કામાવચરકુસલપદભાજનીયવણ્ણના

૧. ‘‘યે વા પન…પે… અરૂપિનો ધમ્મા’’તિ ઇદં ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિ એવમાદિકં વિય ન વિસું ‘‘તેપિ હોન્તી’’તિ હોતિ-સદ્દેન સમ્બન્ધં કત્વા વુત્તં, ઉદ્દિટ્ઠાવસેસે ચ પન ગહેત્વા ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા’’તિ અપ્પેતું વુત્તન્તિ અપ્પનાય અવરોધિતં. એવઞ્ચ કત્વા નિદ્દેસેપિ એતસ્સ પદભાજનીયં ન વુત્તન્તિ. સરૂપેન પન અદસ્સિતત્તા ‘‘અત્થી’’તિ વત્વા દુતિયેન હોતિ-સદ્દેન સમ્બન્ધો નિદ્દેસો ચ ન કતો, સઙ્ખેપેન પન ઉદ્દિસિત્વા સઙ્ખેપેનેવ યે વા પન ધમ્મા નિદ્દિટ્ઠાતિ એતસ્સ ધમ્મસ્સ ઉદ્દેસે અવરોધો યુત્તો. ધમ્મનિદ્દેસે ચ નિદ્દેસાવસાને વુત્તસ્સાતિ.

પુચ્છાપરિચ્છેદવચનેનેવ પુચ્છાભાવે વિઞ્ઞાતે પુચ્છાવિસેસઞાપનત્થં આહ ‘‘અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા’’તિ. પઞ્ચવિધા હીતિ મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨; મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૮) આગતા પુચ્છા દસ્સેતિ. લક્ખણન્તિ ઞાતું ઇચ્છિતો યો કોચિ સભાવો. અઞ્ઞાતન્તિ યેન કેનચિ ઞાણેન અઞ્ઞાતભાવં આહ. અદિટ્ઠન્તિ દસ્સનભૂતેન ઞાણેન પચ્ચક્ખં વિય અદિટ્ઠતં. અતુલિતન્તિ ‘‘એત્તકં ઇદ’’ન્તિ તુલાભૂતાય પઞ્ઞાય અતુલિતતં. અતીરિતન્તિ તીરણભૂતાય પઞ્ઞાય અકતઞાણકિરિયાસમાપનતં. અવિભૂતન્તિ ઞાણસ્સ અપાકટભાવં. અવિભાવિતન્તિ ઞાણેન અપાકટીકતભાવં. અદિટ્ઠં જોતીયતિ એતાયાતિ અદિટ્ઠજોતના. અનુમતિયા પુચ્છા અનુમતિપુચ્છા. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે’’તિઆદિપુચ્છાય હિ ‘‘કા તુમ્હાકં અનુમતી’’તિ અનુમતિ પુચ્છિતા હોતિ. કથેતુકમ્યતાતિ કથેતુકમ્યતાય.

પભેદતો ધમ્માનં દેસનન્તિ માતિકાદેસનં આહ. તત્થ હિ પુરતો કુસલાદિકે પભેદે વત્વા પચ્છતો ધમ્મા વુત્તાતિ ‘‘પભેદવન્તદસ્સનત્થ’’ન્તિ નિદ્દેસં આહ. ઇદં વુત્તં હોતિ – માતિકાય સવિસેસના ધમ્મા વુત્તા, તે ચ વિસેસિતબ્બત્તા પધાના, પધાનઞ્ચ ઇતિકત્તબ્બતાય યુજ્જતીતિ ધમ્માનમેવ પધાનાનં પુચ્છિતબ્બતા વિસ્સજ્જિતબ્બતા ચ હોતિ, તસ્મા તે પુચ્છિતબ્બે દસ્સેતું ‘‘કતમે ધમ્મા’’તિ વુત્તં, તે પન વિસેસવન્તો પુચ્છિતાતિ દસ્સેતું પુન ‘‘કુસલા’’તિ વુત્તન્તિ એવં પભેદવન્તદસ્સનત્થં અયં પદાનુક્કમો કતોતિ. ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા’’તિ વિસ્સજ્જનેપિ એવમેવ યોજના કાતબ્બા. ‘‘પભેદતો ધમ્માનં દેસનં દીપેત્વા’’તિ એતસ્સ અત્થં વિવરિતું ‘‘ઇમસ્મિઞ્હી’’તિઆદિમાહ. અનેકપ્પભેદા દેસેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. તસ્માતિ અવોહારદેસનતો ધમ્માનમેવ દેસેતબ્બત્તા તેસઞ્ચ ઘનવિનિબ્ભોગપટિસમ્ભિદાઞાણાવહનતો પભેદવન્તાનં દેસેતબ્બત્તા ‘‘કુસલા…પે… દીપેત્વા’’તિ એતેન સમ્બન્ધો. એવમેવ હિ યથાવુત્તદીપનસ્સ હેતું સકારણં પકાસેતું પુન ‘‘ધમ્માયેવા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ. ધમ્માતિ સામઞ્ઞમત્તવચનેન સમૂહાદિઘનવસેન એકત્તગ્ગહણં હોતીતિ એકત્તવિનિબ્ભોગકરણં ઘનવિનિબ્ભોગઞાણં આવહતિ પભેદદેસના, તથા કુસલાદિધમ્માનં અબ્યાકતાદિઅત્થાનઞ્ચ દીપનતો ધમ્મપટિસમ્ભિદાદિઞાણઞ્ચ આવહતિ. ‘‘પભેદવન્તદસ્સનત્થ’’ન્તિ એતં વિવરિતું ‘‘ઇદાનિ યે તેના’’તિઆદિમાહ. પભેદ…પે… યુજ્જતિ ઇતિકત્તબ્બતાયુત્તસ્સ વિસેસનત્તા. અથ વા ઉદ્દેસો ધમ્મપ્પધાનો, પુચ્છા સંસયિતપ્પધાના, ન ચ ધમ્મભાવો સંસયિતો, કુસલાદિભેદો પન સંસયિતોતિ નિચ્છિતસંસયિતવસેનાયં પદાનુક્કમો કતો.

એત્થાતિ એતસ્મિં વચને. કિમત્થમાહ ભગવાતિ તં દસ્સેતું આહ ‘‘સમયે નિદ્દિસિ ચિત્ત’’ન્તિ. પરિયોસાનેતિ સમયે ચિત્તનિદ્દેસસ્સ ‘‘યસ્મિં…પે… આરબ્ભા’’તિ એતસ્સ પરિયોસાને. તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં ચિત્તુપ્પાદસમયે. ચિત્તેન સમયં નિયમેત્વાન અથ પચ્છા બોધેતુન્તિ સમ્બન્ધો. વિજ્જમાનેપિ ભોજનગમનાદિસમયનાનત્તે સમવાયાદિનાનત્તે ચ યથાવુત્તચિત્તનિયમિતા વિસેસિતા અઞ્ઞસ્મિં સમયે યથાધિપ્પેતાનં ફસ્સાદીનં અભાવા ચિત્તનિયમિતે સમયે ફસ્સાદયો બોધેતું વિસેસનમેવ તાવ ચિત્તં દસ્સેતું સમયે ચિત્તં નિદ્દિસીતિ અત્થો. વિસેસિતબ્બોપિ હિ સમયો અત્તનો ઉપકારત્થં વિસેસનભાવં આપજ્જતિ, વિસેસનભૂતઞ્ચ ચિત્તં તદુપકારત્થં વિસેસિતબ્બભાવન્તિ. સન્તતિઘનાદીનં અયં વિસેસો – પુરિમપચ્છિમાનં નિરન્તરતાય એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ સન્તતિઘનતા, તથા ફસ્સાદીનં એકસમૂહવસેન દુબ્બિઞ્ઞેય્યકિચ્ચભેદવસેન એકારમ્મણતાવસેન ચ એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ સમૂહાદિઘનતાતિ.

કાલઞ્ચ સમયઞ્ચાતિ યુત્તકાલઞ્ચ પચ્ચયસામગ્ગિઞ્ચ. ખણોતિ ઓકાસો. તથાગતુપ્પાદાદિકો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો તપ્પચ્ચયપટિલાભહેતુત્તા. ખણો એવ ચ સમયો. યો ‘‘ખણો’’તિ ચ ‘‘સમયો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, સો એકોવાતિ અત્થો. મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. સમયોપિ ખોતિ સિક્ખાપરિપૂરણસ્સ હેતુપિ. સમયપ્પવાદકેતિ દિટ્ઠિપ્પવાદકે. તત્થ હિ નિસિન્ના તિત્થિયા અત્તનો અત્તનો સમયં પવદન્તીતિ. અત્થાભિસમયાતિ હિતપટિલાભા. અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, અભિસમયો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ પીળનાદીનિ અભિસમિતબ્બભાવેન એકીભાવં ઉપનેત્વા વુત્તાનિ, અભિસમયસ્સ વા પટિવેધસ્સ વિસયભૂતો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ તાનેવ તથા એકત્તેન વુત્તાનિ. તત્થ પીળનં દુક્ખસચ્ચસ્સ તંસમઙ્ગિનો હિં સનં અવિપ્ફારિકતાકરણં. સન્તાપો દુક્ખદુક્ખતાદિભાવેન સન્તાપનં પરિદહનં.

‘‘ઇધા’’તિ વચનં અકુસલેસુ અબ્યાકતેસુ ચ કેસુચિ ખણસ્સ અસમ્ભવતો. નનુ કુસલાનઞ્ચ નવમેન ખણેન વિના ઉપ્પત્તિ હોતીતિ? નો ન હોતિ, ન પન નવમો એવ ખણો, ચતુચક્કાનિપિ ખણોતિ વુત્તાનિ. સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન અત્તસમ્માપણિધિખણમન્તરેન નત્થિ કુસલસ્સ ઉપ્પત્તીતિ ખણો ઇધ ગહિતો. ઇન્દ્રિયવિસયમનસિકારાધીનં વિઞ્ઞાણન્તિ એવમાદિ સાધારણફલં દટ્ઠબ્બં. નવમોતિ અટ્ઠક્ખણે ઉપાદાય વુત્તં. ચતુચક્કં વત્તતીતિ પુન પતિરૂપદેસવાસાદિસમ્પત્તિ ચતુચક્કં વિપરિવત્તતીતિ અત્થો. ઓકાસભૂતાનીતિ અત્તનો નિબ્બત્તિયા ‘‘ઇદાનિ ઉપ્પજ્જન્તુ કુસલાની’’તિ અનુમતિદાનં વિય ભૂતાનિ.

ચિત્તકાલોતિ ધમ્મેનેવ સતા કાલો વિસેસિતો, ન તસ્સ પવત્તિત્થ પવત્તિસ્સતિ પવત્તતીતિ એતેન અવત્થાવિસેસેન, નાપિ તસ્સ વિજાનનકિચ્ચેન, તસ્મા એવંવિધે ધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તોતિ વુત્તો. કમપ્પવત્તા વિસેસા એવ પટિપાટીતિ બીજભાવો ચ પટિપાટીતિ વત્તુમરહતીતિ ઇમિનાધિપ્પાયેન ‘‘બીજકાલોતિ ધમ્મપટિપાટિં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો’’તિ આહ. ધમ્મપટિપાટિં વાતિ અટ્ઠકલાપધમ્મે સન્ધાયાહ. સઞ્ચિતા વિય ગય્હમાનકાલા એવ કાલસઞ્ચયો, યથા વા તથા વા કાલોતિ એકં સભાવં ગહેત્વા અભિનિવેસં કરોન્તસ્સ તદભિનિવેસનિસેધનત્થં ‘‘સો પનેસ સભાવતો અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞત્તિમત્તકો’’તિ આહ. ઞત્વા વિઞ્ઞેય્યોતિ સમ્બન્ધો. ઇતરો પન હેતૂતિ એસ સમયો પચ્ચયોવ વિઞ્ઞેય્યો. એત્થાતિ એતસ્મિં અધિકારે ન હેતુહેતુ સાધારણહેતુ ચાતિ અત્થો. સમવાયો પચ્ચયસામગ્ગી, હેતુ પન એકેકો પચ્ચયોતિ અયમેતેસં વિસેસો વેદિતબ્બો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અનેકપચ્ચયદસ્સનેન તંતંદ્વારિકાનં કુસલાનઞ્ચ તપ્પચ્ચયતં દસ્સેતિ.

પરિગ્ગહો કતો અટ્ઠકથાચરિયેહિ. એકકારણવાદોતિ પકતિકારણવાદો, ઇસ્સરકારણવાદો વા. અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખોતિ અવયવાનં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખતાય સમુદાયો વુત્તો. અપેક્ખા ચ યાવ સહાયકારણસમાગમો ન હોતિ, તાવ ફલસ્સ અનિપ્ફાદનં સમાગમે નિપ્ફાદનસમત્થસ્સ નિપ્ફાદનઞ્ચ. સમાગમો ચ યેસુ યુજ્જમાનેસુ નિબ્યાપારેસુપિ ફલસ્સ પવત્તિ, તેસં સબ્ભાવોતિ.

અસામગ્ગી…પે… પત્તિતોતિ ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારાનં અસમવેતાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ અહેતુભાવે સતિ સમવેતાનઞ્ચ તંસભાવાવિનિવત્તિતો હેતુભાવાનાપત્તિતોતિ અત્થો. ન હિ સભાવન્તરં અઞ્ઞેન સહિતં સભાવન્તરં હોતીતિ. એકસ્મિન્તિ અન્ધસતે એકેકસ્મિં અન્ધેતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથા યથારુતવસેન અત્થે ગય્હમાને એકસ્સ અન્ધસ્સ દસ્સનાસમત્થતા સબ્બેસમ્પિ ન હોતિ, નાપિ એકસ્સ અસમત્થતાય સબ્બેસમ્પિ અસમત્થતા વુત્તા, કિન્તુ સબ્બેસં વિસું અસમત્થતાય એવાતિ ઉપમાવચનં ન યુજ્જેય્ય, નાપિ ઉપમોપમિતબ્બસમ્બન્ધો. ન હિ ઉપમિતબ્બેસુ ચક્ખાદીસુ એકસ્સ અસમત્થતાય સબ્બેસમ્પિ અસમત્થતા વુત્તા, કિન્તુ સબ્બેસં વિસું અસમત્થતાય સહિતાનં અસમત્થતાતિ. અન્ધસતં પસ્સતીતિ ચ અન્ધસતં સહિતં પસ્સતીતિ અધિપ્પાયો અઞ્ઞથા વુત્તનયેન ઉપમિતબ્બાસમાનતાપત્તિતો. સાધા…પે… ઠિતભાવોતિ યેસુ વિજ્જમાનેસુ ફલપ્પવત્તિ તેસં સમોધાને, યથા પવત્તમાનેસુ તેસુ ફલપ્પવત્તિ, તથા પવત્તિમાહ. ન યેસં કેસઞ્ચિ અનેકેસં સમોધાનમત્તં સામગ્ગી. ન હિ સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બસમોધાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ, કટ્ઠકપાલપાસાણસમોધાનં વા સોતવિઞ્ઞાણસ્સ હેતૂતિ. તન્તિ તં દસ્સનં. અસા…પે… સિદ્ધોતિ નાયમત્થો સાધેતબ્બો વિસું અહેતૂનં ચક્ખાદીનં સહિતાનં હેતુભાવસ્સ પચ્ચક્ખસિદ્ધત્તાતિ અત્થો. ન હિ પચ્ચક્ખસિદ્ધે યુત્તિમગ્ગનં યુત્તન્તિ.

મનુસ્સત્તાદીનં ખણાવયવાનં સામગ્ગી ખણસામગ્ગી, તં વિના સો નવમચક્કસમ્પત્તિસઙ્ખાતો ખણો નત્થિ. સા એવ હિ ખણસામગ્ગી સો ખણોતિ અત્થો. ખણ…પે… દીપેતિ અત્તનો દુલ્લભતાયાતિ અત્થો. ખણત્થો વા સમયસદ્દો ખણસઙ્ખાતો સમયોતિ વુત્તો. સો યસ્મિં દુલ્લભે ખણે સતીતિ ઇમસ્સત્થસ્સ વિભાવનવસેન તદાયત્તાય કુસલુપ્પત્તિયા દુલ્લભભાવં દીપેતિ. એતેનુપાયેન સમવાય…પે… વુત્તિં દીપેતીતિ એત્થ ઇતો પરેસુ ચ યોજના તસ્સ તસ્સ તંતંદીપને કાતબ્બા.

તસ્સ પુરિસસ્સાતિ ‘‘સેય્યથાપિ ભિક્ખવે ચત્તારો દળ્હધમ્મા ધનુગ્ગહા સિક્ખિતા કતહત્થા કતુપાસના ચતુદ્દિસા ઠિતા અસ્સુ, અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ‘અહં ઇમેસં…પે… કતુપાસનાનં કણ્ડે ખિત્તે ખિત્તે અપ્પતિટ્ઠિતે પથવિયં ગહેત્વા આહરિસ્સામી’’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૨૮) એવં વુત્તજવનપુરિસસ્સ. તાવ પરિત્તકોતિ ગમનસ્સાદાનં દેવપુત્તાનં હેટ્ઠુપરિયાયેન પટિમુખં ધાવન્તાનં સિરસિ પાદે ચ બદ્ધખુરધારાસન્નિપાતતો ચ પરિત્તતરો કાલો. કાલસઙ્ખાતો સમયો ચિત્તપરિચ્છિન્નો વુચ્ચમાનો તેનેવ પરિચ્છેદકચિત્તેન ‘‘એવં પરિત્તો અહ’’ન્તિ અત્તનો પરિત્તતં દીપેતિ. યથા ચાહં, એવં સબ્બો કુસલચિત્તપ્પવત્તિકાલોતિ તસ્સ પરિત્તતં દીપેતિ. સદ્દસ્સ દીપના વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા.

પકતિવાદીનં મહતો વિય અણુવાદીનં દ્વિઅણુકસ્સ વિય ચ એકસ્સેવ. હેતુ…પે… વુત્તિતં દીપેતીતિ પચ્ચયાયત્તવુત્તિદીપનતો તપ્પરભાવા હેતુસઙ્ખાતસ્સ પરાયત્તવુત્તિદીપનતા વુત્તા. સતિ પન પચ્ચયાયત્તભાવે પચ્ચયસામગ્ગીઆયત્તતા સમવાયસઙ્ખાતેન દીપિયતીતિ અતપ્પરભાવતો તસ્સ તંદીપનતા ન વુત્તા. અનેન સમયેન કત્તુભૂતેન, અનેન સમયેન વા કરણભૂતેન ભગવતા પટિસેધિતોતિ અત્થો. એસ નયો પુરિમાસુ દીપનાસુ.

અધિકરણવસેનાતિ આધારવસેન. એત્થાતિ કાલસમૂહસઙ્ખાતે સમયે ગહિતેતિ અત્થો. કાલોપિ હિ ચિત્તપરિચ્છિન્નો સભાવતો અવિજ્જમાનોપિ આધારભાવેનેવ સઞ્ઞાતો ‘‘અધિકરણ’’ન્તિ વુત્તો તંખણપ્પવત્તાનં તતો પુબ્બે પરતો ચ અભાવા. ભાવોતિ કિરિયા. કિરિયાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં. યથા ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતોતિ દોહનકિરિયા ગમનકિરિયાય લક્ખણં હોતિ, એવમિહાપિ ‘‘યસ્મિં સમયે તસ્મિં સમયે’’તિ ચ વુત્તે સતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયમાનો એવ હોતિ અઞ્ઞકિરિયાસમ્બન્ધાભાવેન પદત્થસ્સ સત્તાવિરહાભાવતોતિ સમયસ્સ સત્તાકિરિયાય ચિત્તુપ્પાદકિરિયા ફસ્સાદિભવનકિરિયા ચ લક્ખીયતીતિ ઉભયત્થ સમયસદ્દે ભુમ્મનિદ્દેસો કતો લક્ખણભૂતભાવયુત્તોતિ.

ઉદ્દાનતોતિ ઉદ્દેસતો સઙ્ખેપતો. કિલેસકામો વત્થુકામભાવં ભજન્તો કામનીયવસેન ભજતિ, ન કામનવસેનાતિ કામનવસેન કિલેસકામો એવ હોતિ, ન વત્થુકામો. દુવિધોપેસોતિ વચનેન દુવિધસ્સપિ સહિતસ્સ અવચરણપ્પદેસં સઙ્ગણ્હાતિ. તેન વત્થુકામસ્સેવ પવત્તિદેસો રૂપારૂપધાતુદ્વયં અપનીતં હોતિ. નનુ ચ દુવિધોપિ સહિતો રૂપારૂપધાતૂસુ પવત્તતિ રૂપારૂપાવચરધમ્માનં વત્થુકામત્તા તદારમ્મણાનં રૂપારૂપરાગાનઞ્ચ કિલેસકામભાવસિદ્ધિતોતિ? તં ન, બહલકિલેસસ્સ કામરાગસ્સ કિલેસકામભાવેન ઇધ સઙ્ગહિતત્તા. એવઞ્ચ કત્વા રૂપારૂપધાતૂસુ પવત્તમાનેસુ કામાવચરધમ્મેસુ નિકન્તિ ઇધ ન સઙ્ગહિતા સુખુમત્તા. ‘‘ઉદ્દાનતો દ્વે કામા’’તિ સબ્બકામે ઉદ્દિસિત્વાપિ હિ ‘‘દુવિધોપેસો’’તિ એત્થ તદેકદેસભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞસહિતતાપરિચ્છિન્ના કામરાગતબ્બત્થુકધમ્માવ સઙ્ગહિતાતિ, નિરવસેસો વા કિલેસકામો કામરાગો કામતણ્હારૂપતણ્હાઅરૂપતણ્હાનિરોધતણ્હાભેદો ઇધ પવત્તતીતિ અનવસેસપ્પવત્તિતં સન્ધાય ‘‘દુવિધોપેસો’’તિ વુત્તં, વત્થુકામોપિ ચ અપ્પકો ઇધાપિ ન વત્તતિ રૂપારૂપાવચરવિપાકમત્તો, તથાપિ પરિપુણ્ણવત્થુકામત્તા કામાવચરધમ્માવ ઇધ ગહિતા. એવઞ્ચ કત્વા સસત્થાવચરોપમા યુત્તા હોતિ. ‘‘રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’’તિ (ધ. સ. ૧૬૩; વિભ. ૬૨૫) એત્થ રૂપભવો ઉત્તરપદલોપં કત્વા ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુત્તો, એવમિધાપિ ઉત્તરપદલોપો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞથા હિ ચિત્તં કામાવચરાવચરન્તિ વુચ્ચેય્યાતિ. આરમ્મણકરણવસેનાતિઆદિકે ‘‘કામો’’તિ સબ્બં તણ્હમાહ, તસ્મા ‘‘કામઞ્ચેસા’’તિઆદિ વુત્તં, ‘‘કામે અવચારેતીતિ કામાવચાર’’ન્તિ વત્તબ્બે ચા-સદ્દસ્સ રસ્સત્તં કતં.

રુળ્હિસદ્દેનાતિ ઞાણસમ્પયુત્તેસુ રુળ્હેન સદ્દેન, ઞાણસમ્પયુત્તેસુ વા પવત્તિત્વા અનવજ્જસુખવિપાકતાય તંસદિસેસુ ઞાણવિપ્પયુત્તેસુ રુળ્હેન સદ્દેન. અથ વા કિઞ્ચિ નિમિત્તં ગહેત્વા સતિપિ અઞ્ઞસ્મિં તંનિમિત્તયુત્તે કિસ્મિઞ્ચિદેવ વિસયે સમ્મુતિયા ચિરકાલતાવસેન નિમિત્તવિરહેપિ પવત્તિ રુળ્હિ નામ યથા ‘‘મહિયં સેતીતિ મહિંસો, ગચ્છન્તીતિ ગાવો’’તિ, એવં કુસલસદ્દસ્સપિ રુળ્હિભાવો વેદિતબ્બો. પઞ્ઞાનિદ્દેસે ‘‘કોસલ્લ’’ન્તિ અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૬) વુત્તં, તસ્સ ચ ભાવા કુસલસદ્દપ્પવત્તીતિ કોસલ્લયોગા કુસલન્તિ અયં અભિધમ્મપરિયાયો હોતિ. કુસલન્તિ કુસલભાવં આહ.

વિપાકાદીનં અવજ્જપટિપક્ખતા નત્થીતિ કુસલમેવ અનવજ્જલક્ખણં વુત્તં. અનવજ્જલક્ખણમેવાતિ સુખવિપાકસભાવસ્સ લક્ખણભાવનિવારણત્થં અવધારણં કતં, તંનિવારણઞ્ચ તસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાનતં વત્થુકામતાય કતં. સમ્પત્તિઅત્થેન રસેન વોદાનભાવરસં. ફલટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન ઇટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં. સભાવો કક્ખળાદિફુસનાદિકો અસાધારણો. સામઞ્ઞં સાધારણો અનિચ્ચાદિસભાવો. ઇધ ચ કુસલલક્ખણં સબ્બકુસલસાધારણસભાવત્તા સામઞ્ઞં દટ્ઠબ્બં, અકુસલાદીહિ અસાધારણતાય સભાવો વા. ઉપટ્ઠાનાકારોતિ ગહેતબ્બભાવેન ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠહનાકારો. ફલં પન અત્તનો કારણં પટિચ્ચ તપ્પટિબિમ્બભાવેન, પટિમુખં વા ઉપટ્ઠાતીતિ પચ્ચુપટ્ઠાનં.

વિજાનાતીતિ સઞ્ઞાપઞ્ઞાકિચ્ચવિસિટ્ઠં વિસયગ્ગહણં આહ. સબ્બચિત્તસાધારણત્તા યત્થ યત્થ યથા યથા અત્થો લબ્ભતિ, તત્થ તત્થ તથા તથા ગહેતબ્બોતિ. યં આસેવનપચ્ચયભાવેન ચિનોતિ, યઞ્ચ કમ્મુના અભિસઙ્ખતત્તા ચિતં, તં તથા ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. યં પન તથા ન હોતિ, તં પરિત્તકિરિયદ્વયં અન્તિમજવનઞ્ચ લબ્ભમાનચિન્તનવિચિત્તતાદિવસેન ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વેદિતબ્બં. હસિતુપ્પાદો પન અઞ્ઞજવનગતિકોવ. ચિત્તાનં પનાતિ વિચિત્રાનન્તિ અત્થો. તદન્તોગધત્તા હિ સમુદાયવોહારેન અવયવોપિ ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ યથા પબ્બતનદીસમુદ્દાદિએકદેસેસુ દિટ્ઠેસુ પબ્બતાદયો દિટ્ઠાતિ વુચ્ચન્તીતિ. ચરણં નામ ગહેત્વા ચરિતબ્બચિત્તપટો. રૂપાનીતિ બિમ્બાનિ.

અજ્ઝત્તિકન્તિ ઇન્દ્રિયબદ્ધં વદતિ. ચિત્તકતમેવાતિ ચિત્તસ્સ મૂલકારણતં સન્ધાય વુત્તં. કમ્મસ્સ હેતં ચિત્તં કારણન્તિ. તં પન અત્થં વિભાવેતું ‘‘કાયકમ્માદિભેદ’’ન્તિઆદિમાહ. લિઙ્ગનાનત્તન્તિ સણ્ઠાનનાનત્તં, ભિન્નસણ્ઠાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગવતો સરીરસ્સ વા નાનત્તં. વોહારવસેન ઇત્થિપુરિસાદિભાવેન વોહરિતબ્બેસુ પત્થનાવિસેસા ઉપ્પજ્જન્તિ, તતો કમ્મવિસેસા. એવમિદં કમ્મનાનત્તં વોહારનાનત્તતો હોતિ. અપા…પે… કાદિતાતિ એવમાદીસુ આદિ-સદ્દેહિ ગતિયા ઉપપત્તિયા અત્તભાવે લોકધમ્મેસુ ચ નાનાકરણાનિ સુત્તાગતાનિ સઙ્ગણ્હાતિ.

કમ્મનાનત્તાદિવસેનાતિ એત્થ કુસલાકુસલવસેન કમ્મનાનત્તં વેદિતબ્બં. વિસદિસસભાવતા હિ નાનત્તન્તિ. કુસલકમ્મસ્સ દાનાદિવસેન કાયસુચરિતાદિભાવેન ચ પુથુત્તં, અકુસલકમ્મસ્સ ચ મચ્છરિયાદીહિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ ચ પુથુત્તં વેદિતબ્બં. બહુપ્પકારતા હિ પુથુત્તન્તિ. અન્નદાનાદિવસેન દાનાદીનં પાણાતિપાતાવિરતિઆદિવસેન કાયસુચરિતાદીનં આવાસમચ્છરિયાદિવસેન મચ્છરિયાદીનં પાણાતિપાતાદિવસેન કાયદુચ્ચરિતાદીનઞ્ચ પભેદો વેદિતબ્બો. એકેકસ્સ હિ પકારસ્સ ભેદો પભેદોતિ. નાનત્તાદીનં વવત્થાનં તથા તથા વવત્થિતતા નિચ્છિતતા. એતેનુપાયેન લિઙ્ગનાનત્તાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. કમ્મનાનત્તાદીહિ નિબ્બત્તાનિ હિ તાનીતિ.

પચ્ચુપ્પન્નસ્સ લિઙ્ગસ્સ કમ્મતો પવત્તિં તદનુક્કમેન પચ્ચુપ્પન્નકમ્મસ્સ નિપ્ફત્તિઞ્ચ દસ્સેત્વા તતો અનાગતલિઙ્ગનાનત્તાદિનિપ્ફત્તિદસ્સનેન સંસારં ઘટેન્તો ‘‘કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમેન કમ્મવચનેન અવિજ્જાસઙ્ખારા, લિઙ્ગાદિવચનેન વિઞ્ઞાણાદીનિ ભવપરિયોસાનાનિ, ગતિઆદિવચનેન જાતિજરામરણાનિ ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. તત્થ ગતીતિ નિરયાદયો પઞ્ચ ગતિયો વુચ્ચન્તિ, તાસં નાનાકરણં અપદાદિભાવો. તા હિ તથા ભિન્નાતિ. ઉપપત્તીતિ ગોમહિંસાદિખત્તિયાદિચાતુમહારાજિકાદિઉપપત્તિયો, તાસં નાનાકરણં ઉચ્ચાદિતા. ખત્તિયો એવ હિ એકચ્ચો કુલભોગઇસ્સરિયાદીહિ ઉચ્ચો હોતિ, એકચ્ચો નીચો. તેહિ એવ હીનતાય હીનો, પધાનભાવં નીતતાય પણીતો, અડ્ઢતાય સુગતો, દલિદ્દતાય દુગ્ગતો. કુલવસેન વા ઉચ્ચનીચતા, ઇસ્સરિયવસેન હીનપણીતતા, ભોગવસેન સુગતદુગ્ગતતા યોજેતબ્બા. સુવણ્ણદુબ્બણ્ણતાતિ ઓદાતસામાદિવણ્ણસુદ્ધિઅસુદ્ધિવસેન વુત્તં. સુજાતદુજ્જાતતાતિ નિગ્રોધપરિમણ્ડલાદિઆરોહપરિણાહેહિ લક્ખણેહિ વા અત્તભાવપરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણજાતતાવસેન. સુસણ્ઠિતદુસ્સણ્ઠિતતાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સણ્ઠાનવસેન.

અપરમ્પિ વુત્તં અજ્ઝત્તિકચિત્તસ્સ યથાવુત્તસ્સ ચિત્તકતભાવસાધકં સુત્તં ‘‘કમ્મતો’’તિઆદિ. કમ્મઞ્હિ ચિત્તતો નિબ્બત્તન્તિ તતો નિપ્ફજ્જમાનં સબ્બમ્પિ ચિત્તં ચિત્તકતમેવાતિ સાધેતિ. કમ્મનિબ્બત્તતો લિઙ્ગતો પવત્તમાનલિઙ્ગસઞ્ઞા મૂલકારણતો કમ્મતો આસન્નકારણતો લિઙ્ગતો ચ પવત્તા હોતીતિ ‘‘કમ્મતો…પે… પવત્તરે’’તિ આહ. અથ વા લિઙ્ગઞ્ચ સઞ્ઞા ચ લિઙ્ગસઞ્ઞા, તા યથાસઙ્ખ્યં કમ્મતો લિઙ્ગતો ચ પવત્તરેતિ અત્થો. સઞ્ઞાતો ભેદં ગચ્છન્તીતિ તે ઇત્થિપુરિસાદિલિઙ્ગસઞ્ઞાતો ઇત્થિપુરિસાદિવોહારભેદં ધમ્મા ગચ્છન્તિ, તથા તથા વોહરિતબ્બાતિ અત્થો. ઇમાય ગાથાય અતીતપચ્ચુપ્પન્નદ્ધપટિચ્ચસમુપ્પાદવસેન ચિત્તકતં ચિત્તં દસ્સિતં.

લોકો એવ પજાતત્તા પજાતિ પુરિમપાદસ્સ વિવરણં પચ્છિમપાદો દટ્ઠબ્બો. યથા રથસ્સ આણિ નિબન્ધના, એવં સત્તલોકરથસ્સ કમ્મં નિબન્ધનન્તિ ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં. ઇમાય ચ ગાથાય અદ્ધદ્વયવસેન ચિત્તસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણકતતા દસ્સિતા. કિત્તિન્તિ પરમ્મુખા કિત્તનં પત્થટયસતં. પસંસન્તિ સમ્મુખા પસંસનં થુતિં. કમ્મનાનાકરણન્તિ કમ્મતો નિબ્બત્તનાનાકરણં કમ્મજેહિ અનુમિયમાનં કમ્મસ્સેવ વા નાનાકરણં.

કમ્મસ્સકાતિ કમ્મસયા. કમ્મસ્સ દાયં તેન દાતબ્બં આદિયન્તીતિ કમ્મદાયાદા. અણ્ડજાદીનઞ્ચ યોનીનં કમ્મતો નિબ્બત્તત્તા કમ્મમેવ યોનિ અત્તભાવપટિલાભનિમિત્તં એતેસન્તિ કમ્મયોની. બન્ધનટ્ઠેન કમ્મં બન્ધુ એતેસન્તિ કમ્મબન્ધૂ.

ચિત્તસ્સાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ. તસ્સ પન અલદ્ધોકાસતા અઞ્ઞેન કમ્મેન પટિબાહિતત્તા તદવિપચ્ચનોકાસે પુગ્ગલસ્સ નિબ્બત્તત્તા ચ વેદિતબ્બા. વિજ્જમાનમ્પિ અપરાપરિયવેદનીયકમ્મવિઞ્ઞાણં કાલગતિપયોગાદિસહકારીપચ્ચયવિકલતાય અવસેસપચ્ચયવેકલ્લં દટ્ઠબ્બં. એકચ્ચચિત્તન્તિ ચિત્તેન કત્તબ્બચિત્રેન એકચ્ચભૂતં તેન કત્તબ્બચિત્રમાહ.

અનુભવિત્વા ભવિત્વા ચ અપગતં ભૂતાપગતં. અનુભૂતભૂતતા હિ ભૂતતાસામઞ્ઞેન ભૂતસદ્દેન વુત્તા. સામઞ્ઞમેવ હિ ઉપસગ્ગેન વિસેસીયતીતિ. અનુભૂતસદ્દો ચ કમ્મવચનિચ્છાભાવતો અનુભવકવાચકો દટ્ઠબ્બો. વિકપ્પગાહવસેન રાગાદીહિ તબ્બિપક્ખેહિ ચ અકુસલં કુસલઞ્ચ આરમ્મણરસં અનુભવતિ, ન વિપાકો કમ્મવેગક્ખિત્તત્તા, નાપિ કિરિયા અહેતુકાનં અતિદુબ્બલતાય સહેતુકાનઞ્ચ ખીણકિલેસસ્સ છળઙ્ગુપેક્ખાવતો ઉપ્પજ્જમાનાનં અતિસન્તવુત્તિત્તા. એત્થ ચ પુરિમનયે કુસલાકુસલમેવ વત્તું અધિપ્પાયવસેન ‘‘ભૂતાપગત’’ન્તિ વુત્તં. યં ‘‘ઉપ્પન્નાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૬૫૧-૬૬૨; વિભ. ૩૯૦-૩૯૧) એત્થ ઉપ્પન્નન્તિ ગહેત્વા તંસદિસાનં પહાનં, વુદ્ધિ ચ વુત્તા, પચ્છિમનયે પન ચ-સદ્દેન કુસલાકુસલઞ્ચ આકડ્ઢિત્વા સબ્બં સઙ્ખતં વુત્તં ભૂતાપગતભાવાભિધાનાધિપ્પાયેન.

વિપચ્ચિતું ઓકાસકરણવસેન ઉપ્પતિતં અતીતકમ્મઞ્ચ તતો ઉપ્પજ્જિતું આરદ્ધો અનાગતો વિપાકો ચ ‘‘ઓકાસકતુપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તો. યં ઉપ્પન્નસદ્દેન વિનાપિ વિઞ્ઞાયમાનં ઉપ્પન્નં, તં સન્ધાય ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાન’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧૭, ૨૧૯) વુત્તં. તાસુ તાસુ ભૂમીસૂતિ મનુસ્સદેવાદિઅત્તભાવસઙ્ખાતેસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. તસ્મિં તસ્મિં સન્તાને અનુપ્પત્તિઅનાપાદિતતાય અસમૂહતં. એત્થ ચ લદ્ધભૂમિકં ‘‘ભૂમિલદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં અગ્ગિઆહિતો વિય. ઓકાસકતુપ્પન્નસદ્દેપિ ચ ઓકાસો કતો એતેનાતિ, ઓકાસો કતો એતસ્સાતિ ચ દુવિધત્થેપિ એવમેવ કતસદ્દસ્સ પરનિપાતો વેદિતબ્બો.

સબ્બદા અવત્તમાનમ્પિ ગમિયચિત્તં પટિપક્ખપચ્ચવેક્ખણાય અવિક્ખમ્ભિતત્તા ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તં. અન્તરધાપેતીતિ વિક્ખમ્ભિકા આનાપાનસ્સતિ વિક્ખમ્ભેતિ. અન્તરાયેવાતિ ભૂમિલદ્ધે સભૂમિયં અબ્બોચ્છિન્ને વિચ્છિન્દિત્વાતિ અત્થો. અનતીતં અનનાગતઞ્ચ ખણત્તયેકદેસગતમ્પિ ઉપ્પજ્જમાનં ‘‘ખણત્તયગત’’ન્તિ વુત્તં. દેસનાય પધાનેન ગહિતો અત્થો ‘‘સીસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. લોકિયધમ્મઞ્હિ દેસેતબ્બં પત્વા દેસનાય ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં હોતિ, ધમ્મસભાવં વા સન્ધાયેતં વુત્તં. અકુસલાતિ સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા વુત્તા. ચેતનાતિ કેચિ. અકુસલભાગિયાતિ રાગાદયો એકન્તઅકુસલા. અકુસલપક્ખિકાતિ ફસ્સાદયોપિ તપ્પક્ખિકા. મનો તેસં ધમ્માનં પઠમં ઉપ્પજ્જતીતિ સહજાતોપિ મનો સમ્પયુત્તે સઙ્ગણ્હિત્વા અધિપતિભાવેન પવત્તમાનો પઠમં ઉપ્પન્નો વિય હોતીતિ એવં વુત્તો. સમ્પયુત્તાપિ તદનુવત્તનતાય અન્વદેવ અકુસલા ધમ્માતિ વુત્તા, અનન્તરપચ્ચયમનં વા સન્ધાય મનોપુબ્બઙ્ગમતા વુત્તા. ચિત્તેન નીયતીતિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં સન્ધાયાહ, તણ્હાસમ્પયુત્તં વા. પભસ્સરન્તિ સભાવપણ્ડરતં સન્ધાયાહ. અરક્ખિતેતિ સતિયા અનુનયપટિઘાદીહિ અરક્ખિતે, રાગાદીહિ બ્યાપન્ને, તેહિ એવ અવસ્સુતે. ચિત્તસ્સ પુબ્બઙ્ગમભાવસાધને અઞ્ઞમઞ્ઞં બલદાનવસેન સુત્તાનુરક્ખણં, ઇધ વા ઉપસંહતાનં આભિધમ્મિકેહિ વિઞ્ઞાતાનં ચિરકાલપ્પવત્તિવસેન વેદિતબ્બં.

કતરપઞ્ઞં ત્વન્તિઆદિ ન પાળિઆરુળ્હં, એવં ભગવા પુચ્છતીતિ અટ્ઠકથાયમેવ વુત્તં. પઞ્ઞા પન કિમત્થિયાતિ ઇદમ્પિ એકં સુત્તં. ‘‘અભિઞ્ઞત્થા પરિઞ્ઞત્થા પહાનત્થા’’તિ તસ્સ વિસ્સજ્જનં.

સાતન્તિ સભાવવસેન વુત્તં, મધુરન્તિ મધુરં વિયાતિ ઉપમાવસેન. પોનોબ્ભવિકાતિ પુનબ્ભવકરણસીલા. તત્રતત્રાભિનન્દનતો નન્દી, નન્દિભૂતો રાગો નન્દિરાગો, નન્દિરાગભાવેન સહગતાતિ નન્દિરાગસહગતાતિ ન એત્થ સમ્પયોગવસેન સહગતભાવો અત્થીતિ સહગતસદ્દો તણ્હાય નન્દિરાગભાવં જોતેતિ. નન્દિરાગભૂતાતિ ચસ્સ અત્થો. નિસ્સયેતિ પાદકે. રૂપારૂપારમ્મણાનન્તિ પથવીકસિણાદિઆકાસાદિઆરમ્મણાનં. સંસટ્ઠેતિ ખીરોદકં વિય સમોદિતે એકીભાવમિવ ગતે. સહજાતેતિ સમ્પયુત્તસહજાતે, ન સહજાતમત્તે. ઇધાપીતિ ‘‘ઇમસ્મિમ્પિ પદે અયમેવ અત્થો અધિપ્પેતો’’તિ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય યથાદસ્સિતસંસટ્ઠસદ્દો સહજાતે અધિપ્પેતોતિ. અરૂપં રૂપેનાતિ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુના. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસોતિ અનવસેસસઙ્ગહેન કતો અતિસયનિદ્દેસો.

અનાભટ્ઠતાયેવાતિ ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિઆદીસુ દિટ્ઠતાદયો વિય અભાસિતબ્બતા અનાભટ્ઠતા. સબ્બાકારેન સદિસસ્સ દુતિયચિત્તસ્સ સસઙ્ખારિકતાવચનેન ઇમસ્સ અસઙ્ખારિકતા વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા અભાસિતબ્બતાય ન ગહિતોતિ અત્થો યુજ્જતિ. અધિપ્પાયો પન પાળિયં અભાસિતત્તા એવ તત્થ દેસેતબ્બભાવેન ન ગહિતો ન સઙ્ગહિતો ન તસ્સત્થસ્સ અભાવાતિ. અથ વા પાળિયં અનાભટ્ઠતાય એવ અટ્ઠકથાયં ન ગહિતો ન તસ્સત્થો વુત્તો. નિયમેત્વાવાતિ પરતો એવંવિધસ્સેવ સસઙ્ખારિકભાવવચનતો ઇધ તદવચનેનેવ અસઙ્ખારિકભાવં નિયમેત્વા.

મનોવિઞ્ઞાણન્તિ એત્થ દ્વારં વત્થૂતિ વુત્તં, દ્વારેન વા તંસહાયભૂતં હદયવત્થુ વુત્તં. સરસભાવેનાતિ સકિચ્ચભાવેન. અવિજ્જા હિ સઙ્ખારાનં પચ્ચયભાવકિચ્ચા, અઞ્ઞાસાધારણો વા રસિતબ્બો વિઞ્ઞાતબ્બો ભાવો સરસભાવો, અવિજ્જાસભાવો સઙ્ખારસભાવોતિ એવમાદિકો. ‘‘સરસસભાવેના’’તિપિ પાઠો, સોયેવ અત્થો. અવિજ્જાપચ્ચયાતિ વા સરસેન, સઙ્ખારાતિ સભાવેન.

એકસમુટ્ઠાનાદિતા રૂપધમ્મેસુ એવ યોજેતબ્બા તેસુ તબ્બોહારબાહુલ્લતો. અતીતાદિભાવો રૂપારૂપધમ્મેસુ, ચિત્તચેતસિકનિબ્બાનાનમ્પિ વા યથાસભાવં એકદ્વિનકુતોચિસમુટ્ઠાનતા યોજેતબ્બા. અનાપાથગતાતિ ચક્ખાદીનં અગોચરગતા સુખુમરજાદિરૂપં વિય વત્થુપરિત્તતાય તત્તાયોગુળે પતિતોદકબિન્દુરૂપં વિય ખણપરિત્તતાય અતિદૂરતાય અચ્ચાસન્નાદિતાય અતીતાનાગતતાય ચ. વિસયો અનઞ્ઞત્થભાવેન, ગોચરો ચ તત્થ ચરણેન વુત્તો, તબ્બિસયનિચ્છયેન મનો પટિસરણં. અયમત્થો સિદ્ધો હોતિ અઞ્ઞથા તેસં ધમ્મારમ્મણભાવેન ‘‘નેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતી’’તિ વચનસ્સ અનુપપત્તિતો. દિબ્બચક્ખુદિબ્બસોતઇદ્ધિવિધઞાણેહિ યથાવુત્તનયેન અનાપાથગતાનિ રૂપાદીનિ આલમ્બિયમાનાનિ ન ધમ્મારમ્મણન્તિ કત્થચિ વુચ્ચમાનાનિ દિટ્ઠાનિ, ઇતરથા ચ દિટ્ઠાનિ ‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના રૂપં પસ્સતી’’તિઆદીસૂતિ.

આપાથમાગચ્છતિ મનસા પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ ચ ગહેતબ્બભાવૂપગમનેન. ઘટ્ટેત્વાતિ પટિમુખભાવાપાથં ગન્ત્વા. સરભાણકસ્સ ઓસારકસ્સ. પકતિયા દિટ્ઠાદિવસેન આપાથગમનઞ્ચ ભોજનપરિણામઉતુભોજનવિસેસઉસ્સાહાદીહિ કલ્યં, રોગિનો વાતાદીહિ ચ ઉપદ્દુતં વા કાયં અનુવત્તન્તસ્સ જાગરસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ચલનપચ્ચયાનં કાયિકસુખદુક્ખઉતુભોજનાદિઉપનિસ્સયાનં ચિત્તપણિદહનસદિસાસદિસસમ્બન્ધદસ્સનાદિપચ્ચયાનં, સુત્તસ્સ ચ સુપિનદસ્સને ધાતુક્ખોભાદિપચ્ચયાનં વસેન વેદિતબ્બં. અદિટ્ઠસ્સ અસુતસ્સ અનાગતબુદ્ધરૂપાદિનો પસાદદાતુકામતાવત્થુસ્સ તંસદિસતાસઙ્ખાતેન દિટ્ઠસુતસમ્બન્ધેનેવ. ન કેવલં તંસદિસતાવ ઉભયસમ્બન્ધો, કિન્તુ તબ્બિપક્ખતા તદેકદેસતા તંસમ્પયુત્તતાદિકો ચ વેદિતબ્બો. કેનચિ વુત્તે કિસ્મિઞ્ચિ સુતે અવિચારેત્વા સદ્દહનં સદ્ધા, સયમેવ તં વિચારેત્વા રોચનં રુચિ, ‘‘એવં વા એવં વા ભવિસ્સતી’’તિ આકારવિચારણં આકારપરિવિતક્કો, વિચારેન્તસ્સ કત્થચિ દિટ્ઠિયા નિજ્ઝાનક્ખમનં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિ.

ગેરુકહરિતાલઞ્જનાદિધાતૂસુ. સુભનિમિત્તં સુભગ્ગહણસ્સ નિમિત્તં. તં સુભનિમિત્તત્તા રઞ્જનીયત્તા ચ લોભસ્સ વત્થુ. નિયમિતસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન નિયમિતવસેન. એવમિતરેસુ દ્વીસુ. આભોગો આભુજિતં. લૂખપુગ્ગલા દોસબહુલા. અદોસબહુલા સિનિદ્ધપુગ્ગલા. તદધિમુત્તતાતિ પીતિનિન્નચિત્તતા. ઇમેહિ…પે… વેદિતબ્બો પીતિયા સોમનસ્સવિપ્પયોગાસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો.

જીવિતવુત્તિયા આયતનભાવતો હત્થારોહાદિસિપ્પમેવ સિપ્પાયતનં. કસિવાણિજ્જાદિકમ્મમેવ કમ્માયતનં. આયુવેદાદિવિજ્જા એવ વિજ્જાટ્ઠાનં. અબ્યાપજ્જેતિ દોમનસ્સબ્યાપાદરહિતે રૂપભવે. ધમ્મપદાતિ ધમ્મકોટ્ઠાસા. પિલવન્તીતિ ઉપટ્ઠહન્તિ પદિસ્સન્તિ. યોગાતિ ભાવનાભિયોગા સમાધિતો. વત્થુવિસદકિરિયાતિ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનં વત્થૂનં નિમ્મલભાવકિરિયા. સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનં ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનતા. ગમ્ભીરાનં ઞાણેન ચરિતબ્બાનં, ગમ્ભીરઞાણેન વા ચરિતબ્બાનં સુત્તન્તાનં પચ્ચવેક્ખણા ગમ્ભીરઞાણચરિયપચ્ચવેક્ખણા.

વંસોતિ અનુક્કમો. તન્તીતિ સન્તતિ. પવેણીતિ સમ્બન્ધો. સબ્બમેતં ચારિત્તકિરિયાપબન્ધસ્સ વચનં. ચારિત્તસીલત્તા સીલમયં. ‘‘દસ્સામી’’તિ વચીભેદેન વત્થુસ્સ પરિણતત્તા તતો પટ્ઠાય દાનં આરદ્ધં નામ હોતિ, યતો તસ્સ અત્તનો પરિણામનાદીસુ આપત્તિ હોતિ. વિજ્જમાનવત્થુસ્મિં ચિન્તનકાલતો પટ્ઠાય દાનં આરદ્ધન્તિ તત્થ દાનમયં કુસલં હોતીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ દાનવત્થું અવિજ્જમાનકમ્પિ સઙ્ખરોન્તસ્સ કુસલં ન હોતીતિ. તં પન દાનમયસ્સ પુબ્બભાગોતિ તદેવ ભજેય્ય, વુત્તં અટ્ઠકથાયં. કુલવંસાદિવસેનાતિ ઉદાહરણમત્તમેવેતં. અત્તના સમાદિન્નવત્તવસેન સપ્પુરિસવત્તગામજનપદવત્તાદિવસેન ચ ચારિત્તસીલતા વેદિતબ્બા.

સવત્થુકન્તિ ભેરિઆદિવત્થુસહિતં કત્વા. વિજ્જમાનકવત્થુન્તિ ભેરિઆદિવત્થું. ધમ્મસ્સવનઘોસનાદીસુ ચ સવત્થુકં કત્વા સદ્દસ્સ દાનં સદ્દવત્થૂનં ઠાનકરણાનં સસદ્દપ્પવત્તિકરણમેવાતિ તસ્સ ચિન્તનં વિજ્જમાનવત્થુપરિચ્ચાગો વેદિતબ્બો. ભાજેત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા ઇધ ચ રૂપારમ્મણાદિભાવં, અઞ્ઞત્થ ચ ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂની’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) દાનમયાદિભાવં, અપરત્થ ચ ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા? તીણિ…પે… તંસમુટ્ઠાનં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિના કાયકમ્માદિભાવઞ્ચ વદન્તો. અપરિયાપન્ના ચાતિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનત્તા અઞ્ઞાયતનત્તા ચ અસઙ્ગહિતા.

પરિભોગરસો પરિભોગપચ્ચયં પીતિસોમનસ્સં. અયં પન રસસમાનતાવસેન ગહણં ઉપાદાય રસારમ્મણન્તિ વુત્તો, ન સભાવતો. સભાવેન પન ગહણં ઉપાદાય પીતિસોમનસ્સં ધમ્મારમ્મણમેવ હોતીતિ ‘‘સુખા વેદના ધમ્મારમ્મણ’’ન્તિ વુત્તં. આરમ્મણમેવ નિબદ્ધન્તિ રૂપારમ્મણં…પે… ધમ્મારમ્મણન્તિ એવં નિયમેત્વા વુત્તં. કમ્મસ્સ અનિબદ્ધત્તાતિ કમ્મસ્સ અનિયતત્તા. યથા હિ રૂપાદીસુ એકારમ્મણં ચિત્તં અનઞ્ઞારમ્મણં હોતિ, ન એવં કાયદ્વારાદીસુ એકદ્વારિકકમ્મં અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે નુપ્પજ્જતિ, તસ્મા કમ્મસ્સ દ્વારનિયમરહિતત્તા દ્વારમ્પિ કમ્મનિયમરહિતન્તિ ઇધ આરમ્મણં વિય નિયમેત્વા ન વુત્તં. વિના આરમ્મણેન અનુપ્પજ્જનતોતિ એતસ્સપિ ચત્થો ‘‘યથા કાયકમ્માદીસુ એકં કમ્મં તેન દ્વારેન વિના અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે ચરતિ, ન એવં રૂપાદીસુ એકારમ્મણં ચિત્તં તેનારમ્મણેન વિના આરમ્મણન્તરે ઉપ્પજ્જતી’’તિ વેદિતબ્બો. ન હિ યથા વચીદ્વારે ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ ‘‘કાયકમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં સદ્દારમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનં ‘‘રૂપારમ્મણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

કામાવચરકુસલં

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

ઇમસ્સ પનત્થસ્સાતિ કમ્મદ્વારાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં અનિયતતાય ‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માની’’તિઆદિના પકાસનત્થં. પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનીતિ એત્થ છટ્ઠસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ તસ્સ ચ દ્વારસ્સ અનુદ્દેસો દ્વારદ્વારવન્તાનં સહાભાવા. નિયતરૂપરૂપવસેન ચતુસમુટ્ઠાનિકકાયા વુત્તાતિ સદ્દસ્સ વિકારરૂપાદીનઞ્ચ અસઙ્ગહો.

પઠમજવનસમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ યદિપિ તસ્મિં ખણે રૂપાનં દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચાલેતું ન સક્કોતિ, તથાપિ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાવ સા વેદિતબ્બા. દસસુ હિ દિસાસુ યં દિસં ગન્તુકામો અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ વા ખિપિતુકામો, તંદિસાભિમુખાનેવ રૂપાનિ સા સન્થમ્ભેતિ સન્ધારેતિ ચાતિ તદભિમુખભાવવિકારવતી હોતિ, અધિપ્પાયસહભાવી ચ વિકારો વિઞ્ઞત્તીતિ. એવઞ્ચ કત્વા આવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવો યથાધિપ્પાયવિકારરૂપુપ્પાદનેન ઉપપન્નો હોતિ, યતો બાત્તિંસ ચિત્તાનિ રૂપિરિયાપથવિઞ્ઞત્તિજનકાનિ વુત્તાનીતિ. યોજનં ગતો, દસયોજનં ગતોતિ વત્તબ્બતં આપજ્જાપેતિ અનેકસહસ્સવારં ઉપ્પન્ના.

વાયોધાતુયા…પે… પચ્ચયો ભવિતુન્તિ થમ્ભનચલનેસુ વાયોધાતુયા પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો ચિત્તસમુટ્ઠાનમહાભૂતાનં એકો આકારવિસેસો અત્થિ, અયં વિઞ્ઞત્તિ નામ. તેસઞ્હિ તદાકારત્તા વાયોધાતુ થમ્ભેતિ ચાલેતિ ચાતિ. ન ચિત્તસમુટ્ઠાનાતિ એતેન પરમત્થતો અભાવં દસ્સેતિ. ન હિ રૂપં અપ્પચ્ચયં અત્થિ, ન ચ નિબ્બાનવજ્જો અત્થો નિચ્ચો અત્થીતિ. વિઞ્ઞત્તિતાયાતિ વિઞ્ઞત્તિવિકારતાય. ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવો વિય મહાભૂતવિકારતાય ઉપાદારૂપભાવો ચ અધિપ્પેતોતિ વેદિતબ્બો.

કાયિકકરણન્તિ કાયદ્વારપ્પવત્તં ચિત્તકિરિયં, અધિપ્પાયન્તિ અત્થો. કારેતિ મઞ્ઞેતિ એતેન વણ્ણગ્ગહણાનુસારેન ગહિતાય વિઞ્ઞત્તિયા યં કરણં વિઞ્ઞાતબ્બં, તસ્સ વિજાનનેન વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતત્તં દસ્સેતિ. ન હિ વિઞ્ઞત્તિરહિતેસુ રુક્ખચલનાદીસુ ‘‘ઇદમેસ કારેતી’’તિ વિજાનનં હોતીતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ હિ રૂપે અભિનિપાતમત્તં કિચ્ચં, ન અધિપ્પાયસહભુનો ચલનવિકારસ્સ ગહણં. ચિત્તસ્સ પન લહુપરિવત્તિતાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા અનન્તરં મનોવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતમ્પિ ચલનં ચક્ખુના દિટ્ઠં વિય મઞ્ઞન્તિ અવિસેસવિદુનો, તસ્મા યથા નીલાભિનિપાતવસપ્પવત્તાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા નીલન્તિ પવત્તાય મનોવિઞ્ઞાણવીથિયા ચ અન્તરં ન વિઞ્ઞાયતિ, એવં અવિઞ્ઞાયમાનન્તરેન મનોદ્વારવિઞ્ઞાણેન ગહિતે તસ્મિં ચિત્તેન સહેવ અનુપરિવત્તે કાયથમ્ભનવિકારચોપનસઙ્ખાતે ‘‘ઇદમેસ કારેતિ, અયમસ્સ અધિપ્પાયો’’તિ વિજાનનં હોતિ.

તાલપણ્ણાદિરૂપાનિ દિસ્વા તદનન્તરપ્પવત્તાય મનોદ્વારવીથિયા અવિઞ્ઞાયમાનન્તરાય તાલપણ્ણાદીનં ઉદકાદિસહચારિપ્પકારતં સઞ્ઞાણાકારં ગહેત્વા ઉદકાદિગ્ગહણં વિય. એત્થ ઉદકં ભવિસ્સતીતિઆદિના ચ ઉદકાદિસમ્બન્ધનાકારેન રૂપગ્ગહણાનુસારવિઞ્ઞાણેન યં ઉદકાદિ વિઞ્ઞાતબ્બં, તસ્સ વિજાનનેન તદાકારસ્સ વિઞ્ઞાતતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. એતસ્સ પન કાયિકકરણગ્ગહણસ્સ ઉદકાદિગ્ગહણસ્સ ચ પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધગ્ગહણં ઉપનિસ્સયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. અથ પન નાલમ્બિતાપિ વિઞ્ઞત્તિ કાયિકકરણગ્ગહણસ્સ ચ પચ્ચયો પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધગ્ગહણોપનિસ્સયવસેન સાધિપ્પાયવિકારભૂતવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં પવત્તમાનસ્સ અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ અધિપ્પાયસહભૂવિકારાભાવે અભાવતો, એવં સતિ વણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન ઉદકાદિગ્ગહણેનેવ તાલપણ્ણાદિસઞ્ઞાણાકારો વિય વણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન અધિપ્પાયગ્ગહણેનેવ વિઞ્ઞત્તિ પાકટા હોતીતિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એસ કારેતિ મઞ્ઞે’’તિ અધિપ્પાયવિજાનનેનેવ વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતતા વુત્તા.

અયં નો પહરિતુકામોતિ અધિપ્પાયવિજાનનેન વિઞ્ઞત્તિયા પાકટભાવં દસ્સેતિ. ન હિ તદપાકટભાવે અધિપ્પાયવિજાનનં હોતીતિ. સમ્મુખી…પે… યેવ નામ હોતીતિ અસમ્મુખીભૂતતાય અનાપાથગતાનં રૂપાદીનં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાદિભાવો વિય સભાવભૂતં તં દ્વિધા વિઞ્ઞત્તિભાવં સાધેતિ. પરં બોધેતુકામતાય વિનાપિ અભિક્કમનાદિપ્પવત્તનેન સો ચિત્તસહભૂવિકારો અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ, સયઞ્ચ વિઞ્ઞાયતીતિ દ્વિધાપિ વિઞ્ઞત્તિયેવાતિ વેદિતબ્બા.

તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધાતિ તેન દ્વારેન વિઞ્ઞાતબ્બભાવતો તેનેવ દ્વારેન નામલાભતો તસ્મિં દ્વારે પાકટભાવવસેન સિદ્ધા. કુસલં વા અકુસલં વાતિ ઠપેતબ્બં. કસ્મા? યસ્મા પરવાદિનો અવિપાકસ્સ કમ્મભાવો ન સિદ્ધો, ઇતરસ્સ પન સિદ્ધોતિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકાનં એકાદસન્નં કિરિયચિત્તાનં વસેન તિકં પૂરેત્વા ઠપેતબ્બં.

દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનીતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – યદિ દ્વારા દ્વારન્તરચારિનો હોન્તિ, દ્વારસમ્ભેદા કમ્મસમ્ભેદોપીતિ કાયકમ્મં કાયકમ્મદ્વારન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવવત્થાનં ન સિયા, કમ્માનમ્પિ કમ્મન્તરચરણે એસેવ નયો. યદિ પન દ્વારાનમ્પિ દ્વારભાવેન કમ્મન્તરચરણં કમ્માનઞ્ચ દ્વારન્તરચરણં ન સિયા, સુટ્ઠુતરં કમ્મદ્વારવવત્થાનં સિયા. ન પન કમ્માનં દ્વારન્તરે અચરણં અત્થિ, કિન્તુ દ્વારે અઞ્ઞસ્મિઞ્ચ ચરન્તિ કમ્માનિ અઞ્ઞાનિપિ. યસ્મા પન દ્વારે દ્વારાનિ ન ચરન્તિ, તસ્મા અદ્વારચારીહિ દ્વારેહિ કારણભૂતેહિ કમ્માનિ દ્વારન્તરે ચરન્તાનિપિ વવત્થિતાનિ. ન કેવલં કમ્માનેવ, તેહિ પન દ્વારાનિપીતિ એવં કમ્મદ્વારાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાનિ ‘‘યેભુય્યેનવુત્તિતાય તબ્બહુલવુત્તિતાય ચા’’તિ વુચ્ચમાનાય વવત્થાનયુત્તિયા. તત્થ દ્વારાપેક્ખત્તા કમ્માનં કાયકમ્માદિભાવસ્સ અદ્વારચારીહિ દ્વારેહિ વવત્થાનં હોતિ, ન પન દ્વારન્તરચારીહિ કમ્મેહિ દ્વારાનં અવવત્થાનં કમ્માનપેક્ખકાયદ્વારાદિભાવેહિ દ્વારેહિ વવત્થિતાનં કાયકમ્માદીનં કાયકમ્મદ્વારાદિવવત્થાનકરત્તા. અથ વા દ્વારન્તરે ચરન્તાનિપિ કાયાદીહિ ઉપલક્ખિતાનેવ ચરન્તિ પાણાતિપાતાદીનં એવંસભાવત્તા આણત્તિહત્થવિકારાદીહિ વુચ્ચમાનસ્સપિ કાયાદીહિ સાધેતબ્બસભાવાવબોધતો, તસ્મા ન કમ્મન્તરસ્સ અત્તનિ ચરન્તસ્સપિ દ્વારન્તરં સનામં દેતિ, નાપિ કમ્મં દ્વારસ્સ, તંતંદ્વારમેવ પન કમ્મસ્સ કમ્મઞ્ચ દ્વારન્તરે ચરન્તમ્પિ અત્તનોયેવ દ્વારસ્સ નામં દેતીતિ સિદ્ધં અઞ્ઞમઞ્ઞવવત્થાનં. પુબ્બે પન દ્વારેસુ અનિબદ્ધતા કમ્માનં દ્વારન્તરચરણમેવ સન્ધાય વુત્તા, ન એતં વવત્થાનન્તિ.

તત્થાતિ તેસુ દ્વારકમ્મેસુ. કાયકમ્મસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનન્તિ તંસહજાતા વિઞ્ઞત્તિયેવ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચાપિ હિ સા તસ્સ કેનચિ પકારેન પચ્ચયો ન હોતિ, તથાપિ કમ્મસ્સ વિસેસિકા વિઞ્ઞત્તિ તંસહજાતા હોતીતિ તસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવેન વુત્તા યથાવુત્તનિયમેન અઞ્ઞવિસેસનસ્સ કમ્મસ્સ વિસેસનન્તરે ઉપ્પત્તિઅભાવા. કાયેન પન કતત્તાતિ કાયવિઞ્ઞત્તિં જનેત્વા તાય જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદાદિનિપ્ફાદનતો અત્તનો નિપ્ફત્તિવસેન ‘‘કાયેન કતં કમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. કારણભૂતો હિ પનેત્થ કાયોતિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાતિ એત્થ કમ્મુના કાયો કાયકમ્મદ્વારન્તિ એવં વવત્થિતો, ન કાયો ઇચ્ચેવ. યથા સૂચિકમ્મુના સૂચિકમ્મકરણન્તિ વવત્થિતા, ન સૂચિ ઇચ્ચેવ, તથા ઇદમ્પિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાતિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસિતાતિ અત્થો. એવં સન્તેતિ યથાવુત્તં વવત્થાનનિયમં અગ્ગહેત્વા ‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માની’’તિઆદિવચનમેવ ગહેત્વા ચોદેતિ. તત્થ એવં સન્તેતિ કમ્માનં દ્વારચરણે અઞ્ઞમઞ્ઞેન ચ વવત્થાને નામલાભે વિસેસને સતીતિ અત્થો.

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

ચતૂહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતાતિ એત્થ સુભાસિતભાસનસઙ્ખાતા અપિસુણવાચા, ધમ્મભાસનસઙ્ખાતો અસમ્ફપ્પલાપો, પિયભાસનસઙ્ખાતા અફરુસવાચા, સચ્ચભાસનસઙ્ખાતો અમુસાવાદો ચાતિ એતા વાચા તથાપવત્તા ચેતના દટ્ઠબ્બા. સહસદ્દા પનાતિ તસ્સ વિકારસ્સ સદ્દેન સહ સમ્ભૂતત્તા વુત્તં. ચિત્તાનુપરિવત્તિતાય પન સો ન યાવ સદ્દભાવીતિ દટ્ઠબ્બો, વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ પવત્તેન મહાઅટ્ઠકથાવાદેન ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દો વિનાપિ વિઞ્ઞત્તિઘટ્ટનેન ઉપ્પજ્જતીતિ આપજ્જતિ. ‘‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) હિ વચનતો અસોતવિઞ્ઞેય્યસદ્દેન સહ વિઞ્ઞત્તિયા ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ.

ચિત્તસમુટ્ઠાનં સદ્દાયતનન્તિ એત્થ ચ ન કોચિ ચિત્તસમુટ્ઠાનો સદ્દો અસઙ્ગહિતો નામ અત્થીતિ અધિપ્પાયેન મહાઅટ્ઠકથાવાદં પટિસેધેતિ. છબ્બિધેન રૂપસઙ્ગહાદીસુ હિ ‘‘સોતવિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિ એત્થ ‘‘સુત’’ન્તિ ચ ન કોચિ સદ્દો ન સઙ્ગય્હતીતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન વિઞ્ઞત્તિસહજમેવ જિવ્હાતાલુચલનાદિકરવિતક્કસમુટ્ઠિતં સુખુમસદ્દં ‘‘દિબ્બસોતેન સુત્વા આદિસતી’’તિ સુત્તે પટ્ઠાને ચ ઓળારિકસદ્દં સન્ધાય ‘‘સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અસોતવિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા સિયા. સદ્દો ચ અસોતવિઞ્ઞેય્યો ચાતિ વિરુદ્ધમેતન્તિ પન પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો. વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા ઘટ્ટના વિઞ્ઞત્તિઘટ્ટના. વિઞ્ઞત્તિ એવ વા. ઘટ્ટનાકારપ્પવત્તભૂતવિકારો હિ ‘‘ઘટ્ટના’’તિ વુત્તો. સઙ્ઘટ્ટનેન સહેવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ, ન પુબ્બાપરભાવેન. પથવીધાતુયાતિ ઇદં વાયોધાતુયા વિય ચાલનં પથવીધાતુયા સઙ્ઘટ્ટનં કિચ્ચં અધિકન્તિ કત્વા વુત્તં, વિકારસ્સ ચ તપ્પચ્ચયભાવો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તબ્બિકારાનઞ્હિ ભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પચ્ચયભાવોતિ. અઞ્ઞમ્પિ સબ્બં વિધાનં કાયવિઞ્ઞત્તિયં વિય વેદિતબ્બં.

તિસમુટ્ઠાનિકકાયં…પે… ન લબ્ભતિ. ન હિ ચાલનં ઉપાદિન્નઘટ્ટનન્તિ. ચાલનઞ્હિ દેસન્તરુપ્પાદનપરમ્પરતા, ઘટ્ટનં પચ્ચયવિસેસેન ભૂતકલાપાનં આસન્નતરુપ્પાદોતિ. ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચમ્પિ નત્થીતિ ઉપત્થમ્ભનેન વિના પઠમચિત્તસમુટ્ઠાનાપિ ઘટ્ટનાકારેન પવત્તતીતિ ઘટ્ટનત્થં ઉપત્થમ્ભનેન પયોજનં નત્થિ, લદ્ધાસેવનેન ચિત્તેનેવ ઘટ્ટનસ્સ બલવભાવતો ચાતિ અધિપ્પાયો. ઉપત્થમ્ભનં નત્થિ અત્થીતિ વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

અયં નામ ચેતના કમ્મં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બાતિ ઇદં યસ્સ દ્વારં મનો, તંદસ્સનત્થં વુત્તં. કપ્પેતીતિ ‘‘ત્વં ફુસનં કરોહિ, ત્વં વેદયિત’’ન્તિ એવં કપ્પેન્તં વિય પવત્તતીતિ અત્થો. પકપ્પનઞ્ચ તદેવ. કિં પિણ્ડં કરોતીતિ આયૂહનત્થવસેન પુચ્છતિ. ફસ્સાદિધમ્મે હિ અવિપ્પકિણ્ણે કત્વા સકિચ્ચેસુ પવત્તનં આયૂહનં, તત્થેવ બ્યાપારણં ચેતયનં, તથાકરણં અભિસઙ્ખરણન્તિ. તેભૂમકસ્સેવ ગહણં લોકુત્તરકમ્મસ્સ કમ્મક્ખયકરત્તા.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમ્મકથાવણ્ણના

ચેતયિત્વા કમ્મં કરોતીતિ એત્થ યસ્મા પુરિમચેતનાય ચેતયિત્વા સન્નિટ્ઠાનકમ્મં કરોતિ, તસ્મા ચેતનાપુબ્બકં કમ્મં તંચેતનાસભાવમેવાતિ ચેતનં અહં કમ્મં વદામીતિ અત્થો. અથ વા સમાનકાલત્તેપિ કારણકિરિયા પુબ્બકાલા વિય વત્તું યુત્તા, ફલકિરિયા ચ અપરકાલા વિય. યસ્મા ચ ચેતનાય ચેતયિત્વા કાયવાચાહિ ચોપનકિરિયં મનસા ચ અભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોતિ, તસ્મા તસ્સા કિરિયાય કારિકં ચેતનં અહં કમ્મં વદામીતિ અત્થો. કાયે વાતિ કાયવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતે કાયે વા. સતીતિ ધરમાને, અનિરોધિતે વા. કાયસમુટ્ઠાપિકા ચેતના કાયસઞ્ચેતના. એત્થ ચ સુખદુક્ખુપ્પાદકેન કમ્મેન ભવિતબ્બં, ચેતના ચ સુખદુક્ખુપ્પાદિકા વુત્તાતિ તસ્સા કમ્મભાવો સિદ્ધો હોતિ. સઞ્ચેતનિયન્તિ સઞ્ચેતનસભાવવન્તં. સમિદ્ધિત્થેરેન ‘‘સઞ્ચેતનિયં, આવુસો…પે… મનસા સુખં સો વેદયતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૦; કથા. ૫૩૯) અવિભજિત્વા બ્યાકતો. સુખવેદનીયન્તિઆદિના પન વિભજિત્વા બ્યાકાતબ્બો સો પઞ્હો, તસ્મા સમ્મા બ્યાકતો નામ ન હોતિ. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. યથા પન સુત્તાનિ ઠિતાનિ, તથા ચોપનકિરિયાનિસ્સયભૂતા કાયવાચા અભિજ્ઝાદિકિરિયાનિસ્સયો ચ મનોદ્વારાનિ, યાય પન ચેતનાય તેહિ કાયાદીહિ કરણભૂતેહિ ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોન્તિ વાસિઆદીહિ વિય છેદનાદિં, સા ચેતના કમ્મન્તિ દ્વારપ્પવત્તિયમ્પિ કમ્મદ્વારાભેદનઞ્ચ કમ્મદ્વારવવત્થાનઞ્ચ દિસ્સતિ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘કાયેન ચે કતં કમ્મ’’ન્તિઆદિગાથાયો (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કાયકમ્મદ્વાર) અતિવિય યુજ્જન્તિ.

લોકુત્તરમગ્ગો ઇધ લોકિયકમ્મકથાયં અનધિપ્પેતોપિ ભજાપિયમાનો તીણિ કમ્માનિ ભજતિ. મનેન દુસ્સીલ્યન્તિ કાયિકવાચસિકવીતિક્કમવજ્જં સબ્બં અકુસલં સઙ્ગણ્હાતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાયામસતિસમાધિં વા. તમ્પિ ચેતં ‘‘મનસા સંવરો સાધૂ’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૧૬; ધ. પ. ૩૬૧) વુત્તસ્સ સંવરસ્સ પટિપક્ખવસેન વુત્તં, ન સીલવિપત્તિવસેન. ન હિ સા માનસિકા અત્થીતિ મગ્ગસ્સેવ ભજાપનં મહાવિસયત્તા. બોજ્ઝઙ્ગા હિ મનોકમ્મમેવ ભજેય્યું, ન ચ ન સક્કા મગ્ગભજાપનેનેવ તેસં ભજાપનં વિઞ્ઞાતુન્તિ.

કમ્મપથં અપ્પત્તાનમ્પિ તંતંદ્વારે સંસન્દનં અવરોધનં દ્વારન્તરે કમ્મન્તરુપ્પત્તિયમ્પિ કમ્મદ્વારાભેદનઞ્ચ દ્વારસંસન્દનં નામ. ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિના (કથા. ૫૩૯) કમ્મપથપ્પત્તાવ સન્નિટ્ઠાપકચેતના કમ્મન્તિ વુત્તાતિ પુરિમચેતના સબ્બા કાયકમ્મં ન હોતીતિ વુત્તં. આણાપેત્વા…પે… અલભન્તસ્સાતિ આણત્તેહિ અમારિતભાવં સન્ધાય વુત્તં, વચીદુચ્ચરિતં નામ હોતિ અકમ્મપથભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તૂ’’તિ પવત્તબ્યાપાદવસેન ચેતનાપક્ખિકા વા ભવન્તિ કાયકમ્મવોહારલાભા. અબ્બોહારિકા વા મનોકમ્મવોહારવિરહા. સસમ્ભારપથવીઆદીસુ આપાદયો એત્થ નિદસ્સનં.

કુલુમ્બસ્સાતિ ગબ્ભસ્સ, કુલસ્સેવ વા. તિસ્સોપિ સઙ્ગીતિયો આરુળ્હતાય અનનુજાનનતો ‘‘તવ સુત્તસ્સા’’તિ વુત્તં. દસવિધા ઇદ્ધિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે ઇદ્ધિકથાય ગહેતબ્બા. ભાવનામયન્તિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિં સન્ધાય વદતિ. ઘટભેદો વિય પરૂપઘાતો, ઉદકવિનાસો વિય ઇદ્ધિવિનાસો ચ હોતીતિ ઉપમા સંસન્દતિ. તવ પઞ્હોતિ ભાવનામયાય પરૂપઘાતો હોતીતિ વુત્તો ઞાપેતું ઇચ્છિતો અત્થો. આથબ્બણિદ્ધિ વિજ્જામયિદ્ધિ હોતિ. સત્તમે પદેતિ મણ્ડલાદિતો સત્તમે પદે.

વચનન્તરેન ગમેતબ્બત્થં નેય્યત્થં, સયમેવ ગમિતબ્બત્થં નીતત્થં. કિરિયતો સમુટ્ઠાતિ, ઉદાહુ અકિરિયતોતિ તેનાધિપ્પેતં સમ્પજાનમુસાવાદં સન્ધાય પુચ્છતિ, ન ઉપોસથક્ખન્ધકે વુત્તં. તત્થ અવુત્તમેવ હિ સો અનરિયવોહારં વુત્તન્તિ ગહેત્વા વોહરતીતિ. વાચાગિરન્તિ વાચાસઙ્ખાતં ગિરં, વાચાનુચ્ચારણં વા.

ખન્દસિવાદયો સેટ્ઠાતિ ખન્દાતિ કુમારા. સિવાતિ મહેસ્સરા, મિચ્છાદિટ્ઠિયા નિદસ્સનત્થમિદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નત્થિકદિટ્ઠાદયો એવ હિ કમ્મપથપ્પત્તા કમ્મન્તિ. ચેતના પનેત્થ અબ્બોહારિકાતિ કાયદ્વારે વચીદ્વારે ચ સમુટ્ઠિતાપિ કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ ચ વોહારં ન લભતિ અભિજ્ઝાદિપ્પધાનત્તા. ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, મનોસઞ્ચેતના અકુસલં મનોકમ્મ’’ન્તિ પન વચનતો સભાવેનેવ સા મનોકમ્મં, ન અભિજ્ઝાદિપક્ખિકત્તાતિ ‘‘અભિજ્ઝાદિપક્ખિકાવા’’તિ ન વુત્તં. ઇમસ્મિં પન ઠાને કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા ચિન્તનકાલે ચેતનાપિ ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્માપિ મનોદ્વારે એવ સમુટ્ઠહન્તિ, તસ્મા ચેતનાય અબ્બોહારિકભાવો કથઞ્ચિ નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના કુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનતો (કથા. ૫૩૯) પાણાતિપાતાદિપટિપક્ખભૂતા તબ્બિરતિવિસિટ્ઠા ચેતનાવ પાણાતિપાતવિરતિઆદિકા હોન્તીતિ ‘‘ચેતનાપક્ખિકા વા’’તિ વુત્તં, ન ‘‘વિરતિપક્ખિકા’’તિ. રક્ખતીતિ અવિનાસેત્વા કથેતિ. ભિન્દતીતિ વિનાસેત્વા કથેતિ.

કમ્મકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણદ્વારન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દ્વારં. ચક્ખુ ચ તં વિઞ્ઞાણદ્વારઞ્ચાતિ વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણદ્વારં. ચક્ખુ વિઞ્ઞાણદ્વારન્તિ વા અસમાસનિદ્દેસો. તં પન ચક્ખુમેવ. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘ચક્ખુના સંવરો સાધૂ’’તિઆદિકાય (ધ. પ. ૩૬૦) ગાથાય પસાદકાયચોપનકાયસંવરે એકજ્ઝં કત્વા કાયેન સંવરો વુત્તો, તં ઇધ ભિન્દિત્વા અટ્ઠ સંવરા, તપ્પટિપક્ખભાવેન અસંવરા અટ્ઠ કથિતા. સીલસંવરાદયોપિ પઞ્ચેવ સંવરા સબ્બદ્વારેસુ ઉપ્પજ્જમાનાપિ, તપ્પટિપક્ખભાવેન દુસ્સીલ્યાદીનિ અસંવરાતિ વુત્તાનિ. તત્થ દુસ્સીલ્યં પાણાતિપાતાદિચેતના. મુટ્ઠસ્સચ્ચં સતિપટિપક્ખા અકુસલા ધમ્મા. પમાદન્તિ કેચિ. સીતાદીસુ પટિઘો અક્ખન્તિ. થિનમિદ્ધં કોસજ્જં.

વિના વચીદ્વારેન સુદ્ધં કાયદ્વારસઙ્ખાતન્તિ ઇદં વચીદ્વારસલ્લક્ખિતસ્સ મુસાવાદાદિનોપિ કાયદ્વારે પવત્તિસબ્ભાવા અસુદ્ધતા અત્થીતિ તંનિવારણત્થં વુત્તં. ન હિ તં કાયકમ્મં હોતિ. સુદ્ધવચીદ્વારોપલક્ખિતં પન વચીકમ્મમેવ હોતીતિ. એત્થ અસંવરોતિ એતેન સુદ્ધકાયદ્વારેન ઉપલક્ખિતો અસંવરો દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનોપિ વુત્તો. દ્વારન્તરાનુપલક્ખિતં સબ્બં તંદ્વારિકાકુસલઞ્ચેતિ વેદિતબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા કમ્મપથસંસન્દને ‘‘ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જમાનો અસંવરો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિ ‘‘અકુસલં કાયકમ્મં ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન વચીઅસંવરવસેન ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના સહ અવિરુદ્ધં હોતિ. અસંવરો હિ દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનોપિ સદ્વારે એવાતિ વુચ્ચતિ, સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નોતિ ચ, કમ્મં અઞ્ઞદ્વારે અઞ્ઞદ્વારવસેન ચાતિ એવં અવિરુદ્ધં.

અથ વા એત્થાતિ સુદ્ધં અસુદ્ધન્તિ એતં અવિચારેત્વા એતસ્મિં ચોપનેતિ વુત્તં હોતિ. એવં સતિ દ્વારન્તરોપલક્ખિતં કમ્મપથભાવપ્પત્તતાય વચીમનોકમ્મં ચોપનકાયઅસંવરદ્વારે ઉપ્પન્નં, સેસં સબ્બં તંદ્વારુપ્પન્નાકુસલં વિય ‘‘ચોપનકાયઅસંવરો’’તિ વુચ્ચતિ. કમ્મપથભાવપ્પત્તિયા દ્વારન્તરુપ્પન્નં કાયકમ્મઞ્ચ તથા ન વુચ્ચતીતિ કમ્મપથસંસન્દનવિરોધો સિયા, તદવિરોધં તત્થેવ વક્ખામ. સીલસંવરાદયો પઞ્ચ નિક્ખેપકણ્ડે આવિ ભવિસ્સન્તિ. તત્થ ઞાણસંવરે પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ, વીરિયસંવરે ચ આજીવપારિસુદ્ધિયા અન્તોગધતા દટ્ઠબ્બા.

અકુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના

સરસેનેવ ચ પતનસભાવસ્સ પાણસ્સ અન્તરા એવ અતીવ પાતનં અતિપાતો, સણિકં પતિતું અદત્વાવ સીઘં પાતનન્તિ અત્થો. અતિક્કમ્મ વા સત્થાદીહિ અભિભવિત્વા પાતનં અતિપાતો. પયોગવત્થુમહન્તતાદીહિ મહાસાવજ્જતા તેહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનાય ચેતનાય બલવભાવતો. યથાવુત્તપચ્ચયવિપરિયાયેપિ તંતંપચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનાય ચેતનાય બલવાબલવવસેનેવ અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જતા વેદિતબ્બા. ઇદ્ધિમયો કમ્મવિપાકજિદ્ધિમયો દાઠાકોટિકાદીનં વિય.

ગોત્તરક્ખિતા સગોત્તેહિ રક્ખિતા. ધમ્મરક્ખિતા સહધમ્મિકેહિ રક્ખિતા. સસામિકા સારક્ખા. યસ્સા ગમને રઞ્ઞા દણ્ડો ઠપિતો, સા સપરિદણ્ડા. અત્થભઞ્જકોતિ કમ્મપથપ્પત્તં વુત્તં. કમ્મપથકથા હેસાતિ. અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાયાતિઆદિ મુસાવાદસામઞ્ઞતો વુત્તં. હસાધિપ્પાયેન વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સેવ મુસાવાદો. સુઞ્ઞભાવન્તિ પીતિવિરહિતતાય રિત્તતં. અત્થવિપન્નતાય ન હદયઙ્ગમા. અગ્ગણ્હન્તેતિ અસદ્દહન્તે કમ્મપથભેદો ન હોતિ. યો કોચિ પન સમ્ફપ્પલાપો દ્વીહિ સમ્ભારેહિ સિજ્ઝતીતિ. અત્તનો પરિણામનં ચિત્તેનેવાતિ વેદિતબ્બં. મિચ્છા પસ્સતીતિ વિતથં પસ્સતિ.

કોટ્ઠાસતોતિ ફસ્સપઞ્ચમકાદીસુ ચિત્તઙ્ગકોટ્ઠાસેસુ યે કોટ્ઠાસા હોન્તિ, તતોતિ અત્થો. નનુ ચ ચેતના કમ્મપથેસુ ન વુત્તાતિ પટિપાટિયા સત્તન્નં કમ્મપથભાવો ન યુત્તોતિ? ન, અવચનસ્સ અઞ્ઞહેતુત્તા. ન હિ ચેતનાય અકમ્મપથત્તા કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, કદાચિ પન કમ્મપથો હોતિ, ન સબ્બદાતિ કમ્મપથભાવસ્સ અનિયતત્તા અવચનં. યદા પન કમ્મપથો હોતિ, તદા કમ્મપથરાસિસઙ્ગહો ન નિવારિતોતિ. ‘‘પઞ્ચ સિક્ખાપદા પરિત્તારમ્મણા એવા’’તિ એતેન અદિન્નાદાનાદીનં સત્તારમ્મણભાવવિરોધં ‘‘સત્તસઙ્ખાતે સઙ્ખારે એવ આરબ્ભ પવત્તિતો’’તિ સયમેવ પરિહરિસ્સતિ. ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ પવત્તમાના દિટ્ઠિ તેભૂમકધમ્મવિસયાવાતિ સઙ્ખારારમ્મણતા વુત્તા. વિપાકનિસ્સન્દફલાનિ યથાક્કમં નિરયાદિવિપાકદુગ્ગતતાદીનિ.

અકુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના

પાણાતિપાતાદીહિ પન વિરતિયોતિ એતં યાહિ વિરતીહિ સમ્પયુત્તા ચેતના ‘‘કાયવચીકમ્માની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તાસઞ્ચ કમ્મપથભાવો યુત્તોતિ કત્વા વુત્તં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘પટિપાટિયા સત્ત ચેતનાપિ વટ્ટન્તિ વિરતિયોપી’’તિ. અલ્લસસમંસન્તિ જીવમાનકસસમંસં. વોરોપેતા હુત્વા નાભિજાનામિ. દુસ્સીલ્યાદારમ્મણા તદારમ્મણા. જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણા કથં દુસ્સીલ્યાદીનિ પજહન્તીતિ તં દસ્સેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં. અનભિજ્ઝા…પે… વિરમન્તસ્સાતિ અભિજ્ઝં પજહન્તસ્સાતિ અત્થો. ન હિ મનોદુચ્ચરિતા વિરતિ અત્થિ અનભિજ્ઝાદીહેવ તપ્પહાનતો.

કમ્મપથસંસન્દનકથાવણ્ણના

કમ્મપથપ્પત્તાનં દુસ્સીલ્યાદીનં અસંવરાનં તથા દુચ્ચરિતાનઞ્ચ અકુસલકમ્મપથેહિ કમ્મપથપ્પત્તાનમેવ ચ સુસીલ્યાદીનં સંવરાનં તથા સુચરિતાનઞ્ચ કુસલકમ્મપથેહિ અત્થતો નાનત્તાભાવદસ્સનં. અથ વા તેસં ફસ્સદ્વારાદીહિ અવિરોધભાવેન દીપનં કમ્મપથસંસન્દનન્તિ કેચિ વદન્તિ, તદેતં વિચારેતબ્બં. ન હિ પઞ્ચફસ્સદ્વારપઞ્ચઅસંવરદ્વારપઞ્ચસંવરદ્વારેસુ ઉપ્પન્નાનં અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ કમ્મપથતા અત્થિ પાણાતિપાતાદીનં પરસન્તકવત્થુલોભપરસત્તારમ્મણબ્યાપાદઅહેતુકદિટ્ઠિઆદીનઞ્ચ તેસુ દ્વારેસુ અનુપ્પત્તિતો. તિવિધકઆયદુચ્ચરિતાદીનિ ચ કમ્મપથાતિ પાકટા એવાતિ કિં તેસં કમ્મપથેહિ નાનત્તાભાવદસ્સનેન, ન ચ દુચ્ચરિતાનં સુચરિતાનઞ્ચ ફસ્સદ્વારાદિવસેન ઉપ્પત્તિ દીપિતા, નાપિ અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ યતો તેસં ફસ્સદ્વારાદીહિ અવિરોધભાવેન દીપના સિયા, કેવલં પન ફસ્સદ્વારાદિવસેન ઉપ્પન્નાનં અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ કાયકમ્માદિતા દીપિતા. યદિ ચ એત્તકં કમ્મપથસંસન્દનં, ‘‘અકુસલં કાયકમ્મં પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિ કમ્મપથસંસન્દનં ન સિયા. એસાપિ છફસ્સદ્વારાદીહિ અવિરોધદીપનાતિ ચે, વુત્તમેવ પકારન્તરેન દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિ ન વત્તબ્બં. સમુચ્ચયત્થે ચ અથ વા-સદ્દે કમ્મપથપ્પત્તાનેવ દુસ્સીલ્યાદીનિ કાયકમ્માદિનામેહિ વદન્તેહિ મનોકમ્મસ્સ છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પત્તિ ન વત્તબ્બા. ન હિ તં ચક્ખુદ્વારાદિવસેન ઉપ્પજ્જતીતિ. યદિ ચ કમ્મપથપ્પત્તા એવ અસંવરાદયો ગહિતા, દુચ્ચરિતેહિ અઞ્ઞેસં અસંવરાનં અભાવા તેસઞ્ચ તંતંકમ્મભાવસ્સ વુત્તત્તા ‘‘ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અસંવરો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં સિયા. વુચ્ચમાને હિ તસ્મિં સઙ્કરો સિયા, વચીમનોકમ્માનિપિ હિ કાયદ્વારે ઉપ્પજ્જન્તિ, તથા સેસદ્વારેસુપિ કમ્મન્તરાનીતિ.

અથ પન દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનં કમ્મન્તરમ્પિ તંદ્વારિકકમ્મમેવ સિયા, ‘‘તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં અકુસલં કાયકમ્મમેવા’’તિઆદિ, ‘‘અકુસલં કાયકમ્મં ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન વાચાઅસંવરદ્વારવસેન ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ ચ વિરુજ્ઝેય્ય. દુચ્ચરિતાનઞ્હિ અઞ્ઞદ્વારચરણં અત્થિ, ન ચસ્સ દ્વારન્તરુપ્પન્નં કમ્મન્તરં હોતીતિ. તસ્મા હેટ્ઠા કમ્મપથપ્પત્તાનં એવ કાયકમ્માદિભાવસ્સ વુત્તત્તા સેસાનઞ્ચ તંતંદ્વારુપ્પન્નાનં કુસલાકુસલાનં દ્વારસંસન્દને તંતંદ્વારપક્ખિકભાવસ્સ કતત્તા ઇધ કમ્મપથં અપ્પત્તાનઞ્ચ ચેતનાભાવતો અકમ્માનઞ્ચ અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ ભજાપિયમાનાનં કમ્મપથાનં વિય કાયકમ્માદિતાદીપનં, કમ્મપથપ્પત્તાનં તિવિધકાયદુચ્ચરિતાદીનં તિવિધકાયસુચરિતાદીનઞ્ચ દ્વારન્તરચરણેપિ કાયકમ્માદિભાવાવિજહનદીપનં, યથાપકાસિતાનઞ્ચ કમ્મપથભાવં પત્તાનં અપત્તાનઞ્ચ અકુસલકાયકમ્માદીનઞ્ચ કુસલકાયકમ્માદીનઞ્ચ ફસ્સદ્વારાદીહિ ઉપ્પત્તિપકાસનઞ્ચ કમ્મપથસંસન્દનં નામ. કસ્મા? અકમ્મપથાનં કમ્મપથેસુ કમ્મપથાનઞ્ચ અકમ્મપથેસુ સમાનનામતાવસેન, કમ્મપથાનં કમ્મપથેસુ સામઞ્ઞનામાવિજહનવસેન, ઉભયેસઞ્ચ ઉપ્પત્તિવસેન દ્વારેસુ એત્થ સંસન્દિતત્તા.

તત્થ તિવિધકમ્મદ્વારવસેન ઉપ્પન્નાનં કમ્માનં ઞાતકમ્મભાવતાય તંતંકમ્મભાવસ્સ અવચનીયત્તા કમ્મદ્વારેસુ તેસં ઉપ્પત્તિયા ચ વુત્તત્તા પઞ્ચવિઞ્ઞાણદ્વારવસેન અસંવરાદીનં ઉપ્પત્તિપરિયાયવચનાભાવતો ચ કમ્મદ્વારવિઞ્ઞાણદ્વારાનિ વિરજ્ઝિત્વા ‘‘પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન હિ ઉપ્પન્નો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ સુખં વા’’તિઆદિના ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા વેદનાક્ખન્ધો અત્થિ કુસલો’’તિઆદિના ચ પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન અસંવરાદીનં ઉપ્પત્તિપરિયાયો વુત્તો, ન ચ ‘‘યમિદં ચક્ખુવિઞ્ઞાણપચ્ચયા’’તિઆદિવચનં અત્થીતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસહજાતો હિ ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સો’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧ કમ્મકથા; મહાનિ. અટ્ઠ. ૮૬). તેન હિ અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીહિ અસહજાતત્તા મનોસમ્ફસ્સસહજાતાનઞ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સદ્વારાદિવસેન ઉપ્પત્તિ દીપિતાતિ. ‘‘સો હિ કાયદ્વારે ચોપનં પત્તો અકુસલં કાયકમ્મં હોતી’’તિઆદિના ‘‘ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના ચ વચીકમ્માદીનઞ્ચ કમ્મપથપ્પત્તાનં અસંવરભૂતાનં કાયકમ્માદિભાવે આપન્ને ‘‘ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં અકુસલં વચીકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના અપવાદેન નિવત્તિ દટ્ઠબ્બા. એવઞ્ચ કત્વા પુબ્બે દસ્સિતેસુ અસંવરવિનિચ્છયેસુ દુતિયવિનિચ્છયેસુ ચ ન કોચિ વિરોધો. ન હિ વચીકમ્માદિભૂતો ચોપનકાયઅસંવરો કાયકમ્માદિ હોતીતિ.

અકુસલં મનોકમ્મં પન છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતિ, તં કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં પત્તં અકુસલં કાયવચીકમ્મં હોતીતિ એત્થ કિં તં અકુસલં મનોકમ્મં નામ, હેટ્ઠા દસ્સિતનયેન ચ કાયવચીદ્વારેસુ ઉપ્પન્નં તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં ચોપનં અપ્પત્તં સબ્બાકુસલઞ્ચ. યદિ એવં તસ્સ કાયવચીકમ્મભાવો નત્થીતિ ‘‘ચોપનપ્પત્તં કાયવચીકમ્મં હોતી’’તિ ન યુજ્જતીતિ? નો ન યુજ્જતિ ચોપનપ્પત્તં કાયે વાચાય ચ અકુસલં કમ્મં હોતીતિ અત્થસિદ્ધિતો. કમ્મં પન હોન્તં કિં કમ્મં હોતીતિ? મનોકમ્મમેવ હોતીતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ચોપનપ્પત્તં અકુસલં કાયદ્વારે વચીદ્વારે ચ મનોકમ્મં હોતીતિ. અથ વા તં-સદ્દસ્સ મનોકમ્મેન સમ્બન્ધં અકત્વા છફસ્સદ્વારવસેન યં ઉપ્પજ્જતિ, તન્તિ યથાવુત્તઉપ્પાદમત્તપરિચ્છિન્નેન સમ્બન્ધો કાતબ્બો. કિં પન તન્તિ? કમ્મકથાય પવત્તમાનત્તા કમ્મન્તિ વિઞ્ઞાયતિ, તઞ્ચ મનોસમ્ફસ્સદ્વારે ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ તિવિધં કમ્મં હોતીતિ. યથા તં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં પત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ નિયમસ્સ અકતત્તા ચોપનપ્પત્તિ ઉપલક્ખણભાવેન કાયવચીકમ્મનામસાધિકાવ, ન પન સબ્બમ્પિ ચોપનપ્પત્તં કાયવચીકમ્મમેવ, નાપિ કુસલપક્ખે ચોપનં અપ્પત્તં કાયવચીકમ્મં ન હોતીતિ અયમત્થો સિદ્ધોવ હોતીતિ.

અથ વા તન્તિ તં છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જમાનં મનોકમ્મન્તિ સબ્બં મનસાપિ નિપ્ફજ્જમાનં કમ્મં મનોકમ્મન્તિ ચોદકાધિપ્પાયેન ગહેત્વા વદતિ, ન પુબ્બે દસ્સિતમનોકમ્મન્તિ. યો હિ પરસ્સ અધિપ્પાયો ‘‘મનસા નિપ્ફત્તિતો સબ્બેન મનોકમ્મેનેવ ભવિતબ્બં, ન કાયવચીકમ્મેના’’તિ, તં નિવત્તેત્વા કમ્મત્તયનિયમં દસ્સેતું ઇદમારદ્ધં ‘‘તં કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં પત્ત’’ન્તિઆદિ. એત્થ ચ સઙ્કરાભાવો પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બો. અથ વા કમ્મન્તિ અવિસેસેન કમ્મસદ્દમત્તેન સમ્બન્ધં કત્વા યથાવુત્તો કમ્મપ્પભેદો યથા હોતિ, તં પકારં દસ્સેતિ. અસઙ્કરો ચ વુત્તનયોવ. યં પન વદન્તિ ‘‘કાયવચીકમ્મસહજાતા અભિજ્ઝાદયો યદા ચેતનાપક્ખિકા હોન્તિ, તદા તાનિ મનોકમ્માનિ કાયવચીકમ્માનિ હોન્તી’’તિ, તઞ્ચ ન, ચેતનાપક્ખિકાનં મનોકમ્મત્તાભાવા. અબ્બોહારિકત્તે ચ મનોકમ્મતા સુટ્ઠુતરં નત્થિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અબ્બોહારિકા વા’’તિ. તસ્મા મનોકમ્મસ્સ કાયવચીકમ્મતા ન વત્તબ્બા. અભિજ્ઝાદિકિરિયાકારિકાય એવ ચેતનાય સમ્પયુત્તા અભિજ્ઝાદયો મનોકમ્મં, ન પાણાતિપાતાદિકાયવચીકિરિયાકારિકાયાતિ ભિય્યોપિ તેસં મનોકમ્મતાતિ ન તેસં મનોકમ્માનં સતં કાયવચીકમ્મતા વત્તબ્બાતિ. એવં કમ્માનં દ્વારેસુ દ્વારાનઞ્ચ કમ્મેસુ અનિયતત્તા દ્વારનિબન્ધનં ન કતં. ઇદાનિ અકતેપિ ચ દ્વારનિબન્ધને યેસં દ્વારાનં વસેન ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તેસં તંતંદ્વારકમ્મપથાનઞ્ચ વસેન ઉપ્પત્તિયા યથાભટ્ઠપાળિયા વુત્તાય ચ દીપનત્થં ‘‘તત્થ કામાવચર’’ન્તિઆદિમાહ. ચિત્તં તિવિધકમ્મદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતીતિ ઇદં મનોકમ્મદ્વારભૂતસ્સ તેન સભાવેન ઉપ્પત્તિં ગહેત્વા વુત્તં. યથા વા ચિત્તં ચિત્તાધિપતેય્યન્તિ સમ્પયુત્તવસેન વુચ્ચતિ, એવમિધાપીતિ વેદિતબ્બં. ચોપનદ્વયરહિતસ્સ મનોપબન્ધસ્સ મનોકમ્મદ્વારભાવે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

કમ્મપથસંસન્દનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અયં યોજનાતિ ‘‘રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા’’તિ એતેન સહ ‘‘યં યં વા પના’’તિ એતસ્સ અયં સમ્બન્ધોતિ અત્થો. કો પનાયં સમ્બન્ધોતિ? યેન વચનાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બજ્ઝન્તિ, તં પુબ્બાપરવચને પયોજનં સમ્બન્ધો. ઇધ ચ સબ્બારમ્મણતાદિદસ્સનં ‘‘રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા’’તિ એતસ્સ અનન્તરં ‘‘યં યં વા પના’’તિ એતસ્સ વચને પયોજનં યોજના દટ્ઠબ્બં. તત્થ ‘‘રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા આરબ્ભા’’તિ એત્તકેન આપન્નં દોસં દસ્સેત્વા તન્નિવત્તનવસેન ‘‘યં યં વા પના’’તિ એતસ્સ પયોજનં દસ્સેતું ‘‘હેટ્ઠા’’તિઆદિમાહ. દુતિયે અત્થવિકપ્પે ‘‘યં યં વાપના’’તિ એતેન અપ્પધાનમ્પિ રૂપાદિં આકડ્ઢતિ. ન હિ પધાનસ્સ ચિત્તસ્સ અત્તનોયેવ આરમ્મણભાવો અત્થીતિ. હેટ્ઠા વુત્તનયેનાતિ સબ્બારમ્મણતાદિનયેન. ‘‘હેટ્ઠા ગહિતમેવ ગહિતન્તિ વત્વા તસ્સ વચને પયોજનં દસ્સેતું ‘રૂપં વા…પે… ઇદં વા ઇદં વા આરબ્ભા’તિ કથેતું ઇદં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઇદં વા ઇદં વાતિ એતં સબ્બારમ્મણતાદિં સન્ધાય કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ધમ્મુદ્દેસવારકથા

ફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના

આચરિયાનન્તિ રેવતાચરિયસ્સ. ન પનેતં સારતો દટ્ઠબ્બં. ન હિ ફસ્સાદીનં કામાવચરાદિભાવદસ્સનત્થં ઇદમારદ્ધં, કિન્તુ તસ્મિં સમયે ફસ્સાદિસભાવદસ્સનત્થન્તિ.

ચિત્તસ્સ પઠમાભિનિપાતત્તાતિ સબ્બે ચેતસિકા ચિત્તાયત્તા ચિત્તકિરિયાભાવેન વુચ્ચન્તીતિ ફસ્સો ‘‘ચિત્તસ્સ પઠમાભિનિપાતો’’તિ વુત્તો. કામં ઉપ્પન્નફસ્સો પુગ્ગલો ચિત્તચેતસિકરાસિ વા આરમ્મણેન ફુટ્ઠો ફસ્સસહજાતાય વેદનાય તંસમકાલમેવ વેદેતિ, ફસ્સો પન ઓભાસસ્સ પદીપો વિય વેદનાદીનં પચ્ચયવિસેસો હોતીતિ પુરિમકાલો વિય વુત્તો. ગોપાનસીનં ઉપરિ તિરિયં ઠપિતકટ્ઠં પક્ખપાસો. કટ્ઠદ્વયાદિ વિય એકદેસેન એકપસ્સેન અનલ્લીયમાનોપિ રૂપેન સહ ફસ્સસ્સ સામઞ્ઞં અનલ્લીયમાનં સઙ્ઘટ્ટનમેવ, ન વિસયભાવો, સઙ્ઘટ્ટનઞ્ચ ફસ્સસ્સ ચિત્તારમ્મણાનં સન્નિપતનભાવો એવ. વત્થારમ્મણસન્નિપાતેન સમ્પજ્જતીતિ સઙ્ઘટ્ટનસમ્પત્તિકો ફસ્સો. પાણિદ્વયસ્સ સન્નિપાતો વિય ચિત્તારમ્મણસન્નિપાતો ફસ્સો ચિત્તસ્સ આરમ્મણે સન્નિપતિતપ્પવત્તિયા પચ્ચયો હોતીતિ કિચ્ચટ્ઠેનેવ રસેન સઙ્ઘટ્ટનરસો. તથા પચ્ચયભાવો હિ તસ્સ ફસ્સસ્સ સઙ્ઘટ્ટનકિચ્ચન્તિ. યથા હિ પાણિયા પાણિમ્હિ સઙ્ઘટ્ટનં તબ્બિસેસભૂતા રૂપધમ્મા, એવં ચિત્તસ્સ આરમ્મણે સઙ્ઘટ્ટનં તબ્બિસેસભૂતો એકો ચેતસિકધમ્મો દટ્ઠબ્બો. ચિત્તેયેવાતિ એતેન ચેતસિકસભાવતં વત્થારમ્મણેહિ અસંસટ્ઠં સઙ્ઘટ્ટનં વેદનાય દસ્સેતિ, ન પન વત્થુનિસ્સયતં પટિક્ખિપતિ. તસ્સ ફસ્સસ્સ કારણભૂતો તદનુરૂપો સમન્નાહારો તજ્જાસમન્નાહારો. ઇન્દ્રિયસ્સ તદભિમુખભાવો આવજ્જનાય ચ આરમ્મણકરણં વિસયસ્સ પરિક્ખતતા અભિસઙ્ખતતા વિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવકરણન્તિ અત્થો.

સુખવેદનાયમેવ લબ્ભતિ અસ્સાદભાવતોતિ અધિપ્પાયો. વિસ્સવિતાયાતિ અરહતાય. અનેકત્થત્તા હિ ધાતૂનં અરહત્થો વિપુબ્બો સુસદ્દો. વિસ્સવં વા સજનં વસિતા કામકારિતા વિસ્સવિતા. આરમ્મણરસેકદેસમેવ અનુભવન્તીતિ ઇદં ફુસનાદિકિચ્ચં એકદેસાનુભવનમિવ હોતીતિ કત્વા વુત્તં. વેદયિતસભાવો એવ હિ અનુભવનન્તિ. ફુસનાદિભાવેન વા આરમ્મણગ્ગહણં એકદેસાનુભવનં, વેદયિતભાવેન ગહણં યથાકામં સબ્બાનુભવનં. એવં સભાવાનેવ તાનિ ગહણાનીતિ ન વેદનાય વિય ફસ્સાદીનમ્પિ યથાસકકિચ્ચકરણેન સામિભાવાનુભવનં ચોદેતબ્બં. અયં ઇધાતિ એતેન પઞ્ચસુ વેદનાસુ ઇમસ્મિં ચિત્તે અધિપ્પેતં સોમનસ્સવેદનં વદતિ, તસ્મા અસોમનસ્સવેદનં અપનેત્વા ગહિતાય સોમનસ્સવેદનાય સમાના ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગરસતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

નિમિત્તેન પુનસઞ્જાનનકિચ્ચા પચ્ચાભિઞ્ઞાણરસા. પુનસઞ્જાનનસ્સ પચ્ચયો પુનસઞ્જાનનપચ્ચયો, તદેવ નિમિત્તં પુન…પે… નિમિત્તં, તસ્સ કરણં પુન…પે… કરણં. પુનસઞ્જાનનપચ્ચયભૂતં વા નિમિત્તકરણં પુન…પે… કરણં, તદસ્સા કિચ્ચન્તિ અત્થો. પુનસઞ્જાનનપચ્ચયનિમિત્તકરણં નિમિત્તકારિકાય નિમિત્તેન સઞ્જાનન્તિયા ચ સબ્બાય સઞ્ઞાય સમાનં વેદિતબ્બં. ઞાણમેવ અનુવત્તતિ, તસ્મા અભિનિવેસકારિકા વિપરીતગ્ગાહિકા ચ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. એતેનુપાયેન સમાધિસમ્પયુત્તાય અચિરટ્ઠાનતા ચ ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બા.

અભિસન્દહતીતિ પબન્ધતિ પવત્તેતિ. ચેતનાભાવો બ્યાપારભાવો. દિગુણુસ્સાહાતિ ન દિગુણં વીરિયયોગં સન્ધાય વુત્તં, અત્તનો એવ પન બ્યાપારકિચ્ચસ્સ મહન્તભાવં દીપેતિ. ઉસ્સાહનભાવેનાતિ આદરભાવેન. સા હિ સયં આદરભૂતા સમ્પયુત્તે આદરયતીતિ.

વિજાનનં આરમ્મણસ્સ ઉપલદ્ધિ. સન્દહનં ચિત્તન્તરસ્સ અનુપ્પબન્ધનં. ચક્ખુના હિ દિટ્ઠન્તિ ચક્ખુના દટ્ઠબ્બં. યથા ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાત’’ન્તિ દટ્ઠબ્બાદિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ વેદિતબ્બં. ચક્ખુના હીતિઆદીસુ ચક્ખુના…પે… મનસા દ્વારેનાતિ અત્થો. નગરગુત્તિકસ્સ વિય ચિત્તસ્સ આરમ્મણવિભાવનમત્તં ઉપધારણમત્તં ઉપલદ્ધિમત્તં કિચ્ચં, આરમ્મણપટિવેધનપચ્ચાભિઞ્ઞાણાદિ પન કિચ્ચં પઞ્ઞાસઞ્ઞાદીનન્તિ વેદિતબ્બં. પુરિમનિદ્દિટ્ઠન્તિ સમયવવત્થાને નિદ્દિટ્ઠં. ભાવેન્તો વિય ન ન ઉપ્પજ્જતિ, કિન્તુ ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતું ‘‘ચિત્તં હોતી’’તિ વુત્તન્તિ એતં હોતિ-સદ્દસ્સ ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દસ્સ ચ સમાનત્થત્તે સતિ યુજ્જેય્ય, તદત્થત્તે ચ તત્થ ઉપ્પન્નં હોતીતિ ન વુચ્ચેય્ય. ન હિ યુત્તં ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું. ચિત્તસ્સ ચ ઉપ્પન્નતા સમયવવત્થાને વુત્તા એવાતિ કિં તસ્સ પુન ઉપ્પત્તિદસ્સનેન. યેન ચ સમયવવત્થાનં કતં, તસ્સ નિદ્દેસો ન ન સક્કા કાતુન્તિ કિં તં નિદ્દેસત્થં ઉદ્દેસેન દુતિયેન, નિદ્દેસેનેવ ચ ફસ્સાદીહિ ચ અઞ્ઞત્તં ચિત્તસ્સ સિજ્ઝતીતિ કિં તદત્થેન પુન વચનેન, અઞ્ઞપ્પયોજનત્તા પન પુરિમસ્સ ચિત્તવચનસ્સ પચ્છિમં વુત્તં. પુરિમઞ્હિ સમયવવત્થાનત્થમેવ વુત્તં, ન વવત્થિતસમયે વિજ્જમાનધમ્મદસ્સનત્થં, ઇતરઞ્ચ તસ્મિં સમયે વિજ્જમાનધમ્મદસ્સનત્થં વુત્તં, ન સમયવવત્થાનત્થં, ન ચ અઞ્ઞદત્થં વચનં અઞ્ઞદત્થં વદતિ, ન ચ લેસેન વુત્તોતિ કત્વા મહાકારુણિકો અત્થં પાકટં ન કરોતીતિ.

ફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના

વિતક્કેતીતિ ધમ્મતો અઞ્ઞસ્સ કત્તુનિવત્તનત્થં ધમ્મમેવ કત્તારં નિદ્દિસતિ. તસ્સ પન વસવત્તિભાવનિવારણત્થં ‘‘વિતક્કનં વા’’તિ ભાવનિદ્દેસો. રૂપં રૂપન્તિ પથવી પથવીતિ વા આકોટેન્તો વિય હોતીતિ આકોટનલક્ખણો. આદિતો, અભિમુખં વા હનનં આહનનં, પરિતો, પરિવત્તેત્વા વા આહનનં પરિયાહનનં. વિચારતો ઓળારિકટ્ઠેન વિચારસ્સેવ પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન અનુરવતો ઓળારિકો તસ્સ ચ પુબ્બઙ્ગમો ઘણ્ટાભિઘાતો વિય હોતિ વિતક્કો. સો યથા ઘણ્ટાભિઘાતો પઠમાભિનિપાતો હોતિ, એવં આરમ્મણાભિમુખનિરોપનટ્ઠેન પઠમાભિનિપાતો હોતિ. વિપ્ફારવાતિ વિચલનયુત્તો. અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિયન્તિ ઉપચારે વા અપ્પનાયં વા સન્તાનેન પવત્તિયં. તત્થ હિ વિતક્કો નિચ્ચલો હુત્વા આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા પવત્તતિ. મણ્ડલન્તિ ખલમણ્ડલં.

પિણયતીતિ તપ્પેતિ, વડ્ઢેતિ વા. ફરણરસાતિ પણીતરૂપેહિ કાયસ્સ બ્યાપનરસા. ઉદગ્ગભાવો ઓદગ્યં. ખુદ્દિકા લહું લોમહંસનમત્તં કત્વા ભિન્ના ન પુન ઉપ્પજ્જતિ. ખણિકા બહુલં ઉપ્પજ્જતિ. ઉબ્બેગતો ફરણા નિચ્ચલત્તા ચિરટ્ઠિતિકત્તા ચ પણીતતરા. પસ્સદ્ધિયા નિમિત્તભાવેન ગબ્ભં ગણ્હન્તી. અપ્પનાસમ્પયુત્તાવ પીતિ અપ્પનાસમાધિપૂરિકાતિ કત્વા સા ઠપિતા. ઇતરા દ્વે ખણિકોપચારસમાધિપૂરિકા પીતી.

સમાધિચિત્તેનાતિ સમાધિસહિતચિત્તેન. અવિસારો અત્તનો એવ અવિસરણસભાવો. અવિક્ખેપો સમ્પયુત્તાનં અવિક્ખિત્તતા. યેન સમ્પયુત્તા અવિક્ખિત્તા હોન્તિ, સો ધમ્મો અવિક્ખેપોતિ. વિસેસતોતિ યેભુય્યેન. સુખવિરહિતોપિ હિ અત્થિ સમાધીતિ. પદીપનિદસ્સનેન સન્તાનટ્ઠિતિભાવં સમાધિસ્સ દસ્સેતિ.

ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇન્દ્રિયરાસિવણ્ણના

સદ્દહન્તિ એતાયાતિ સદ્દહનકિરિયાય પવત્તમાનાનં ધમ્માનં તત્થ આધિપચ્ચભાવેન સદ્ધાય પચ્ચયતં દસ્સેતિ. તસ્સા હિ ધમ્માનં તથાપચ્ચયભાવે સતિ ‘‘પુગ્ગલો સદ્દહતી’’તિ વોહારો હોતિ. પસાદનીયટ્ઠાનેસુ પસાદસ્સ પટિપક્ખભૂતં અકુસલં અસ્સદ્ધિયં મિચ્છાધિમોક્ખો ચ. પસાદભૂતો નિચ્છયો વત્થુગતો અધિમોક્ખલક્ખણં, ન યેવાપનકાધિમોક્ખોતિ. ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ‘‘મં અન્તરેન તુમ્હાકં અધિમુચ્ચનં નત્થિ, મયા સદ્દહથા’’તિ વિય અત્તાનં અનુવત્તેતિ સમ્પયુત્તધમ્મે. એવં સેસેસુપિ. પક્ખન્દનન્તિ સંસીદનં. પઙ્કો કદ્દમતો ઘનીભૂતો હોતિ. પણકં પિચ્છિલં ઉદકમલં. પીતં ઉદકં. ઓકપ્પનલક્ખણાતિ અનુપવિસિત્વા એવમેતન્તિ કપ્પનલક્ખણા. અકલુસભાવો અકાલુસિયં, અનાવિલભાવોતિ અત્થો. બુદ્ધાદિવત્થૂનિ સદ્ધેય્યાનિ. સપ્પુરિસૂપસેવનસદ્ધમ્મસવનયોનિસોમનસિકારધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયો સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ. કુસલધમ્માનં આદાને હત્થો વિય, સબ્બસમ્પત્તિનિપ્ફાદને વિત્તં વિય, અમતકસિફલફલને બીજં વિય દટ્ઠબ્બા.

વીરભાવોતિ યેન વીરો નામ હોતિ, સો ધમ્મોતિ અત્થો. અનુબલપ્પદાનં પગ્ગહો. મગ્ગો ગન્તબ્બો હોતિ, મગ્ગો ગતો, કમ્મં કત્તબ્બં, કમ્મં કતં, અપ્પમત્તકો આબાધો ઉપ્પન્નો, ગિલાના વુટ્ઠિતો હોતિ અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞા, ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો ન લભતિ લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં, લભતિ…પે… પારિપૂરિન્તિ એતાનિ અનુરૂપપચ્ચવેક્ખણાસહિતાનિ અટ્ઠ વીરિયારમ્ભવત્થૂનિ તંમૂલકાનિ વા પચ્ચવેક્ખણાનિ.

ચિરકતાદિઆરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનં. ઉદકે અલાબુ વિય આરમ્મણં પિલવિત્વા ગન્તું અપ્પદાનં પાસાણસ્સ વિય નિચ્ચલસ્સ આરમ્મણસ્સ ઠપનં સારણં અસમ્મુટ્ઠતાકરણં અપિલાપનં. અપિલાપે કરોતિ અપિલાપેતિ. ગતિયોતિ નિપ્ફત્તિયો સમ્ભવતો ફલતો ચ. અપરો નયોતિ રસાદિદસ્સનત્થં આરદ્ધં. સમ્મોસપચ્ચનીકં કિચ્ચં અસમ્મોસો, ન સમ્મોસાભાવમત્તં. સતિયા વત્થુભૂતા કાયાદયો કાયાદિસતિપટ્ઠાના, સતિયોયેવ વા પુરિમા પચ્છિમાનં પદટ્ઠાનં.

વિક્ખેપસ્સ ઉદ્ધચ્ચસ્સ. પઞ્ઞાપેતીતિ પકારેહિ જાનાપેતિ. એકાલોકા હોતીતિ વિપસ્સનુપક્કિલેસોભાસં સન્ધાયાહ. મનતે વિજાનાતિ એતેનાતિ વા મનો, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫) કારણભાવેન મનો વુત્તો. સબ્બો હિ મનો અત્તનો અનન્તરસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ કારણન્તિ. વિજાનાતીતિ પરિચ્છિન્નોપલદ્ધિવસેન જાનાતિ, ન સઞ્ઞાપઞ્ઞા વિય સઞ્જાનનપટિવિજ્ઝનવસેન.

પીતિસોમનસ્સસમ્પયોગતોતિ વુત્તે યેન યોગા સુમનો હોતિ, તં સોમનસ્સન્તિ વુચ્ચતીતિ પીતિયા ચ સોમનસ્સભાવો આપજ્જતિ, તસ્મા વિનાપિ કાયેન વત્થુના સાતવેદનાસમ્પયોગતોતિ યોજેતબ્બં. એવઞ્ચ નિપ્પીતિકં સોમનસ્સઞ્ચ સઙ્ગહિતં હોતિ, પીતિઉપલક્ખિતં વા સોમનસ્સં સપ્પીતિકં નિપ્પીતિકઞ્ચ સોમનસ્સન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

પવત્તસન્તતાધિપતેય્યન્તિ પવત્તસઙ્ખાતાય સન્તતિયા અધિપતિભૂતં. જીવિતિન્દ્રિયસ્સ હિ અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે અનુપાલેન્તસ્સ અનન્તરઞ્ચ સાનુપાલનાનં ઉપ્પત્તિયા હેતુભૂતસ્સ વસેન પવત્તં ચિરટ્ઠિતિકં હોતિ, તંતંકમ્મવિસેસેન વિસેસયુત્તં યાવ ચુતિ અવિસેસેન વા યાવ પરિનિબ્બાનં અવિચ્છિન્નં પવત્તતિ જીવમાનતાવિસેસયુત્તઞ્ચાતિ રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયાનં સમાનલક્ખણાદિં વત્તું ‘‘અત્તના અવિનિભુત્તધમ્માન’’ન્તિ આહ. અનુપાલેતબ્બાનં અત્થિક્ખણેયેવ. અસતિ હિ અનુપાલેતબ્બે ઉપ્પલાદિમ્હિ કિં ઉદકં અનુપાલેય્યાતિ. તસ્સ તસ્સાતિ અનુપાલનાદિકસ્સ. સાધનતોતિ સાધનેન. તંસાધનઞ્ચ જીવમાનવિસેસપચ્ચયભાવતો.

ઇન્દ્રિયરાસિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મગ્ગઙ્ગરાસિવણ્ણના

સમ્માતિ અવિપરીતનિય્યાનિકભાવેન. પસત્થતા ચ એવમેવ દટ્ઠબ્બા.

બલરાસિવણ્ણના

અસ્સદ્ધિયેતિ અસ્સદ્ધિયકારણા. ઉભયપદવસેનાતિ સદ્ધાપદં બલપદન્તિ એવમાદિપદદ્વયવસેન. નિયકજ્ઝત્તં જાતિઆદિસમુટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના. ગરુના કિસ્મિઞ્ચિ વુત્તે ગારવવસેન પતિસ્સવનં પતિસ્સવો, સહ પતિસ્સવેન સપ્પતિસ્સવં, પતિસ્સવભૂતં તંસભાગઞ્ચ યંકિઞ્ચિ ગારવન્તિ અત્થો. જાતિઆદિમહત્તપચ્ચવેક્ખણેન ઉપ્પજ્જમાના ચ હિરી તત્થ ગારવવસેન પવત્તતીતિ ‘‘સપ્પતિસ્સવલક્ખણા’’તિ વુચ્ચતિ. વજ્જં ભાયતિ તઞ્ચ ભયતો પસ્સતીતિ વજ્જભીરુકભયદસ્સાવી. એવંસભાવં ઓત્તપ્પં. હિરી પાપધમ્મે ગૂથં વિય પસ્સતિ, ઓત્તપ્પં ઉણ્હં વિય. દાયજ્જં નવલોકુત્તરધમ્માદિ. અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનાદિતા ચ હિરીઓત્તપ્પાનં તત્થ તત્થ પાકટભાવેન વુત્તા, ન પન તેસં કદાચિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપ્પયોગા. ન હિ લજ્જનં નિબ્ભયં પાપભયં વા અલજ્જનં હોતીતિ.

મૂલરાસિવણ્ણના

અગેધો અનભિજ્ઝનં અનભિકઙ્ખનં. અનલ્લીનો ભાવો અધિપ્પાયો એતસ્સાતિ અનલ્લીનભાવો, એવઞ્હિ ઉપમાય સમેતિ. અનુકૂલમિત્તો અનુવત્તકો. વિનયરસોતિ વિનયનરસો. અદોસો દુસ્સીલ્યમલસ્સાતિ ઇદં દુસ્સીલ્યસ્સ દોસસમુટ્ઠાનતં દોસૂપનિસ્સયતઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. અભાવનાયાતિ ‘‘તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન ભાવનાઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન ભાવના તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન ભાવના આસેવનટ્ઠેન ભાવના’’તિ એવં વુત્તાય પઞ્ઞાસાધનાય ભાવનાય અપ્પવત્તિ, તપ્પટિપક્ખભૂતા વા અકુસલા અભાવના. નિગ્ગુણેપિ ગુણગ્ગહણં અધિકગ્ગહણં. વિજ્જમાનમ્પિ ગુણં વિદ્ધંસેત્વા ગહણં ઊનગ્ગહણં. ચતુવિપલ્લાસગ્ગહણં વિપરીતગ્ગહણં.

યાથાવસભાવેતિ ‘‘એત્તકો એતસ્સ ગુણો, એત્તકો દોસો’’તિ ગુણદોસાનં સભાવે ‘‘જરાધમ્મો જીરતિ, તં કુતેત્થ લબ્ભા મા જીરી’’તિ એવમાદિપચ્ચવેક્ખણસમ્ભવતો. અલોભેન ચ ગહટ્ઠાનં ખેત્તવત્થાદીસુ વિવાદાભાવતો. અમોહેન પબ્બજિતાનં દિટ્ઠિગતવિવાદાભાવતો. કામરાગાભિનિવેસવિનિબન્ધા હિ ગહટ્ઠા ગહટ્ઠેહિ વિવદન્તિ, દિટ્ઠિરાગાભિનિવેસવિનિબન્ધા સમણા સમણેહીતિ. રાગવસેન મિત્તસન્થવો દોસવસેન વિરોધો ચ તબ્બિસેસેન ઉપગમાપગમા, આરમ્મણે વા રૂપાદિમ્હિ અનુરોધવિરોધા. અમજ્ઝત્તભાવસ્સ પટિઘાનુનયસઙ્ખાતસ્સ મોહેન પવત્તિ. સુખવિપરિણામે દુક્ખસમાયોગે ચ પટિઘપવત્તિયં વેદનાપરિગ્ગહો ન સિજ્ઝતીતિ અદોસાનુભાવેન વેદનાસતિપટ્ઠાનં સિજ્ઝતિ. દિબ્બવિહારસ્સાતિ ચતુન્નં ઝાનાનં. અરિયવિહારો ફલસમાપત્તિ. મોહેન અવિચારેન્તો ઉદાસીનપક્ખેસુપિ સત્તસઙ્ખારેસુ સબ્બેસુ અભિસઙ્ગં કરોતીતિ અમૂળ્હસ્સ તદભાવો વેદિતબ્બો. દુક્ખદસ્સનસ્સ આસન્નપટિપક્ખત્તા દોસસ્સ તપ્પટિપક્ખેન અદોસેન દુક્ખદસ્સનં હોતિ.

કમ્મપથરાસિવણ્ણના

સુખાદીનિ અત્તનો ન બ્યાપાદેતિ ન વિનાસેતિ પરસ્સ ચાતિ દટ્ઠબ્બં. કમ્મપથતાતંસભાગતાહિ કમ્મપથવસેન.

પસ્સદ્ધાદિયુગલવણ્ણના

દરથો સારમ્ભો, દુક્ખદોમનસ્સપચ્ચયાનં ઉદ્ધચ્ચાદિકાનં કિલેસાનં ચતુન્નં વા ખન્ધાનં એતં અધિવચનં. ઉદ્ધચ્ચપ્પધાના કિલેસા ઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસા, ઉદ્ધચ્ચં વા આદિં કત્વા સબ્બકિલેસે સઙ્ગણ્હાતિ. સુવણ્ણવિસુદ્ધિ વિયાતિ યથા સુવણ્ણવિસુદ્ધિ અલઙ્કારવિકતિવિનિયોગક્ખમા, એવં અયમ્પિ હિતકિરિયાવિનિયોગક્ખમા.

સમં, સમન્તતો વા પકારેહિ જાનનં સમ્પજઞ્ઞં. ચેતિયવન્દનાદિઅત્થં અભિક્કમાદીસુ અત્થાનત્થપરિગ્ગણ્હનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. સતિ ચ અત્થે સપ્પાયાસપ્પાયરૂપાદિપરિગ્ગણ્હનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં. ગોચરગામાભિક્કમનાદીસુ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમનાદીનં ધાતુઆદિવસેન પવિચયો અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. સબ્બકમ્મટ્ઠાનભાવનાનુયુત્તાનં સબ્બયોગીનં સબ્બદા ઉપકારકા ઇમે દ્વે ધમ્મા પારિપન્થકહરણતો ભાવનાવડ્ઢનતો ચ. યથાહ ‘‘દ્વે ધમ્મા બહુકારા સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૨). યુગે નદ્ધા વિયાતિ યુગનદ્ધા, અઞ્ઞમઞ્ઞં નિમિત્તભાવેન સમં પવત્તાતિ અત્થો. ‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૭૦; પટિ. મ. ૨.૧) હિ સુત્તે એતેસં યુગનદ્ધતા વુત્તા. સબ્બકુસલધમ્મેસુ લીનુદ્ધચ્ચાભાવો એતેહિ દ્વીહિ સમં યુત્તેહીતિ ‘‘વીરિયસમાધિયોજનત્થાયા’’તિ આહ, યોગવચનત્થાયાતિ અત્થો.

યેવાપનકવણ્ણના

રૂપાભાવેનાતિ રુપ્પનાભાવેન. ધમ્માતિ એતસ્સ અત્થો સભાવતો ઉપલબ્ભમાનાતિ. મેત્તાપુબ્બભાગોતિ અપ્પનાપ્પત્તાય મેત્તાય પુબ્બભાગો, પરિકમ્મમેત્તા એતસ્મિં ચિત્તે અત્થીતિ અત્થો. વિરતિવસેનાતિ વચીપવત્તિયા ન પૂરેતિ, કિન્તુ વિરતિયોગેનાતિ અત્થો. અપણ્ણકઙ્ગાનીતિ અવિરદ્ધઙ્ગાનિ. યથા તથા વા આરમ્મણે વિનિચ્છયનં અધિમુચ્ચનં. ન હિ અનધિમુચ્ચન્તો પાણાતિપાતાદીસુ દાનાદીસુ વા પવત્તતિ, સદ્ધા પન પસાદનીયેસુ પસાદાધિમોક્ખોતિ અયમેતેસં વિસેસો. દારકસ્સ વિય ઇતો ચિતો ચ સંસપ્પનસ્સ કરિસ્સામિ ન કરિસ્સામીતિ અવિનિચ્છયસ્સ પટિપક્ખકિરિયા અસંસપ્પનં. પુરિમમનતોતિ ભવઙ્ગતો. વિસદિસં વીથિજવનં મનં કરોતીતિ મનસિકારસામઞ્ઞેન વીથિજવનપટિપાદકે દસ્સેતિ. તેસુ ધમ્મેસૂતિ ચિત્તચેતસિકધમ્મેસુ. અતદારમ્મણત્તેપિ હિ તેસુ સમપ્પવત્તેસુ ઉદાસીનભાવતો તત્રમજ્ઝત્તતાતિ વુચ્ચતિ. અલીનાનુદ્ધતપ્પવત્તિપચ્ચયત્તા ઊનાધિકનિવારણરસા. કાયદુચ્ચરિતાદિવત્થૂનન્તિ પાણાદીનં. અમદ્દના મદ્દનપટિપક્ખભાવોવ.

તંતંરાસિકિચ્ચવસેન વિભાગરહિતા અવિભત્તિકા. એત્થાતિ એતેસુ સવિભત્તિકેસુ દુતિયટ્ઠાનાદીસુપિ ભાજિયમાનેસુ અપુબ્બં નત્થીતિ અત્થો. પદં પૂરિતન્તિ ઝાનાદિપદં પઞ્ચકાદિવસેન પૂરિતં. પઞ્ચ હિ અઙ્ગાનિ ઝાનપદસ્સ અત્થો, તેસુ એકસ્મિઞ્ચ ઊને ઝાનપદં ઊનં હોતીતિ. પદસમૂહો પદકોટ્ઠાસો વા તં તમેવ વા પદં, અવુત્તં હાપિતં નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘પૂરિત’’ન્તિ. વુત્તસ્મિઞ્ઞેવ વુચ્ચમાને અનેકેસં પુરિસસદ્દાનં વિય કોચિ સમ્બન્ધો નત્થીતિ મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘અનનુસન્ધિકા કથા’’તિ. અન્તરન્તરા વુત્તસ્મિઞ્ઞેવ વુચ્ચમાને અનુક્કમેન ધમ્મા કથિતા ન હોન્તીતિ આહ ‘‘ઉપ્પટિપાટિયા’’તિ. ફસ્સપઞ્ચમકરાસિ સબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણવસેન ચતુક્ખન્ધતપ્પચ્ચયસઙ્ગહવસેન ચ વુત્તો. યથાવુત્તેસુ પન રાસીસુ એકરાસિકિચ્ચસ્સપિ અભાવા છન્દાદયો યેવાપનકવસેન વુત્તા. વુત્તાનમ્પિ ચ ધમ્માનં યથા વેદનાદીનં ઝાનઙ્ગાદિભાવો વુત્તો, ન એવં સોવચસ્સતાકલ્યાણમિત્તતાદિવિસેસો વુત્તોતિ તસ્સ સઙ્ગણ્હનત્થં કેચિ ધમ્મે વિસું ઠપેત્વા તે ચ તઞ્ચ વિસેસં ‘‘યે વા પના’’તિ આહ. વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વા સાવસેસે ધમ્મે વત્વા ‘‘યે વા પના’’તિ વુત્તં.

યેવાપનકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધમ્મુદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.