વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં

વિસુદ્ધિભેદવણ્ણના

૪૩. અનિચ્ચાદિવસેન વિવિધાકારેન પસ્સતીતિ વિપસ્સના, અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા ભાવનાપઞ્ઞા. તસ્સા કમ્મટ્ઠાનં, સાયેવ વા કમ્મટ્ઠાનન્તિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. તસ્મિં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને સત્તવિધેન વિસુદ્ધિસઙ્ગહોતિ સમ્બન્ધો.

૪૪. અનિચ્ચતાયેવ લક્ખણં લક્ખિતબ્બં, લક્ખીયતિ અનેનાતિ વા અનિચ્ચલક્ખણં. ઉદયવયપટિપીળનસઙ્ખાતદુક્ખભાવો વ લક્ખણન્તિ દુક્ખલક્ખણં. પરપરિકપ્પિતસ્સ અત્તનો અભાવો અનત્તતા, તદેવ લક્ખણન્તિ અનત્તલક્ખણં.

૪૫. તિણ્ણં લક્ખણાનં અનુ અનુ પસ્સના અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા.

૪૬. ખન્ધાદીનં કલાપતો સમ્મસનવસપ્પવત્તં ઞાણં સમ્મસનઞાણં. ઉપ્પાદભઙ્ગાનુપસ્સનાવસપ્પવત્તઞાણં ઉદયબ્બયઞાણં. ઉદયં મુચ્ચિત્વા વયે પવત્તં ઞાણં ભઙ્ગઞાણં. સઙ્ખારાનં ભયતો અનુપસ્સનાવસેન પવત્તં ઞાણં ભયઞાણં, દિટ્ઠભયાનં આદીનવતો પેક્ખણવસેન પવત્તં ઞાણં આદીનવઞાણં, દિટ્ઠાદીનવેસુ નિબ્બિન્દનવસપ્પવત્તં ઞાણં નિબ્બિદાઞાણં. નિબ્બિન્દિત્વા સઙ્ખારેહિ મુચ્ચિતુકમ્યતાવસેન પવત્તં ઞાણં મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં. મુચ્ચનસ્સ ઉપાયસમ્પટિપાદનત્થં પુન સઙ્ખારાનં પરિગ્ગહવસપ્પવત્તં ઞાણં પટિસઙ્ખાઞાણં. પટિસઙ્ખાતધમ્મેસુ ભયનન્દીવિવજ્જનવસેન અજ્ઝુપેક્ખિત્વા પવત્તં ઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં. પુરિમાનં નવન્નં કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા, ઉપરિ ચ સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં અનુકૂલં ઞાણં અનુલોમઞાણં.

૪૭. અત્તસુઞ્ઞતાય સુઞ્ઞતો. સંયોજનાદીહિ વિમુચ્ચનટ્ઠેન વિમોક્ખો. નિચ્ચનિમિત્તાદિનો અભાવતો અનિમિત્તો. પણિહિતસ્સ તણ્હાપણિધિસ્સ અભાવતો અપ્પણિહિતો.

૪૯. યો નં પાતિ, તં મોક્ખેતિ અપાયાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખં, તદેવ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ સંવરણતો સંવરો, સમાધાનોપધારણટ્ઠેન સીલઞ્ચાતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલં. મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં રૂપાદીસુ સંવરણવસેન પવત્તં સીલં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં. મિચ્છાજીવ વિવજ્જનેન આજીવસ્સ પરિસુદ્ધિવસપ્પવત્તં આજીવપારિસુદ્ધિસીલં. પચ્ચયે સન્નિસ્સિતં તેસં ઇદમત્થિકતાય પચ્ચવેક્ખણસીલં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં. ચતુબ્બિધત્તા દેસનાસંવરપરિયેટ્ઠિપચ્ચવેક્ખણવસેન, પરિસુદ્ધત્તા ચ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં નામ.

૫૦. ચિત્તવિસુદ્ધિ નામ ચિત્તસ્સ વિનીવરણભાવાપાદનવસેન વિસોધનતો, ચિત્તસીસેન નિદ્દિટ્ઠત્તા, વિસુદ્ધત્તા ચાતિ વા કત્વા.

૫૧. ‘‘ધમ્માનં સામઞ્ઞસભાવો લક્ખણં, કિચ્ચસમ્પત્તિયો રસો, ઉપટ્ઠાનાકારો, ફલઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિ એવં વુત્તાનં લક્ખણાદીનં ‘‘ફુસનલક્ખણો ફસ્સો, કક્ખળલક્ખણા પથવી’’ત્યાદિના વિત્થારતો, ‘‘નમનલક્ખણં નામં, રુપ્પનલક્ખણં રૂપ’’ન્ત્યાદિના સઙ્ખેપતો ચ પરિગ્ગહો પચ્ચત્તલક્ખણાદિવસેન પરિચ્છિજ્જ ગહણં દુક્ખસચ્ચવવત્થાનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ નામ ‘‘નામરૂપતો અત્તા નત્થી’’તિ દસ્સનતો દિટ્ઠિ ચ અત્તદિટ્ઠિમલવિસોધનતો વિસુદ્ધિ ચાતિ કત્વા.

૫૨. પચ્ચયપરિગ્ગહોતિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિસન્ધિયં તાવ અવિજ્જાતણ્હાઉપાદાનકમ્મહેતુવસેન નિબ્બત્તતિ. પવત્તિયઞ્ચ રૂપં કમ્મચિત્તઉતુઆહારપચ્ચયવસેન, નામઞ્ચ ચક્ખુરૂપાદિનિસ્સયારમ્મણાદિપચ્ચયવસેન, વિસેસતો ચ યોનિસોમનસિકારાદિચતુચક્કસમ્પત્તિયા કુસલં, તબ્બિપરિયાયેન અકુસલં, કુસલાકુસલવસેન વિપાકો ભવઙ્ગાદિવસેન આવજ્જનં, ખીણાસવસન્તાનવસેન કિરિયજવનં, આવજ્જનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિ એવં સાધારણાસાધારણવસેન તીસુ અદ્ધાસુ નામરૂપપ્પવત્તિયા પચ્ચક્ખાદિસિદ્ધસ્સ કમ્માદિપચ્ચયસ્સ પરિગ્ગણ્હનં સમુદયસચ્ચસ્સ વવત્થાનં કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ નામ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્ત્યાદિકાય (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) સોળસવિધાય, ‘‘સત્થરિકઙ્ખતી’’ત્યાદિકાય (ધ. સ. ૧૧૨૩; વિભ. ૯૧૫) અટ્ઠવિધાય ચ કઙ્ખાય વિતરણતો અતિક્કમનતો કઙ્ખાવિતરણા, અહેતુકવિસમહેતુદિટ્ઠિમલવિસોધનતો વિસુદ્ધિ ચાતિ કત્વા.

૫૩. તતો પચ્ચયપરિગ્ગહતો પરં તથાપરિગ્ગહિતેસુ પચ્ચત્તલક્ખણાદિવવત્થાનવસેન, પચ્ચયવવત્થાનવસેન ચ પરિગ્ગહિતેસુ લોકુત્તરવજ્જેસુ તિભૂમિપરિયાપન્નેસુ નામરૂપેસુ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ ખન્ધાદિનયમારબ્ભ પઞ્ચક્ખન્ધછદ્વારછળારમ્મણછદ્વારપ્પવત્તધમ્માદિવસેન આગતં ખન્ધાદિનયં આરબ્ભ કલાપવસેન પિણ્ડવસેન સઙ્ખિપિત્વા યં અતીતે જાતં રૂપં, તં અતીતેવ નિરુદ્ધં. યં અનાગતે ભાવિ રૂપં, તમ્પિ તત્થેવ નિરુજ્ઝિસ્સતિ. યં પચ્ચુપ્પન્નં, તં અનાગતં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તથા અજ્ઝત્તબહિદ્ધસુખુમઓળારિકહીનપણીતરૂપાદયો. તસ્મા ‘‘અનિચ્ચં અત્તાદિવસેન ન ઇચ્ચં અનુપગન્તબ્બં ખયટ્ઠેન ખયગમનતો, દુક્ખં ભયટ્ઠેન ભયકરત્તા, અનત્તા અસારકટ્ઠેન અત્તસારાદિઅભાવેના’’તિ ચ ‘‘ચક્ખું અનિચ્ચં…પે… મનો. રૂપં…પે… ધમ્મા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’ત્યાદિના (પટિ. મ. ૧.૪૮) અતીતાદિઅદ્ધાવસેન, અતીતાદિસન્તાનવસેન, અતીતાદિખણવસેન ચ સમ્મસનઞાણેન હુત્વાઅભાવઉદયબ્બયપટિપીળનઅવસવત્તનાકારસઙ્ખાતલક્ખણત્તયસમ્મસનવસપ્પવત્તેન કલાપસમ્મસનઞાણેન લક્ખણત્તયં સમ્મસન્તસ્સ પરિમજ્જન્તસ્સ.

સમ્મસનઞાણે પન ઉપ્પન્ને પુન તેસ્વેવ સઙ્ખારેસુ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો, તણ્હાકમ્મઆહારસમુદયા રૂપસમુદયો, તથા અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધો, તણ્હાકમ્મઆહારનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) એવં રૂપક્ખન્ધે વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધેસુપિ આહારં અપનેત્વા ‘‘ફસ્સસમુદયા ફસ્સનિરોધા’’તિ ચ એવં ફસ્સં પક્ખિપિત્વા, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે ‘‘નામરૂપસમુદયા નામરૂપનિરોધા’’તિ નામરૂપં પક્ખિપિત્વા પચ્ચયસમુદયવસેન, પચ્ચયનિરોધવસેન ચ, પચ્ચયે અનામસિત્વા પચ્ચુપ્પન્નક્ખન્ધેસુ નિબ્બત્તિલક્ખણમત્તસ્સ, વિપરિણામલક્ખણમત્તસ્સ ચ દસ્સનેન ખણવસેન ચાતિ એકેકસ્મિં ખન્ધે પચ્ચયવસેન ચતુધા, ખણવસેન એકધા ચાતિ પઞ્ચધા ઉદયં, પઞ્ચધા વયન્તિ દસદસઉદયબ્બયદસ્સનવસેન સમપઞ્ઞાસાકારેહિ ઉદયબ્બયઞાણેન ઉદયબ્બયં સમનુપસ્સન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ યોગિનો વિપસ્સનાચિત્તસમુટ્ઠાનો સરીરતો નિચ્છરણકઆલોકસઙ્ખાતો ઓભાસો, વિપસ્સનાચિત્તસહજાતા ખુદ્દિકાદિપઞ્ચવિધા (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ ધમ્મુદ્દેસવાર ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના) પીતિ, તથા કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા કાયચિત્તવસેન દુવિધા પસ્સદ્ધિ, બલવસદ્ધિન્દ્રિયસઙ્ખાતો અધિમોક્ખો, સમ્મપ્પધાનકિચ્ચસાધકો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસઙ્ખાતો પગ્ગહો, અતિપણીતં સુખં, ઇન્દવિસ્સટ્ઠવજિરસદિસં તિલક્ખણવિપસ્સનાભૂતં ઞાણં, સતિપટ્ઠાનભૂતા ચિરકતાદિઅનુસ્સરણસમત્થા ઉપટ્ઠાનસઙ્ખાતા સતિ, સમપ્પવત્તવિપસ્સનાસહજાતા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગભૂતા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા, મનોદ્વારે આવજ્ઝનુપેક્ખા ચાતિ દુવિધાપિ ઉપેક્ખા, ઓભાસાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘ન વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપો ઓભાસો ઉપ્પન્નપુબ્બો’’ત્યાદિના (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૩) નયેન તત્થ આલયં કુરુમાના સુખુમતણ્હા રૂપનિકન્તિચાતિ ઓભાસાદીસુ દસસુ વિપસ્સનુપક્કિલેસેસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘ન વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપા ઓભાસાદયો ઉપ્પન્નપુબ્બા અદ્ધા મગ્ગપ્પત્તોસ્મિ, ફલપ્પત્તોસ્મી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૩) અગ્ગહેત્વા ‘‘ઇમે ઓભાસાદયો તણ્હાદિટ્ઠિમાનવત્થુતાય ન મગ્ગો, અથ ખો વિપસ્સનુપક્કિલેસા એવ, તબ્બિનિમુત્તં પન વીથિપટિપન્નં વિપસ્સનાઞાણં મગ્ગો’’તિ એવં મગ્ગામગ્ગલક્ખણસ્સ વવત્થાનં નિચ્છયનં મગ્ગામગ્ગસ્સ જાનનતો, દસ્સનતો, અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય વિસોધનતો ચ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

૫૪. યાવાનુલોમાતિ યાવ સચ્ચાનુલોમઞાણા. નવ વિપસ્સનાઞાણાનીતિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૭ આદયો) ખન્ધાનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ જાનનકં ઉદયબ્બયઞાણં, ઉદયં મુઞ્ચિત્વા ભઙ્ગમત્તાનુપેક્ખકં ભઙ્ગઞાણં, ભઙ્ગવસેન ઉપટ્ઠિતાનં સીહાદીનં વિય ભાયિતબ્બાકારાનુપેક્ખકં ભયઞાણં, તથાનુપેક્ખિતાનં આદિત્તઘરસ્સ વિય આદીનવાકારાનુપેક્ખકં આદીનવઞાણં, દિટ્ઠાદીનવેસુ નિબ્બિન્દનવસેન પવત્તં નિબ્બિદાઞાણં, જાલાદિતો મચ્છાદિકા વિય તેહિ તેભૂમકધમ્મેહિ મુચ્ચિતુકામતાવસેન પવત્તં મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં, મુચ્ચનુપાયસમ્પાદનત્થં દિટ્ઠાદીનવેસુપિ સમુદ્દસકુણી વિય પુનપ્પુનં સમ્મસનવસપ્પત્તં પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં, ચત્તભરિયો પુરિસો વિય દિટ્ઠાદીનવેસુ તેસુ સઙ્ખારેસુ ઉપેક્ખનાકારપ્પવત્તં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં, અનિચ્ચાદિલક્ખણવિપસ્સનતાય હેટ્ઠા પવત્તાનં અટ્ઠન્નં વિપસ્સનાઞાણાનં, ઉદ્ધં મગ્ગક્ખણે અધિગન્તબ્બાનં સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્માનઞ્ચ અનુલોમતો મગ્ગવીથિયં ગોત્રભુતો પુબ્બે પવત્તં સચ્ચાનુલોમિકઞાણસઙ્ખાતં નવમં અનુલોમઞાણન્તિ ઇમાનિ નવ ઞાણાનિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા પટિપદાભાવતો તિલક્ખણજાનનટ્ઠેન, પચ્ચક્ખતો દસ્સનટ્ઠેન, પટિપક્ખતો વિસુદ્ધત્તા ચ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

૫૫. વિપસ્સનાય પરિપાકો વિપસ્સનાપરિપાકો, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં. તં આગમ્મ પટિચ્ચ. ઇદાનિ અપ્પનાઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ ‘‘ઇદાનિ અપ્પનાસઙ્ખાતો લોકુત્તરમગ્ગો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બક્ખણે. યં કિઞ્ચીતિ સઙ્ખારુપેક્ખાય ગહિતેસુ તીસુ એકં યં કિઞ્ચિ.

૫૬. વિપસ્સનાય મત્થકપ્પત્તિયા સિખાપ્પત્તા. અનુલોમઞાણસહિતતાય સાનુલોમા. સા એવ સઙ્ખારેસુ ઉદાસીનત્તા સઙ્ખારુપેક્ખા. યથાનુરૂપં અપાયાદિતો, સઙ્ખારનિમિત્તતો ચ વુટ્ઠહનતો વુટ્ઠાનસઙ્ખાતં મગ્ગં ગચ્છતીતિ વુટ્ઠાનગામિની.

૫૭. અભિસમ્ભોન્તન્તિ પાપુણન્તં.

૫૮. પરિજાનન્તોતિ ‘‘એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ઊનાધિક’’ન્તિ પરિચ્છિજ્જ જાનન્તો. સચ્છિકરોન્તોતિ આરમ્મણકરણવસેન પચ્ચક્ખં કરોન્તો. મગ્ગસચ્ચં ભાવનાવસેનાતિ મગ્ગસચ્ચસઙ્ખાતસ્સ સમ્પયુત્તમગ્ગસઙ્ખાતસ્સ ચતુત્થસચ્ચસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયો હુત્વા વડ્ઢનવસેન. એકસ્સેવ ઞાણસ્સ ચતુકિચ્ચસાધનં પદીપાદીનં વટ્ટિદાહાદિચતુકિચ્ચદસ્સનતો, ‘‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતી’’ત્યાદિ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦; વિસુદ્ધિ. ૨.૮૩૯) આગમતો ચ સમ્પટિચ્છિતબ્બં.

૫૯. દ્વે તીણિ ફલચિત્તાનિ પવત્તિત્વાતિ મગ્ગુપ્પત્તિયા અનુરૂપતો દ્વે વા તીણિ વા ફલચિત્તાનિ અપનીતગ્ગિમ્હિ ઠાને ઉણ્હત્તનિબ્બાપનત્થાય ઘટેહિ અભિસિઞ્ચમાનમુદકં વિય સમુચ્છિન્નકિલેસેપિ સન્તાને દરથપટિપ્પસ્સમ્ભકાનિ હુત્વા પવત્તિત્વા, તેસં પવત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચવેક્ખણઞાણાનીતિ મગ્ગફલાદિવિસયાનિ કામાવચરઞાણાનિ, યાનિ સન્ધાય ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મહાવ. ૨૩) વુત્તં.

૬૦. ઇદાનિ પચ્ચવેક્ખણાય ભૂમિં દસ્સેતું ‘‘મગ્ગં ફલઞ્ચા’’ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ઇમિનાવ વતાહં મગ્ગેન આગતો’’તિ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ. તતો ‘‘અયં નામ મે આનિસંસો લદ્ધો’’તિ તસ્સ ફલં, તતો ‘‘અયં નામ મે ધમ્મો આરમ્મણતો સચ્છિકતો’’તિ નિબ્બાનઞ્ચ પણ્ડિતો પચ્ચવેક્ખતિ. તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા પહીના’’તિ પહીને કિલેસે, ‘‘ઇમે નામ અવસિટ્ઠા’’તિ અવસિટ્ઠકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ વા, ન વા. કોચિ સેક્ખો પચ્ચવેક્ખતિ, કોચિ ન પચ્ચવેક્ખતિ. તત્થ કામચારોત્યધિપ્પાયો. તથા હિ મહાનામો સક્કો ‘‘કો સુ નામ મે ધમ્મો અજ્ઝત્તં અપ્પહીનો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭૫; વિસુદ્ધિ. ૨.૮૧૨) અપ્પહીને કિલેસે પુચ્છિ. અરહતો પન અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણં નત્થિ સબ્બકિલેસાનં પહીનત્તા, તસ્મા તિણ્ણં સેક્ખાનં પન્નરસ અરહતો ચત્તારીતિ એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

છબ્બિસુદ્ધિકમેનાતિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૬૨ આદયો) સીલચિત્તવિસુદ્ધીનં વસેન મૂલભૂતાનં દ્વિન્નં, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઆદીનં વસેન સરીરભૂતાનં ચતુન્નન્તિ એતાસં છન્નં વિસુદ્ધીનં કમેન. ચતુન્નં સચ્ચાનં જાનનતા, પચ્ચક્ખકરણતો, કિલેસમલેહિ વિસુદ્ધત્તા ચ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

એત્થાતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને.

વિસુદ્ધિભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિમોક્ખભેદવણ્ણના

૬૧. તત્થ તસ્મિં ઉદ્દેસે. સઙ્ખારેસુ ‘‘યો અત્તાભિનિવેસો કમ્મસ્સ કારકો ફલસ્સ ચ વેદકો એસો મે અત્તા’’તિ એવં અભિનિવેસો દળ્હગ્ગાહો, તં મુઞ્ચન્તી ‘‘અનત્તા’’તિ પવત્તા અનુપસ્સનાવ અત્તસુઞ્ઞતાકારાનુપસ્સનતો સુઞ્ઞતાનુપસ્સના નામ વિમોક્ખમુખં પટિપક્ખતો વિમુત્તિવસેન વિમોક્ખસઙ્ખાતસ્સ લોકુત્તરં મગ્ગફલસ્સ દ્વારં હોતિ.

૬૨. સઙ્ખારેસુ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ પવત્તા અનુપસ્સના અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૪૯; પટિ. મ. ૧.૨૩૬; વિભ. ૯૩૯) પવત્તં સઞ્ઞાચિત્તદિટ્ઠિવિપલ્લાસસઙ્ખાતં વિપલ્લાસનિમિત્તં મુઞ્ચન્તી પજહન્તી વિપલ્લાસનિમિત્તરહિતાકારાનુપસ્સનતો અનિમિત્તાનુપસ્સના નામ વિમોક્ખમુખં હોતીતિ સમ્બન્ધો.

૬૩. ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ પવત્તાનુપસ્સના સઙ્ખારેસુ ‘‘એતં મમ, એતં સુખ’’ન્ત્યાદિના નયેન પવત્તં કામભવતણ્હાસઙ્ખાતં તણ્હાપણિધિં તણ્હાપત્થનં મુઞ્ચન્તી દુક્ખાકારદસ્સનેન પરિચ્ચજન્તી પણિધિરહિતાકારાનુપસ્સનતો અપ્પણિહિતાનુપસ્સના નામ.

૬૪. તસ્માતિ યસ્મા એતાસં તિસ્સન્નં એતાનિ તીણિ નામાનિ, તસ્મા યદિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અનત્તતો વિપસ્સતિ. મગ્ગો સુઞ્ઞતો નામ વિમોક્ખો હોતિ આગમનવસેન લદ્ધનામત્તા.

૬૬. વિપસ્સનાગમનવસેનાતિ વિપસ્સનાસઙ્ખાતાગમનવસેન. આગચ્છતિ એતેન મગ્ગો, ફલઞ્ચાતિ વિપસ્સનામગ્ગો ઇધ આગમનં નામ.

૬૭. યથાવુત્તનયેનાતિ પુબ્બે વુત્તઅનત્તાનુપસ્સનાદિવસેન. યથાસકં ફલમુપ્પજ્જમાનમ્પીતિ યથાલદ્ધમગ્ગસ્સ ફલભૂતં અત્તનો અત્તનો ફલં ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ મગ્ગાગમનવસેન અલભિત્વા વિપસ્સનાગમનવસેનેવ તીણિ નામાનિ લભતિ ફલસમાપત્તિકાલે તદા મગ્ગપ્પવત્તાભાવેન તસ્સ દ્વારભાવાયોગતો. આરમ્મણવસેનાતિ સબ્બસઙ્ખારસુઞ્ઞતત્તા, સઙ્ખારનિમિત્તરહિતત્તા, તણ્હાપણિધિરહિતત્તા ચ સુઞ્ઞતઅનિમિત્તઅપ્પણિહિતનામવન્તં નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તત્તા તસ્સ વસેન. સરસવસેનાતિ રાગાદિસુઞ્ઞતત્તા, રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણરહિતત્તા, કિલેસપણિધિરહિતત્તા અત્તનો ગુણવસેન. સબ્બત્થાતિ મગ્ગવીથિયં, ફલસમાપત્તિવીથિયઞ્ચ. સબ્બેસમ્પીતિ મગ્ગસ્સ, ફલસ્સપિ.

વિમોક્ખભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલભેદવણ્ણના

૬૮. સત્તક્ખત્તું સત્તસુ વારેસુ કામસુગતિયં પટિસન્ધિગ્ગહણં પરમં એતસ્સાતિ સત્તક્ખત્તુપરમો ન પન અટ્ઠમાદિકામભવગામીત્યધિપ્પાયો. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ન તે ભવં અટ્ઠમમાદિયન્તી’’તિ (ખુ. પા. ૬.૯; સુ. નિ. ૨૩૨; નેત્તિ. ૧૧૫). રૂપારૂપસુગતિભવં પન સત્તવારતો પરમ્પિ ગચ્છતીતિ આચરિયા.

૬૯. રાગદોસમોહાનન્તિ મોહગ્ગહણં રાગદોસેકટ્ઠમોહં સન્ધાયાતિ દટ્ઠબ્બં.

૭૦. ખીણા ચત્તારો આસવા એતસ્સાતિ ખીણાસવો. દક્ખિણારહેસુ અગ્ગત્તા અગ્ગદક્ખિણેય્યો.

પુગ્ગલભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમાપત્તિભેદવણ્ણના

૭૨. સબ્બેસમ્પીતિ ચતુન્નમ્પિ અરિયપુગ્ગલાનં.

૭૩. ચિત્તચેતસિકાનં અપ્પવત્તિસઙ્ખાતસ્સ નિરોધસ્સ સમાપત્તિ નિરોધસમાપત્તિ, દિટ્ઠેવ ધમ્મે ચિત્તનિરોધં પત્વા વિહરણં. અનાગામીનઞ્ચાતિ કામરૂપભવટ્ઠાનં અટ્ઠસમાપત્તિલાભીનમેવ અનાગામીનં, તથા ખીણાસવાનઞ્ચ. તત્થાતિ નિરોધસમાપત્તિયં. યાવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ગન્ત્વાતિ એવં સમથવિપસ્સનાનં યુગનદ્ધભાવાપાદનવસેન યાવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, તાવ ગન્ત્વા. અધિટ્ઠેય્યાદિકન્તિ કાયપટિબદ્ધં ઠપેત્વા વિસું વિસું ઠપિતચીવરાદિપરિક્ખારગેહાદીનં અગ્ગિઆદિના અવિનાસનાધિટ્ઠાનં, સંઘપટિમાનનસત્થુપક્કોસનાનં પુરેતરં વુટ્ઠાનં, સત્તાહબ્ભન્તરે આયુસઙ્ખારપ્પવત્તિઓલોકનન્તિ ચતુબ્બિધં અધિટ્ઠાનાદિકં પુબ્બકિચ્ચં કત્વા.

સમાપત્તિભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉય્યોજનવણ્ણના

૭૫. પટિપત્તિરસસ્સાદન્તિ ઝાનસુખફલસુખાદિભેદં સમથવિપસ્સનાપટિપત્તિરસસ્સાદં.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

કમ્મટ્ઠાનપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનવણ્ણના

(ક) ચારિત્તેન કુલાચારેન સોભિતે વિસાલકુલે ઉદયો નિબ્બત્તિ યસ્સ, તેન, કમ્માદિવિસયાય સદ્ધાય અભિવુદ્ધો પરિસુદ્ધો ચ દાનસીલાદિગુણાનં ઉદયો યસ્સ, તેન, નમ્પવ્હયેન નમ્પનામકેન, પરાનુકમ્પં સાસને સુખોતરણપરિપાચનલક્ખણં પરાનુગ્ગહં, પણિધાય પત્થેત્વા યં પકરણં પત્થિતં અભિયાચિતં, તં એત્તાવતા પરિનિટ્ઠિતન્તિ યોજના.

(ખ) તેન પકરણપ્પસુતેન વિપુલેન પુઞ્ઞેન પઞ્ઞાવદાતેન અરિયમગ્ગપઞ્ઞાપરિસુદ્ધેન સીલાદિગુણેન સોભિતા. તતોયેવ લજ્જિનો ભિક્ખૂ, ધઞ્ઞાનં અધિવાસભૂતં, ઉદિતોદિતં અચ્ચન્તપ્પસિદ્ધં, મૂલસોમં નામ વિહારં, પુઞ્ઞવિભવસ્સ ઉદયસઙ્ખાતાય મઙ્ગલત્થાય આયુકન્તં મઞ્ઞન્તુ, તત્થ નિવાસિનો ભિક્ખૂ ઈદિસા હોન્તૂત્યધિપ્પાયો.

નિગમનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચાયં અભિધમ્મત્થવિભાવિની નામ.

અભિધમ્મત્થસઙ્ગહટીકા.

નિગમનકથા

૧. રમ્મે પુલત્થિનગરે નગરાધિરાજે,

રઞ્ઞા પરક્કમભુજેન મહાભુજેન;

કારાપિતે વસતિ જેતવને વિહારે;

યો રમ્મહમ્મિયવરૂપવનાભિરામે.

૨. સમ્પન્નસીલદમસંયમતોસિતેહિ,

સમ્માનિતો વસિગણેહિ ગુણાકરેહિ;

પત્તો મુનિન્દવચનાદિસુ નેકગન્થ-

જાતેસુ ચાચરિયતં મહિતં વિદૂહિ.

૩. ઞાણાનુભાવમિહ યસ્સ ચ સૂચયન્તી,

સંવણ્ણના ચ વિનયટ્ઠકથાદિકાનં;

સારત્થદીપનિમુખા મધુરત્થસાર-

સન્દીપનેન સુજનં પરિતોસયન્તી.

૪. તસ્સાનુકમ્પમવલમ્બિય સારિપુત્ત-

ત્થેરસ્સ થામગતસારગુણાકરસ્સ;

યો નેકગન્થવિસયં પટુતં અલત્થં,

તસ્સેસ ઞાણવિભવો વિભવેકહેતુ.

૫. સોહમેતસ્સ સંસુદ્ધ-વાયામસ્સાનુભાવતો.

અદ્ધાસાસનદાયાદો, હેસ્સં મેત્તેય્યસત્થુનો.

૬. જોતયન્તં તદા તસ્સ, સાસનં સુદ્ધમાનસં.

પસ્સેય્યં સક્કરેય્યઞ્ચ, ગરું મે સારિસમ્ભવં.

૭. દિનેહિ ચતુવીસેહિ, ટીકાયં નિટ્ઠિતા યથા.

તથા કલ્યાણસઙ્કપ્પા, સીઘં સિજ્ઝન્તુ પાણિનન્તિ.

ઇતિ ભદન્તસારિપુત્તમહાથેરસ્સ સિસ્સેન રચિતા

અભિધમ્મત્થવિભાવિની નામ

અભિધમ્મત્થસઙ્ગહટીકા નિટ્ઠિતા.