપદા તસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાતિ સક્કા વત્તુન્તિ તત્થ તથા ગરું કત્વા પટિપદાહિ એવ દેસના ન કતા, યથાવુત્તજ્ઝાનસઙ્ગહત્થં સુદ્ધિકદેસનાપિ કતા.

ઇધ પન કસ્સચિ વિના પટિપદાય અસિદ્ધિતો ગરું કત્વા દસ્સેતું ‘‘દુક્ખપટિપદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યો કોચિ વારોતિ સકિં દ્વિક્ખત્તું તિક્ખત્તું ચતુક્ખત્તું અનેકક્ખત્તુન્તિ એવમાદીસુ વિક્ખમ્ભનવારેસુ યો કોચિ. સકિં દ્વિક્ખત્તુઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવારા સુખા પટિપદા એવ, ન ચ તતો ઉદ્ધં સુખા પટિપદા હોતીતિ તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનવારં દુક્ખા પટિપદાતિ રોચેસું અટ્ઠકથાચરિયા. તસ્મિં તથારોચિતે તતો પરેસુ ચતુક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનવારાદીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. રૂપારૂપાનં લક્ખણાદીહિ પરિચ્છિન્દિત્વા ગહણં રૂપારૂપપરિગ્ગહો, નામરૂપમત્તમેતં, ન અઞ્ઞો કોચિ સત્તાદિકોતિ વવત્થાપનં નામરૂપવવત્થાપનં. પરિગ્ગહિતરૂપારૂપસ્સ મગ્ગપાતુભાવદન્ધતા ચ નામરૂપવવત્થાપનાદીનં કિચ્છસિદ્ધિતો સિયાતિ ન રૂપારૂપપરિગ્ગહકિચ્છતાય એવ દુક્ખપટિપદતા વત્તબ્બાતિ ચે? તં ન, નામરૂપવવત્થાપનાદીનં પચ્ચનીકકિલેસમન્દતાય સુખસિદ્ધિયમ્પિ તથાસિદ્ધવિપસ્સનાસહગતાનં ઇન્દ્રિયાનં મન્દતાય મગ્ગપાતુભાવદન્ધભાવતો.

રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ અકિચ્છેનપિ પરિગ્ગહેત્વા. કિચ્છેન પરિગ્ગહિતે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. એવં સેસેસુપિ. ઇમં વારં રોચેસુન્તિ કલાપસમ્મસનાવસાને ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય વત્તમાનાય ઉપ્પન્નસ્સ વિપસ્સનુપક્કિલેસસ્સ તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનેન કિચ્છતાવારં દુક્ખા પટિપદાતિ રોચેસું એતદન્તત્તા પટિપદાય. એતસ્સ અકિચ્છત્તેપિ પુરિમાનં કિચ્છત્તે દુક્ખપટિપદતા વુત્તનયાવાતિ ન પટિસિદ્ધાતિ દટ્ઠબ્બં. યથાવુત્તં વા સબ્બં રૂપારૂપપરિગ્ગહાદિકિચ્છતં તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનવારતાવસેન ‘‘ઇમં વાર’’ન્તિ આહ. યસ્સ પન સબ્બત્થ અકિચ્છતા, તસ્સ સુખા પટિપદા વેદિતબ્બા.

મુસાવાદાદીનં વિસંવાદનાદિકિચ્ચતાય લૂખાનં અપરિગ્ગાહકાનં પટિપક્ખભાવતો પરિગ્ગાહકસભાવા સમ્માવાચા. સા સિનિદ્ધભાવતો સમ્પયુત્તધમ્મે પરિગ્ગણ્હાતિ સમ્માવાચાપચ્ચયસુભાસિતસોતારઞ્ચ જનં. કાયિકકિરિયાકિચ્ચં કત્તબ્બં સમુટ્ઠાપેતિ, સયઞ્ચ સમુટ્ઠહનં ઘટનં હોતીતિ સમ્માકમ્મન્તસઙ્ખાતા વિરતિપિ સમુટ્ઠાનસભાવાતિ વુત્તા. સમ્પયુત્તધમ્માનં વા ઉક્ખિપનં સમુટ્ઠહનં કાયિકકિરિયાય ભારુક્ખિપનં વિય, જીવમાનસ્સ સત્તસ્સ, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા સુદ્ધિ વોદાનં આજીવસ્સેવ વા જીવિતિન્દ્રિયવુત્તિયા.

૨૮૩. મગ્ગસન્નિસ્સિતન્તિ પરમત્થમગ્ગસભાવત્તા મગ્ગાવયવભાવેન સમુદાયસન્નિસ્સિતન્તિ અત્થો.

૨૮૫. પતિટ્ઠાનં કિલેસવસેન, આયૂહનં અભિસઙ્ખારવસેન. તણ્હાવસેન વા પતિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિવસેન આયૂહનં. બોધીતિ યા અયં ધમ્મસામગ્ગી વુચ્ચતીતિ યોજેતબ્બા. સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિયાતિ એતેન પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેતિ. અઙ્ગ-સદ્દો કારણત્થોપિ હોતીતિ ચતુસચ્ચબોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા. બુજ્ઝન્તીતિ બોધિયો, બોધિયો એવ અઙ્ગાતિ ‘‘અનુબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ વુત્તં. વિપસ્સનાદીનં કારણાનં બુજ્ઝિતબ્બાનઞ્ચ સચ્ચાનં અનુરૂપં પચ્ચક્ખભાવેન પટિમુખં અવિપરીતતાય સમ્મા ચ બુજ્ઝન્તીતિ એવમત્થવિસેસદીપકેહિ ઉપસગ્ગેહિ ‘‘અનુબુજ્ઝન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. બોધિ-સદ્દો હિ સબ્બવિસેસયુત્તં બુજ્ઝનં સામઞ્ઞેન સઙ્ગણ્હાતીતિ.

૨૯૯. તિણ્ણન્તિ રાગાદીનં. કરોતિ નામ કિં દુચ્ચરિતાનિ અનુવત્તમાનાનિ.

૩૦૧. પાણાતિપાતાદિનિપ્ફાદિતપચ્ચયાનં નિચ્ચસેવનં ધુવપટિસેવનં. સકિચ્ચકોતિ વિસું અત્તનો કિચ્ચવા. ન હોતીતિ અત્થન્તરભાવં પટિક્ખિપતિ. પચ્ચયપટિસેવનસામન્તજપ્પનઇરિયાપથપ્પવત્તનાનિ પાપિચ્છતાનિબ્બત્તાનિ તીણિ કુહનવત્થૂનીતિ.

૩૪૩. વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના સઙ્ખારુપેક્ખા સાનુલોમા, સા સુઞ્ઞતો પસ્સન્તી ‘‘સુઞ્ઞતા’’તિ વુચ્ચતિ, દુક્ખતો પસ્સન્તી તણ્હાપણિધિસોસનતો ‘‘અપ્પણિહિત’’ન્તિ. સા આગમનીયટ્ઠાને મગ્ગાધિગમત્થં આગમનપટિપદાઠાને ઠત્વા સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતન્તિ નામં દેતિ. આગમનતો નામે લદ્ધે સગુણતો આરમ્મણતો ચ નામં સિદ્ધમેવ હોતિ, ન પન સગુણારમ્મણેહિ નામલાભે સબ્બત્થ આગમનતો નામં સિદ્ધં હોતીતિ પરિપુણ્ણનામસિદ્ધિહેતુત્તા સગુણારમ્મણેહિ સબ્બેસમ્પિ નામત્તયયોગો, ન આગમનતોતિ વવત્થાનકરત્તા ચ નિપ્પરિયાયદેસનાય આગમનતોવ ઇધ નામં લભતિ, ન ઇતરેહીતિ વુત્તં.

૩૫૦. અનિમિત્તવિપસ્સનન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનં. નિમિત્તધમ્મેસૂતિ સમૂહાદિઘનવસેન ચ સકિચ્ચપરિચ્છેદતાય ચ સપરિગ્ગહેસુ ખન્ધેસુ. અનિમિત્તવિમોક્ખોતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનમાહ. એવંસમ્પદમિદન્તિ કથમિધ ઉપમાસંસન્દનં હોતિ. ન હિ છન્દચિત્તાનં મગ્ગસઙ્ખાતઅધિપતિભાવાભાવો વિય સદ્ધિન્દ્રિયાધિકસ્સ અનિમિત્તવિમોક્ખસ્સ અનિમિત્તભાવાભાવો અત્થિ, ન ચ અમગ્ગાધિપતીનં મગ્ગાધિપતિનામદાનાભાવો વિય અનિમિત્તસ્સ અનિમિત્તનામદાનાભાવોતિ સક્કા વત્તું અનિમિત્તવિમોક્ખસ્સ અનનિમિત્તતાય અભાવતો. મગ્ગો અધિપતિ એતેસન્તિ ચ મગ્ગાધિપતિનોતિ યુત્તો તત્થ છન્દચિત્તેહિ તંસમ્પયુત્તાનં મગ્ગાધિપતિભાવાભાવો. ઇધ પન મગ્ગો અનિમિત્તં એતસ્સાતિ મગ્ગાનિમિત્તોતિ અયમત્થો ન સમ્ભવતીતિ ન તેન અમગ્ગેન મગ્ગસ્સ અનિમિત્તભાવો ન યુજ્જતિ, કિં વા એત્થ સામઞ્ઞં અધિપ્પેતન્તિ. અમગ્ગઙ્ગમગ્ગનામાભાવો. યથા સતિપિ અધિપતિભાવે છન્દચિત્તાનં ન મગ્ગાધિપતીતિ મગ્ગનામં, ન ચ તેહિ મગ્ગસ્સ તેસં અમગ્ગઙ્ગત્તા, તથા સતિપિ સદ્ધાય આગમનભાવેન તસ્સા અનિમિત્તન્તિ મગ્ગનામં, ન ચ તાય મગ્ગસ્સ તસ્સા અમગ્ગઙ્ગત્તા. એવં અનિમિત્તવિપસ્સનાયપિ અનિમિત્તભાવો નિપ્પરિયાયેન નત્થીતિ દીપિતો હોતિ.

નનુ ચ ઇધ ઝાનં સુઞ્ઞતાદિનામેન વુત્તં, ન મગ્ગોતિ ચે? ન, મગ્ગસમ્પયોગતો ઝાનસ્સ સુઞ્ઞતાદિનામકત્તા. સુત્તન્તપરિયાયેન સગુણારમ્મણેહિ ઇધ અભિધમ્મેપિ નામં લભતીતિ આહંસુ. તસ્મા પટિક્ખિત્તા ‘‘ન પન લભન્તી’’તિ. કિં કારણા? અભિધમ્મે સરસં અનામસિત્વા પચ્ચનીકતોવ નામલાભાતિ અધિપ્પાયો. યો હિ સગુણારમ્મણેહિ નામલાભો, સો સરસપ્પધાનો હોતિ. સરસેનેવ ચ નામલાભે સબ્બમગ્ગાનં સુઞ્ઞતાદિભાવોતિ વવત્થાનં ન સિયા. તસ્મા અભિધમ્મે સતિપિ દ્વીહિ નામલાભે પચ્ચનીકતો નામવવત્થાનકરં ગહિતન્તિ સગુણારમ્મણેહિ સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતમગ્ગા નામં ન લભન્તીતિ આહ. અથ વા ન પન લભન્તીતિ અઞ્ઞનિરપેક્ખેહિ સગુણારમ્મણેહિ ન લભન્તિ. કિં કારણા? અભિધમ્મે સરસપચ્ચનીકેહિ સહિતેહિ નામલાભાતિ અત્થો. પચ્ચનીકઞ્હિ વવત્થાનકરં અનપેક્ખિત્વા કેવલસ્સ સરસસ્સ નામહેતુભાવો અભિધમ્મે નત્થિ અવવત્થાનાપત્તિતો. તસ્મા અત્તાભિનિવેસપણિધિપટિપક્ખવિપસ્સનાનુલોમા મગ્ગા સતિપિ સરસન્તરે પચ્ચનીકસહિતેન સરસેન નામં લભન્તિ. અનિમિત્તમગ્ગસ્સ પન વિપસ્સના નિમિત્તપટિપક્ખા ન હોતિ સયં નિમિત્તગ્ગહણતો નિમિત્તગ્ગહણાનિવારણાતિ તદનુલોમમગ્ગોપિ ન નિમિત્તસ્સ પટિપક્ખો. યદિ સિયા, નિમિત્તગતવિપસ્સનાયપિ પટિપક્ખો સિયાતિ. તસ્મા વિજ્જમાનોપિ સરસો વવત્થાનકરપચ્ચનીકાભાવા અભિધમ્મે અનિમિત્તન્તિ નામદાયકો ન ગહિતો. અનિચ્ચાનુપસ્સનાનુલોમો પન મગ્ગો સુદ્ધિકપટિપદાનયેયેવ સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા એવ ચ સો નયો વુત્તોતિ. એવન્તિ યં વક્ખતિ ‘‘અનિચ્ચતો વુટ્ઠહન્તસ્સ મગ્ગો અનિમિત્તો હોતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦), એવં આહરિત્વા અટ્ઠકથાચરિયેહિ સો અનિમિત્તમગ્ગો દીપિતોતિ અત્થો.

વુટ્ઠાન…પે… કિમારમ્મણાતિ અનિચ્ચાદિતો વુટ્ઠહન્તસ્સ વુટ્ઠાનગામિનિયા લક્ખણારમ્મણત્તે સતિ સઙ્ખારેહિ વુટ્ઠાનં ન સિયા, સઙ્ખારારમ્મણત્તે ચ લક્ખણપટિવેધોતિ મઞ્ઞમાનો પુચ્છતિ. ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના સઙ્ખારેસુ પવત્તમાનેન ઞાણેન લક્ખણાનિપિ પટિવિદ્ધાનિ હોન્તિ તદાકારસઙ્ખારગહણતોતિ આહ ‘‘લક્ખણારમ્મણા’’તિ. સઙ્ખારારમ્મણા એવ યથાવુત્તાધિપ્પાયેન ‘‘લક્ખણારમ્મણા’’તિ વુત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘લક્ખણં નામા’’તિઆદિમાહ. અનિચ્ચતા દુક્ખતા અનત્તતાતિ હિ વિસું ગય્હમાનં લક્ખણં પઞ્ઞત્તિગતિકં પરમત્થતો અવિજ્જમાનં, અવિજ્જમાનત્તા એવ પરિત્તાદિવસેન નવત્તબ્બધમ્મભૂતં. તસ્મા વિસું ગહેતબ્બસ્સ લક્ખણસ્સ પરમત્થતો અભાવા ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સઙ્ખારે સભાવતો સલ્લક્ખેન્તોવ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેતિ નામાતિ આહ ‘‘યો પન અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ તીણિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેતી’’તિ. યસ્મા ચ અનિચ્ચન્તિઆદિના સઙ્ખારાવ દિસ્સમાના, તસ્મા તે કણ્ઠે બદ્ધકુણપં વિય પટિનિસ્સજ્જનીયા હોન્તિ.