૯. કમ્મટ્ઠાનપરિચ્છેદવણ્ણના

૧. ઇતો પચ્ચયનિદ્દેસતો પરં નીવરણાનં સમનટ્ઠેન સમથસઙ્ખાતાનં, અનિચ્ચાદિવિવિધાકારતો દસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સનાસઙ્ખાતાનઞ્ચ દ્વિન્નં ભાવનાનં દુવિધમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં દુવિધભાવનાકમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનતાય કમ્મટ્ઠાનભૂતમારમ્મણં ઉત્તરુત્તરયોગકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનતાય કમ્મટ્ઠાનભૂતં ભાવનાવીથિઞ્ચ યથાક્કમં સમથવિપસ્સનાનુક્કમેન પવક્ખામીતિ યોજના.

સમથકમ્મટ્ઠાનં

ચરિતભેદવણ્ણના

૩. રાગો વ ચરિતા પકતીતિ રાગચરિતા. એવં દોસચરિતાદયોપિ. ચરિતસઙ્ગહોતિ મૂલચરિતવસેન પુગ્ગલસઙ્ગહો, સંસગ્ગવસેન પન તેસટ્ઠિ ચરિતા હોન્તિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘રાગાદિકે તિકે સત્ત, સત્ત સદ્ધાદિકે તિકે;

એકદ્વિતિકમૂલમ્હિ, મિસ્સતો સત્તસત્તક’’ન્તિ.

એત્થ હિ રાગચરિતા દોસચરિતા મોહચરિતા રાગદોસચરિતા રાગમોહચરિતા દોસમોહચરિતા રાગદોસમોહચરિતાતિ એવં રાગાદિકે તિકે સત્તકમેકં. તથા સદ્ધાચરિતા બુદ્ધિચરિતા વિતક્કચરિતા સદ્ધાબુદ્ધિચરિતા સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કચરિતા બુદ્ધિવિતક્કચરિતા સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કચરિતાતિ સદ્ધાદિકેપિ તિકે એકન્તિ એવં દ્વે તિકે અમિસ્સેત્વા ચુદ્દસ ચરિતા હોન્તિ. રાગાદિતિકે પન એકદ્વિતિકમૂલવસેન સદ્ધાદિતિકેન સહ યોજિતે રાગસદ્ધાચરિતા રાગબુદ્ધિચરિતા રાગવિતક્કચરિતા રાગસદ્ધાબુદ્ધિચરિતા રાગસદ્ધાવિતક્કચરિતા રાગબુદ્ધિવિતક્કચરિતા રાગસદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કચરિતાતિ રાગમૂલનયે એકં સત્તકં, તથા ‘‘દોસસદ્ધાચરિતા દોસબુદ્ધિચરિતા દોસવિતક્કચરિતા’’ત્યાદિના દોસમૂલનયેપિ એકં, ‘‘મોહસદ્ધાચરિતા’’ત્યાદિના મોહમૂલનયેપિ એકન્તિ એવં એકમૂલનયે સત્તકત્તયં હોતિ. યથા ચેત્થ, એવં દ્વિમૂલકનયેપિ ‘‘રાગદોસસદ્ધાચરિતા રાગદોસબુદ્ધિચરિતા રાગદોસવિતક્કચરિતા’’ત્યાદિના સત્તકત્તયં. તિમૂલકનયે પન ‘‘રાગદોસમોહસદ્ધાચરિતા’’ત્યાદિના એકં સત્તકન્તિ એવં મિસ્સતો સત્તસત્તકવસેન એકૂનપઞ્ઞાસ ચરિતા હોન્તિ. ઇતિ ઇમા એકૂનપઞ્ઞાસ, પુરિમા ચ ચુદ્દસાતિ તેસટ્ઠિ ચરિતા દટ્ઠબ્બા. કેચિ પન દિટ્ઠિયા સદ્ધિં ‘‘ચતુસટ્ઠી’’તિ વણ્ણેન્તિ.

ચરિતભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભાવનાભેદવણ્ણના

૪. ભાવનાય પટિસઙ્ખારકમ્મભૂતા, આદિકમ્મભૂતા વા પુબ્બભાગભાવના પરિકમ્મભાવના નામ. નીવરણવિક્ખમ્ભનતો પટ્ઠાય ગોત્રભૂપરિયોસાના કામાવચરભાવના ઉપચારભાવના નામ. અપ્પનાય સમીપચારિત્તા ગામૂપચારાદયો વિય. મહગ્ગતભાવપ્પત્તા અપ્પનાભાવના નામ અપ્પનાસઙ્ખાતવિતક્કપમુખત્તા. સમ્પયુત્તધમ્મેહિ આરમ્મણે અપ્પેન્તો વિય પવત્તતીતિ વિતક્કો અપ્પના. તથા હિ સો ‘‘અપ્પના બ્યપ્પના’’તિ (ધ. સ. ૭) નિદ્દિટ્ઠો. તપ્પમુખતાવસેન પન સબ્બેપિ મહગ્ગતાનુત્તરઝાનધમ્મા ‘‘અપ્પના’’તિ વુચ્ચન્તિ.

ભાવનાભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિમિત્તભેદવણ્ણના

૫. પરિકમ્મસ્સ નિમિત્તં આરમ્મણત્તાતિ પરિકમ્મનિમિત્તં, કસિણમણ્ડલાદિ. તદેવ ચક્ખુના દિટ્ઠં વિય મનસા ઉગ્ગહેતબ્બં નિમિત્તં, ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ વા નિમિત્તન્તિ ઉગ્ગહનિમિત્તં. તપ્પટિભાગં વણ્ણાદિકસિણદોસરહિતં નિમિત્તં ઉપચારપ્પનાનં આરમ્મણત્તાતિ પટિભાગનિમિત્તં.

૬. પથવીયેવ કસિણં એકદેસે અટ્ઠત્વા અનન્તસ્સ ફરિતબ્બતાય સકલટ્ઠેનાતિ પથવીકસિણં, કસિણમણ્ડલં. પટિભાગનિમિત્તં, તદારમ્મણઞ્ચ ઝાનં ‘પથવીકસિણ’ન્તિ વુચ્ચતિ. તથા આપોકસિણાદીસુપિ. તત્થ પથવાદીનિ ચત્તારિ ભૂતકસિણાનિ. નીલાદીનિ ચત્તારિ વણ્ણકસિણાનિ, પરિચ્છિન્નાકાસો આકાસકસિણં, ચન્દાદિઆલોકો આલોકકસિણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૭. ઉદ્ધં ધુમાતં સૂનં છવસરીરં ઉદ્ધુમાતં, તદેવ કુચ્છિતટ્ઠેનઉદ્ધુમાતકં. એવં સેસેસુપિ. સેતરત્તાદિના વિમિસ્સિતં યેભુય્યેન નીલવણ્ણં છવસરીરં વિનીલકં વિસેસતો નીલકન્તિ કત્વા. વિસ્સવન્તપુબ્બકં વિપુબ્બકં. મજ્ઝે દ્વિધા છિન્નં વિચ્છિદ્દકં. સોણસિઙ્ગાલાદીહિ વિવિધાકારેન ખાયિતં વિક્ખાયિતકં. સોણસિઙ્ગાલાદીહિ વિવિધેનાકારેન ખણ્ડિત્વા તત્થ તત્થ ખિત્તં વિક્ખિત્તકં. કાકપદાદિઆકારેન સત્થેન હનિત્વા વિવિધં ખિત્તં હતવિક્ખિત્તકં. લોહિતપગ્ઘરણકં લોહિતકં. કિમિકુલપગ્ઘરણકં પુળવકં. અન્તમસો એકમ્પિ અટ્ઠિ અટ્ઠિકં.

૮. અનુ અનુ સરણં અનુસ્સતિ, અરહતાદિબુદ્ધગુણારમ્મણા અનુસ્સતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ. સ્વાક્ખાતતાદિધમ્મગુણારમ્મણા અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ. સુપ્પટિપન્નતાદિસંઘગુણારમ્મણા અનુસ્સતિ સંઘાનુસ્સતિ. અખણ્ડતાદિના સુપરિસુદ્ધસ્સ અત્તનો સીલગુણસ્સ અનુસ્સરણં સીલાનુસ્સતિ. વિગતમલમચ્છેરતાદિવસેન અત્તનો ચાગાનુસ્સરણં ચાગાનુસ્સતિ. ‘‘યેહિ સદ્ધાદીહિ સમન્નાગતા દેવા દેવત્તં ગતા, તાદિસા ગુણા મયિ સન્તી’’તિ એવં દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો સદ્ધાદિગુણાનુસ્સરણં દેવતાનુસ્સતિ. સબ્બદુક્ખૂપસમભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સ ગુણાનુસ્સરણં ઉપસમાનુસ્સતિ. જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદભૂતસ્સ મરણસ્સ અનુસ્સરણં મરણાનુસ્સતિ. કેસાદિકાયકોટ્ઠાસે ગતા પવત્તા સતિ કાયગતાસતિ. આનઞ્ચ અપાનઞ્ચ આનાપાનં, અસ્સાસપસ્સાસા, તદારમ્મણા સતિ આનાપાનસ્સતિ.

૯. મિજ્જતિ સિનિય્હતીતિ મેત્તા, મિત્તેસુ ભવાતિ વા મેત્તા, સા સત્તાનં હિતસુખૂપસંહરણલક્ખણા. પરદુક્ખાપનયનકામતાલક્ખણા કરુણા. પરસમ્પત્તિપમોદલક્ખણા મુદિતા. ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ મજ્ઝત્તાકારપ્પવત્તિલક્ખણા ઉપેક્ખા. અપ્પમાણસત્તારમ્મણત્તા અપ્પમઞ્ઞા. ઉત્તમવિહારભાવતો, ઉત્તમાનં વા વિહારભાવતો બ્રહ્મવિહારો.

૧૦. ગમનપરિયેસનપરિભોગાદિપચ્ચવેક્ખણવસેન કબળીકારાહારે પટિકૂલન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા.

૧૧. પથવીધાતુઆદીનં ચતુન્નં ધાતૂનં સલક્ખણતો કેસાદિસસમ્ભારાદિતો ચ વવત્થાનં ચતુધાતુવવત્થાનં.

૧૨. અરૂપે આરમ્મણે પવત્તા આરુપ્પા.

નિમિત્તભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સપ્પાયભેદવણ્ણના

૧૩. ઇદાનિ તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચરિતાનુકૂલકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘ચરિતાસુ પના’’ત્યાદિમાહ. રાગો વ ચરિતં પકતિ એતસ્સાતિ રાગચરિતો, રાગબહુલો પુગ્ગલો, રાગસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો અસુભકમ્મટ્ઠાનં તસ્સ સપ્પાયં. આનાપાનં મોહચરિતસ્સ, વિતક્કચરિતસ્સ ચ સપ્પાયં બુદ્ધિવિસયભાવેન મોહપ્પટિપક્ખત્તા, વિતક્કસન્ધાવનસ્સ નિવારકત્તા ચ. છ બુદ્ધાનુસ્સતિઆદયો સદ્ધાચરિતસ્સ સપ્પાયા સદ્ધાવુદ્ધિહેતુભાવતો.

૧૭. મરણઉપસમસઞ્ઞાવવત્થાનાનિ બુદ્ધિચરિતસ્સ સપ્પાયાનિ ગમ્ભીરભાવતો બુદ્ધિયા એવ વિસયત્તા.

૧૮. સેસાનીતિ ચતુબ્બિધભૂતકસિણઆકાસઆલોકકસિણઆરુપ્પચતુક્કવસેન દસવિધાનિ. તત્થાપીતિ તેસુ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ. પુથુલં મોહચરિતસ્સ સપ્પાયં સમ્બાધે ઓકાસે ચિત્તસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય સમ્મુય્હનતો. ખુદ્દકં વિતક્કચરિતસ્સ સપ્પાયં મહન્તારમ્મણસ્સ વિતક્કસન્ધાવનપચ્ચયત્તા. ઉજુવિપચ્ચનીકતો ચેવ અતિસપ્પાયતાય ચેતં વુત્તં. રાગાદીનં પન અવિક્ખમ્ભિકા, સદ્ધાદીનં વા અનુપકારિકા કસિણાદિભાવના નામ નત્થિ.

સપ્પાયભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભાવનાભેદવણ્ણના

૧૯. સબ્બત્થાપીતિ ચત્તાલીસકમ્મટ્ઠાનેસુપિ નત્થિ અપ્પના, બુદ્ધગુણાદીનં પરમત્થભાવતો, અનેકવિધત્તા, એકસ્સપિ ગમ્ભીરભાવતો ચ. બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ અપ્પનાવસેન સમાધિસ્સ પતિટ્ઠાતું અસક્કુણેય્યત્તા અપ્પનાભાવં અપ્પત્વા સમાધિ ઉપચારભાવેન પતિટ્ઠાતિ. લોકુત્તરસમાધિ, પન દુતિયચતુત્થારુપ્પસમાધિ ચ સભાવધમ્મેપિ ભાવનાવિસેસવસેન અપ્પનં પાપુણાતિ. વિસુદ્ધિભાવનાનુક્કમવસેન હિ લોકુત્તરો અપ્પનં પાપુણાતિ. આરમ્મણસમતિક્કમભાવનાવસેન આરુપ્પસમાધિ. અપ્પનાપ્પત્તસ્સેવ હિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિનો આરમ્મણસમતિક્કમનમત્તં હોતિ.

૨૧. પઞ્ચપિ ઝાનાનિ એતેસમત્થિ, તત્થ નિયુત્તાનીતિ વા પઞ્ચકજ્ઝાનિકાનિ.

૨૨. અસુભભાવનાય પટિકૂલારમ્મણત્તા ચણ્ડસોતાય નદિયા અરિત્તબલેન નાવા વિય વિતક્કબલેનેવ તત્થ ચિત્તં પવત્તતીતિ અસુભકમ્મટ્ઠાને અવિતક્કજ્ઝાનાસમ્ભવતો ‘‘પઠમજ્ઝાનિકા’’તિ વુત્તં.

૨૩. મેત્તાકરુણામુદિતાનં દોમનસ્સસહગતબ્યાપાદવિહિંસાનભિરતીનં પહાયકત્તા દોમનસ્સપ્પટિપક્ખેન સોમનસ્સેનેવ સહગતતા યુત્તાતિ ‘‘મેત્તાદયો તયો ચતુક્કજ્ઝાનિકા’’તિ વુત્તા.

૨૪. ‘‘સબ્બે સત્તા સુખિતા હોન્તુ, દુક્ખા મુચ્ચન્તુ, લદ્ધસુખસમ્પત્તિતો મા વિગચ્છન્તૂ’’તિ મેત્તાદિવસપ્પવત્તબ્યાપારત્તયં પહાય કમ્મસ્સકતાદસ્સનેન સત્તેસુ મજ્ઝત્તાકારપ્પવત્તભાવનાનિબ્બત્તાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય બલવતરત્તા ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારસ્સ સુખસહગતાસમ્ભવતો ‘‘ઉપેક્ખા પઞ્ચમજ્ઝાનિકા’’તિ વુત્તા.

ભાવનાભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ગોચરભેદવણ્ણના

૨૬. યથારહન્તિ તંતંઆરમ્મણાનુરૂપતો. કસ્સચિ આરમ્મણસ્સ અપરિબ્યત્તતાય ‘‘પરિયાયેના’’તિ વુત્તં.

૨૭. કસિણાસુભકોટ્ઠાસાનાપાનસ્સતીસ્વેવ હિ પરિબ્યત્તનિમિત્તસમ્ભવોતિ.

૨૮. પથવીમણ્ડલાદીસુ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાતિ આદિમ્હિ તાવ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં વિસોધેત્વા દસવિધં પલિબોધં ઉપચ્છિન્દિત્વા પિયગરુભાવનીયાદિગુણસમન્નાગતં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અટ્ઠારસવિધં અનનુરૂપવિહારં પહાય પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતે અનુરૂપવિહારે વિહરન્તસ્સ કેસનખહરણાદિખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદં કત્વા કસિણમણ્ડલાદીનિ પુરતો કત્વા આનાપાનકોટ્ઠાસાદીસુ ચિત્તં ઠપેત્વા નિસીદિત્વા ‘‘પથવી પથવી’’ત્યાદિના તંતંભાવનાનુક્કમેન પથવીકસિણાદીસુ તંતદારમ્મણેસુ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન ભાવના વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૪ આદયો) ગહેતબ્બા. દુવિધમ્પિ હિ ભાવનાવિધાનં ઇધ આચરિયેન અતિસઙ્ખેપતો વુત્તં, તદત્થદસ્સનત્થઞ્ચ વિત્થારનયે આહરિયમાને અતિપ્પપઞ્ચો સિયાતિ મયમ્પિ તં ન વિત્થારેસ્સામ. યદા પન તં નિમિત્તં ચિત્તેન સમુગ્ગહિતન્તિ એવં પવત્તાનુપુબ્બભાવનાવસેન યદા તં પરિકમ્મનિમિત્તં ચિત્તેન સમ્મા ઉગ્ગહિતં હોતિ. મનોદ્વારસ્સ આપાથમાગતન્તિ ચક્ખું નિમ્મીલેત્વા, અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા વા મનસિ કરોન્તસ્સ કસિણમણ્ડલસદિસમેવ હુત્વા મનોદ્વારિકજવનાનં આપાથં આગતં હોતિ.

૨૯. સમાધિયતીતિ વિસેસતો ચિત્તેકગ્ગતાપત્તિયા સમાહિતા હોતિ.

૩૦. ચિત્તસમાધાનવસેન પુગ્ગલોપિ સમાહિતોયેવાતિ વુત્તં ‘‘તથા સમાહિતસ્સા’’તિ. તપ્પટિભાગન્તિ ઉગ્ગહનિમિત્તસદિસં, તતોયેવ હિ તં ‘‘પટિભાગનિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પન ઉગ્ગહનિમિત્તતો અતિપરિસુદ્ધં હોતિ. વત્થુધમ્મવિમુચ્ચિતન્તિ પરમત્થધમ્મતો વિમુત્તં, વત્થુધમ્મતો વા કસિણમણ્ડલગતકસિણદોસતો વિનિમુત્તં. ભાવનાય નિબ્બત્તત્તા ભાવનામયં. સમપ્પિતન્તિ સુટ્ઠુ અપ્પિતં.

૩૧. તતો પટ્ઠાયાતિ પટિભાગનિમિત્તુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય.

૩૩. પઞ્ચસુ ઝાનઙ્ગેસુ એકેકારમ્મણે ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં ચતુપઞ્ચજવનકતિપયભવઙ્ગતો પરં અગન્ત્વા અપરાપરં ઝાનઙ્ગાવજ્જનસમત્થતા આવજ્જનવસિતા નામ. સમાપજ્જિતુકામતાનન્તરં કતિપયભવઙ્ગતો પરં અગન્ત્વા ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં સમાપજ્જિતું સમત્થતા સમાપજ્જનવસિતા નામ. સેતુ વિય સીઘસોતાય નદિયા ઓઘં ભવઙ્ગવેગં ઉપચ્છિન્દિત્વા યથાપરિચ્છિન્નકાલં ઝાનં ઠપેતું સમત્થતા ભવઙ્ગપાતતો રક્ખણયોગ્યતા અધિટ્ઠાનવસિતા નામ. યથા પરિચ્છિન્નકાલં અનતિક્કમિત્વા ઝાનતો વુટ્ઠાનસમત્થતા વુટ્ઠાનવસિતા નામ. અથ વા યથાપરિચ્છિન્નકાલતો ઉદ્ધં ગન્તું અદત્વા ઠપનસમત્થતા અધિટ્ઠાનવસિતા નામ. યથાપરિચ્છિન્નકાલતો અન્તો અવુટ્ઠહિત્વા યથાકાલવસેનેવ વુટ્ઠાનસમત્થતા વુટ્ઠાનવસિતા નામાતિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન. પચ્ચવેક્ખણવસિતા પન આવજ્જનવસિતાય એવ સિદ્ધા. આવજ્જનાનન્તરજવનાનેવ હિ પચ્ચવેક્ખણજવનાનિ નામ. વિતક્કાદિઓળારિકઙ્ગં પહાનાયાતિ દુતિયજ્ઝાનાદીહિ વિતક્કાદિઓળારિકઙ્ગાનં ઝાનક્ખણે અનુપ્પાદાય. પદહતોતિ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ. તસ્સ પન ઉપચારભાવના નિપ્ફન્ના નામ હોતિ વિતક્કાદીસુ નિકન્તિવિક્ખમ્ભનતો પટ્ઠાયાતિ દટ્ઠબ્બં. યથારહન્તિ તંતંઝાનિકકસિણાદિઆરમ્મણાનુરૂપં.

૩૬. આકાસકસિણસ્સ ઉગ્ઘાટેતું અસક્કુણેય્યત્તા વુત્તં ‘‘આકાસવજ્જિતેસૂ’’તિ. કસિણન્તિ કસિણપટિભાગનિમિત્તં. ઉગ્ઘાટેત્વાતિ અમનસિકારવસેન ઉદ્ધરિત્વા. અનન્તવસેન પરિકમ્મં કરોન્તસ્સાતિ ‘‘અનન્તં આકાસં, અનન્તં આકાસ’’ન્તિ આકાસં આરબ્ભ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ, ન પન કેવલં ‘‘અનન્તં અનન્ત’’ન્તિ. એવં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનેપિ. ‘‘અનન્ત’’ન્તિ અવત્વાપિ ‘‘આકાસો આકાસો (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૭૬), વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૮૧) મનસિ કાતું વટ્ટતીતિ આચરિયા.

૩૯. ‘‘સન્તમેતં, પણીતમેત’’ન્તિ પરિકમ્મં કરોન્તસ્સાતિ અભાવમત્તારમ્મણતાય ‘‘એતં સન્તં, એતં પણીત’’ન્તિ ભાવેન્તસ્સ.

૪૦. અવસેસેસુ ચાતિ કસિણાદીહિ સહ અપ્પનાવહકમ્મટ્ઠાનતો અવસેસેસુ બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુ અટ્ઠસુ, સઞ્ઞાવવત્થાનેસુ ચાતિ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ. પરિકમ્મં કત્વાતિ ‘‘સો ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો’’ત્યાદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૪) વુત્તવિધાનેન પરિકમ્મં કત્વા. સાધુકમુગ્ગહિતેતિ બુદ્ધાદિગુણનિન્નપોણપબ્ભારચિત્તતાવસેન સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતે. પરિકમ્મઞ્ચ સમાધિયતીતિ પરિકમ્મભાવના સમાહિતા નિપ્ફજ્જતિ. ઉપચારો ચ સમ્પજ્જતીતિ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભેન્તો ઉપચારસમાધિ ચ ઉપ્પજ્જતિ.

૪૧. અભિઞ્ઞાવસેન પવત્તમાનન્તિ અભિવિસેસતો જાનનટ્ઠેન અભિઞ્ઞાસઙ્ખાતં ઇદ્ધિવિધાદિપઞ્ચલોકિયાભિઞ્ઞાવસેન પવત્તમાનં, અભિઞ્ઞાપાદકપઞ્ચમજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વાતિ કસિણાનુલોમાદીહિ ચુદ્દસહાકારેહિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૫) ચિત્તં પરિદમેત્વા અભિનીહારક્ખમં કત્વા ઉપેક્ખેકગ્ગતાયોગતો અનુરૂપત્તા ચ રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનમેવ અભિઞ્ઞાનં પાદકં પતિટ્ઠાભૂતં પથવાદિકસિણારમ્મણં પઞ્ચમજ્ઝાનં, તં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય. અધિટ્ઠેય્યાદિકમાવજ્જેત્વાતિ ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ પરિકમ્મકાલે અધિટ્ઠાતબ્બં વિકુબ્બનીયં સતાદિકં કોમારરૂપાદિકં, દિબ્બસોતસ્સ પરિકમ્મકાલે થૂલસુખુમભેદં સદ્દં, ચેતોપરિયઞાણસ્સ પરિકમ્મકાલે પરસ્સ હદયઙ્ગતવણ્ણદસ્સનેન સરાગાદિભેદં ચિત્તં, પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ પરિકમ્મસમયે પુરિમભવેસુ ચુતિચિત્તાદિભેદં પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધં, દિબ્બચક્ખુસ્સ પરિકમ્મસમયે ઓભાસફરિતટ્ઠાનગતં રૂપં વા આવજ્જેત્વા.

પરિકમ્મં કરોન્તસ્સાતિ ‘‘સતં હોમિ, સહસ્સં હોમી’’ત્યાદિના પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ. રૂપાદીસૂતિ પરિકમ્મવિસયભૂતેસુ રૂપપાદકજ્ઝાનસદ્દપરચિત્તપુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધાદિભેદેસુ આરમ્મણેસુ. એત્થ હિ ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ તાવ પાદકજ્ઝાનં, કાયો, રૂપાદિઅધિટ્ઠાને રૂપાદીનિ ચાતિ છ આરમ્મણાનિ. તત્થ પાદકજ્ઝાનં અતીતમેવ, કાયો પચ્ચુપ્પન્નો, ઇતરં પચ્ચુપ્પન્નમનાગતં વા. દિબ્બસોતસ્સ પન સદ્દોયેવ, સો ચ ખો પચ્ચુપ્પન્નો. પરચિત્તવિજાનનાય પન અતીતે સત્તદિવસેસુ, અનાગતે સત્તદિવસેસુ ચ પવત્તં પરિત્તાદીસુ યં કિઞ્ચિ તિકાલિકં ચિત્તમેવ આરમ્મણં હોતીતિ મહાઅટ્ઠકથાચરિયા (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૬; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૩૪).

સઙ્ગહકારા પન ‘‘ચત્તારોપિ ખન્ધા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૩૪) વદન્તિ, કથં પનસ્સા પચ્ચુપ્પન્નચિત્તારમ્મણતા, નનુ ચ આવજ્જનાય ગહિતમેવ ઇદ્ધિચિત્તસ્સ આરમ્મણં હોતિ, આવજ્જનાય ચ પચ્ચુપ્પન્નચિત્તમારમ્મણં કત્વા નિરુજ્ઝમાનાય તંસમકાલમેવ પરસ્સ ચિત્તમ્પિ નિરુજ્ઝતીતિ આવજ્જનજવનાનં કાલવસેન એકારમ્મણતા ન સિયા, મગ્ગફલવીથિતો અઞ્ઞત્થ આવજ્જનજવનાનં કથઞ્ચ નાનારમ્મણતા ન અધિપ્પેતાતિ? અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૬; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૩૪) તાવ સન્તતિઅદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા યોજિતા. આનન્દાચરિયો (ધ. સ. મૂલટી. ૧૪૩૪ થોક વિસદિસં) પન ભણતિ ‘‘પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય પચ્ચુપ્પન્નાદિવિભાગં અકત્વા કેવલં ‘ઇમસ્સ ચિત્તં જાનામિ’ચ્ચેવ પરિકમ્મં કત્વા પુનપિ પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અવિસેસેનેવ ચિત્તં આવજ્જેત્વા તિણ્ણં, ચતુન્નં વા પરિકમ્માનં અનન્તરં ચેતોપરિયઞાણેન પરસ્સ ચિત્તં પટિવિજ્ઝતિ રૂપં વિય દિબ્બચક્ખુના. પચ્છા કામાવચરચિત્તેન સરાગાદિવવત્થાનમ્પિ કરોતિ નીલાદિવવત્થાનં વિય. તાનિ ચ સબ્બાનિ અભિમુખીભૂતચિત્તારમ્મણાનેવ, અનિટ્ઠે ચ ઠાને નાનારમ્મણતાદોસો નત્થિ અભિન્નાકારપ્પવત્તિતો’’તિ. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધા, ખન્ધપ્પટિબદ્ધાનિ ચ નામગોત્તાનિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં હોતિ, દિબ્બચક્ખુસ્સ પન રૂપમેવ પચ્ચુપ્પન્નન્તિ અયમેતેસં આરમ્મણવિભાગો. યથારહમપ્પેતીતિ તંતંપરિકમ્માનુરૂપતો અપ્પેતિ.

૪૨. ઇદાનિ આરમ્મણાનં ભેદેન અભિઞ્ઞાભેદં દસ્સેતું ‘‘ઇદ્ધિવિધા’’ત્યાદિમાહ. અધિટ્ઠાનાદિ ઇદ્ધિપ્પભેદો એતિસ્સાતિ ઇદ્ધિવિધા. દિબ્બાનં સોતસદિસતાય, દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતતાય ચ દિબ્બઞ્ચ તં સોતઞ્ચાતિ દિબ્બસોતં. પરેસં ચિત્તં વિઞ્ઞાયતિ એતાયાતિ પરચિત્તવિજાનના. અત્તનો સન્તાને નિવુત્થવસેન ચેવ ગોચરનિવાસવસેન ચ પુબ્બે અતીતભવેસુ ખન્ધાદીનં અનુસ્સરણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ. વુત્તનયેન દિબ્બઞ્ચ તં ચક્ખુ ચાતિ દિબ્બચક્ખુ. ‘ચુતૂપપાતઞાણ’ન્તિ પન દિબ્બચક્ખુમેવ વુચ્ચતિ. યથાકમ્મૂપગઞાણઅનાગતંસઞાણાનિપિ દિબ્બચક્ખુવસેનેવ ઇજ્ઝન્તિ. ન હિ તેસં વિસું પરિકમ્મં અત્થિ. તત્થ અનાગતંસઞાણસ્સ તાવ અનાગતે સત્તદિવસતો પરં પવત્તનકં ચિત્તચેતસિકં દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય પવત્તનકઞ્ચ યં કિઞ્ચિ આરમ્મણં હોતિ. તઞ્હિ સવિસયે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકન્તિ. યથા કમ્મૂપગઞાણસ્સ પન કુસલાકુસલસઙ્ખાતા ચેતના, ચત્તારોપિ વા ખન્ધા આરમ્મણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ગોચરવસેન ભેદો ગોચરભેદો.

ગોચરભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમથકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં

વિસુદ્ધિભેદવણ્ણના

૪૩. અનિચ્ચાદિવસેન વિવિધાકારેન પસ્સતીતિ વિપસ્સના, અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા ભાવનાપઞ્ઞા. તસ્સા કમ્મટ્ઠાનં, સાયેવ વા કમ્મટ્ઠાનન્તિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. તસ્મિં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને સત્તવિધેન વિસુદ્ધિસઙ્ગહોતિ સમ્બન્ધો.

૪૪. અનિચ્ચતાયેવ લક્ખણં લક્ખિતબ્બં, લક્ખીયતિ અનેનાતિ વા અનિચ્ચલક્ખણં. ઉદયવયપટિપીળનસઙ્ખાતદુક્ખભાવો વ લક્ખણન્તિ દુક્ખલક્ખણં. પરપરિકપ્પિતસ્સ અત્તનો અભાવો અનત્તતા, તદેવ લક્ખણન્તિ અનત્તલક્ખણં.

૪૫. તિણ્ણં લક્ખણાનં અનુ અનુ પસ્સના અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા.

૪૬. ખન્ધાદીનં કલાપતો સમ્મસનવસપ્પવત્તં ઞાણં સમ્મસનઞાણં. ઉપ્પાદભઙ્ગાનુપસ્સનાવસપ્પવત્તઞાણં ઉદયબ્બયઞાણં. ઉદયં મુચ્ચિત્વા વયે પવત્તં ઞાણં ભઙ્ગઞાણં. સઙ્ખારાનં ભયતો અનુપસ્સનાવસેન પવત્તં ઞાણં ભયઞાણં, દિટ્ઠભયાનં આદીનવતો પેક્ખણવસેન પવત્તં ઞાણં આદીનવઞાણં, દિટ્ઠાદીનવેસુ નિબ્બિન્દનવસપ્પવત્તં ઞાણં નિબ્બિદાઞાણં. નિબ્બિન્દિત્વા સઙ્ખારેહિ મુચ્ચિતુકમ્યતાવસેન પવત્તં ઞાણં મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં. મુચ્ચનસ્સ ઉપાયસમ્પટિપાદનત્થં પુન સઙ્ખારાનં પરિગ્ગહવસપ્પવત્તં ઞાણં પટિસઙ્ખાઞાણં. પટિસઙ્ખાતધમ્મેસુ ભયનન્દીવિવજ્જનવસેન અજ્ઝુપેક્ખિત્વા પવત્તં ઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં. પુરિમાનં નવન્નં કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા, ઉપરિ ચ સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં અનુકૂલં ઞાણં અનુલોમઞાણં.

૪૭. અત્તસુઞ્ઞતાય સુઞ્ઞતો. સંયોજનાદીહિ વિમુચ્ચનટ્ઠેન વિમોક્ખો. નિચ્ચનિમિત્તાદિનો અભાવતો અનિમિત્તો. પણિહિતસ્સ તણ્હાપણિધિસ્સ અભાવતો અપ્પણિહિતો.

૪૯. યો નં પાતિ, તં મોક્ખેતિ અપાયાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખં, તદેવ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ સંવરણતો સંવરો, સમાધાનોપધારણટ્ઠેન સીલઞ્ચાતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલં. મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં રૂપાદીસુ સંવરણવસેન પવત્તં સીલં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં. મિચ્છાજીવ વિવજ્જનેન આજીવસ્સ પરિસુદ્ધિવસપ્પવત્તં આજીવપારિસુદ્ધિસીલં. પચ્ચયે સન્નિસ્સિતં તેસં ઇદમત્થિકતાય પચ્ચવેક્ખણસીલં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં. ચતુબ્બિધત્તા દેસનાસંવરપરિયેટ્ઠિપચ્ચવેક્ખણવસેન, પરિસુદ્ધત્તા ચ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં નામ.

૫૦. ચિત્તવિસુદ્ધિ નામ ચિત્તસ્સ વિનીવરણભાવાપાદનવસેન વિસોધનતો, ચિત્તસીસેન નિદ્દિટ્ઠત્તા, વિસુદ્ધત્તા ચાતિ વા કત્વા.

૫૧. ‘‘ધમ્માનં સામઞ્ઞસભાવો લક્ખણં, કિચ્ચસમ્પત્તિયો રસો, ઉપટ્ઠાનાકારો, ફલઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિ એવં વુત્તાનં લક્ખણાદીનં ‘‘ફુસનલક્ખણો ફસ્સો, કક્ખળલક્ખણા પથવી’’ત્યાદિના વિત્થારતો, ‘‘નમનલક્ખણં નામં, રુપ્પનલક્ખણં રૂપ’’ન્ત્યાદિના સઙ્ખેપતો ચ પરિગ્ગહો પચ્ચત્તલક્ખણાદિવસેન પરિચ્છિજ્જ ગહણં દુક્ખસચ્ચવવત્થાનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ નામ ‘‘નામરૂપતો અત્તા નત્થી’’તિ દસ્સનતો દિટ્ઠિ ચ અત્તદિટ્ઠિમલવિસોધનતો વિસુદ્ધિ ચાતિ કત્વા.

૫૨. પચ્ચયપરિગ્ગહોતિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિસન્ધિયં તાવ અવિજ્જાતણ્હાઉપાદાનકમ્મહેતુવસેન નિબ્બત્તતિ. પવત્તિયઞ્ચ રૂપં કમ્મચિત્તઉતુઆહારપચ્ચયવસેન, નામઞ્ચ ચક્ખુરૂપાદિનિસ્સયારમ્મણાદિપચ્ચયવસેન, વિસેસતો ચ યોનિસોમનસિકારાદિચતુચક્કસમ્પત્તિયા કુસલં, તબ્બિપરિયાયેન અકુસલં, કુસલાકુસલવસેન વિપાકો ભવઙ્ગાદિવસેન આવજ્જનં, ખીણાસવસન્તાનવસેન કિરિયજવનં, આવજ્જનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિ એવં સાધારણાસાધારણવસેન તીસુ અદ્ધાસુ નામરૂપપ્પવત્તિયા પચ્ચક્ખાદિસિદ્ધસ્સ કમ્માદિપચ્ચયસ્સ પરિગ્ગણ્હનં સમુદયસચ્ચસ્સ વવત્થાનં કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ નામ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્ત્યાદિકાય (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) સોળસવિધાય, ‘‘સત્થરિકઙ્ખતી’’ત્યાદિકાય (ધ. સ. ૧૧૨૩; વિભ. ૯૧૫) અટ્ઠવિધાય ચ કઙ્ખાય વિતરણતો અતિક્કમનતો કઙ્ખાવિતરણા, અહેતુકવિસમહેતુદિટ્ઠિમલવિસોધનતો વિસુદ્ધિ ચાતિ કત્વા.

૫૩. તતો પચ્ચયપરિગ્ગહતો પરં તથાપરિગ્ગહિતેસુ પચ્ચત્તલક્ખણાદિવવત્થાનવસેન, પચ્ચયવવત્થાનવસેન ચ પરિગ્ગહિતેસુ લોકુત્તરવજ્જેસુ તિભૂમિપરિયાપન્નેસુ નામરૂપેસુ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ ખન્ધાદિનયમારબ્ભ પઞ્ચક્ખન્ધછદ્વારછળારમ્મણછદ્વારપ્પવત્તધમ્માદિવસેન આગતં ખન્ધાદિનયં આરબ્ભ કલાપવસેન પિણ્ડવસેન સઙ્ખિપિત્વા યં અતીતે જાતં રૂપં, તં અતીતેવ નિરુદ્ધં. યં અનાગતે ભાવિ રૂપં, તમ્પિ તત્થેવ નિરુજ્ઝિસ્સતિ. યં પચ્ચુપ્પન્નં, તં અનાગતં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તથા અજ્ઝત્તબહિદ્ધસુખુમઓળારિકહીનપણીતરૂપાદયો. તસ્મા ‘‘અનિચ્ચં અત્તાદિવસેન ન ઇચ્ચં અનુપગન્તબ્બં ખયટ્ઠેન ખયગમનતો, દુક્ખં ભયટ્ઠેન ભયકરત્તા, અનત્તા અસારકટ્ઠેન અત્તસારાદિઅભાવેના’’તિ ચ ‘‘ચક્ખું અનિચ્ચં…પે… મનો. રૂપં…પે… ધમ્મા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’ત્યાદિના (પટિ. મ. ૧.૪૮) અતીતાદિઅદ્ધાવસેન, અતીતાદિસન્તાનવસેન, અતીતાદિખણવસેન ચ સમ્મસનઞાણેન હુત્વાઅભાવઉદયબ્બયપટિપીળનઅવસવત્તનાકારસઙ્ખાતલક્ખણત્તયસમ્મસનવસપ્પવત્તેન કલાપસમ્મસનઞાણેન લક્ખણત્તયં સમ્મસન્તસ્સ પરિમજ્જન્તસ્સ.

સમ્મસનઞાણે પન ઉપ્પન્ને પુન તેસ્વેવ સઙ્ખારેસુ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો, તણ્હાકમ્મઆહારસમુદયા રૂપસમુદયો, તથા અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધો, તણ્હાકમ્મઆહારનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) એવં રૂપક્ખન્ધે વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધેસુપિ આહારં અપનેત્વા ‘‘ફસ્સસમુદયા ફસ્સનિરોધા’’તિ ચ એવં ફસ્સં પક્ખિપિત્વા, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે ‘‘નામરૂપસમુદયા નામરૂપનિરોધા’’તિ નામરૂપં પક્ખિપિત્વા પચ્ચયસમુદયવસેન, પચ્ચયનિરોધવસેન ચ, પચ્ચયે અનામસિત્વા પચ્ચુપ્પન્નક્ખન્ધેસુ નિબ્બત્તિલક્ખણમત્તસ્સ, વિપરિણામલક્ખણમત્તસ્સ ચ દસ્સનેન ખણવસેન ચાતિ એકેકસ્મિં ખન્ધે પચ્ચયવસેન ચતુધા, ખણવસેન એકધા ચાતિ પઞ્ચધા ઉદયં, પઞ્ચધા વયન્તિ દસદસઉદયબ્બયદસ્સનવસેન સમપઞ્ઞાસાકારેહિ ઉદયબ્બયઞાણેન ઉદયબ્બયં સમનુપસ્સન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ યોગિનો વિપસ્સનાચિત્તસમુટ્ઠાનો સરીરતો નિચ્છરણકઆલોકસઙ્ખાતો ઓભાસો, વિપસ્સનાચિત્તસહજાતા ખુદ્દિકાદિપઞ્ચવિધા (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ ધમ્મુદ્દેસવાર ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના) પીતિ, તથા કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા કાયચિત્તવસેન દુવિધા પસ્સદ્ધિ, બલવસદ્ધિન્દ્રિયસઙ્ખાતો અધિમોક્ખો, સમ્મપ્પધાનકિચ્ચસાધકો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસઙ્ખાતો પગ્ગહો, અતિપણીતં સુખં, ઇન્દવિસ્સટ્ઠવજિરસદિસં તિલક્ખણવિપસ્સનાભૂતં ઞાણં, સતિપટ્ઠાનભૂતા ચિરકતાદિઅનુસ્સરણસમત્થા ઉપટ્ઠાનસઙ્ખાતા સતિ, સમપ્પવત્તવિપસ્સનાસહજાતા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગભૂતા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા, મનોદ્વારે આવજ્ઝનુપેક્ખા ચાતિ દુવિધાપિ ઉપેક્ખા, ઓભાસાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘ન વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપો ઓભાસો ઉપ્પન્નપુબ્બો’’ત્યાદિના (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૩) નયેન તત્થ આલયં કુરુમાના સુખુમતણ્હા રૂપનિકન્તિચાતિ ઓભાસાદીસુ દસસુ વિપસ્સનુપક્કિલેસેસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘ન વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપા ઓભાસાદયો ઉપ્પન્નપુબ્બા અદ્ધા મગ્ગપ્પત્તોસ્મિ, ફલપ્પત્તોસ્મી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૩) અગ્ગહેત્વા ‘‘ઇમે ઓભાસાદયો તણ્હાદિટ્ઠિમાનવત્થુતાય ન મગ્ગો, અથ ખો વિપસ્સનુપક્કિલેસા એવ, તબ્બિનિમુત્તં પન વીથિપટિપન્નં વિપસ્સનાઞાણં મગ્ગો’’તિ એવં મગ્ગામગ્ગલક્ખણસ્સ વવત્થાનં નિચ્છયનં મગ્ગામગ્ગસ્સ જાનનતો, દસ્સનતો, અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય વિસોધનતો ચ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

૫૪. યાવાનુલોમાતિ યાવ સચ્ચાનુલોમઞાણા. નવ વિપસ્સનાઞાણાનીતિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૭ આદયો) ખન્ધાનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ જાનનકં ઉદયબ્બયઞાણં, ઉદયં મુઞ્ચિત્વા ભઙ્ગમત્તાનુપેક્ખકં ભઙ્ગઞાણં, ભઙ્ગવસેન ઉપટ્ઠિતાનં સીહાદીનં વિય ભાયિતબ્બાકારાનુપેક્ખકં ભયઞાણં, તથાનુપેક્ખિતાનં આદિત્તઘરસ્સ વિય આદીનવાકારાનુપેક્ખકં આદીનવઞાણં, દિટ્ઠાદીનવેસુ નિબ્બિન્દનવસેન પવત્તં નિબ્બિદાઞાણં, જાલાદિતો મચ્છાદિકા વિય તેહિ તેભૂમકધમ્મેહિ મુચ્ચિતુકામતાવસેન પવત્તં મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં, મુચ્ચનુપાયસમ્પાદનત્થં દિટ્ઠાદીનવેસુપિ સમુદ્દસકુણી વિય પુનપ્પુનં સમ્મસનવસપ્પત્તં પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં, ચત્તભરિયો પુરિસો વિય દિટ્ઠાદીનવેસુ તેસુ સઙ્ખારેસુ ઉપેક્ખનાકારપ્પવત્તં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં, અનિચ્ચાદિલક્ખણવિપસ્સનતાય હેટ્ઠા પવત્તાનં અટ્ઠન્નં વિપસ્સનાઞાણાનં, ઉદ્ધં મગ્ગક્ખણે અધિગન્તબ્બાનં સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્માનઞ્ચ અનુલોમતો મગ્ગવીથિયં ગોત્રભુતો પુબ્બે પવત્તં સચ્ચાનુલોમિકઞાણસઙ્ખાતં નવમં અનુલોમઞાણન્તિ ઇમાનિ નવ ઞાણાનિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા પટિપદાભાવતો તિલક્ખણજાનનટ્ઠેન, પચ્ચક્ખતો દસ્સનટ્ઠેન, પટિપક્ખતો વિસુદ્ધત્તા ચ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

૫૫. વિપસ્સનાય પરિપાકો વિપસ્સનાપરિપાકો, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં. તં આગમ્મ પટિચ્ચ. ઇદાનિ અપ્પનાઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ ‘‘ઇદાનિ અપ્પનાસઙ્ખાતો લોકુત્તરમગ્ગો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બક્ખણે. યં કિઞ્ચીતિ સઙ્ખારુપેક્ખાય ગહિતેસુ તીસુ એકં યં કિઞ્ચિ.

૫૬. વિપસ્સનાય મત્થકપ્પત્તિયા સિખાપ્પત્તા. અનુલોમઞાણસહિતતાય સાનુલોમા. સા એવ સઙ્ખારેસુ ઉદાસીનત્તા સઙ્ખારુપેક્ખા. યથાનુરૂપં અપાયાદિતો, સઙ્ખારનિમિત્તતો ચ વુટ્ઠહનતો વુટ્ઠાનસઙ્ખાતં મગ્ગં ગચ્છતીતિ વુટ્ઠાનગામિની.

૫૭. અભિસમ્ભોન્તન્તિ પાપુણન્તં.

૫૮. પરિજાનન્તોતિ ‘‘એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ઊનાધિક’’ન્તિ પરિચ્છિજ્જ જાનન્તો. સચ્છિકરોન્તોતિ આરમ્મણકરણવસેન પચ્ચક્ખં કરોન્તો. મગ્ગસચ્ચં ભાવનાવસેનાતિ મગ્ગસચ્ચસઙ્ખાતસ્સ સમ્પયુત્તમગ્ગસઙ્ખાતસ્સ ચતુત્થસચ્ચસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયો હુત્વા વડ્ઢનવસેન. એકસ્સેવ ઞાણસ્સ ચતુકિચ્ચસાધનં પદીપાદીનં વટ્ટિદાહાદિચતુકિચ્ચદસ્સનતો, ‘‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતી’’ત્યાદિ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦; વિસુદ્ધિ. ૨.૮૩૯) આગમતો ચ સમ્પટિચ્છિતબ્બં.

૫૯. દ્વે તીણિ ફલચિત્તાનિ પવત્તિત્વાતિ મગ્ગુપ્પત્તિયા અનુરૂપતો દ્વે વા તીણિ વા ફલચિત્તાનિ અપનીતગ્ગિમ્હિ ઠાને ઉણ્હત્તનિબ્બાપનત્થાય ઘટેહિ અભિસિઞ્ચમાનમુદકં વિય સમુચ્છિન્નકિલેસેપિ સન્તાને દરથપટિપ્પસ્સમ્ભકાનિ હુત્વા પવત્તિત્વા, તેસં પવત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચવેક્ખણઞાણાનીતિ મગ્ગફલાદિવિસયાનિ કામાવચરઞાણાનિ, યાનિ સન્ધાય ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મહાવ. ૨૩) વુત્તં.

૬૦. ઇદાનિ પચ્ચવેક્ખણાય ભૂમિં દસ્સેતું ‘‘મગ્ગં ફલઞ્ચા’’ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ઇમિનાવ વતાહં મગ્ગેન આગતો’’તિ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ. તતો ‘‘અયં નામ મે આનિસંસો લદ્ધો’’તિ તસ્સ ફલં, તતો ‘‘અયં નામ મે ધમ્મો આરમ્મણતો સચ્છિકતો’’તિ નિબ્બાનઞ્ચ પણ્ડિતો પચ્ચવેક્ખતિ. તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા પહીના’’તિ પહીને કિલેસે, ‘‘ઇમે નામ અવસિટ્ઠા’’તિ અવસિટ્ઠકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ વા, ન વા. કોચિ સેક્ખો પચ્ચવેક્ખતિ, કોચિ ન પચ્ચવેક્ખતિ. તત્થ કામચારોત્યધિપ્પાયો. તથા હિ મહાનામો સક્કો ‘‘કો સુ નામ મે ધમ્મો અજ્ઝત્તં અપ્પહીનો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭૫; વિસુદ્ધિ. ૨.૮૧૨) અપ્પહીને કિલેસે પુચ્છિ. અરહતો પન અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણં નત્થિ સબ્બકિલેસાનં પહીનત્તા, તસ્મા તિણ્ણં સેક્ખાનં પન્નરસ અરહતો ચત્તારીતિ એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

છબ્બિસુદ્ધિકમેનાતિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૬૨ આદયો) સીલચિત્તવિસુદ્ધીનં વસેન મૂલભૂતાનં દ્વિન્નં, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઆદીનં વસેન સરીરભૂતાનં ચતુન્નન્તિ એતાસં છન્નં વિસુદ્ધીનં કમેન. ચતુન્નં સચ્ચાનં જાનનતા, પચ્ચક્ખકરણતો, કિલેસમલેહિ વિસુદ્ધત્તા ચ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

એત્થાતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને.

વિસુદ્ધિભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિમોક્ખભેદવણ્ણના

૬૧. તત્થ તસ્મિં ઉદ્દેસે. સઙ્ખારેસુ ‘‘યો અત્તાભિનિવેસો કમ્મસ્સ કારકો ફલસ્સ ચ વેદકો એસો મે અત્તા’’તિ એવં અભિનિવેસો દળ્હગ્ગાહો, તં મુઞ્ચન્તી ‘‘અનત્તા’’તિ પવત્તા અનુપસ્સનાવ અત્તસુઞ્ઞતાકારાનુપસ્સનતો સુઞ્ઞતાનુપસ્સના નામ વિમોક્ખમુખં પટિપક્ખતો વિમુત્તિવસેન વિમોક્ખસઙ્ખાતસ્સ લોકુત્તરં મગ્ગફલસ્સ દ્વારં હોતિ.

૬૨. સઙ્ખારેસુ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ પવત્તા અનુપસ્સના અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૪૯; પટિ. મ. ૧.૨૩૬; વિભ. ૯૩૯) પવત્તં સઞ્ઞાચિત્તદિટ્ઠિવિપલ્લાસસઙ્ખાતં વિપલ્લાસનિમિત્તં મુઞ્ચન્તી પજહન્તી વિપલ્લાસનિમિત્તરહિતાકારાનુપસ્સનતો અનિમિત્તાનુપસ્સના નામ વિમોક્ખમુખં હોતીતિ સમ્બન્ધો.

૬૩. ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ પવત્તાનુપસ્સના સઙ્ખારેસુ ‘‘એતં મમ, એતં સુખ’’ન્ત્યાદિના નયેન પવત્તં કામભવતણ્હાસઙ્ખાતં તણ્હાપણિધિં તણ્હાપત્થનં મુઞ્ચન્તી દુક્ખાકારદસ્સનેન પરિચ્ચજન્તી પણિધિરહિતાકારાનુપસ્સનતો અપ્પણિહિતાનુપસ્સના નામ.

૬૪. તસ્માતિ યસ્મા એતાસં તિસ્સન્નં એતાનિ તીણિ નામાનિ, તસ્મા યદિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અનત્તતો વિપસ્સતિ. મગ્ગો સુઞ્ઞતો નામ વિમોક્ખો હોતિ આગમનવસેન લદ્ધનામત્તા.

૬૬. વિપસ્સનાગમનવસેનાતિ વિપસ્સનાસઙ્ખાતાગમનવસેન. આગચ્છતિ એતેન મગ્ગો, ફલઞ્ચાતિ વિપસ્સનામગ્ગો ઇધ આગમનં નામ.

૬૭. યથાવુત્તનયેનાતિ પુબ્બે વુત્તઅનત્તાનુપસ્સનાદિવસેન. યથાસકં ફલમુપ્પજ્જમાનમ્પીતિ યથાલદ્ધમગ્ગસ્સ ફલભૂતં અત્તનો અત્તનો ફલં ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ મગ્ગાગમનવસેન અલભિત્વા વિપસ્સનાગમનવસેનેવ તીણિ નામાનિ લભતિ ફલસમાપત્તિકાલે તદા મગ્ગપ્પવત્તાભાવેન તસ્સ દ્વારભાવાયોગતો. આરમ્મણવસેનાતિ સબ્બસઙ્ખારસુઞ્ઞતત્તા, સઙ્ખારનિમિત્તરહિતત્તા, તણ્હાપણિધિરહિતત્તા ચ સુઞ્ઞતઅનિમિત્તઅપ્પણિહિતનામવન્તં નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તત્તા તસ્સ વસેન. સરસવસેનાતિ રાગાદિસુઞ્ઞતત્તા, રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણરહિતત્તા, કિલેસપણિધિરહિતત્તા અત્તનો ગુણવસેન. સબ્બત્થાતિ મગ્ગવીથિયં, ફલસમાપત્તિવીથિયઞ્ચ. સબ્બેસમ્પીતિ મગ્ગસ્સ, ફલસ્સપિ.

વિમોક્ખભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલભેદવણ્ણના

૬૮. સત્તક્ખત્તું સત્તસુ વારેસુ કામસુગતિયં પટિસન્ધિગ્ગહણં પરમં એતસ્સાતિ સત્તક્ખત્તુપરમો ન પન અટ્ઠમાદિકામભવગામીત્યધિપ્પાયો. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ન તે ભવં અટ્ઠમમાદિયન્તી’’તિ (ખુ. પા. ૬.૯; સુ. નિ. ૨૩૨; નેત્તિ. ૧૧૫). રૂપારૂપસુગતિભવં પન સત્તવારતો પરમ્પિ ગચ્છતીતિ આચરિયા.

૬૯. રાગદોસમોહાનન્તિ મોહગ્ગહણં રાગદોસેકટ્ઠમોહં સન્ધાયાતિ દટ્ઠબ્બં.

૭૦. ખીણા ચત્તારો આસવા એતસ્સાતિ ખીણાસવો. દક્ખિણારહેસુ અગ્ગત્તા અગ્ગદક્ખિણેય્યો.

પુગ્ગલભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમાપત્તિભેદવણ્ણના

૭૨. સબ્બેસમ્પીતિ ચતુન્નમ્પિ અરિયપુગ્ગલાનં.

૭૩. ચિત્તચેતસિકાનં અપ્પવત્તિસઙ્ખાતસ્સ નિરોધસ્સ સમાપત્તિ નિરોધસમાપત્તિ, દિટ્ઠેવ ધમ્મે ચિત્તનિરોધં પત્વા વિહરણં. અનાગામીનઞ્ચાતિ કામરૂપભવટ્ઠાનં અટ્ઠસમાપત્તિલાભીનમેવ અનાગામીનં, તથા ખીણાસવાનઞ્ચ. તત્થાતિ નિરોધસમાપત્તિયં. યાવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ગન્ત્વાતિ એવં સમથવિપસ્સનાનં યુગનદ્ધભાવાપાદનવસેન યાવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, તાવ ગન્ત્વા. અધિટ્ઠેય્યાદિકન્તિ કાયપટિબદ્ધં ઠપેત્વા વિસું વિસું ઠપિતચીવરાદિપરિક્ખારગેહાદીનં અગ્ગિઆદિના અવિનાસનાધિટ્ઠાનં, સંઘપટિમાનનસત્થુપક્કોસનાનં પુરેતરં વુટ્ઠાનં, સત્તાહબ્ભન્તરે આયુસઙ્ખારપ્પવત્તિઓલોકનન્તિ ચતુબ્બિધં અધિટ્ઠાનાદિકં પુબ્બકિચ્ચં કત્વા.

સમાપત્તિભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉય્યોજનવણ્ણના

૭૫. પટિપત્તિરસસ્સાદન્તિ ઝાનસુખફલસુખાદિભેદં સમથવિપસ્સનાપટિપત્તિરસસ્સાદં.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

કમ્મટ્ઠાનપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનવણ્ણના

(ક) ચારિત્તેન કુલાચારેન સોભિતે વિસાલકુલે ઉદયો નિબ્બત્તિ યસ્સ, તેન, કમ્માદિવિસયાય સદ્ધાય અભિવુદ્ધો પરિસુદ્ધો ચ દાનસીલાદિગુણાનં ઉદયો યસ્સ, તેન, નમ્પવ્હયેન નમ્પનામકેન, પરાનુકમ્પં સાસને સુખોતરણપરિપાચનલક્ખણં પરાનુગ્ગહં, પણિધાય પત્થેત્વા યં પકરણં પત્થિતં અભિયાચિતં, તં એત્તાવતા પરિનિટ્ઠિતન્તિ યોજના.

(ખ) તેન પકરણપ્પસુતેન વિપુલેન પુઞ્ઞેન પઞ્ઞાવદાતેન અરિયમગ્ગપઞ્ઞાપરિસુદ્ધેન સીલાદિગુણેન સોભિતા. તતોયેવ લજ્જિનો ભિક્ખૂ, ધઞ્ઞાનં અધિવાસભૂતં, ઉદિતોદિતં અચ્ચન્તપ્પસિદ્ધં, મૂલસોમં નામ વિહારં, પુઞ્ઞવિભવસ્સ ઉદયસઙ્ખાતાય મઙ્ગલત્થાય આયુકન્તં મઞ્ઞન્તુ, તત્થ નિવાસિનો ભિક્ખૂ ઈદિસા હોન્તૂત્યધિપ્પાયો.

નિગમનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચાયં અભિધમ્મત્થવિભાવિની નામ.

અભિધમ્મત્થસઙ્ગહટીકા.

નિગમનકથા

૧. રમ્મે પુલત્થિનગરે નગરાધિરાજે,

રઞ્ઞા પરક્કમભુજેન મહાભુજેન;

કારાપિતે વસતિ જેતવને વિહારે;

યો રમ્મહમ્મિયવરૂપવનાભિરામે.

૨. સમ્પન્નસીલદમસંયમતોસિતેહિ,

સમ્માનિતો વસિગણેહિ ગુણાકરેહિ;

પત્તો મુનિન્દવચનાદિસુ નેકગન્થ-

જાતેસુ ચાચરિયતં મહિતં વિદૂહિ.

૩. ઞાણાનુભાવમિહ યસ્સ ચ સૂચયન્તી,

સંવણ્ણના ચ વિનયટ્ઠકથાદિકાનં;

સારત્થદીપનિમુખા મધુરત્થસાર-

સન્દીપનેન સુજનં પરિતોસયન્તી.

૪. તસ્સાનુકમ્પમવલમ્બિય સારિપુત્ત-

ત્થેરસ્સ થામગતસારગુણાકરસ્સ;

યો નેકગન્થવિસયં પટુતં અલત્થં,

તસ્સેસ ઞાણવિભવો વિભવેકહેતુ.

૫. સોહમેતસ્સ સંસુદ્ધ-વાયામસ્સાનુભાવતો.

અદ્ધાસાસનદાયાદો, હેસ્સં મેત્તેય્યસત્થુનો.

૬. જોતયન્તં તદા તસ્સ, સાસનં સુદ્ધમાનસં.

પસ્સેય્યં સક્કરેય્યઞ્ચ, ગરું મે સારિસમ્ભવં.

૭. દિનેહિ ચતુવીસેહિ, ટીકાયં નિટ્ઠિતા યથા.

તથા કલ્યાણસઙ્કપ્પા, સીઘં સિજ્ઝન્તુ પાણિનન્તિ.

ઇતિ ભદન્તસારિપુત્તમહાથેરસ્સ સિસ્સેન રચિતા

અભિધમ્મત્થવિભાવિની નામ

અભિધમ્મત્થસઙ્ગહટીકા નિટ્ઠિતા.