સમથકમ્મટ્ઠાનં

ચરિતભેદવણ્ણના

૩. રાગો વ ચરિતા પકતીતિ રાગચરિતા. એવં દોસચરિતાદયોપિ. ચરિતસઙ્ગહોતિ મૂલચરિતવસેન પુગ્ગલસઙ્ગહો, સંસગ્ગવસેન પન તેસટ્ઠિ ચરિતા હોન્તિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘રાગાદિકે તિકે સત્ત, સત્ત સદ્ધાદિકે તિકે;

એકદ્વિતિકમૂલમ્હિ, મિસ્સતો સત્તસત્તક’’ન્તિ.

એત્થ હિ રાગચરિતા દોસચરિતા મોહચરિતા રાગદોસચરિતા રાગમોહચરિતા દોસમોહચરિતા રાગદોસમોહચરિતાતિ એવં રાગાદિકે તિકે સત્તકમેકં. તથા સદ્ધાચરિતા બુદ્ધિચરિતા વિતક્કચરિતા સદ્ધાબુદ્ધિચરિતા સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કચરિતા બુદ્ધિવિતક્કચરિતા સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કચરિતાતિ સદ્ધાદિકેપિ તિકે એકન્તિ એવં દ્વે તિકે અમિસ્સેત્વા ચુદ્દસ ચરિતા હોન્તિ. રાગાદિતિકે પન એકદ્વિતિકમૂલવસેન સદ્ધાદિતિકેન સહ યોજિતે રાગસદ્ધાચરિતા રાગબુદ્ધિચરિતા રાગવિતક્કચરિતા રાગસદ્ધાબુદ્ધિચરિતા રાગસદ્ધાવિતક્કચરિતા રાગબુદ્ધિવિતક્કચરિતા રાગસદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કચરિતાતિ રાગમૂલનયે એકં સત્તકં, તથા ‘‘દોસસદ્ધાચરિતા દોસબુદ્ધિચરિતા દોસવિતક્કચરિતા’’ત્યાદિના દોસમૂલનયેપિ એકં, ‘‘મોહસદ્ધાચરિતા’’ત્યાદિના મોહમૂલનયેપિ એકન્તિ એવં એકમૂલનયે સત્તકત્તયં હોતિ. યથા ચેત્થ, એવં દ્વિમૂલકનયેપિ ‘‘રાગદોસસદ્ધાચરિતા રાગદોસબુદ્ધિચરિતા રાગદોસવિતક્કચરિતા’’ત્યાદિના સત્તકત્તયં. તિમૂલકનયે પન ‘‘રાગદોસમોહસદ્ધાચરિતા’’ત્યાદિના એકં સત્તકન્તિ એવં મિસ્સતો સત્તસત્તકવસેન એકૂનપઞ્ઞાસ ચરિતા હોન્તિ. ઇતિ ઇમા એકૂનપઞ્ઞાસ, પુરિમા ચ ચુદ્દસાતિ તેસટ્ઠિ ચરિતા દટ્ઠબ્બા. કેચિ પન દિટ્ઠિયા સદ્ધિં ‘‘ચતુસટ્ઠી’’તિ વણ્ણેન્તિ.

ચરિતભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભાવનાભેદવણ્ણના

૪. ભાવનાય પટિસઙ્ખારકમ્મભૂતા, આદિકમ્મભૂતા વા પુબ્બભાગભાવના પરિકમ્મભાવના નામ. નીવરણવિક્ખમ્ભનતો પટ્ઠાય ગોત્રભૂપરિયોસાના કામાવચરભાવના ઉપચારભાવના નામ. અપ્પનાય સમીપચારિત્તા ગામૂપચારાદયો વિય. મહગ્ગતભાવપ્પત્તા અપ્પનાભાવના નામ અપ્પનાસઙ્ખાતવિતક્કપમુખત્તા. સમ્પયુત્તધમ્મેહિ આરમ્મણે અપ્પેન્તો વિય પવત્તતીતિ વિતક્કો અપ્પના. તથા હિ સો ‘‘અપ્પના બ્યપ્પના’’તિ (ધ. સ. ૭) નિદ્દિટ્ઠો. તપ્પમુખતાવસેન પન સબ્બેપિ મહગ્ગતાનુત્તરઝાનધમ્મા ‘‘અપ્પના’’તિ વુચ્ચન્તિ.

ભાવનાભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિમિત્તભેદવણ્ણના

૫. પરિકમ્મસ્સ નિમિત્તં આરમ્મણત્તાતિ પરિકમ્મનિમિત્તં, કસિણમણ્ડલાદિ. તદેવ ચક્ખુના દિટ્ઠં વિય મનસા ઉગ્ગહેતબ્બં નિમિત્તં, ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ વા નિમિત્તન્તિ ઉગ્ગહનિમિત્તં. તપ્પટિભાગં વણ્ણાદિકસિણદોસરહિતં નિમિત્તં ઉપચારપ્પનાનં આરમ્મણત્તાતિ પટિભાગનિમિત્તં.

૬. પથવીયેવ કસિણં એકદેસે અટ્ઠત્વા અનન્તસ્સ ફરિતબ્બતાય સકલટ્ઠેનાતિ પથવીકસિણં, કસિણમણ્ડલં. પટિભાગનિમિત્તં, તદારમ્મણઞ્ચ ઝાનં ‘પથવીકસિણ’ન્તિ વુચ્ચતિ. તથા આપોકસિણાદીસુપિ. તત્થ પથવાદીનિ ચત્તારિ ભૂતકસિણાનિ. નીલાદીનિ ચત્તારિ વણ્ણકસિણાનિ, પરિચ્છિન્નાકાસો આકાસકસિણં, ચન્દાદિઆલોકો આલોકકસિણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૭. ઉદ્ધં ધુમાતં સૂનં છવસરીરં ઉદ્ધુમાતં, તદેવ કુચ્છિતટ્ઠેનઉદ્ધુમાતકં. એવં સેસેસુપિ. સેતરત્તાદિના વિમિસ્સિતં યેભુય્યેન નીલવણ્ણં છવસરીરં વિનીલકં વિસેસતો નીલકન્તિ કત્વા. વિસ્સવન્તપુબ્બકં વિપુબ્બકં. મજ્ઝે દ્વિધા છિન્નં વિચ્છિદ્દકં. સોણસિઙ્ગાલાદીહિ વિવિધાકારેન ખાયિતં વિક્ખાયિતકં. સોણસિઙ્ગાલાદીહિ વિવિધેનાકારેન ખણ્ડિત્વા તત્થ તત્થ ખિત્તં વિક્ખિત્તકં. કાકપદાદિઆકારેન સત્થેન હનિત્વા વિવિધં ખિત્તં હતવિક્ખિત્તકં. લોહિતપગ્ઘરણકં લોહિતકં. કિમિકુલપગ્ઘરણકં પુળવકં. અન્તમસો એકમ્પિ અટ્ઠિ અટ્ઠિકં.

૮. અનુ અનુ સરણં અનુસ્સતિ, અરહતાદિબુદ્ધગુણારમ્મણા અનુસ્સતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ. સ્વાક્ખાતતાદિધમ્મગુણારમ્મણા અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ. સુપ્પટિપન્નતાદિસંઘગુણારમ્મણા અનુસ્સતિ સંઘાનુસ્સતિ. અખણ્ડતાદિના સુપરિસુદ્ધસ્સ અત્તનો સીલગુણસ્સ અનુસ્સરણં સીલાનુસ્સતિ. વિગતમલમચ્છેરતાદિવસેન અત્તનો ચાગાનુસ્સરણં ચાગાનુસ્સતિ. ‘‘યેહિ સદ્ધાદીહિ સમન્નાગતા દેવા દેવત્તં ગતા, તાદિસા ગુણા મયિ સન્તી’’તિ એવં દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો સદ્ધાદિગુણાનુસ્સરણં દેવતાનુસ્સતિ. સબ્બદુક્ખૂપસમભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સ ગુણાનુસ્સરણં ઉપસમાનુસ્સતિ. જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદભૂતસ્સ મરણસ્સ અનુસ્સરણં મરણાનુસ્સતિ. કેસાદિકાયકોટ્ઠાસે ગતા પવત્તા સતિ કાયગતાસતિ. આનઞ્ચ અપાનઞ્ચ આનાપાનં, અસ્સાસપસ્સાસા, તદારમ્મણા સતિ આનાપાનસ્સતિ.

૯. મિજ્જતિ સિનિય્હતીતિ મેત્તા, મિત્તેસુ ભવાતિ વા મેત્તા, સા સત્તાનં હિતસુખૂપસંહરણલક્ખણા. પરદુક્ખાપનયનકામતાલક્ખણા કરુણા. પરસમ્પત્તિપમોદલક્ખણા મુદિતા. ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ મજ્ઝત્તાકારપ્પવત્તિલક્ખણા ઉપેક્ખા. અપ્પમાણસત્તારમ્મણત્તા અપ્પમઞ્ઞા. ઉત્તમવિહારભાવતો, ઉત્તમાનં વા વિહારભાવતો બ્રહ્મવિહારો.

૧૦. ગમનપરિયેસનપરિભોગાદિપચ્ચવેક્ખણવસેન કબળીકારાહારે પટિકૂલન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા.

૧૧. પથવીધાતુઆદીનં ચતુન્નં ધાતૂનં સલક્ખણતો કેસાદિસસમ્ભારાદિતો ચ વવત્થાનં ચતુધાતુવવત્થાનં.

૧૨. અરૂપે આરમ્મણે પવત્તા આરુપ્પા.

નિમિત્તભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સપ્પાયભેદવણ્ણના

૧૩. ઇદાનિ તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચરિતાનુકૂલકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘ચરિતાસુ પના’’ત્યાદિમાહ. રાગો વ ચરિતં પકતિ એતસ્સાતિ રાગચરિતો, રાગબહુલો પુગ્ગલો, રાગસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો અસુભકમ્મટ્ઠાનં તસ્સ સપ્પાયં. આનાપાનં મોહચરિતસ્સ, વિતક્કચરિતસ્સ ચ સપ્પાયં બુદ્ધિવિસયભાવેન મોહપ્પટિપક્ખત્તા, વિતક્કસન્ધાવનસ્સ નિવારકત્તા ચ. છ બુદ્ધાનુસ્સતિઆદયો સદ્ધાચરિતસ્સ સપ્પાયા સદ્ધાવુદ્ધિહેતુભાવતો.

૧૭. મરણઉપસમસઞ્ઞાવવત્થાનાનિ બુદ્ધિચરિતસ્સ સપ્પાયાનિ ગમ્ભીરભાવતો બુદ્ધિયા એવ વિસયત્તા.

૧૮. સેસાનીતિ ચતુબ્બિધભૂતકસિણઆકાસઆલોકકસિણઆરુપ્પચતુક્કવસેન દસવિધાનિ. તત્થાપીતિ તેસુ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ. પુથુલં મોહચરિતસ્સ સપ્પાયં સમ્બાધે ઓકાસે ચિત્તસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય સમ્મુય્હનતો. ખુદ્દકં વિતક્કચરિતસ્સ સપ્પાયં મહન્તારમ્મણસ્સ વિતક્કસન્ધાવનપચ્ચયત્તા. ઉજુવિપચ્ચનીકતો ચેવ અતિસપ્પાયતાય ચેતં વુત્તં. રાગાદીનં પન અવિક્ખમ્ભિકા, સદ્ધાદીનં વા અનુપકારિકા કસિણાદિભાવના નામ નત્થિ.

સપ્પાયભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભાવનાભેદવણ્ણના

૧૯. સબ્બત્થાપીતિ ચત્તાલીસકમ્મટ્ઠાનેસુપિ નત્થિ અપ્પના, બુદ્ધગુણાદીનં પરમત્થભાવતો, અનેકવિધત્તા, એકસ્સપિ ગમ્ભીરભાવતો ચ. બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ અપ્પનાવસેન સમાધિસ્સ પતિટ્ઠાતું અસક્કુણેય્યત્તા અપ્પનાભાવં અપ્પત્વા સમાધિ ઉપચારભાવેન પતિટ્ઠાતિ. લોકુત્તરસમાધિ, પન દુતિયચતુત્થારુપ્પસમાધિ ચ સભાવધમ્મેપિ ભાવનાવિસેસવસેન અપ્પનં પાપુણાતિ. વિસુદ્ધિભાવનાનુક્કમવસેન હિ લોકુત્તરો અપ્પનં પાપુણાતિ. આરમ્મણસમતિક્કમભાવનાવસેન આરુપ્પસમાધિ. અપ્પનાપ્પત્તસ્સેવ હિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિનો આરમ્મણસમતિક્કમનમત્તં હોતિ.

૨૧. પઞ્ચપિ ઝાનાનિ એતેસમત્થિ, તત્થ નિયુત્તાનીતિ વા પઞ્ચકજ્ઝાનિકાનિ.

૨૨. અસુભભાવનાય પટિકૂલારમ્મણત્તા ચણ્ડસોતાય નદિયા અરિત્તબલેન નાવા વિય વિતક્કબલેનેવ તત્થ ચિત્તં પવત્તતીતિ અસુભકમ્મટ્ઠાને અવિતક્કજ્ઝાનાસમ્ભવતો ‘‘પઠમજ્ઝાનિકા’’તિ વુત્તં.

૨૩. મેત્તાકરુણામુદિતાનં દોમનસ્સસહગતબ્યાપાદવિહિંસાનભિરતીનં પહાયકત્તા દોમનસ્સપ્પટિપક્ખેન સોમનસ્સેનેવ સહગતતા યુત્તાતિ ‘‘મેત્તાદયો તયો ચતુક્કજ્ઝાનિકા’’તિ વુત્તા.

૨૪. ‘‘સબ્બે સત્તા સુખિતા હોન્તુ, દુક્ખા મુચ્ચન્તુ, લદ્ધસુખસમ્પત્તિતો મા વિગચ્છન્તૂ’’તિ મેત્તાદિવસપ્પવત્તબ્યાપારત્તયં પહાય કમ્મસ્સકતાદસ્સનેન સત્તેસુ મજ્ઝત્તાકારપ્પવત્તભાવનાનિબ્બત્તાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય બલવતરત્તા ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારસ્સ સુખસહગતાસમ્ભવતો ‘‘ઉપેક્ખા પઞ્ચમજ્ઝાનિકા’’તિ વુત્તા.

ભાવનાભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ગોચરભેદવણ્ણના

૨૬. યથારહન્તિ તંતંઆરમ્મણાનુરૂપતો. કસ્સચિ આરમ્મણસ્સ અપરિબ્યત્તતાય ‘‘પરિયાયેના’’તિ વુત્તં.

૨૭. કસિણાસુભકોટ્ઠાસાનાપાનસ્સતીસ્વેવ હિ પરિબ્યત્તનિમિત્તસમ્ભવોતિ.

૨૮. પથવીમણ્ડલાદીસુ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાતિ આદિમ્હિ તાવ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં વિસોધેત્વા દસવિધં પલિબોધં ઉપચ્છિન્દિત્વા પિયગરુભાવનીયાદિગુણસમન્નાગતં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અટ્ઠારસવિધં અનનુરૂપવિહારં પહાય પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતે અનુરૂપવિહારે વિહરન્તસ્સ કેસનખહરણાદિખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદં કત્વા કસિણમણ્ડલાદીનિ પુરતો કત્વા આનાપાનકોટ્ઠાસાદીસુ ચિત્તં ઠપેત્વા નિસીદિત્વા ‘‘પથવી પથવી’’ત્યાદિના તંતંભાવનાનુક્કમેન પથવીકસિણાદીસુ તંતદારમ્મણેસુ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન ભાવના વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૪ આદયો) ગહેતબ્બા. દુવિધમ્પિ હિ ભાવનાવિધાનં ઇધ આચરિયેન અતિસઙ્ખેપતો વુત્તં, તદત્થદસ્સનત્થઞ્ચ વિત્થારનયે આહરિયમાને અતિપ્પપઞ્ચો સિયાતિ મયમ્પિ તં ન વિત્થારેસ્સામ. યદા પન તં નિમિત્તં ચિત્તેન સમુગ્ગહિતન્તિ એવં પવત્તાનુપુબ્બભાવનાવસેન યદા તં પરિકમ્મનિમિત્તં ચિત્તેન સમ્મા ઉગ્ગહિતં હોતિ. મનોદ્વારસ્સ આપાથમાગતન્તિ ચક્ખું નિમ્મીલેત્વા, અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા વા મનસિ કરોન્તસ્સ કસિણમણ્ડલસદિસમેવ હુત્વા મનોદ્વારિકજવનાનં આપાથં આગતં હોતિ.

૨૯. સમાધિયતીતિ વિસેસતો ચિત્તેકગ્ગતાપત્તિયા સમાહિતા હોતિ.

૩૦. ચિત્તસમાધાનવસેન પુગ્ગલોપિ સમાહિતોયેવાતિ વુત્તં ‘‘તથા સમાહિતસ્સા’’તિ. તપ્પટિભાગન્તિ ઉગ્ગહનિમિત્તસદિસં, તતોયેવ હિ તં ‘‘પટિભાગનિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પન ઉગ્ગહનિમિત્તતો અતિપરિસુદ્ધં હોતિ. વત્થુધમ્મવિમુચ્ચિતન્તિ પરમત્થધમ્મતો વિમુત્તં, વત્થુધમ્મતો વા કસિણમણ્ડલગતકસિણદોસતો વિનિમુત્તં. ભાવનાય નિબ્બત્તત્તા ભાવનામયં. સમપ્પિતન્તિ સુટ્ઠુ અપ્પિતં.

૩૧. તતો પટ્ઠાયાતિ પટિભાગનિમિત્તુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય.

૩૩. પઞ્ચસુ ઝાનઙ્ગેસુ એકેકારમ્મણે ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં ચતુપઞ્ચજવનકતિપયભવઙ્ગતો પરં અગન્ત્વા અપરાપરં ઝાનઙ્ગાવજ્જનસમત્થતા આવજ્જનવસિતા નામ. સમાપજ્જિતુકામતાનન્તરં કતિપયભવઙ્ગતો પરં અગન્ત્વા ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં સમાપજ્જિતું સમત્થતા સમાપજ્જનવસિતા નામ. સેતુ વિય સીઘસોતાય નદિયા ઓઘં ભવઙ્ગવેગં ઉપચ્છિન્દિત્વા યથાપરિચ્છિન્નકાલં ઝાનં ઠપેતું સમત્થતા ભવઙ્ગપાતતો રક્ખણયોગ્યતા અધિટ્ઠાનવસિતા નામ. યથા પરિચ્છિન્નકાલં અનતિક્કમિત્વા ઝાનતો વુટ્ઠાનસમત્થતા વુટ્ઠાનવસિતા નામ. અથ વા યથાપરિચ્છિન્નકાલતો ઉદ્ધં ગન્તું અદત્વા ઠપનસમત્થતા અધિટ્ઠાનવસિતા નામ. યથાપરિચ્છિન્નકાલતો અન્તો અવુટ્ઠહિત્વા યથાકાલવસેનેવ વુટ્ઠાનસમત્થતા વુટ્ઠાનવસિતા નામાતિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન. પચ્ચવેક્ખણવસિતા પન આવજ્જનવસિતાય એવ સિદ્ધા. આવજ્જનાનન્તરજવનાનેવ હિ પચ્ચવેક્ખણજવનાનિ નામ. વિતક્કાદિઓળારિકઙ્ગં પહાનાયાતિ દુતિયજ્ઝાનાદીહિ વિતક્કાદિઓળારિકઙ્ગાનં ઝાનક્ખણે અનુપ્પાદાય. પદહતોતિ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ. તસ્સ પન ઉપચારભાવના નિપ્ફન્ના નામ હોતિ વિતક્કાદીસુ નિકન્તિવિક્ખમ્ભનતો પટ્ઠાયાતિ દટ્ઠબ્બં. યથારહન્તિ તંતંઝાનિકકસિણાદિઆરમ્મણાનુરૂપં.

૩૬. આકાસકસિણસ્સ ઉગ્ઘાટેતું અસક્કુણેય્યત્તા વુત્તં ‘‘આકાસવજ્જિતેસૂ’’તિ. કસિણન્તિ કસિણપટિભાગનિમિત્તં. ઉગ્ઘાટેત્વાતિ અમનસિકારવસેન ઉદ્ધરિત્વા. અનન્તવસેન પરિકમ્મં કરોન્તસ્સાતિ ‘‘અનન્તં આકાસં, અનન્તં આકાસ’’ન્તિ આકાસં આરબ્ભ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ, ન પન કેવલં ‘‘અનન્તં અનન્ત’’ન્તિ. એવં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનેપિ. ‘‘અનન્ત’’ન્તિ અવત્વાપિ ‘‘આકાસો આકાસો (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૭૬), વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૮૧) મનસિ કાતું વટ્ટતીતિ આચરિયા.

૩૯. ‘‘સન્તમેતં, પણીતમેત’’ન્તિ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સાતિ અભાવમત્તારમ્મણતાય ‘‘એતં સન્તં, એતં પણીત’’ન્તિ ભાવેન્તસ્સ.

૪૦. અવસેસેસુ ચાતિ કસિણાદીહિ સહ અપ્પનાવહકમ્મટ્ઠાનતો અવસેસેસુ બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુ અટ્ઠસુ, સઞ્ઞાવવત્થાનેસુ ચાતિ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ. પરિકમ્મં કત્વાતિ ‘‘સો ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો’’ત્યાદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૪) વુત્તવિધાનેન પરિકમ્મં કત્વા. સાધુકમુગ્ગહિતેતિ બુદ્ધાદિગુણનિન્નપોણપબ્ભારચિત્તતાવસેન સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતે. પરિકમ્મઞ્ચ સમાધિયતીતિ પરિકમ્મભાવના સમાહિતા નિપ્ફજ્જતિ. ઉપચારો ચ સમ્પજ્જતીતિ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભેન્તો ઉપચારસમાધિ ચ ઉપ્પજ્જતિ.

૪૧. અભિઞ્ઞાવસેન પવત્તમાનન્તિ અભિવિસેસતો જાનનટ્ઠેન અભિઞ્ઞાસઙ્ખાતં ઇદ્ધિવિધાદિપઞ્ચલોકિયાભિઞ્ઞાવસેન પવત્તમાનં, અભિઞ્ઞાપાદકપઞ્ચમજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વાતિ કસિણાનુલોમાદીહિ ચુદ્દસહાકારેહિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૫) ચિત્તં પરિદમેત્વા અભિનીહારક્ખમં કત્વા ઉપેક્ખેકગ્ગતાયોગતો અનુરૂપત્તા ચ રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનમેવ અભિઞ્ઞાનં પાદકં પતિટ્ઠાભૂતં પથવાદિકસિણારમ્મણં પઞ્ચમજ્ઝાનં, તં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય. અધિટ્ઠેય્યાદિકમાવજ્જેત્વાતિ ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ પરિકમ્મકાલે અધિટ્ઠાતબ્બં વિકુબ્બનીયં સતાદિકં કોમારરૂપાદિકં, દિબ્બસોતસ્સ પરિકમ્મકાલે થૂલસુખુમભેદં સદ્દં, ચેતોપરિયઞાણસ્સ પરિકમ્મકાલે પરસ્સ હદયઙ્ગતવણ્ણદસ્સનેન સરાગાદિભેદં ચિત્તં, પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ પરિકમ્મસમયે પુરિમભવેસુ ચુતિચિત્તાદિભેદં પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધં, દિબ્બચક્ખુસ્સ પરિકમ્મસમયે ઓભાસફરિતટ્ઠાનગતં રૂપં વા આવજ્જેત્વા.

પરિકમ્મં કરોન્તસ્સાતિ ‘‘સતં હોમિ, સહસ્સં હોમી’’ત્યાદિના પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ. રૂપાદીસૂતિ પરિકમ્મવિસયભૂતેસુ રૂપપાદકજ્ઝાનસદ્દપરચિત્તપુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધાદિભેદેસુ આરમ્મણેસુ. એત્થ હિ ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ તાવ પાદકજ્ઝાનં, કાયો, રૂપાદિઅધિટ્ઠાને રૂપાદીનિ ચાતિ છ આરમ્મણાનિ. તત્થ પાદકજ્ઝાનં અતીતમેવ, કાયો પચ્ચુપ્પન્નો, ઇતરં પચ્ચુપ્પન્નમનાગતં વા. દિબ્બસોતસ્સ પન સદ્દોયેવ, સો ચ ખો પચ્ચુપ્પન્નો. પરચિત્તવિજાનનાય પન અતીતે સત્તદિવસેસુ, અનાગતે સત્તદિવસેસુ ચ પવત્તં પરિત્તાદીસુ યં કિઞ્ચિ તિકાલિકં ચિત્તમેવ આરમ્મણં હોતીતિ મહાઅટ્ઠકથાચરિયા (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૬; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૩૪).

સઙ્ગહકારા પન ‘‘ચત્તારોપિ ખન્ધા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૩૪) વદન્તિ, કથં પનસ્સા પચ્ચુપ્પન્નચિત્તારમ્મણતા, નનુ ચ આવજ્જનાય ગહિતમેવ ઇદ્ધિચિત્તસ્સ આરમ્મણં હોતિ, આવજ્જનાય ચ પચ્ચુપ્પન્નચિત્તમારમ્મણં કત્વા નિરુજ્ઝમાનાય તંસમકાલમેવ પરસ્સ ચિત્તમ્પિ નિરુજ્ઝતીતિ આવજ્જનજવનાનં કાલવસેન એકારમ્મણતા ન સિયા, મગ્ગફલવીથિતો અઞ્ઞત્થ આવજ્જનજવનાનં કથઞ્ચ નાનારમ્મણતા ન અધિપ્પેતાતિ? અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૬; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૩૪) તાવ સન્તતિઅદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા યોજિતા. આનન્દાચરિયો (ધ. સ. મૂલટી. ૧૪૩૪ થોક વિસદિસં) પન ભણતિ ‘‘પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય પચ્ચુપ્પન્નાદિવિભાગં અકત્વા કેવલં ‘ઇમસ્સ ચિત્તં જાનામિ’ચ્ચેવ પરિકમ્મં કત્વા પુનપિ પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અવિસેસેનેવ ચિત્તં આવજ્જેત્વા તિણ્ણં, ચતુન્નં વા પરિકમ્માનં અનન્તરં ચેતોપરિયઞાણેન પરસ્સ ચિત્તં પટિવિજ્ઝતિ રૂપં વિય દિબ્બચક્ખુના. પચ્છા કામાવચરચિત્તેન સરાગાદિવવત્થાનમ્પિ કરોતિ નીલાદિવવત્થાનં વિય. તાનિ ચ સબ્બાનિ અભિમુખીભૂતચિત્તારમ્મણાનેવ, અનિટ્ઠે ચ ઠાને નાનારમ્મણતાદોસો નત્થિ અભિન્નાકારપ્પવત્તિતો’’તિ. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધા, ખન્ધપ્પટિબદ્ધાનિ ચ નામગોત્તાનિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં હોતિ, દિબ્બચક્ખુસ્સ પન રૂપમેવ પચ્ચુપ્પન્નન્તિ અયમેતેસં આરમ્મણવિભાગો. યથારહમપ્પેતીતિ તંતંપરિકમ્માનુરૂપતો અપ્પેતિ.

૪૨. ઇદાનિ આરમ્મણાનં ભેદેન અભિઞ્ઞાભેદં દસ્સેતું ‘‘ઇદ્ધિવિધા’’ત્યાદિમાહ. અધિટ્ઠાનાદિ ઇદ્ધિપ્પભેદો એતિસ્સાતિ ઇદ્ધિવિધા. દિબ્બાનં સોતસદિસતાય, દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતતાય ચ દિબ્બઞ્ચ તં સોતઞ્ચાતિ દિબ્બસોતં. પરેસં ચિત્તં વિઞ્ઞાયતિ એતાયાતિ પરચિત્તવિજાનના. અત્તનો સન્તાને નિવુત્થવસેન ચેવ ગોચરનિવાસવસેન ચ પુબ્બે અતીતભવેસુ ખન્ધાદીનં અનુસ્સરણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ. વુત્તનયેન દિબ્બઞ્ચ તં ચક્ખુ ચાતિ દિબ્બચક્ખુ. ‘ચુતૂપપાતઞાણ’ન્તિ પન દિબ્બચક્ખુમેવ વુચ્ચતિ. યથાકમ્મૂપગઞાણઅનાગતંસઞાણાનિપિ દિબ્બચક્ખુવસેનેવ ઇજ્ઝન્તિ. ન હિ તેસં વિસું પરિકમ્મં અત્થિ. તત્થ અનાગતંસઞાણસ્સ તાવ અનાગતે સત્તદિવસતો પરં પવત્તનકં ચિત્તચેતસિકં દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય પવત્તનકઞ્ચ યં કિઞ્ચિ આરમ્મણં હોતિ. તઞ્હિ સવિસયે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકન્તિ. યથા કમ્મૂપગઞાણસ્સ પન કુસલાકુસલસઙ્ખાતા ચેતના, ચત્તારોપિ વા ખન્ધા આરમ્મણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ગોચરવસેન ભેદો ગોચરભેદો.

ગોચરભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમથકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.