ધમ્મુદ્દેસવારકથા

ફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના

આચરિયાનન્તિ રેવતાચરિયસ્સ. ન પનેતં સારતો દટ્ઠબ્બં. ન હિ ફસ્સાદીનં કામાવચરાદિભાવદસ્સનત્થં ઇદમારદ્ધં, કિન્તુ તસ્મિં સમયે ફસ્સાદિસભાવદસ્સનત્થન્તિ.

ચિત્તસ્સ પઠમાભિનિપાતત્તાતિ સબ્બે ચેતસિકા ચિત્તાયત્તા ચિત્તકિરિયાભાવેન વુચ્ચન્તીતિ ફસ્સો ‘‘ચિત્તસ્સ પઠમાભિનિપાતો’’તિ વુત્તો. કામં ઉપ્પન્નફસ્સો પુગ્ગલો ચિત્તચેતસિકરાસિ વા આરમ્મણેન ફુટ્ઠો ફસ્સસહજાતાય વેદનાય તંસમકાલમેવ વેદેતિ, ફસ્સો પન ઓભાસસ્સ પદીપો વિય વેદનાદીનં પચ્ચયવિસેસો હોતીતિ પુરિમકાલો વિય વુત્તો. ગોપાનસીનં ઉપરિ તિરિયં ઠપિતકટ્ઠં પક્ખપાસો. કટ્ઠદ્વયાદિ વિય એકદેસેન એકપસ્સેન અનલ્લીયમાનોપિ રૂપેન સહ ફસ્સસ્સ સામઞ્ઞં અનલ્લીયમાનં સઙ્ઘટ્ટનમેવ, ન વિસયભાવો, સઙ્ઘટ્ટનઞ્ચ ફસ્સસ્સ ચિત્તારમ્મણાનં સન્નિપતનભાવો એવ. વત્થારમ્મણસન્નિપાતેન સમ્પજ્જતીતિ સઙ્ઘટ્ટનસમ્પત્તિકો ફસ્સો. પાણિદ્વયસ્સ સન્નિપાતો વિય ચિત્તારમ્મણસન્નિપાતો ફસ્સો ચિત્તસ્સ આરમ્મણે સન્નિપતિતપ્પવત્તિયા પચ્ચયો હોતીતિ કિચ્ચટ્ઠેનેવ રસેન સઙ્ઘટ્ટનરસો. તથા પચ્ચયભાવો હિ તસ્સ ફસ્સસ્સ સઙ્ઘટ્ટનકિચ્ચન્તિ. યથા હિ પાણિયા પાણિમ્હિ સઙ્ઘટ્ટનં તબ્બિસેસભૂતા રૂપધમ્મા, એવં ચિત્તસ્સ આરમ્મણે સઙ્ઘટ્ટનં તબ્બિસેસભૂતો એકો ચેતસિકધમ્મો દટ્ઠબ્બો. ચિત્તેયેવાતિ એતેન ચેતસિકસભાવતં વત્થારમ્મણેહિ અસંસટ્ઠં સઙ્ઘટ્ટનં વેદનાય દસ્સેતિ, ન પન વત્થુનિસ્સયતં પટિક્ખિપતિ. તસ્સ ફસ્સસ્સ કારણભૂતો તદનુરૂપો સમન્નાહારો તજ્જાસમન્નાહારો. ઇન્દ્રિયસ્સ તદભિમુખભાવો આવજ્જનાય ચ આરમ્મણકરણં વિસયસ્સ પરિક્ખતતા અભિસઙ્ખતતા વિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવકરણન્તિ અત્થો.

સુખવેદનાયમેવ લબ્ભતિ અસ્સાદભાવતોતિ અધિપ્પાયો. વિસ્સવિતાયાતિ અરહતાય. અનેકત્થત્તા હિ ધાતૂનં અરહત્થો વિપુબ્બો સુસદ્દો. વિસ્સવં વા સજનં વસિતા કામકારિતા વિસ્સવિતા. આરમ્મણરસેકદેસમેવ અનુભવન્તીતિ ઇદં ફુસનાદિકિચ્ચં એકદેસાનુભવનમિવ હોતીતિ કત્વા વુત્તં. વેદયિતસભાવો એવ હિ અનુભવનન્તિ. ફુસનાદિભાવેન વા આરમ્મણગ્ગહણં એકદેસાનુભવનં, વેદયિતભાવેન ગહણં યથાકામં સબ્બાનુભવનં. એવં સભાવાનેવ તાનિ ગહણાનીતિ ન વેદનાય વિય ફસ્સાદીનમ્પિ યથાસકકિચ્ચકરણેન સામિભાવાનુભવનં ચોદેતબ્બં. અયં ઇધાતિ એતેન પઞ્ચસુ વેદનાસુ ઇમસ્મિં ચિત્તે અધિપ્પેતં સોમનસ્સવેદનં વદતિ, તસ્મા અસોમનસ્સવેદનં અપનેત્વા ગહિતાય સોમનસ્સવેદનાય સમાના ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગરસતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

નિમિત્તેન પુનસઞ્જાનનકિચ્ચા પચ્ચાભિઞ્ઞાણરસા. પુનસઞ્જાનનસ્સ પચ્ચયો પુનસઞ્જાનનપચ્ચયો, તદેવ નિમિત્તં પુન…પે… નિમિત્તં, તસ્સ કરણં પુન…પે… કરણં. પુનસઞ્જાનનપચ્ચયભૂતં વા નિમિત્તકરણં પુન…પે… કરણં, તદસ્સા કિચ્ચન્તિ અત્થો. પુનસઞ્જાનનપચ્ચયનિમિત્તકરણં નિમિત્તકારિકાય નિમિત્તેન સઞ્જાનન્તિયા ચ સબ્બાય સઞ્ઞાય સમાનં વેદિતબ્બં. ઞાણમેવ અનુવત્તતિ, તસ્મા અભિનિવેસકારિકા વિપરીતગ્ગાહિકા ચ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. એતેનુપાયેન સમાધિસમ્પયુત્તાય અચિરટ્ઠાનતા ચ ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બા.

અભિસન્દહતીતિ પબન્ધતિ પવત્તેતિ. ચેતનાભાવો બ્યાપારભાવો. દિગુણુસ્સાહાતિ ન દિગુણં વીરિયયોગં સન્ધાય વુત્તં, અત્તનો એવ પન બ્યાપારકિચ્ચસ્સ મહન્તભાવં દીપેતિ. ઉસ્સાહનભાવેનાતિ આદરભાવેન. સા હિ સયં આદરભૂતા સમ્પયુત્તે આદરયતીતિ.

વિજાનનં આરમ્મણસ્સ ઉપલદ્ધિ. સન્દહનં ચિત્તન્તરસ્સ અનુપ્પબન્ધનં. ચક્ખુના હિ દિટ્ઠન્તિ ચક્ખુના દટ્ઠબ્બં. યથા ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાત’’ન્તિ દટ્ઠબ્બાદિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ વેદિતબ્બં. ચક્ખુના હીતિઆદીસુ ચક્ખુના…પે… મનસા દ્વારેનાતિ અત્થો. નગરગુત્તિકસ્સ વિય ચિત્તસ્સ આરમ્મણવિભાવનમત્તં ઉપધારણમત્તં ઉપલદ્ધિમત્તં કિચ્ચં, આરમ્મણપટિવેધનપચ્ચાભિઞ્ઞાણાદિ પન કિચ્ચં પઞ્ઞાસઞ્ઞાદીનન્તિ વેદિતબ્બં. પુરિમનિદ્દિટ્ઠન્તિ સમયવવત્થાને નિદ્દિટ્ઠં. ભાવેન્તો વિય ન ન ઉપ્પજ્જતિ, કિન્તુ ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતું ‘‘ચિત્તં હોતી’’તિ વુત્તન્તિ એતં હોતિ-સદ્દસ્સ ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દસ્સ ચ સમાનત્થત્તે સતિ યુજ્જેય્ય, તદત્થત્તે ચ તત્થ ઉપ્પન્નં હોતીતિ ન વુચ્ચેય્ય. ન હિ યુત્તં ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું. ચિત્તસ્સ ચ ઉપ્પન્નતા સમયવવત્થાને વુત્તા એવાતિ કિં તસ્સ પુન ઉપ્પત્તિદસ્સનેન. યેન ચ સમયવવત્થાનં કતં, તસ્સ નિદ્દેસો ન ન સક્કા કાતુન્તિ કિં તં નિદ્દેસત્થં ઉદ્દેસેન દુતિયેન, નિદ્દેસેનેવ ચ ફસ્સાદીહિ ચ અઞ્ઞત્તં ચિત્તસ્સ સિજ્ઝતીતિ કિં તદત્થેન પુન વચનેન, અઞ્ઞપ્પયોજનત્તા પન પુરિમસ્સ ચિત્તવચનસ્સ પચ્છિમં વુત્તં. પુરિમઞ્હિ સમયવવત્થાનત્થમેવ વુત્તં, ન વવત્થિતસમયે વિજ્જમાનધમ્મદસ્સનત્થં, ઇતરઞ્ચ તસ્મિં સમયે વિજ્જમાનધમ્મદસ્સનત્થં વુત્તં, ન સમયવવત્થાનત્થં, ન ચ અઞ્ઞદત્થં વચનં અઞ્ઞદત્થં વદતિ, ન ચ લેસેન વુત્તોતિ કત્વા મહાકારુણિકો અત્થં પાકટં ન કરોતીતિ.

ફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના

વિતક્કેતીતિ ધમ્મતો અઞ્ઞસ્સ કત્તુનિવત્તનત્થં ધમ્મમેવ કત્તારં નિદ્દિસતિ. તસ્સ પન વસવત્તિભાવનિવારણત્થં ‘‘વિતક્કનં વા’’તિ ભાવનિદ્દેસો. રૂપં રૂપન્તિ પથવી પથવીતિ વા આકોટેન્તો વિય હોતીતિ આકોટનલક્ખણો. આદિતો, અભિમુખં વા હનનં આહનનં, પરિતો, પરિવત્તેત્વા વા આહનનં પરિયાહનનં. વિચારતો ઓળારિકટ્ઠેન વિચારસ્સેવ પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન અનુરવતો ઓળારિકો તસ્સ ચ પુબ્બઙ્ગમો ઘણ્ટાભિઘાતો વિય હોતિ વિતક્કો. સો યથા ઘણ્ટાભિઘાતો પઠમાભિનિપાતો હોતિ, એવં આરમ્મણાભિમુખનિરોપનટ્ઠેન પઠમાભિનિપાતો હોતિ. વિપ્ફારવાતિ વિચલનયુત્તો. અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિયન્તિ ઉપચારે વા અપ્પનાયં વા સન્તાનેન પવત્તિયં. તત્થ હિ વિતક્કો નિચ્ચલો હુત્વા આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા પવત્તતિ. મણ્ડલન્તિ ખલમણ્ડલં.

પિણયતીતિ તપ્પેતિ, વડ્ઢેતિ વા. ફરણરસાતિ પણીતરૂપેહિ કાયસ્સ બ્યાપનરસા. ઉદગ્ગભાવો ઓદગ્યં. ખુદ્દિકા લહું લોમહંસનમત્તં કત્વા ભિન્ના ન પુન ઉપ્પજ્જતિ. ખણિકા બહુલં ઉપ્પજ્જતિ. ઉબ્બેગતો ફરણા નિચ્ચલત્તા ચિરટ્ઠિતિકત્તા ચ પણીતતરા. પસ્સદ્ધિયા નિમિત્તભાવેન ગબ્ભં ગણ્હન્તી. અપ્પનાસમ્પયુત્તાવ પીતિ અપ્પનાસમાધિપૂરિકાતિ કત્વા સા ઠપિતા. ઇતરા દ્વે ખણિકોપચારસમાધિપૂરિકા પીતી.

સમાધિચિત્તેનાતિ સમાધિસહિતચિત્તેન. અવિસારો અત્તનો એવ અવિસરણસભાવો. અવિક્ખેપો સમ્પયુત્તાનં અવિક્ખિત્તતા. યેન સમ્પયુત્તા અવિક્ખિત્તા હોન્તિ, સો ધમ્મો અવિક્ખેપોતિ. વિસેસતોતિ યેભુય્યેન. સુખવિરહિતોપિ હિ અત્થિ સમાધીતિ. પદીપનિદસ્સનેન સન્તાનટ્ઠિતિભાવં સમાધિસ્સ દસ્સેતિ.

ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇન્દ્રિયરાસિવણ્ણના

સદ્દહન્તિ એતાયાતિ સદ્દહનકિરિયાય પવત્તમાનાનં ધમ્માનં તત્થ આધિપચ્ચભાવેન સદ્ધાય પચ્ચયતં દસ્સેતિ. તસ્સા હિ ધમ્માનં તથાપચ્ચયભાવે સતિ ‘‘પુગ્ગલો સદ્દહતી’’તિ વોહારો હોતિ. પસાદનીયટ્ઠાનેસુ પસાદસ્સ પટિપક્ખભૂતં અકુસલં અસ્સદ્ધિયં મિચ્છાધિમોક્ખો ચ. પસાદભૂતો નિચ્છયો વત્થુગતો અધિમોક્ખલક્ખણં, ન યેવાપનકાધિમોક્ખોતિ. ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ‘‘મં અન્તરેન તુમ્હાકં અધિમુચ્ચનં નત્થિ, મયા સદ્દહથા’’તિ વિય અત્તાનં અનુવત્તેતિ સમ્પયુત્તધમ્મે. એવં સેસેસુપિ. પક્ખન્દનન્તિ સંસીદનં. પઙ્કો કદ્દમતો ઘનીભૂતો હોતિ. પણકં પિચ્છિલં ઉદકમલં. પીતં ઉદકં. ઓકપ્પનલક્ખણાતિ અનુપવિસિત્વા એવમેતન્તિ કપ્પનલક્ખણા. અકલુસભાવો અકાલુસિયં, અનાવિલભાવોતિ અત્થો. બુદ્ધાદિવત્થૂનિ સદ્ધેય્યાનિ. સપ્પુરિસૂપસેવનસદ્ધમ્મસવનયોનિસોમનસિકારધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયો સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ. કુસલધમ્માનં આદાને હત્થો વિય, સબ્બસમ્પત્તિનિપ્ફાદને વિત્તં વિય, અમતકસિફલફલને બીજં વિય દટ્ઠબ્બા.

વીરભાવોતિ યેન વીરો નામ હોતિ, સો ધમ્મોતિ અત્થો. અનુબલપ્પદાનં પગ્ગહો. મગ્ગો ગન્તબ્બો હોતિ, મગ્ગો ગતો, કમ્મં કત્તબ્બં, કમ્મં કતં, અપ્પમત્તકો આબાધો ઉપ્પન્નો, ગિલાના વુટ્ઠિતો હોતિ અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞા, ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો ન લભતિ લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં, લભતિ…પે… પારિપૂરિન્તિ એતાનિ અનુરૂપપચ્ચવેક્ખણાસહિતાનિ અટ્ઠ વીરિયારમ્ભવત્થૂનિ તંમૂલકાનિ વા પચ્ચવેક્ખણાનિ.

ચિરકતાદિઆરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનં. ઉદકે અલાબુ વિય આરમ્મણં પિલવિત્વા ગન્તું અપ્પદાનં પાસાણસ્સ વિય નિચ્ચલસ્સ આરમ્મણસ્સ ઠપનં સારણં અસમ્મુટ્ઠતાકરણં અપિલાપનં. અપિલાપે કરોતિ અપિલાપેતિ. ગતિયોતિ નિપ્ફત્તિયો સમ્ભવતો ફલતો ચ. અપરો નયોતિ રસાદિદસ્સનત્થં આરદ્ધં. સમ્મોસપચ્ચનીકં કિચ્ચં અસમ્મોસો, ન સમ્મોસાભાવમત્તં. સતિયા વત્થુભૂતા કાયાદયો કાયાદિસતિપટ્ઠાના, સતિયોયેવ વા પુરિમા પચ્છિમાનં પદટ્ઠાનં.

વિક્ખેપસ્સ ઉદ્ધચ્ચસ્સ. પઞ્ઞાપેતીતિ પકારેહિ જાનાપેતિ. એકાલોકા હોતીતિ વિપસ્સનુપક્કિલેસોભાસં સન્ધાયાહ. મનતે વિજાનાતિ એતેનાતિ વા મનો, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫) કારણભાવેન મનો વુત્તો. સબ્બો હિ મનો અત્તનો અનન્તરસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ કારણન્તિ. વિજાનાતીતિ પરિચ્છિન્નોપલદ્ધિવસેન જાનાતિ, ન સઞ્ઞાપઞ્ઞા વિય સઞ્જાનનપટિવિજ્ઝનવસેન.

પીતિસોમનસ્સસમ્પયોગતોતિ વુત્તે યેન યોગા સુમનો હોતિ, તં સોમનસ્સન્તિ વુચ્ચતીતિ પીતિયા ચ સોમનસ્સભાવો આપજ્જતિ, તસ્મા વિનાપિ કાયેન વત્થુના સાતવેદનાસમ્પયોગતોતિ યોજેતબ્બં. એવઞ્ચ નિપ્પીતિકં સોમનસ્સઞ્ચ સઙ્ગહિતં હોતિ, પીતિઉપલક્ખિતં વા સોમનસ્સં સપ્પીતિકં નિપ્પીતિકઞ્ચ સોમનસ્સન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

પવત્તસન્તતાધિપતેય્યન્તિ પવત્તસઙ્ખાતાય સન્તતિયા અધિપતિભૂતં. જીવિતિન્દ્રિયસ્સ હિ અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે અનુપાલેન્તસ્સ અનન્તરઞ્ચ સાનુપાલનાનં ઉપ્પત્તિયા હેતુભૂતસ્સ વસેન પવત્તં ચિરટ્ઠિતિકં હોતિ, તંતંકમ્મવિસેસેન વિસેસયુત્તં યાવ ચુતિ અવિસેસેન વા યાવ પરિનિબ્બાનં અવિચ્છિન્નં પવત્તતિ જીવમાનતાવિસેસયુત્તઞ્ચાતિ રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયાનં સમાનલક્ખણાદિં વત્તું ‘‘અત્તના અવિનિભુત્તધમ્માન’’ન્તિ આહ. અનુપાલેતબ્બાનં અત્થિક્ખણેયેવ. અસતિ હિ અનુપાલેતબ્બે ઉપ્પલાદિમ્હિ કિં ઉદકં અનુપાલેય્યાતિ. તસ્સ તસ્સાતિ અનુપાલનાદિકસ્સ. સાધનતોતિ સાધનેન. તંસાધનઞ્ચ જીવમાનવિસેસપચ્ચયભાવતો.

ઇન્દ્રિયરાસિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મગ્ગઙ્ગરાસિવણ્ણના

સમ્માતિ અવિપરીતનિય્યાનિકભાવેન. પસત્થતા ચ એવમેવ દટ્ઠબ્બા.

બલરાસિવણ્ણના

અસ્સદ્ધિયેતિ અસ્સદ્ધિયકારણા. ઉભયપદવસેનાતિ સદ્ધાપદં બલપદન્તિ એવમાદિપદદ્વયવસેન. નિયકજ્ઝત્તં જાતિઆદિસમુટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના. ગરુના કિસ્મિઞ્ચિ વુત્તે ગારવવસેન પતિસ્સવનં પતિસ્સવો, સહ પતિસ્સવેન સપ્પતિસ્સવં, પતિસ્સવભૂતં તંસભાગઞ્ચ યંકિઞ્ચિ ગારવન્તિ અત્થો. જાતિઆદિમહત્તપચ્ચવેક્ખણેન ઉપ્પજ્જમાના ચ હિરી તત્થ ગારવવસેન પવત્તતીતિ ‘‘સપ્પતિસ્સવલક્ખણા’’તિ વુચ્ચતિ. વજ્જં ભાયતિ તઞ્ચ ભયતો પસ્સતીતિ વજ્જભીરુકભયદસ્સાવી. એવંસભાવં ઓત્તપ્પં. હિરી પાપધમ્મે ગૂથં વિય પસ્સતિ, ઓત્તપ્પં ઉણ્હં વિય. દાયજ્જં નવલોકુત્તરધમ્માદિ. અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનાદિતા ચ હિરીઓત્તપ્પાનં તત્થ તત્થ પાકટભાવેન વુત્તા, ન પન તેસં કદાચિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપ્પયોગા. ન હિ લજ્જનં નિબ્ભયં પાપભયં વા અલજ્જનં હોતીતિ.

મૂલરાસિવણ્ણના

અગેધો અનભિજ્ઝનં અનભિકઙ્ખનં. અનલ્લીનો ભાવો અધિપ્પાયો એતસ્સાતિ અનલ્લીનભાવો, એવઞ્હિ ઉપમાય સમેતિ. અનુકૂલમિત્તો અનુવત્તકો. વિનયરસોતિ વિનયનરસો. અદોસો દુસ્સીલ્યમલસ્સાતિ ઇદં દુસ્સીલ્યસ્સ દોસસમુટ્ઠાનતં દોસૂપનિસ્સયતઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. અભાવનાયાતિ ‘‘તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન ભાવનાઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન ભાવના તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન ભાવના આસેવનટ્ઠેન ભાવના’’તિ એવં વુત્તાય પઞ્ઞાસાધનાય ભાવનાય અપ્પવત્તિ, તપ્પટિપક્ખભૂતા વા અકુસલા અભાવના. નિગ્ગુણેપિ ગુણગ્ગહણં અધિકગ્ગહણં. વિજ્જમાનમ્પિ ગુણં વિદ્ધંસેત્વા ગહણં ઊનગ્ગહણં. ચતુવિપલ્લાસગ્ગહણં વિપરીતગ્ગહણં.

યાથાવસભાવેતિ ‘‘એત્તકો એતસ્સ ગુણો, એત્તકો દોસો’’તિ ગુણદોસાનં સભાવે ‘‘જરાધમ્મો જીરતિ, તં કુતેત્થ લબ્ભા મા જીરી’’તિ એવમાદિપચ્ચવેક્ખણસમ્ભવતો. અલોભેન ચ ગહટ્ઠાનં ખેત્તવત્થાદીસુ વિવાદાભાવતો. અમોહેન પબ્બજિતાનં દિટ્ઠિગતવિવાદાભાવતો. કામરાગાભિનિવેસવિનિબન્ધા હિ ગહટ્ઠા ગહટ્ઠેહિ વિવદન્તિ, દિટ્ઠિરાગાભિનિવેસવિનિબન્ધા સમણા સમણેહીતિ. રાગવસેન મિત્તસન્થવો દોસવસેન વિરોધો ચ તબ્બિસેસેન ઉપગમાપગમા, આરમ્મણે વા રૂપાદિમ્હિ અનુરોધવિરોધા. અમજ્ઝત્તભાવસ્સ પટિઘાનુનયસઙ્ખાતસ્સ મોહેન પવત્તિ. સુખવિપરિણામે દુક્ખસમાયોગે ચ પટિઘપવત્તિયં વેદનાપરિગ્ગહો ન સિજ્ઝતીતિ અદોસાનુભાવેન વેદનાસતિપટ્ઠાનં સિજ્ઝતિ. દિબ્બવિહારસ્સાતિ ચતુન્નં ઝાનાનં. અરિયવિહારો ફલસમાપત્તિ. મોહેન અવિચારેન્તો ઉદાસીનપક્ખેસુપિ સત્તસઙ્ખારેસુ સબ્બેસુ અભિસઙ્ગં કરોતીતિ અમૂળ્હસ્સ તદભાવો વેદિતબ્બો. દુક્ખદસ્સનસ્સ આસન્નપટિપક્ખત્તા દોસસ્સ તપ્પટિપક્ખેન અદોસેન દુક્ખદસ્સનં હોતિ.

કમ્મપથરાસિવણ્ણના

સુખાદીનિ અત્તનો ન બ્યાપાદેતિ ન વિનાસેતિ પરસ્સ ચાતિ દટ્ઠબ્બં. કમ્મપથતાતંસભાગતાહિ કમ્મપથવસેન.

પસ્સદ્ધાદિયુગલવણ્ણના

દરથો સારમ્ભો, દુક્ખદોમનસ્સપચ્ચયાનં ઉદ્ધચ્ચાદિકાનં કિલેસાનં ચતુન્નં વા ખન્ધાનં એતં અધિવચનં. ઉદ્ધચ્ચપ્પધાના કિલેસા ઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસા, ઉદ્ધચ્ચં વા આદિં કત્વા સબ્બકિલેસે સઙ્ગણ્હાતિ. સુવણ્ણવિસુદ્ધિ વિયાતિ યથા સુવણ્ણવિસુદ્ધિ અલઙ્કારવિકતિવિનિયોગક્ખમા, એવં અયમ્પિ હિતકિરિયાવિનિયોગક્ખમા.

સમં, સમન્તતો વા પકારેહિ જાનનં સમ્પજઞ્ઞં. ચેતિયવન્દનાદિઅત્થં અભિક્કમાદીસુ અત્થાનત્થપરિગ્ગણ્હનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. સતિ ચ અત્થે સપ્પાયાસપ્પાયરૂપાદિપરિગ્ગણ્હનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં. ગોચરગામાભિક્કમનાદીસુ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમનાદીનં ધાતુઆદિવસેન પવિચયો અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. સબ્બકમ્મટ્ઠાનભાવનાનુયુત્તાનં સબ્બયોગીનં સબ્બદા ઉપકારકા ઇમે દ્વે ધમ્મા પારિપન્થકહરણતો ભાવનાવડ્ઢનતો ચ. યથાહ ‘‘દ્વે ધમ્મા બહુકારા સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૨). યુગે નદ્ધા વિયાતિ યુગનદ્ધા, અઞ્ઞમઞ્ઞં નિમિત્તભાવેન સમં પવત્તાતિ અત્થો. ‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૭૦; પટિ. મ. ૨.૧) હિ સુત્તે એતેસં યુગનદ્ધતા વુત્તા. સબ્બકુસલધમ્મેસુ લીનુદ્ધચ્ચાભાવો એતેહિ દ્વીહિ સમં યુત્તેહીતિ ‘‘વીરિયસમાધિયોજનત્થાયા’’તિ આહ, યોગવચનત્થાયાતિ અત્થો.

યેવાપનકવણ્ણના

રૂપાભાવેનાતિ રુપ્પનાભાવેન. ધમ્માતિ એતસ્સ અત્થો સભાવતો ઉપલબ્ભમાનાતિ. મેત્તાપુબ્બભાગોતિ અપ્પનાપ્પત્તાય મેત્તાય પુબ્બભાગો, પરિકમ્મમેત્તા એતસ્મિં ચિત્તે અત્થીતિ અત્થો. વિરતિવસેનાતિ વચીપવત્તિયા ન પૂરેતિ, કિન્તુ વિરતિયોગેનાતિ અત્થો. અપણ્ણકઙ્ગાનીતિ અવિરદ્ધઙ્ગાનિ. યથા તથા વા આરમ્મણે વિનિચ્છયનં અધિમુચ્ચનં. ન હિ અનધિમુચ્ચન્તો પાણાતિપાતાદીસુ દાનાદીસુ વા પવત્તતિ, સદ્ધા પન પસાદનીયેસુ પસાદાધિમોક્ખોતિ અયમેતેસં વિસેસો. દારકસ્સ વિય ઇતો ચિતો ચ સંસપ્પનસ્સ કરિસ્સામિ ન કરિસ્સામીતિ અવિનિચ્છયસ્સ પટિપક્ખકિરિયા અસંસપ્પનં. પુરિમમનતોતિ ભવઙ્ગતો. વિસદિસં વીથિજવનં મનં કરોતીતિ મનસિકારસામઞ્ઞેન વીથિજવનપટિપાદકે દસ્સેતિ. તેસુ ધમ્મેસૂતિ ચિત્તચેતસિકધમ્મેસુ. અતદારમ્મણત્તેપિ હિ તેસુ સમપ્પવત્તેસુ ઉદાસીનભાવતો તત્રમજ્ઝત્તતાતિ વુચ્ચતિ. અલીનાનુદ્ધતપ્પવત્તિપચ્ચયત્તા ઊનાધિકનિવારણરસા. કાયદુચ્ચરિતાદિવત્થૂનન્તિ પાણાદીનં. અમદ્દના મદ્દનપટિપક્ખભાવોવ.

તંતંરાસિકિચ્ચવસેન વિભાગરહિતા અવિભત્તિકા. એત્થાતિ એતેસુ સવિભત્તિકેસુ દુતિયટ્ઠાનાદીસુપિ ભાજિયમાનેસુ અપુબ્બં નત્થીતિ અત્થો. પદં પૂરિતન્તિ ઝાનાદિપદં પઞ્ચકાદિવસેન પૂરિતં. પઞ્ચ હિ અઙ્ગાનિ ઝાનપદસ્સ અત્થો, તેસુ એકસ્મિઞ્ચ ઊને ઝાનપદં ઊનં હોતીતિ. પદસમૂહો પદકોટ્ઠાસો વા તં તમેવ વા પદં, અવુત્તં હાપિતં નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘પૂરિત’’ન્તિ. વુત્તસ્મિઞ્ઞેવ વુચ્ચમાને અનેકેસં પુરિસસદ્દાનં વિય કોચિ સમ્બન્ધો નત્થીતિ મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘અનનુસન્ધિકા કથા’’તિ. અન્તરન્તરા વુત્તસ્મિઞ્ઞેવ વુચ્ચમાને અનુક્કમેન ધમ્મા કથિતા ન હોન્તીતિ આહ ‘‘ઉપ્પટિપાટિયા’’તિ. ફસ્સપઞ્ચમકરાસિ સબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણવસેન ચતુક્ખન્ધતપ્પચ્ચયસઙ્ગહવસેન ચ વુત્તો. યથાવુત્તેસુ પન રાસીસુ એકરાસિકિચ્ચસ્સપિ અભાવા છન્દાદયો યેવાપનકવસેન વુત્તા. વુત્તાનમ્પિ ચ ધમ્માનં યથા વેદનાદીનં ઝાનઙ્ગાદિભાવો વુત્તો, ન એવં સોવચસ્સતાકલ્યાણમિત્તતાદિવિસેસો વુત્તોતિ તસ્સ સઙ્ગણ્હનત્થં કેચિ ધમ્મે વિસું ઠપેત્વા તે ચ તઞ્ચ વિસેસં ‘‘યે વા પના’’તિ આહ. વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વા સાવસેસે ધમ્મે વત્વા ‘‘યે વા પના’’તિ વુત્તં.

યેવાપનકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધમ્મુદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.