કામાવચરકુસલં

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

ઇમસ્સ પનત્થસ્સાતિ કમ્મદ્વારાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં અનિયતતાય ‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માની’’તિઆદિના પકાસનત્થં. પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનીતિ એત્થ છટ્ઠસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ તસ્સ ચ દ્વારસ્સ અનુદ્દેસો દ્વારદ્વારવન્તાનં સહાભાવા. નિયતરૂપરૂપવસેન ચતુસમુટ્ઠાનિકકાયા વુત્તાતિ સદ્દસ્સ વિકારરૂપાદીનઞ્ચ અસઙ્ગહો.

પઠમજવનસમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ યદિપિ તસ્મિં ખણે રૂપાનં દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચાલેતું ન સક્કોતિ, તથાપિ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાવ સા વેદિતબ્બા. દસસુ હિ દિસાસુ યં દિસં ગન્તુકામો અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ વા ખિપિતુકામો, તંદિસાભિમુખાનેવ રૂપાનિ સા સન્થમ્ભેતિ સન્ધારેતિ ચાતિ તદભિમુખભાવવિકારવતી હોતિ, અધિપ્પાયસહભાવી ચ વિકારો વિઞ્ઞત્તીતિ. એવઞ્ચ કત્વા આવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવો યથાધિપ્પાયવિકારરૂપુપ્પાદનેન ઉપપન્નો હોતિ, યતો બાત્તિંસ ચિત્તાનિ રૂપિરિયાપથવિઞ્ઞત્તિજનકાનિ વુત્તાનીતિ. યોજનં ગતો, દસયોજનં ગતોતિ વત્તબ્બતં આપજ્જાપેતિ અનેકસહસ્સવારં ઉપ્પન્ના.

વાયોધાતુયા…પે… પચ્ચયો ભવિતુન્તિ થમ્ભનચલનેસુ વાયોધાતુયા પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો ચિત્તસમુટ્ઠાનમહાભૂતાનં એકો આકારવિસેસો અત્થિ, અયં વિઞ્ઞત્તિ નામ. તેસઞ્હિ તદાકારત્તા વાયોધાતુ થમ્ભેતિ ચાલેતિ ચાતિ. ન ચિત્તસમુટ્ઠાનાતિ એતેન પરમત્થતો અભાવં દસ્સેતિ. ન હિ રૂપં અપ્પચ્ચયં અત્થિ, ન ચ નિબ્બાનવજ્જો અત્થો નિચ્ચો અત્થીતિ. વિઞ્ઞત્તિતાયાતિ વિઞ્ઞત્તિવિકારતાય. ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવો વિય મહાભૂતવિકારતાય ઉપાદારૂપભાવો ચ અધિપ્પેતોતિ વેદિતબ્બો.

કાયિકકરણન્તિ કાયદ્વારપ્પવત્તં ચિત્તકિરિયં, અધિપ્પાયન્તિ અત્થો. કારેતિ મઞ્ઞેતિ એતેન વણ્ણગ્ગહણાનુસારેન ગહિતાય વિઞ્ઞત્તિયા યં કરણં વિઞ્ઞાતબ્બં, તસ્સ વિજાનનેન વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતત્તં દસ્સેતિ. ન હિ વિઞ્ઞત્તિરહિતેસુ રુક્ખચલનાદીસુ ‘‘ઇદમેસ કારેતી’’તિ વિજાનનં હોતીતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ હિ રૂપે અભિનિપાતમત્તં કિચ્ચં, ન અધિપ્પાયસહભુનો ચલનવિકારસ્સ ગહણં. ચિત્તસ્સ પન લહુપરિવત્તિતાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા અનન્તરં મનોવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતમ્પિ ચલનં ચક્ખુના દિટ્ઠં વિય મઞ્ઞન્તિ અવિસેસવિદુનો, તસ્મા યથા નીલાભિનિપાતવસપ્પવત્તાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા નીલન્તિ પવત્તાય મનોવિઞ્ઞાણવીથિયા ચ અન્તરં ન વિઞ્ઞાયતિ, એવં અવિઞ્ઞાયમાનન્તરેન મનોદ્વારવિઞ્ઞાણેન ગહિતે તસ્મિં ચિત્તેન સહેવ અનુપરિવત્તે કાયથમ્ભનવિકારચોપનસઙ્ખાતે ‘‘ઇદમેસ કારેતિ, અયમસ્સ અધિપ્પાયો’’તિ વિજાનનં હોતિ.

તાલપણ્ણાદિરૂપાનિ દિસ્વા તદનન્તરપ્પવત્તાય મનોદ્વારવીથિયા અવિઞ્ઞાયમાનન્તરાય તાલપણ્ણાદીનં ઉદકાદિસહચારિપ્પકારતં સઞ્ઞાણાકારં ગહેત્વા ઉદકાદિગ્ગહણં વિય. એત્થ ઉદકં ભવિસ્સતીતિઆદિના ચ ઉદકાદિસમ્બન્ધનાકારેન રૂપગ્ગહણાનુસારવિઞ્ઞાણેન યં ઉદકાદિ વિઞ્ઞાતબ્બં, તસ્સ વિજાનનેન તદાકારસ્સ વિઞ્ઞાતતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. એતસ્સ પન કાયિકકરણગ્ગહણસ્સ ઉદકાદિગ્ગહણસ્સ ચ પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધગ્ગહણં ઉપનિસ્સયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. અથ પન નાલમ્બિતાપિ વિઞ્ઞત્તિ કાયિકકરણગ્ગહણસ્સ ચ પચ્ચયો પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધગ્ગહણોપનિસ્સયવસેન સાધિપ્પાયવિકારભૂતવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં પવત્તમાનસ્સ અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ અધિપ્પાયસહભૂવિકારાભાવે અભાવતો, એવં સતિ વણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન ઉદકાદિગ્ગહણેનેવ તાલપણ્ણાદિસઞ્ઞાણાકારો વિય વણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન અધિપ્પાયગ્ગહણેનેવ વિઞ્ઞત્તિ પાકટા હોતીતિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એસ કારેતિ મઞ્ઞે’’તિ અધિપ્પાયવિજાનનેનેવ વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતતા વુત્તા.

અયં નો પહરિતુકામોતિ અધિપ્પાયવિજાનનેન વિઞ્ઞત્તિયા પાકટભાવં દસ્સેતિ. ન હિ તદપાકટભાવે અધિપ્પાયવિજાનનં હોતીતિ. સમ્મુખી…પે… યેવ નામ હોતીતિ અસમ્મુખીભૂતતાય અનાપાથગતાનં રૂપાદીનં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાદિભાવો વિય સભાવભૂતં તં દ્વિધા વિઞ્ઞત્તિભાવં સાધેતિ. પરં બોધેતુકામતાય વિનાપિ અભિક્કમનાદિપ્પવત્તનેન સો ચિત્તસહભૂવિકારો અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ, સયઞ્ચ વિઞ્ઞાયતીતિ દ્વિધાપિ વિઞ્ઞત્તિયેવાતિ વેદિતબ્બા.

તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધાતિ તેન દ્વારેન વિઞ્ઞાતબ્બભાવતો તેનેવ દ્વારેન નામલાભતો તસ્મિં દ્વારે પાકટભાવવસેન સિદ્ધા. કુસલં વા અકુસલં વાતિ ઠપેતબ્બં. કસ્મા? યસ્મા પરવાદિનો અવિપાકસ્સ કમ્મભાવો ન સિદ્ધો, ઇતરસ્સ પન સિદ્ધોતિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકાનં એકાદસન્નં કિરિયચિત્તાનં વસેન તિકં પૂરેત્વા ઠપેતબ્બં.

દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનીતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – યદિ દ્વારા દ્વારન્તરચારિનો હોન્તિ, દ્વારસમ્ભેદા કમ્મસમ્ભેદોપીતિ કાયકમ્મં કાયકમ્મદ્વારન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવવત્થાનં ન સિયા, કમ્માનમ્પિ કમ્મન્તરચરણે એસેવ નયો. યદિ પન દ્વારાનમ્પિ દ્વારભાવેન કમ્મન્તરચરણં કમ્માનઞ્ચ દ્વારન્તરચરણં ન સિયા, સુટ્ઠુતરં કમ્મદ્વારવવત્થાનં સિયા. ન પન કમ્માનં દ્વારન્તરે અચરણં અત્થિ, કિન્તુ દ્વારે અઞ્ઞસ્મિઞ્ચ ચરન્તિ કમ્માનિ અઞ્ઞાનિપિ. યસ્મા પન દ્વારે દ્વારાનિ ન ચરન્તિ, તસ્મા અદ્વારચારીહિ દ્વારેહિ કારણભૂતેહિ કમ્માનિ દ્વારન્તરે ચરન્તાનિપિ વવત્થિતાનિ. ન કેવલં કમ્માનેવ, તેહિ પન દ્વારાનિપીતિ એવં કમ્મદ્વારાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાનિ ‘‘યેભુય્યેનવુત્તિતાય તબ્બહુલવુત્તિતાય ચા’’તિ વુચ્ચમાનાય વવત્થાનયુત્તિયા. તત્થ દ્વારાપેક્ખત્તા કમ્માનં કાયકમ્માદિભાવસ્સ અદ્વારચારીહિ દ્વારેહિ વવત્થાનં હોતિ, ન પન દ્વારન્તરચારીહિ કમ્મેહિ દ્વારાનં અવવત્થાનં કમ્માનપેક્ખકાયદ્વારાદિભાવેહિ દ્વારેહિ વવત્થિતાનં કાયકમ્માદીનં કાયકમ્મદ્વારાદિવવત્થાનકરત્તા. અથ વા દ્વારન્તરે ચરન્તાનિપિ કાયાદીહિ ઉપલક્ખિતાનેવ ચરન્તિ પાણાતિપાતાદીનં એવંસભાવત્તા આણત્તિહત્થવિકારાદીહિ વુચ્ચમાનસ્સપિ કાયાદીહિ સાધેતબ્બસભાવાવબોધતો, તસ્મા ન કમ્મન્તરસ્સ અત્તનિ ચરન્તસ્સપિ દ્વારન્તરં સનામં દેતિ, નાપિ કમ્મં દ્વારસ્સ, તંતંદ્વારમેવ પન કમ્મસ્સ કમ્મઞ્ચ દ્વારન્તરે ચરન્તમ્પિ અત્તનોયેવ દ્વારસ્સ નામં દેતીતિ સિદ્ધં અઞ્ઞમઞ્ઞવવત્થાનં. પુબ્બે પન દ્વારેસુ અનિબદ્ધતા કમ્માનં દ્વારન્તરચરણમેવ સન્ધાય વુત્તા, ન એતં વવત્થાનન્તિ.

તત્થાતિ તેસુ દ્વારકમ્મેસુ. કાયકમ્મસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનન્તિ તંસહજાતા વિઞ્ઞત્તિયેવ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચાપિ હિ સા તસ્સ કેનચિ પકારેન પચ્ચયો ન હોતિ, તથાપિ કમ્મસ્સ વિસેસિકા વિઞ્ઞત્તિ તંસહજાતા હોતીતિ તસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવેન વુત્તા યથાવુત્તનિયમેન અઞ્ઞવિસેસનસ્સ કમ્મસ્સ વિસેસનન્તરે ઉપ્પત્તિઅભાવા. કાયેન પન કતત્તાતિ કાયવિઞ્ઞત્તિં જનેત્વા તાય જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદાદિનિપ્ફાદનતો અત્તનો નિપ્ફત્તિવસેન ‘‘કાયેન કતં કમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. કારણભૂતો હિ પનેત્થ કાયોતિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાતિ એત્થ કમ્મુના કાયો કાયકમ્મદ્વારન્તિ એવં વવત્થિતો, ન કાયો ઇચ્ચેવ. યથા સૂચિકમ્મુના સૂચિકમ્મકરણન્તિ વવત્થિતા, ન સૂચિ ઇચ્ચેવ, તથા ઇદમ્પિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાતિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસિતાતિ અત્થો. એવં સન્તેતિ યથાવુત્તં વવત્થાનનિયમં અગ્ગહેત્વા ‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માની’’તિઆદિવચનમેવ ગહેત્વા ચોદેતિ. તત્થ એવં સન્તેતિ કમ્માનં દ્વારચરણે અઞ્ઞમઞ્ઞેન ચ વવત્થાને નામલાભે વિસેસને સતીતિ અત્થો.

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

ચતૂહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતાતિ એત્થ સુભાસિતભાસનસઙ્ખાતા અપિસુણવાચા, ધમ્મભાસનસઙ્ખાતો અસમ્ફપ્પલાપો, પિયભાસનસઙ્ખાતા અફરુસવાચા, સચ્ચભાસનસઙ્ખાતો અમુસાવાદો ચાતિ એતા વાચા તથાપવત્તા ચેતના દટ્ઠબ્બા. સહસદ્દા પનાતિ તસ્સ વિકારસ્સ સદ્દેન સહ સમ્ભૂતત્તા વુત્તં. ચિત્તાનુપરિવત્તિતાય પન સો ન યાવ સદ્દભાવીતિ દટ્ઠબ્બો, વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ પવત્તેન મહાઅટ્ઠકથાવાદેન ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દો વિનાપિ વિઞ્ઞત્તિઘટ્ટનેન ઉપ્પજ્જતીતિ આપજ્જતિ. ‘‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) હિ વચનતો અસોતવિઞ્ઞેય્યસદ્દેન સહ વિઞ્ઞત્તિયા ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ.

ચિત્તસમુટ્ઠાનં સદ્દાયતનન્તિ એત્થ ચ ન કોચિ ચિત્તસમુટ્ઠાનો સદ્દો અસઙ્ગહિતો નામ અત્થીતિ અધિપ્પાયેન મહાઅટ્ઠકથાવાદં પટિસેધેતિ. છબ્બિધેન રૂપસઙ્ગહાદીસુ હિ ‘‘સોતવિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિ એત્થ ‘‘સુત’’ન્તિ ચ ન કોચિ સદ્દો ન સઙ્ગય્હતીતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન વિઞ્ઞત્તિસહજમેવ જિવ્હાતાલુચલનાદિકરવિતક્કસમુટ્ઠિતં સુખુમસદ્દં ‘‘દિબ્બસોતેન સુત્વા આદિસતી’’તિ સુત્તે પટ્ઠાને ચ ઓળારિકસદ્દં સન્ધાય ‘‘સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અસોતવિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા સિયા. સદ્દો ચ અસોતવિઞ્ઞેય્યો ચાતિ વિરુદ્ધમેતન્તિ પન પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો. વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા ઘટ્ટના વિઞ્ઞત્તિઘટ્ટના. વિઞ્ઞત્તિ એવ વા. ઘટ્ટનાકારપ્પવત્તભૂતવિકારો હિ ‘‘ઘટ્ટના’’તિ વુત્તો. સઙ્ઘટ્ટનેન સહેવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ, ન પુબ્બાપરભાવેન. પથવીધાતુયાતિ ઇદં વાયોધાતુયા વિય ચાલનં પથવીધાતુયા સઙ્ઘટ્ટનં કિચ્ચં અધિકન્તિ કત્વા વુત્તં, વિકારસ્સ ચ તપ્પચ્ચયભાવો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તબ્બિકારાનઞ્હિ ભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પચ્ચયભાવોતિ. અઞ્ઞમ્પિ સબ્બં વિધાનં કાયવિઞ્ઞત્તિયં વિય વેદિતબ્બં.

તિસમુટ્ઠાનિકકાયં…પે… ન લબ્ભતિ. ન હિ ચાલનં ઉપાદિન્નઘટ્ટનન્તિ. ચાલનઞ્હિ દેસન્તરુપ્પાદનપરમ્પરતા, ઘટ્ટનં પચ્ચયવિસેસેન ભૂતકલાપાનં આસન્નતરુપ્પાદોતિ. ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચમ્પિ નત્થીતિ ઉપત્થમ્ભનેન વિના પઠમચિત્તસમુટ્ઠાનાપિ ઘટ્ટનાકારેન પવત્તતીતિ ઘટ્ટનત્થં ઉપત્થમ્ભનેન પયોજનં નત્થિ, લદ્ધાસેવનેન ચિત્તેનેવ ઘટ્ટનસ્સ બલવભાવતો ચાતિ અધિપ્પાયો. ઉપત્થમ્ભનં નત્થિ અત્થીતિ વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

અયં નામ ચેતના કમ્મં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બાતિ ઇદં યસ્સ દ્વારં મનો, તંદસ્સનત્થં વુત્તં. કપ્પેતીતિ ‘‘ત્વં ફુસનં કરોહિ, ત્વં વેદયિત’’ન્તિ એવં કપ્પેન્તં વિય પવત્તતીતિ અત્થો. પકપ્પનઞ્ચ તદેવ. કિં પિણ્ડં કરોતીતિ આયૂહનત્થવસેન પુચ્છતિ. ફસ્સાદિધમ્મે હિ અવિપ્પકિણ્ણે કત્વા સકિચ્ચેસુ પવત્તનં આયૂહનં, તત્થેવ બ્યાપારણં ચેતયનં, તથાકરણં અભિસઙ્ખરણન્તિ. તેભૂમકસ્સેવ ગહણં લોકુત્તરકમ્મસ્સ કમ્મક્ખયકરત્તા.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમ્મકથાવણ્ણના

ચેતયિત્વા કમ્મં કરોતીતિ એત્થ યસ્મા પુરિમચેતનાય ચેતયિત્વા સન્નિટ્ઠાનકમ્મં કરોતિ, તસ્મા ચેતનાપુબ્બકં કમ્મં તંચેતનાસભાવમેવાતિ ચેતનં અહં કમ્મં વદામીતિ અત્થો. અથ વા સમાનકાલત્તેપિ કારણકિરિયા પુબ્બકાલા વિય વત્તું યુત્તા, ફલકિરિયા ચ અપરકાલા વિય. યસ્મા ચ ચેતનાય ચેતયિત્વા કાયવાચાહિ ચોપનકિરિયં મનસા ચ અભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોતિ, તસ્મા તસ્સા કિરિયાય કારિકં ચેતનં અહં કમ્મં વદામીતિ અત્થો. કાયે વાતિ કાયવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતે કાયે વા. સતીતિ ધરમાને, અનિરોધિતે વા. કાયસમુટ્ઠાપિકા ચેતના કાયસઞ્ચેતના. એત્થ ચ સુખદુક્ખુપ્પાદકેન કમ્મેન ભવિતબ્બં, ચેતના ચ સુખદુક્ખુપ્પાદિકા વુત્તાતિ તસ્સા કમ્મભાવો સિદ્ધો હોતિ. સઞ્ચેતનિયન્તિ સઞ્ચેતનસભાવવન્તં. સમિદ્ધિત્થેરેન ‘‘સઞ્ચેતનિયં, આવુસો…પે… મનસા સુખં સો વેદયતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૦; કથા. ૫૩૯) અવિભજિત્વા બ્યાકતો. સુખવેદનીયન્તિઆદિના પન વિભજિત્વા બ્યાકાતબ્બો સો પઞ્હો, તસ્મા સમ્મા બ્યાકતો નામ ન હોતિ. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. યથા પન સુત્તાનિ ઠિતાનિ, તથા ચોપનકિરિયાનિસ્સયભૂતા કાયવાચા અભિજ્ઝાદિકિરિયાનિસ્સયો ચ મનોદ્વારાનિ, યાય પન ચેતનાય તેહિ કાયાદીહિ કરણભૂતેહિ ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોન્તિ વાસિઆદીહિ વિય છેદનાદિં, સા ચેતના કમ્મન્તિ દ્વારપ્પવત્તિયમ્પિ કમ્મદ્વારાભેદનઞ્ચ કમ્મદ્વારવવત્થાનઞ્ચ દિસ્સતિ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘કાયેન ચે કતં કમ્મ’’ન્તિઆદિગાથાયો (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કાયકમ્મદ્વાર) અતિવિય યુજ્જન્તિ.

લોકુત્તરમગ્ગો ઇધ લોકિયકમ્મકથાયં અનધિપ્પેતોપિ ભજાપિયમાનો તીણિ કમ્માનિ ભજતિ. મનેન દુસ્સીલ્યન્તિ કાયિકવાચસિકવીતિક્કમવજ્જં સબ્બં અકુસલં સઙ્ગણ્હાતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાયામસતિસમાધિં વા. તમ્પિ ચેતં ‘‘મનસા સંવરો સાધૂ’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૧૬; ધ. પ. ૩૬૧) વુત્તસ્સ સંવરસ્સ પટિપક્ખવસેન વુત્તં, ન સીલવિપત્તિવસેન. ન હિ સા માનસિકા અત્થીતિ મગ્ગસ્સેવ ભજાપનં મહાવિસયત્તા. બોજ્ઝઙ્ગા હિ મનોકમ્મમેવ ભજેય્યું, ન ચ ન સક્કા મગ્ગભજાપનેનેવ તેસં ભજાપનં વિઞ્ઞાતુન્તિ.

કમ્મપથં અપ્પત્તાનમ્પિ તંતંદ્વારે સંસન્દનં અવરોધનં દ્વારન્તરે કમ્મન્તરુપ્પત્તિયમ્પિ કમ્મદ્વારાભેદનઞ્ચ દ્વારસંસન્દનં નામ. ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિના (કથા. ૫૩૯) કમ્મપથપ્પત્તાવ સન્નિટ્ઠાપકચેતના કમ્મન્તિ વુત્તાતિ પુરિમચેતના સબ્બા કાયકમ્મં ન હોતીતિ વુત્તં. આણાપેત્વા…પે… અલભન્તસ્સાતિ આણત્તેહિ અમારિતભાવં સન્ધાય વુત્તં, વચીદુચ્ચરિતં નામ હોતિ અકમ્મપથભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તૂ’’તિ પવત્તબ્યાપાદવસેન ચેતનાપક્ખિકા વા ભવન્તિ કાયકમ્મવોહારલાભા. અબ્બોહારિકા વા મનોકમ્મવોહારવિરહા. સસમ્ભારપથવીઆદીસુ આપાદયો એત્થ નિદસ્સનં.

કુલુમ્બસ્સાતિ ગબ્ભસ્સ, કુલસ્સેવ વા. તિસ્સોપિ સઙ્ગીતિયો આરુળ્હતાય અનનુજાનનતો ‘‘તવ સુત્તસ્સા’’તિ વુત્તં. દસવિધા ઇદ્ધિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે ઇદ્ધિકથાય ગહેતબ્બા. ભાવનામયન્તિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિં સન્ધાય વદતિ. ઘટભેદો વિય પરૂપઘાતો, ઉદકવિનાસો વિય ઇદ્ધિવિનાસો ચ હોતીતિ ઉપમા સંસન્દતિ. તવ પઞ્હોતિ ભાવનામયાય પરૂપઘાતો હોતીતિ વુત્તો ઞાપેતું ઇચ્છિતો અત્થો. આથબ્બણિદ્ધિ વિજ્જામયિદ્ધિ હોતિ. સત્તમે પદેતિ મણ્ડલાદિતો સત્તમે પદે.

વચનન્તરેન ગમેતબ્બત્થં નેય્યત્થં, સયમેવ ગમિતબ્બત્થં નીતત્થં. કિરિયતો સમુટ્ઠાતિ, ઉદાહુ અકિરિયતોતિ તેનાધિપ્પેતં સમ્પજાનમુસાવાદં સન્ધાય પુચ્છતિ, ન ઉપોસથક્ખન્ધકે વુત્તં. તત્થ અવુત્તમેવ હિ સો અનરિયવોહારં વુત્તન્તિ ગહેત્વા વોહરતીતિ. વાચાગિરન્તિ વાચાસઙ્ખાતં ગિરં, વાચાનુચ્ચારણં વા.

ખન્દસિવાદયો સેટ્ઠાતિ ખન્દાતિ કુમારા. સિવાતિ મહેસ્સરા, મિચ્છાદિટ્ઠિયા નિદસ્સનત્થમિદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નત્થિકદિટ્ઠાદયો એવ હિ કમ્મપથપ્પત્તા કમ્મન્તિ. ચેતના પનેત્થ અબ્બોહારિકાતિ કાયદ્વારે વચીદ્વારે ચ સમુટ્ઠિતાપિ કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ ચ વોહારં ન લભતિ અભિજ્ઝાદિપ્પધાનત્તા. ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, મનોસઞ્ચેતના અકુસલં મનોકમ્મ’’ન્તિ પન વચનતો સભાવેનેવ સા મનોકમ્મં, ન અભિજ્ઝાદિપક્ખિકત્તાતિ ‘‘અભિજ્ઝાદિપક્ખિકાવા’’તિ ન વુત્તં. ઇમસ્મિં પન ઠાને કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા ચિન્તનકાલે ચેતનાપિ ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્માપિ મનોદ્વારે એવ સમુટ્ઠહન્તિ, તસ્મા ચેતનાય અબ્બોહારિકભાવો કથઞ્ચિ નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના કુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનતો (કથા. ૫૩૯) પાણાતિપાતાદિપટિપક્ખભૂતા તબ્બિરતિવિસિટ્ઠા ચેતનાવ પાણાતિપાતવિરતિઆદિકા હોન્તીતિ ‘‘ચેતનાપક્ખિકા વા’’તિ વુત્તં, ન ‘‘વિરતિપક્ખિકા’’તિ. રક્ખતીતિ અવિનાસેત્વા કથેતિ. ભિન્દતીતિ વિનાસેત્વા કથેતિ.

કમ્મકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણદ્વારન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દ્વારં. ચક્ખુ ચ તં વિઞ્ઞાણદ્વારઞ્ચાતિ વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણદ્વારં. ચક્ખુ વિઞ્ઞાણદ્વારન્તિ વા અસમાસનિદ્દેસો. તં પન ચક્ખુમેવ. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘ચક્ખુના સંવરો સાધૂ’’તિઆદિકાય (ધ. પ. ૩૬૦) ગાથાય પસાદકાયચોપનકાયસંવરે એકજ્ઝં કત્વા કાયેન સંવરો વુત્તો, તં ઇધ ભિન્દિત્વા અટ્ઠ સંવરા, તપ્પટિપક્ખભાવેન અસંવરા અટ્ઠ કથિતા. સીલસંવરાદયોપિ પઞ્ચેવ સંવરા સબ્બદ્વારેસુ ઉપ્પજ્જમાનાપિ, તપ્પટિપક્ખભાવેન દુસ્સીલ્યાદીનિ અસંવરાતિ વુત્તાનિ. તત્થ દુસ્સીલ્યં પાણાતિપાતાદિચેતના. મુટ્ઠસ્સચ્ચં સતિપટિપક્ખા અકુસલા ધમ્મા. પમાદન્તિ કેચિ. સીતાદીસુ પટિઘો અક્ખન્તિ. થિનમિદ્ધં કોસજ્જં.

વિના વચીદ્વારેન સુદ્ધં કાયદ્વારસઙ્ખાતન્તિ ઇદં વચીદ્વારસલ્લક્ખિતસ્સ મુસાવાદાદિનોપિ કાયદ્વારે પવત્તિસબ્ભાવા અસુદ્ધતા અત્થીતિ તંનિવારણત્થં વુત્તં. ન હિ તં કાયકમ્મં હોતિ. સુદ્ધવચીદ્વારોપલક્ખિતં પન વચીકમ્મમેવ હોતીતિ. એત્થ અસંવરોતિ એતેન સુદ્ધકાયદ્વારેન ઉપલક્ખિતો અસંવરો દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનોપિ વુત્તો. દ્વારન્તરાનુપલક્ખિતં સબ્બં તંદ્વારિકાકુસલઞ્ચેતિ વેદિતબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા કમ્મપથસંસન્દને ‘‘ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જમાનો અસંવરો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિ ‘‘અકુસલં કાયકમ્મં ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન વચીઅસંવરવસેન ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના સહ અવિરુદ્ધં હોતિ. અસંવરો હિ દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનોપિ સદ્વારે એવાતિ વુચ્ચતિ, સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નોતિ ચ, કમ્મં અઞ્ઞદ્વારે અઞ્ઞદ્વારવસેન ચાતિ એવં અવિરુદ્ધં.

અથ વા એત્થાતિ સુદ્ધં અસુદ્ધન્તિ એતં અવિચારેત્વા એતસ્મિં ચોપનેતિ વુત્તં હોતિ. એવં સતિ દ્વારન્તરોપલક્ખિતં કમ્મપથભાવપ્પત્તતાય વચીમનોકમ્મં ચોપનકાયઅસંવરદ્વારે ઉપ્પન્નં, સેસં સબ્બં તંદ્વારુપ્પન્નાકુસલં વિય ‘‘ચોપનકાયઅસંવરો’’તિ વુચ્ચતિ. કમ્મપથભાવપ્પત્તિયા દ્વારન્તરુપ્પન્નં કાયકમ્મઞ્ચ તથા ન વુચ્ચતીતિ કમ્મપથસંસન્દનવિરોધો સિયા, તદવિરોધં તત્થેવ વક્ખામ. સીલસંવરાદયો પઞ્ચ નિક્ખેપકણ્ડે આવિ ભવિસ્સન્તિ. તત્થ ઞાણસંવરે પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ, વીરિયસંવરે ચ આજીવપારિસુદ્ધિયા અન્તોગધતા દટ્ઠબ્બા.

અકુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના

સરસેનેવ ચ પતનસભાવસ્સ પાણસ્સ અન્તરા એવ અતીવ પાતનં અતિપાતો, સણિકં પતિતું અદત્વાવ સીઘં પાતનન્તિ અત્થો. અતિક્કમ્મ વા સત્થાદીહિ અભિભવિત્વા પાતનં અતિપાતો. પયોગવત્થુમહન્તતાદીહિ મહાસાવજ્જતા તેહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનાય ચેતનાય બલવભાવતો. યથાવુત્તપચ્ચયવિપરિયાયેપિ તંતંપચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનાય ચેતનાય બલવાબલવવસેનેવ અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જતા વેદિતબ્બા. ઇદ્ધિમયો કમ્મવિપાકજિદ્ધિમયો દાઠાકોટિકાદીનં વિય.

ગોત્તરક્ખિતા સગોત્તેહિ રક્ખિતા. ધમ્મરક્ખિતા સહધમ્મિકેહિ રક્ખિતા. સસામિકા સારક્ખા. યસ્સા ગમને રઞ્ઞા દણ્ડો ઠપિતો, સા સપરિદણ્ડા. અત્થભઞ્જકોતિ કમ્મપથપ્પત્તં વુત્તં. કમ્મપથકથા હેસાતિ. અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાયાતિઆદિ મુસાવાદસામઞ્ઞતો વુત્તં. હસાધિપ્પાયેન વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સેવ મુસાવાદો. સુઞ્ઞભાવન્તિ પીતિવિરહિતતાય રિત્તતં. અત્થવિપન્નતાય ન હદયઙ્ગમા. અગ્ગણ્હન્તેતિ અસદ્દહન્તે કમ્મપથભેદો ન હોતિ. યો કોચિ પન સમ્ફપ્પલાપો દ્વીહિ સમ્ભારેહિ સિજ્ઝતીતિ. અત્તનો પરિણામનં ચિત્તેનેવાતિ વેદિતબ્બં. મિચ્છા પસ્સતીતિ વિતથં પસ્સતિ.

કોટ્ઠાસતોતિ ફસ્સપઞ્ચમકાદીસુ ચિત્તઙ્ગકોટ્ઠાસેસુ યે કોટ્ઠાસા હોન્તિ, તતોતિ અત્થો. નનુ ચ ચેતના કમ્મપથેસુ ન વુત્તાતિ પટિપાટિયા સત્તન્નં કમ્મપથભાવો ન યુત્તોતિ? ન, અવચનસ્સ અઞ્ઞહેતુત્તા. ન હિ ચેતનાય અકમ્મપથત્તા કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, કદાચિ પન કમ્મપથો હોતિ, ન સબ્બદાતિ કમ્મપથભાવસ્સ અનિયતત્તા અવચનં. યદા પન કમ્મપથો હોતિ, તદા કમ્મપથરાસિસઙ્ગહો ન નિવારિતોતિ. ‘‘પઞ્ચ સિક્ખાપદા પરિત્તારમ્મણા એવા’’તિ એતેન અદિન્નાદાનાદીનં સત્તારમ્મણભાવવિરોધં ‘‘સત્તસઙ્ખાતે સઙ્ખારે એવ આરબ્ભ પવત્તિતો’’તિ સયમેવ પરિહરિસ્સતિ. ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ પવત્તમાના દિટ્ઠિ તેભૂમકધમ્મવિસયાવાતિ સઙ્ખારારમ્મણતા વુત્તા. વિપાકનિસ્સન્દફલાનિ યથાક્કમં નિરયાદિવિપાકદુગ્ગતતાદીનિ.

અકુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના

પાણાતિપાતાદીહિ પન વિરતિયોતિ એતં યાહિ વિરતીહિ સમ્પયુત્તા ચેતના ‘‘કાયવચીકમ્માની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તાસઞ્ચ કમ્મપથભાવો યુત્તોતિ કત્વા વુત્તં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘પટિપાટિયા સત્ત ચેતનાપિ વટ્ટન્તિ વિરતિયોપી’’તિ. અલ્લસસમંસન્તિ જીવમાનકસસમંસં. વોરોપેતા હુત્વા નાભિજાનામિ. દુસ્સીલ્યાદારમ્મણા તદારમ્મણા. જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણા કથં દુસ્સીલ્યાદીનિ પજહન્તીતિ તં દસ્સેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં. અનભિજ્ઝા…પે… વિરમન્તસ્સાતિ અભિજ્ઝં પજહન્તસ્સાતિ અત્થો. ન હિ મનોદુચ્ચરિતા વિરતિ અત્થિ અનભિજ્ઝાદીહેવ તપ્પહાનતો.

કમ્મપથસંસન્દનકથાવણ્ણના

કમ્મપથપ્પત્તાનં દુસ્સીલ્યાદીનં અસંવરાનં તથા દુચ્ચરિતાનઞ્ચ અકુસલકમ્મપથેહિ કમ્મપથપ્પત્તાનમેવ ચ સુસીલ્યાદીનં સંવરાનં તથા સુચરિતાનઞ્ચ કુસલકમ્મપથેહિ અત્થતો નાનત્તાભાવદસ્સનં. અથ વા તેસં ફસ્સદ્વારાદીહિ અવિરોધભાવેન દીપનં કમ્મપથસંસન્દનન્તિ કેચિ વદન્તિ, તદેતં વિચારેતબ્બં. ન હિ પઞ્ચફસ્સદ્વારપઞ્ચઅસંવરદ્વારપઞ્ચસંવરદ્વારેસુ ઉપ્પન્નાનં અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ કમ્મપથતા અત્થિ પાણાતિપાતાદીનં પરસન્તકવત્થુલોભપરસત્તારમ્મણબ્યાપાદઅહેતુકદિટ્ઠિઆદીનઞ્ચ તેસુ દ્વારેસુ અનુપ્પત્તિતો. તિવિધકઆયદુચ્ચરિતાદીનિ ચ કમ્મપથાતિ પાકટા એવાતિ કિં તેસં કમ્મપથેહિ નાનત્તાભાવદસ્સનેન, ન ચ દુચ્ચરિતાનં સુચરિતાનઞ્ચ ફસ્સદ્વારાદિવસેન ઉપ્પત્તિ દીપિતા, નાપિ અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ યતો તેસં ફસ્સદ્વારાદીહિ અવિરોધભાવેન દીપના સિયા, કેવલં પન ફસ્સદ્વારાદિવસેન ઉપ્પન્નાનં અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ કાયકમ્માદિતા દીપિતા. યદિ ચ એત્તકં કમ્મપથસંસન્દનં, ‘‘અકુસલં કાયકમ્મં પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિ કમ્મપથસંસન્દનં ન સિયા. એસાપિ છફસ્સદ્વારાદીહિ અવિરોધદીપનાતિ ચે, વુત્તમેવ પકારન્તરેન દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિ ન વત્તબ્બં. સમુચ્ચયત્થે ચ અથ વા-સદ્દે કમ્મપથપ્પત્તાનેવ દુસ્સીલ્યાદીનિ કાયકમ્માદિનામેહિ વદન્તેહિ મનોકમ્મસ્સ છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પત્તિ ન વત્તબ્બા. ન હિ તં ચક્ખુદ્વારાદિવસેન ઉપ્પજ્જતીતિ. યદિ ચ કમ્મપથપ્પત્તા એવ અસંવરાદયો ગહિતા, દુચ્ચરિતેહિ અઞ્ઞેસં અસંવરાનં અભાવા તેસઞ્ચ તંતંકમ્મભાવસ્સ વુત્તત્તા ‘‘ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અસંવરો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં સિયા. વુચ્ચમાને હિ તસ્મિં સઙ્કરો સિયા, વચીમનોકમ્માનિપિ હિ કાયદ્વારે ઉપ્પજ્જન્તિ, તથા સેસદ્વારેસુપિ કમ્મન્તરાનીતિ.

અથ પન દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનં કમ્મન્તરમ્પિ તંદ્વારિકકમ્મમેવ સિયા, ‘‘તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં અકુસલં કાયકમ્મમેવા’’તિઆદિ, ‘‘અકુસલં કાયકમ્મં ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન વાચાઅસંવરદ્વારવસેન ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ ચ વિરુજ્ઝેય્ય. દુચ્ચરિતાનઞ્હિ અઞ્ઞદ્વારચરણં અત્થિ, ન ચસ્સ દ્વારન્તરુપ્પન્નં કમ્મન્તરં હોતીતિ. તસ્મા હેટ્ઠા કમ્મપથપ્પત્તાનં એવ કાયકમ્માદિભાવસ્સ વુત્તત્તા સેસાનઞ્ચ તંતંદ્વારુપ્પન્નાનં કુસલાકુસલાનં દ્વારસંસન્દને તંતંદ્વારપક્ખિકભાવસ્સ કતત્તા ઇધ કમ્મપથં અપ્પત્તાનઞ્ચ ચેતનાભાવતો અકમ્માનઞ્ચ અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ ભજાપિયમાનાનં કમ્મપથાનં વિય કાયકમ્માદિતાદીપનં, કમ્મપથપ્પત્તાનં તિવિધકાયદુચ્ચરિતાદીનં તિવિધકાયસુચરિતાદીનઞ્ચ દ્વારન્તરચરણેપિ કાયકમ્માદિભાવાવિજહનદીપનં, યથાપકાસિતાનઞ્ચ કમ્મપથભાવં પત્તાનં અપત્તાનઞ્ચ અકુસલકાયકમ્માદીનઞ્ચ કુસલકાયકમ્માદીનઞ્ચ ફસ્સદ્વારાદીહિ ઉપ્પત્તિપકાસનઞ્ચ કમ્મપથસંસન્દનં નામ. કસ્મા? અકમ્મપથાનં કમ્મપથેસુ કમ્મપથાનઞ્ચ અકમ્મપથેસુ સમાનનામતાવસેન, કમ્મપથાનં કમ્મપથેસુ સામઞ્ઞનામાવિજહનવસેન, ઉભયેસઞ્ચ ઉપ્પત્તિવસેન દ્વારેસુ એત્થ સંસન્દિતત્તા.

તત્થ તિવિધકમ્મદ્વારવસેન ઉપ્પન્નાનં કમ્માનં ઞાતકમ્મભાવતાય તંતંકમ્મભાવસ્સ અવચનીયત્તા કમ્મદ્વારેસુ તેસં ઉપ્પત્તિયા ચ વુત્તત્તા પઞ્ચવિઞ્ઞાણદ્વારવસેન અસંવરાદીનં ઉપ્પત્તિપરિયાયવચનાભાવતો ચ કમ્મદ્વારવિઞ્ઞાણદ્વારાનિ વિરજ્ઝિત્વા ‘‘પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન હિ ઉપ્પન્નો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ સુખં વા’’તિઆદિના ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા વેદનાક્ખન્ધો અત્થિ કુસલો’’તિઆદિના ચ પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન અસંવરાદીનં ઉપ્પત્તિપરિયાયો વુત્તો, ન ચ ‘‘યમિદં ચક્ખુવિઞ્ઞાણપચ્ચયા’’તિઆદિવચનં અત્થીતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસહજાતો હિ ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સો’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧ કમ્મકથા; મહાનિ. અટ્ઠ. ૮૬). તેન હિ અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીહિ અસહજાતત્તા મનોસમ્ફસ્સસહજાતાનઞ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સદ્વારાદિવસેન ઉપ્પત્તિ દીપિતાતિ. ‘‘સો હિ કાયદ્વારે ચોપનં પત્તો અકુસલં કાયકમ્મં હોતી’’તિઆદિના ‘‘ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના ચ વચીકમ્માદીનઞ્ચ કમ્મપથપ્પત્તાનં અસંવરભૂતાનં કાયકમ્માદિભાવે આપન્ને ‘‘ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં અકુસલં વચીકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના અપવાદેન નિવત્તિ દટ્ઠબ્બા. એવઞ્ચ કત્વા પુબ્બે દસ્સિતેસુ અસંવરવિનિચ્છયેસુ દુતિયવિનિચ્છયેસુ ચ ન કોચિ વિરોધો. ન હિ વચીકમ્માદિભૂતો ચોપનકાયઅસંવરો કાયકમ્માદિ હોતીતિ.

અકુસલં મનોકમ્મં પન છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતિ, તં કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં પત્તં અકુસલં કાયવચીકમ્મં હોતીતિ એત્થ કિં તં અકુસલં મનોકમ્મં નામ, હેટ્ઠા દસ્સિતનયેન ચ કાયવચીદ્વારેસુ ઉપ્પન્નં તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં ચોપનં અપ્પત્તં સબ્બાકુસલઞ્ચ. યદિ એવં તસ્સ કાયવચીકમ્મભાવો નત્થીતિ ‘‘ચોપનપ્પત્તં કાયવચીકમ્મં હોતી’’તિ ન યુજ્જતીતિ? નો ન યુજ્જતિ ચોપનપ્પત્તં કાયે વાચાય ચ અકુસલં કમ્મં હોતીતિ અત્થસિદ્ધિતો. કમ્મં પન હોન્તં કિં કમ્મં હોતીતિ? મનોકમ્મમેવ હોતીતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ચોપનપ્પત્તં અકુસલં કાયદ્વારે વચીદ્વારે ચ મનોકમ્મં હોતીતિ. અથ વા તં-સદ્દસ્સ મનોકમ્મેન સમ્બન્ધં અકત્વા છફસ્સદ્વારવસેન યં ઉપ્પજ્જતિ, તન્તિ યથાવુત્તઉપ્પાદમત્તપરિચ્છિન્નેન સમ્બન્ધો કાતબ્બો. કિં પન તન્તિ? કમ્મકથાય પવત્તમાનત્તા કમ્મન્તિ વિઞ્ઞાયતિ, તઞ્ચ મનોસમ્ફસ્સદ્વારે ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ તિવિધં કમ્મં હોતીતિ. યથા તં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં પત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ નિયમસ્સ અકતત્તા ચોપનપ્પત્તિ ઉપલક્ખણભાવેન કાયવચીકમ્મનામસાધિકાવ, ન પન સબ્બમ્પિ ચોપનપ્પત્તં કાયવચીકમ્મમેવ, નાપિ કુસલપક્ખે ચોપનં અપ્પત્તં કાયવચીકમ્મં ન હોતીતિ અયમત્થો સિદ્ધોવ હોતીતિ.

અથ વા તન્તિ તં છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જમાનં મનોકમ્મન્તિ સબ્બં મનસાપિ નિપ્ફજ્જમાનં કમ્મં મનોકમ્મન્તિ ચોદકાધિપ્પાયેન ગહેત્વા વદતિ, ન પુબ્બે દસ્સિતમનોકમ્મન્તિ. યો હિ પરસ્સ અધિપ્પાયો ‘‘મનસા નિપ્ફત્તિતો સબ્બેન મનોકમ્મેનેવ ભવિતબ્બં, ન કાયવચીકમ્મેના’’તિ, તં નિવત્તેત્વા કમ્મત્તયનિયમં દસ્સેતું ઇદમારદ્ધં ‘‘તં કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં પત્ત’’ન્તિઆદિ. એત્થ ચ સઙ્કરાભાવો પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બો. અથ વા કમ્મન્તિ અવિસેસેન કમ્મસદ્દમત્તેન સમ્બન્ધં કત્વા યથાવુત્તો કમ્મપ્પભેદો યથા હોતિ, તં પકારં દસ્સેતિ. અસઙ્કરો ચ વુત્તનયોવ. યં પન વદન્તિ ‘‘કાયવચીકમ્મસહજાતા અભિજ્ઝાદયો યદા ચેતનાપક્ખિકા હોન્તિ, તદા તાનિ મનોકમ્માનિ કાયવચીકમ્માનિ હોન્તી’’તિ, તઞ્ચ ન, ચેતનાપક્ખિકાનં મનોકમ્મત્તાભાવા. અબ્બોહારિકત્તે ચ મનોકમ્મતા સુટ્ઠુતરં નત્થિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અબ્બોહારિકા વા’’તિ. તસ્મા મનોકમ્મસ્સ કાયવચીકમ્મતા ન વત્તબ્બા. અભિજ્ઝાદિકિરિયાકારિકાય એવ ચેતનાય સમ્પયુત્તા અભિજ્ઝાદયો મનોકમ્મં, ન પાણાતિપાતાદિકાયવચીકિરિયાકારિકાયાતિ ભિય્યોપિ તેસં મનોકમ્મતાતિ ન તેસં મનોકમ્માનં સતં કાયવચીકમ્મતા વત્તબ્બાતિ. એવં કમ્માનં દ્વારેસુ દ્વારાનઞ્ચ કમ્મેસુ અનિયતત્તા દ્વારનિબન્ધનં ન કતં. ઇદાનિ અકતેપિ ચ દ્વારનિબન્ધને યેસં દ્વારાનં વસેન ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તેસં તંતંદ્વારકમ્મપથાનઞ્ચ વસેન ઉપ્પત્તિયા યથાભટ્ઠપાળિયા વુત્તાય ચ દીપનત્થં ‘‘તત્થ કામાવચર’’ન્તિઆદિમાહ. ચિત્તં તિવિધકમ્મદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતીતિ ઇદં મનોકમ્મદ્વારભૂતસ્સ તેન સભાવેન ઉપ્પત્તિં ગહેત્વા વુત્તં. યથા વા ચિત્તં ચિત્તાધિપતેય્યન્તિ સમ્પયુત્તવસેન વુચ્ચતિ, એવમિધાપીતિ વેદિતબ્બં. ચોપનદ્વયરહિતસ્સ મનોપબન્ધસ્સ મનોકમ્મદ્વારભાવે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

કમ્મપથસંસન્દનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અયં યોજનાતિ ‘‘રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા’’તિ એતેન સહ ‘‘યં યં વા પના’’તિ એતસ્સ અયં સમ્બન્ધોતિ અત્થો. કો પનાયં સમ્બન્ધોતિ? યેન વચનાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બજ્ઝન્તિ, તં પુબ્બાપરવચને પયોજનં સમ્બન્ધો. ઇધ ચ સબ્બારમ્મણતાદિદસ્સનં ‘‘રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા’’તિ એતસ્સ અનન્તરં ‘‘યં યં વા પના’’તિ એતસ્સ વચને પયોજનં યોજના દટ્ઠબ્બં. તત્થ ‘‘રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા આરબ્ભા’’તિ એત્તકેન આપન્નં દોસં દસ્સેત્વા તન્નિવત્તનવસેન ‘‘યં યં વા પના’’તિ એતસ્સ પયોજનં દસ્સેતું ‘‘હેટ્ઠા’’તિઆદિમાહ. દુતિયે અત્થવિકપ્પે ‘‘યં યં વાપના’’તિ એતેન અપ્પધાનમ્પિ રૂપાદિં આકડ્ઢતિ. ન હિ પધાનસ્સ ચિત્તસ્સ અત્તનોયેવ આરમ્મણભાવો અત્થીતિ. હેટ્ઠા વુત્તનયેનાતિ સબ્બારમ્મણતાદિનયેન. ‘‘હેટ્ઠા ગહિતમેવ ગહિતન્તિ વત્વા તસ્સ વચને પયોજનં દસ્સેતું ‘રૂપં વા…પે… ઇદં વા ઇદં વા આરબ્ભા’તિ કથેતું ઇદં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઇદં વા ઇદં વાતિ એતં સબ્બારમ્મણતાદિં સન્ધાય કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.