અભિધમ્મત્થવિભાવિનીટીકા

ગન્થારમ્ભકથા

(ક) વિસુદ્ધકરુણાઞાણં, બુદ્ધં સમ્બુદ્ધપૂજિતં;

ધમ્મં સદ્ધમ્મસમ્ભૂતં, નત્વા સંઘં નિરઙ્ગણં.

(ખ) સારિપુત્તં મહાથેરં, પરિયત્તિવિસારદં;

વન્દિત્વા સિરસા ધીરં, ગરું ગારવભાજનં.

(ગ) વણ્ણયિસ્સં સમાસેન, અભિધમ્મત્થસઙ્ગહં;

આભિધમ્મિકભિક્ખૂનં, પરં પીતિવિવડ્ઢનં.

(ઘ) પોરાણેહિ અનેકાપિ, કતા યા પન વણ્ણના;

ન તાહિ સક્કા સબ્બત્થ, અત્થો વિઞ્ઞાતવે ઇધ.

(ઙ) તસ્મા લીનપદાનેત્થ, સાધિપ્પાયમહાપયં;

વિભાવેન્તો સમાસેન, રચયિસ્સામિ વણ્ણનન્તિ.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

૧. પરમવિચિત્તનયસમન્નાગતં સકસમયસમયન્તરગહનવિગ્ગાહણસમત્થં સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયજનનં પકરણમિદમારભન્તોયમાચરિયો પઠમં તાવ રતનત્તયપણામાભિધેય્ય કરણપ્પકારપકરણાભિધાનપયોજનાનિ દસ્સેતું ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્ત્યાદિમાહ.

એત્થ હિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધ…પે… અભિવાદિયા’’તિ ઇમિના રતનત્તયપણામો વુત્તો, અભિધમ્મત્થસઙ્ગહ’’ન્તિ એતેન અભિધેય્યકરણપ્પકારપકરણાભિધાનાનિ અભિધમ્મત્થાનં ઇધ સઙ્ગહેતબ્બભાવદસ્સનેન તેસં ઇમિના સમુદિતેન પટિપાદેતબ્બભાવદીપનતો, એકત્થ સઙ્ગય્હ કથનાકારદીપનતો, અત્થાનુગતસમઞ્ઞાપરિદીપનતો ચ. પયોજનં પન સઙ્ગહપદેન સામત્થિયતો દસ્સિતમેવ અભિધમ્મત્થાનં એકત્થ સઙ્ગહે સતિ તદુગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન તેસં સરૂપાવબોધસ્સ, તમ્મૂલિકાય ચ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થસિદ્ધિયા અનાયાસેન સંસિજ્ઝનતો.

તત્થ રતનત્તયપણામપ્પયોજનં તાવ બહુધા પપઞ્ચેન્તિ આચરિયા, વિસેસતો પન અન્તરાયનિવારણં પચ્ચાસીસન્તિ. તથા હિ વુત્તં સઙ્ગહકારેહિ ‘‘તસ્સાનુભાવેન હતન્તરાયો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા). રતનત્તયપણામો હિ અત્થતો પણામકિરિયાભિનિપ્ફાદિકા કુસલચેતના, સા ચ વન્દનેય્યવન્દકાનં ખેત્તજ્ઝાસયસમ્પદાહિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયભૂતા યથાલદ્ધસમ્પત્તિનિમિત્તકસ્સ કમ્મસ્સ અનુબલપ્પદાનવસેન તન્નિબ્બત્તિતવિપાકસન્તતિયા અન્તરાયકરાનિ ઉપપીળકઉપચ્છેદકકમ્માનિ પટિબાહિત્વા તન્નિદાનાનં યથાધિપ્પેતસિદ્ધિવિબન્ધકાનં રોગાદિઅન્તરાયાનમપ્પવત્તિં સાધેતિ. તસ્મા પકરણારમ્ભે રતનત્તયપણામકરણં યથારદ્ધપકરણસ્સ અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થઞ્ચેવ સોતૂનઞ્ચ વન્દનાપુબ્બઙ્ગમાય પટિપત્તિયા અનન્તરાયેન ઉગ્ગહણધારણાદિસંસિજ્ઝનત્થઞ્ચ. અભિધેય્યકથનં પન વિદિતાભિધેય્યસ્સેવ ગન્થસ્સ વિઞ્ઞૂહિ ઉગ્ગહણાદિવસેન પટિપજ્જિતબ્બભાવતો. કરણપ્પકારપ્પયોજનસન્દસ્સનાનિ ચ સોતુજનસમુસ્સાહજનનત્થં. અભિધાનકથનં પન વોહારસુખત્થન્તિ અયમેત્થ સમુદાયત્થો. અયં પન અવયવત્થો – સસદ્ધમ્મગણુત્તમં અતુલં સમ્માસમ્બુદ્ધં અભિવાદિય અભિધમ્મત્થસઙ્ગહં ભાસિસ્સન્તિ સમ્બન્ધો.

તત્થ સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્મે અભિસમ્બુદ્ધોતિ સમ્મા સમ્બુદ્ધો, ભગવા. સો હિ સઙ્ખતાસઙ્ખતભેદં સકલમ્પિ ધમ્મજાતં યાથાવસરસલક્ખણપટિવેધવસેન સમ્મા સયં વિચિતોપચિતપારમિતાસમ્ભૂતેન સયમ્ભૂઞાણેન સામં બુજ્ઝિ અઞ્ઞાસિ. યથાહ ‘‘સયં અભિઞ્ઞાય કમુદ્દિસેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૧૧; મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧; ધ. પ. ૩૫૩), અથ વા બુધધાતુસ્સ જાગરણવિકસનત્થેસુપિ પવત્તનતો સમ્મા સામઞ્ચ પટિબુદ્ધો અનઞ્ઞપટિબોધિતો હુત્વા સયમેવ સવાસનસમ્મોહનિદ્દાય અચ્ચન્તં વિગતો, દિનકરકિરણસમાગમેન પરમરુચિરસિરિસોભગ્ગપ્પત્તિયા વિકસિતમિવ પદુમં અગ્ગમગ્ગઞાણસમાગમેન અપરિમિતગુણગણાલઙ્કતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પત્તિયા સમ્મા સયમેવ વિકસિતો વિકાસમનુપ્પત્તોત્યત્થો. યથાવુત્તવચનત્થયોગેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધસદ્દસ્સ ભગવતિ સમઞ્ઞાવસેન પવત્તત્તા ‘‘અતુલ’’ન્તિ ઇમિના વિસેસેતિ. તુલાય સમ્મિતો તુલ્યો, સોયેવ તુલો યકારલોપવસેન. અથ વા સમ્મિતત્થે અકારપચ્ચયવસેન તુલાય સમ્મિતો તુલો, ન તુલો અતુલો, સીલાદીહિ ગુણેહિ કેનચિ અસદિસો, નત્થિ એતસ્સ વા તુલો સદિસોતિ અતુલો સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલભાવતો. યથાહ ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા દ્વિપદા વા ચતુપ્પદા વા…પે… તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ૫.૩૨; ઇતિવુ. ૯૦).

એત્તાવતા ચ હેતુફલસત્તૂપકારસમ્પદાવસેન તીહાકારેહિ ભગવતો થોમના કતા હોતિ. તત્થ હેતુસમ્પદા નામ મહાકરુણાસમાયોગો બોધિસમ્ભારસમ્ભરણઞ્ચ. ફલસમ્પદા પન ઞાણપહાનઆનુભાવરૂપકાયસમ્પદાવસેન ચતુબ્બિધા. તત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં મગ્ગઞાણં, તમ્મૂલકાનિ ચ દસબલાદિઞાણાનિ ઞાણસમ્પદા. સવાસનસકલસંકિલેસાનમચ્ચન્તમનુપ્પાદધમ્મતાપાદનં પહાનસમ્પદા. યથિચ્છિતનિપ્ફાદને આધિપચ્ચં આનુભાવસમ્પદા. સકલલોકનયનાભિસેકભૂતા પન લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતા અત્તભાવસમ્પત્તિ રૂપકાયસમ્પદા નામ. સત્તૂપકારો પન આસયપયોગવસેન દુવિધો. તત્થ દેવદત્તાદીસુ વિરોધિસત્તેસુપિ નિચ્ચં હિતજ્ઝાસયતા, અપરિપાકગતિન્દ્રિયાનં ઇન્દ્રિયપરિપાકકાલાગમનઞ્ચ આસયો નામ. તદઞ્ઞસત્તાનં પન લાભસક્કારાદિનિરપેક્ખચિત્તસ્સ યાનત્તયમુખેન સબ્બદુક્ખનિય્યાનિકધમ્મદેસના પયોગો નામ.

તત્થ પુરિમા દ્વે ફલસમ્પદા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ ઇમિના દસ્સિતા, ઇતરા પન દ્વે, તથા સત્તૂપકારસમ્પદા ચ ‘‘અતુલ’’ન્તિ એતેન, તદુપાયભૂતા પન હેતુસમ્પદા દ્વીહિપિ સામત્થિયતો દસ્સિતા તથાવિધહેતુબ્યતિરેકેન તદુભયસમ્પત્તીનમસમ્ભવતો, અહેતુકત્તે ચ સબ્બત્થ તાસં સમ્ભવપ્પસઙ્ગતો.

તદેવં તિવિધાવત્થાસઙ્ગહિતથોમનાપુબ્બઙ્ગમં બુદ્ધરતનં વન્દિત્વા ઇદાનિ સેસરતનાનમ્પિ પણામમારભન્તો આહ ‘‘સસદ્ધમ્મગણુત્તમ’’ન્તિ. ગુણીભૂતાનમ્પિ હિ ધમ્મસંઘાનં અભિવાદેતબ્બભાવો સહયોગેન વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘સપુત્તદારો આગતોતિ પુત્તદારસ્સાપિ આગમન’’ન્તિ.

તત્થ અત્તાનં ધારેન્તે ચતૂસુ અપાયેસુ, વટ્ટદુક્ખેસુ ચ અપતમાને કત્વા ધારેતીતિ ધમ્મો, ચતુમગ્ગફલનિબ્બાનવસેન નવવિધો, પરિયત્તિયા સહ દસવિધો વા ધમ્મો. ધારણઞ્ચ પનેતસ્સ અપાયાદિનિબ્બત્તકકિલેસવિદ્ધંસનં, તં અરિયમગ્ગસ્સ કિલેસસમુચ્છેદકભાવતો, નિબ્બાનસ્સ ચ આરમ્મણભાવેન તસ્સ તદત્થસિદ્ધિહેતુતાય નિપ્પરિયાયતો લબ્ભતિ, ફલસ્સ પન કિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન મગ્ગાનુકૂલપ્પવત્તિતો, પરિયત્તિયા ચ તદધિગમહેતુતાયાતિ ઉભિન્નમ્પિ પરિયાયતોતિ દટ્ઠબ્બં. સતં સપ્પુરિસાનં અરિયપુગ્ગલાનં, સન્તો વા સંવિજ્જમાનો ન તિત્થિયપરિકપ્પિતો અત્તા વિય પરમત્થતો અવિજ્જમાનો સન્તો વા પસત્થો સ્વાક્ખાતતાદિગુણયોગતો ન બાહિરકધમ્મો વિય એકન્તનિન્દિતો ધમ્મોતિ સદ્ધમ્મો, ગણો ચ સો અટ્ઠન્નં અરિયપુગ્ગલાનં સમૂહભાવતો ઉત્તમો ચ સુપ્પટિપન્નતાદિગુણવિસેસયોગતો, ગણાનં, ગણેસુ વા દેવમનુસ્સાદિ સમૂહેસુ ઉત્તમો યથાવુત્તગુણવસેનાતિ ગણુત્તમો, સહ સદ્ધમ્મેન, ગણુત્તમેન ચાતિ સસદ્ધમ્મગણુત્તમો, તં સસદ્ધમ્મગણુત્તમં.

અભિવાદિયાતિ વિસેસતો વન્દિત્વા, ભયલાભકુલાચારાદિવિરહેન સક્કચ્ચં આદરેન કાયવચીમનોદ્વારેહિ વન્દિત્વાત્યત્થો. ભાસિસ્સન્તિ કથેસ્સામિ. નિબ્બત્તિતપરમત્થભાવેન અભિ વિસિટ્ઠા ધમ્મા એત્થાતિઆદિના અભિધમ્મો, ધમ્મસઙ્ગણીઆદિસત્તપકરણં અભિધમ્મપિટકં, તત્થ વુત્તા અત્થા અભિધમ્મત્થા, તે સઙ્ગય્હન્તિ એત્થ, એતેનાતિ વા અભિધમ્મત્થસઙ્ગહં.

પરમત્થધમ્મવણ્ણના

૨. એવં તાવ યથાધિપ્પેતપ્પયોજનનિમિત્તં રતનત્તયપણામાદિકં વિધાય ઇદાનિ યેસં અભિધમ્મત્થાનં સઙ્ગહણવસેન ઇદં પકરણં પટ્ઠપીયતિ, તે તાવ સઙ્ખેપતો ઉદ્દિસન્તો આહ ‘‘તત્થ વુત્તા’’ત્યાદિ. તત્થ તસ્મિં અભિધમ્મે સબ્બથા કુસલાદિવસેન, ખન્ધાદિવસેન ચ વુત્તા અભિધમ્મત્થા પરમત્થતો સમ્મુતિં ઠપેત્વા નિબ્બત્તિતપરમત્થવસેન ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, ચેતસિકં વેદનાદિક્ખન્ધત્તયં, રૂપં ભૂતુપાદાયભેદભિન્નો રૂપક્ખન્ધો, નિબ્બાનં મગ્ગફલાનમારમ્મણભૂતો અસઙ્ખતધમ્મોતિ એવં ચતુધા ચતૂહાકારેહિ ઠિતાતિ યોજના. તત્થ પરમો ઉત્તમો અવિપરીતો અત્થો, પરમસ્સ વા ઉત્તમસ્સ ઞાણસ્સ અત્થો ગોચરોતિ પરમત્થો.

ચિન્તેતીતિ ચિત્તં, આરમ્મણં વિજાનાતીતિ અત્થો. યથાહ ‘‘વિસયવિજાનનલક્ખણં ચિત્ત’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ ધમ્મુદેસવારફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના). સતિપિ હિ નિસ્સયસમનન્તરાદિપચ્ચયેન વિના આરમ્મણેન ચિત્તમુપ્પજ્જતીતિ તસ્સ તંલક્ખણતા વુત્તા, એતેન નિરારમ્મણવાદિમતં પટિક્ખિત્તં હોતિ. ચિન્તેન્તિ વા એતેન કરણભૂતેન સમ્પયુત્તધમ્માતિ ચિત્તં. અથ વા ચિન્તનમત્તં ચિત્તં. યથાપચ્ચયં હિ પવત્તિમત્તમેવ યદિદં સભાવધમ્મો નામ. એવઞ્ચ કત્વા સબ્બેસમ્પિ પરમત્થધમ્માનં ભાવસાધનમેવ નિપ્પરિયાયતો લબ્ભતિ, કત્તુકરણવસેન પન નિબ્બચનં પરિયાયકથાતિ દટ્ઠબ્બં. સકસકકિચ્ચેસુ હિ ધમ્માનં અત્તપ્પધાનતાસમારોપનેન કત્તુભાવો ચ, તદનુકૂલભાવેન સહજાતધમ્મસમૂહે કત્તુભાવસમારોપનેન પટિપાદેતબ્બધમ્મસ્સ કરણત્તઞ્ચ પરિયાયતોવ લબ્ભતિ, તથાનિદસ્સનં પન ધમ્મસભાવવિનિમુત્તસ્સ કત્તાદિનો અભાવપરિદીપનત્થન્તિ વેદિતબ્બં. વિચિત્તકરણાદિતોપિ ચિત્તસદ્દત્થં પપઞ્ચેન્તિ. અયં પનેત્થ સઙ્ગહો –

‘‘વિચિત્તકરણા ચિત્તં, અત્તનો ચિત્તતાય વા;

ચિતં કમ્મકિલેસેહિ, ચિતં તાયતિ વા તથા;

ચિનોતિ અત્તસન્તાનં, વિચિત્તારમ્મણન્તિ ચા’’તિ.

ચેતસિ ભવં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ચેતસિકં. ન હિ તં ચિત્તેન વિના આરમ્મણગ્ગહણસમત્થં અસતિ ચિત્તે સબ્બેન સબ્બં અનુપ્પજ્જનતો, ચિત્તં પન કેનચિ ચેતસિકેન વિનાપિ આરમ્મણે પવત્તતીતિ તં ચેતસિકમેવ ચિત્તાયત્તવુત્તિકં નામ. તેનાહ ભગવા ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧-૨), એતેન સુખાદીનં અચેતનત્તનિચ્ચત્તાદયો વિપ્પટિપત્તિયોપિ પટિક્ખિત્તા હોન્તિ. ચેતસિ નિયુત્તં વા ચેતસિકં.

રુપ્પતીતિ રૂપં, સીતુણ્હાદિવિરોધિપચ્ચયેહિ વિકારમાપજ્જતિ, આપાદીયતીતિ વા અત્થો. તેનાહ ભગવા ‘‘સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતી’’ત્યાદિ (સં. નિ. ૩.૭૯), રુપ્પનઞ્ચેત્થ સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિયેવ. યદિ એવં અરૂપધમ્માનમ્પિ રૂપવોહારો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ સીતાદિગ્ગહણસામત્થિયતો વિભૂતતરસ્સેવ રુપ્પનસ્સાધિપ્પેતત્તા. ઇતરથા હિ ‘‘રુપ્પતી’’તિ અવિસેસવચનેનેવ પરિયત્તન્તિ કિં સીતાદિગ્ગહણેન, તં પન સીતાદિના ફુટ્ઠસ્સ રુપ્પનં વિભૂતતરં, તસ્મા તદેવેત્થાધિપ્પેતન્તિ ઞાપનત્થં સીતાદિગ્ગહણં કતં. યદિ એવં કથં બ્રહ્મલોકે રૂપવોહારો, ન હિ તત્થ ઉપઘાતકા સીતાદયો અત્થીતિ? કિઞ્ચાપિ ઉપઘાતકા નત્થિ, અનુગ્ગાહકા પન અત્થિ, તસ્મા તંવસેનેત્થ રુપ્પનં સમ્ભવતીતિ, અથ વા તંસભાવાનતિવત્તનતો તત્થ રૂપવોહારોતિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન.

ભવાભવં વિનનતો સંસિબ્બનતો વાનસઙ્ખાતાય તણ્હાય નિક્ખન્તં, નિબ્બાતિ વા એતેન રાગગ્ગિઆદિકોતિ નિબ્બાનં.

૧. ચિત્તપરિચ્છેદવણ્ણના

ભૂમિભેદચિત્તવણ્ણના

૩. ઇદાનિ યસ્મા વિભાગવન્તાનં ધમ્માનં સભાવવિભાવનં વિભાગેન વિના ન હોતિ, તસ્મા યથાઉદ્દિટ્ઠાનં અભિધમ્મત્થાનં ઉદ્દેસક્કમેન વિભાગં દસ્સેતું ચિત્તં તાવ ભૂમિજાતિસમ્પયોગાદિવસેન વિભજિત્વા નિદ્દિસિતુમારભન્તો આહ ‘‘તત્થ ચિત્તં તાવા’’ત્યાદિ. તાવ-સદ્દો પઠમન્તિ એતસ્સત્થે. યથાઉદ્દિટ્ઠેસુ ચતૂસુ અભિધમ્મત્થેસુ પઠમં ચિત્તં નિદ્દિસીયતીતિ અયઞ્હેત્થત્થો. ચત્તારો વિધા પકારા અસ્સાતિ ચતુબ્બિધં. યસ્મા પનેતે ચતુભુમ્મકા ધમ્મા અનુપુબ્બપણીતા, તસ્મા હીનુક્કટ્ઠુક્કટ્ઠતરતમાનુક્કમેન તેસં નિદ્દેસો કતો. તત્થ કામેતીતિ કામો, કામતણ્હા, સા એત્થ અવચરતિ આરમ્મણકરણવસેનાતિ કામાવચરં. કામીયતીતિ વા કામો, એકાદસવિધો કામભવો, તસ્મિં યેભુય્યેન અવચરતીતિ કામાવચરં. યેભુય્યેન ચરણસ્સ હિ અધિપ્પેતત્તા રૂપારૂપભવેસુ પવત્તસ્સાપિ ઇમસ્સ કામાવચરભાવો ઉપપન્નો હોતિ. કામભવોયેવ વા કામો એત્થ અવચરતીતિ કામાવચરો, તત્થ પવત્તમ્પિ ચિત્તં નિસ્સિતે નિસ્સયવોહારેન કામાવચરં ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’ત્યાદીસુ વિયાતિ અલમતિવિસારણિયા કથાય. હોતિ ચેત્થ –

‘‘કામોવચરતીત્યેત્થ, કામેવચરતીતિ વા;

ઠાનૂપચારતો વાપિ, તં કામાવચરં ભવે’’તિ.

રૂપારૂપાવચરેસુપિ એસેવ નયો યથારહં દટ્ઠબ્બો. ઉપાદાનક્ખન્ધસઙ્ખાતલોકતો ઉત્તરતિ અનાસવભાવેનાતિ લોકુત્તરં, મગ્ગચિત્તં. ફલચિત્તં પન તતો ઉત્તિણ્ણન્તિ લોકુત્તરં. ઉભયમ્પિ વા સહ નિબ્બાનેન લોકતો ઉત્તરં અધિકં યથાવુત્તગુણવસેનેવાતિ લોકુત્તરં.

ભૂમિભેદચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અકુસલચિત્તવણ્ણના

૪. ઇમેસુ પન ચતૂસુ ચિત્તેસુ કામાવચરચિત્તસ્સ કુસલાકુસલવિપાકકિરિયભેદેન ચતુબ્બિધભાવેપિ પાપાહેતુકવજ્જાનં એકૂનસટ્ઠિયા, એકનવુતિયા વા ચિત્તાનં સોભનનામેન વોહારકરણત્થં ‘‘પાપાહેતુકમુત્તાનિ ‘સોભનાની’તિ વુચ્ચરે’’તિ એવં વક્ખમાનનયસ્સ અનુરૂપતો પાપાહેતુકેયેવ પઠમં દસ્સેન્તો, તેસુ ચ ભવેસુ ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ સત્તસ્સ આદિતો વીથિચિત્તવસેન લોભસહગતચિત્તુપ્પાદાનમેવ સમ્ભવતો તેયેવ પઠમં દસ્સેત્વા તદનન્તરં દ્વિહેતુકભાવસામઞ્ઞેન દોમનસ્સસહગતે, તદનન્તરં એકહેતુકે ચ દસ્સેતું ‘‘સોમનસ્સસહગત’’ન્ત્યાદિના લોભમૂલં તાવ વેદનાદિટ્ઠિસઙ્ખારભેદેન અટ્ઠધા વિભજિત્વા દસ્સેતિ.

તત્થ સુન્દરં મનો, તં વા એતસ્સ અત્થીતિ સુમનો, ચિત્તં, તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો વા, તસ્સ ભાવો તસ્મિં અભિધાનબુદ્ધીનં પવત્તિહેતુતાયાતિ સોમનસ્સં, માનસિકસુખવેદનાયેતં અધિવચનં, તેન સહગતં એકુપ્પાદાદિવસેન સંસટ્ઠં, તેન સહ એકુપ્પાદાદિભાવં ગતન્તિ વા સોમનસ્સસહગતં. મિચ્છા પસ્સતીતિ દિટ્ઠિ. સામઞ્ઞવચનસ્સપિ હિ અત્થપ્પકરણાદિના વિસેસવિસયતા હોતીતિ ઇધ મિચ્છાદસ્સનમેવ ‘‘દિટ્ઠી’’તિ વુચ્ચતિ. દિટ્ઠિયેવ દિટ્ઠિગતં ‘‘સઙ્ખારગતં થામગત’’ન્ત્યાદીસુ વિય ગત-સદ્દસ્સ તબ્ભાવવુત્તિત્તા. દ્વાસટ્ઠિયા વા દિટ્ઠીસુ ગતં અન્તોગતં, દિટ્ઠિયા વા ગમનમત્તં ન એત્થ ગન્તબ્બો અત્તાદિકો કોચિ અત્થીતિ દિટ્ઠિગતં, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ પવત્તો અત્તત્તનિયાદિઅભિનિવેસો, તેન સમં એકુપ્પાદાદીહિ પકારેહિ યુત્તન્તિ દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તં. સઙ્ખરોતિ ચિત્તં તિક્ખભાવસઙ્ખાતમણ્ડનવિસેસેન સજ્જેતિ, સઙ્ખરીયતિ વા તં એતેન યથાવુત્તનયેન સજ્જીયતીતિ સઙ્ખારો, તત્થ તત્થ કિચ્ચે સંસીદમાનસ્સ ચિત્તસ્સ અનુબલપ્પદાનવસેન અત્તનો વા પરેસં વા પવત્તપુબ્બપ્પયોગો, સો પન અત્તનો પુબ્બભાગપ્પવત્તે ચિત્તસન્તાને ચેવ પરસન્તાને ચ પવત્તતીતિ તન્નિબ્બત્તિતો ચિત્તસ્સ તિક્ખભાવસઙ્ખાતો વિસેસોવિધ સઙ્ખારો, સો યસ્સ નત્થિ તં અસઙ્ખારં, તદેવ અસઙ્ખારિકં. સઙ્ખારેન સહિતં સસઙ્ખારિકં. તથા ચ વદન્તિ –

‘‘પુબ્બપ્પયોગસમ્ભૂતો, વિસેસો ચિત્તસમ્ભવી;

સઙ્ખારો તંવસેનેત્થ, હોત્યાસઙ્ખારિકાદિતા’’તિ.

અથ વા ‘‘સસઙ્ખારિકં અસઙ્ખારિક’’ન્તિ ચેતં કેવલં સઙ્ખારસ્સ ભાવાભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન તસ્સ સહપ્પવત્તિસબ્ભાવાભાવતોતિ ભિન્નસન્તાનપ્પવત્તિનોપિ સઙ્ખારસ્સ ઇદમત્થિતાય તંવસેન નિબ્બત્તં ચિત્તં સઙ્ખારો અસ્સ અત્થીતિ સસઙ્ખારિકં ‘‘સલોમકો સપક્ખકો’’ત્યાદીસુ વિય સહ-સદ્દસ્સ વિજ્જમાનત્થપરિદીપનતો. તબ્બિપરીતં પન તદભાવતો વુત્તનયેન અસઙ્ખારિકં. દિટ્ઠિગતેન વિપ્પયુત્તં વિસંસટ્ઠન્તિ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તં. ઉપપત્તિતો યુત્તિતો ઇક્ખતિ અનુભવતિ વેદયમાનાપિ મજ્ઝત્તાકારસણ્ઠિતિયાતિ ઉપેક્ખા. સુખદુક્ખાનં વા ઉપેતા યુત્તા અવિરુદ્ધા ઇક્ખા અનુભવનન્તિ ઉપેક્ખા. સુખદુક્ખાવિરોધિતાય હેસા તેસં અનન્તરમ્પિ પવત્તતિ. ઉપેક્ખાસહગતન્તિ ઇદં વુત્તનયમેવ.

કસ્મા પનેત્થ અઞ્ઞેસુપિ ફસ્સાદીસુ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ સોમનસ્સસહગતાદિભાવોવ વુત્તોતિ? સોમનસ્સાદીનમેવ અસાધારણભાવતો. ફસ્સાદયો હિ કેચિ સબ્બચિત્તસાધારણા, કેચિ કુસલાદિસાધારણા, મોહાદયો ચ સબ્બાકુસલસાધારણાતિ ન તેહિ સક્કા ચિત્તં વિસેસેતું, સોમનસ્સાદયો પન કત્થચિ ચિત્તે હોન્તિ, કત્થચિ ન હોન્તીતિ પાકટોવ તંવસેન ચિત્તસ્સ વિસેસો. કસ્મા પનેતે કત્થચિ હોન્તિ, કત્થચિ ન હોન્તીતિ? કારણસ્સ સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવતો. કિં પન નેસં કારણન્તિ? વુચ્ચતેસભાવતો, પરિકપ્પતો વા હિ ઇટ્ઠારમ્મણં, સોમનસ્સપટિસન્ધિકતા, અગમ્ભીરસભાવતા ચ ઇધ સોમનસ્સસ્સ કારણં, ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણં, ઉપેક્ખાપટિસન્ધિકતા, ગમ્ભીરસભાવતા ચ ઉપેક્ખાય, દિટ્ઠિવિપન્નપુગ્ગલસેવના, સસ્સતુચ્છેદાસયતા ચ દિટ્ઠિયા, બલવઉતુભોજનાદયો પન પચ્ચયા અસઙ્ખારિકભાવસ્સાતિ. તસ્મા અત્તનો અનુરૂપકારણવસેન નેસં ઉપ્પજ્જનતો કત્થચિ ચિત્તેયેવ સમ્ભવોતિ સક્કા એતેહિ ચિત્તસ્સ વિસેસો પઞ્ઞાપેતુન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા નેસં સતિપિ મોહહેતુકભાવે લોભસહગતભાવોવ નિગમને વુત્તો.

ઇમેસં પન અટ્ઠન્નમ્પિ અયમુપ્પત્તિક્કમો વેદિતબ્બો. યદા હિ ‘‘નત્થિ કામેસુ આદીનવો’’ત્યાદિના નયેન મિચ્છાદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા હટ્ઠતુટ્ઠો કામે વા પરિભુઞ્જતિ, દિટ્ઠમઙ્ગલાદીનિ વા સારતો પચ્ચેતિ સભાવતિક્ખેનેવ અનુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદા પઠમં અકુસલચિત્તમુપ્પજ્જતિ. યદા પન મન્દેન સમુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદા દુતિયં. યદા પન મિચ્છાદિટ્ઠિં અપુરક્ખત્વા કેવલં હટ્ઠતુટ્ઠો મેથુનં વા સેવતિ, પરસમ્પત્તિં વા અભિજ્ઝાયતિ, પરભણ્ડં વા હરતિ સભાવતિક્ખેનેવ અનુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદા તતિયં. યદા પન મન્દેન સમુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદા ચતુત્થં. યદા પન કામાનં વા અસમ્પત્તિં આગમ્મ, અઞ્ઞેસં વા સોમનસ્સહેતૂનં અભાવેન ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ, તદા સેસાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ. અટ્ઠપીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન વક્ખમાનનયેન અકુસલકમ્મપથેસુ નેસં લબ્ભમાનકમ્મપથાનુરૂપતો પવત્તિભેદં કાલદેસસન્તાનારમ્મણાદિભેદેન અનેકવિધતમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ.

૫. દુટ્ઠુ મનો, તં વા એતસ્સાતિ દુમ્મનો, તસ્સ ભાવો દોમનસ્સં, માનસિકદુક્ખવેદનાયેતં અધિવચનં, તેન સહગતન્તિ દોમનસ્સસહગતં. આરમ્મણે પટિહઞ્ઞતીતિ પટિઘો, દોસો. ચણ્ડિક્કસભાવતાય હેસ આરમ્મણં પટિહનન્તો વિય પવત્તતિ. દોમનસ્સસહગતસ્સ વેદનાવસેન અભેદેપિ અસાધારણધમ્મવસેન ચિત્તસ્સ ઉપલક્ખણત્થં દોમનસ્સગ્ગહણં, પટિઘસમ્પયુત્તભાવો પન ઉભિન્નં એકન્તસહચારિતા દસ્સનત્થં વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. દોમનસ્સઞ્ચેત્થ અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણો વેદનાક્ખન્ધપરિયાપન્નો એકો ધમ્મો, પટિઘો ચણ્ડિક્કસભાવો સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નો એકો ધમ્મોતિ અયમેતેસં વિસેસો. એત્થ ચ યં કિઞ્ચિ અનિટ્ઠારમ્મણં, નવવિધઆઘાતવત્થૂનિ ચ દોમનસ્સસ્સ કારણં, પટિઘસ્સ કારણઞ્ચાતિ દટ્ઠબ્બં. દ્વિન્નં પન નેસં ચિત્તાનં પાણાતિપાતાદીસુ તિક્ખમન્દપ્પવત્તિકાલે ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. એત્થાપિ નિગમને પિ-સદ્દસ્સ અત્થો વુત્તનયાનુસારેન દટ્ઠબ્બો.

૬. સભાવં વિચિનન્તો તાય કિચ્છતિ કિલમતીતિ વિચિકિચ્છા. અથ વા ચિકિચ્છિતું દુક્કરતાય વિગતા ચિકિચ્છા ઞાણપ્પટિકારો ઇમિસ્સાતિ વિચિકિચ્છા, તાય સમ્પયુત્તં વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તં. ઉદ્ધતસ્સ ભાવો ઉદ્ધચ્ચં. ઉદ્ધચ્ચસ્સ સબ્બાકુસલસાધારણભાવેપિ ઇધ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ પધાનં હુત્વા પવત્તતીતિ ઇદમેવ તેન વિસેસેત્વા વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા ધમ્મુદ્દેસપાળિયં સેસાકુસલેસુ ઉદ્ધચ્ચં યેવાપનકવસેન વુત્તં, ઇધ પન ‘‘ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ સરૂપેનેવ દેસિતં. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘સબ્બાકુસલયુત્તમ્પિ, ઉદ્ધચ્ચં અન્તમાનસે;

બલવં ઇતિ તંયેવ, વુત્તમુદ્ધચ્ચયોગતો.

‘‘તેનેવ હિ મુનિન્દેન, યેવાપનકનામતો;

વત્વા સેસેસુ એત્થેવ, તં સરૂપેન દેસિત’’ન્તિ.

ઇમાનિ પન દ્વે ચિત્તાનિ મૂલન્તરવિરહતો અતિસમ્મૂળ્હતાય, સંસપ્પનવિક્ખિપનવસેન પવત્તવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસમાયોગેન ચઞ્ચલતાય ચ સબ્બત્થાપિ રજ્જનદુસ્સનરહિતાનિ ઉપેક્ખાસહગતાનેવ પવત્તન્તિ, તતોયેવ ચ સભાવતિક્ખતાય ઉસ્સાહેતબ્બતાય અભાવતો સઙ્ખારભેદોપિ નેસં નત્થિ. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘મૂળ્હત્તા ચેવ સંસપ્પ-વિક્ખેપા ચેકહેતુકં;

સોપેક્ખં સબ્બદા નો ચ, ભિન્નં સઙ્ખારભેદતો.

‘‘ન હિ તસ્સ સભાવેન, તિક્ખતુસ્સાહનીયતા;

અત્થિ સંસપ્પમાનસ્સ, વિક્ખિપન્તસ્સ સબ્બદા’’તિ.

મોહેન મુય્હન્તિ અતિસયેન મુય્હન્તિ મૂલન્તરવિરહતોતિ મોમૂહાનિ.

૭. ઇચ્ચેવન્ત્યાદિ યથાવુત્તાનં દ્વાદસાકુસલચિત્તાનં નિગમનં. તત્થ ઇતિ-સદ્દો વચનવચનીયસમુદાયનિદસ્સનત્થો. એવં-સદ્દો વચનવચનીયપટિપાટિસન્દસ્સનત્થો. નિપાતસમુદાયો વા એસ વચનવચનીયનિગમનારમ્ભે. ઇચ્ચેવં યથાવુત્તનયેન સબ્બથાપિ સોમનસ્સુપેક્ખાદિટ્ઠિસમ્પયોગાદિના પટિઘસમ્પયોગાદિના વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચયોગેનાતિ સબ્બેનાપિ સમ્પયોગાદિઆકારેન દ્વાદસ અકુસલચિત્તાનિ સમત્તાનિ પરિનિટ્ઠિતાનિ, સઙ્ગહેત્વા વા અત્તાનિ ગહિતાનિ, વુત્તાનીત્યત્થો. તત્થ કુસલપટિપક્ખાનિ અકુસલાનિ મિત્તપ્પટિપક્ખો અમિત્તો વિય, પટિપક્ખભાવો ચ કુસલાકુસલાનં યથાક્કમં પહાયકપહાતબ્બભાવેન વેદિતબ્બો.

૮. અટ્ઠધાત્યાદિ સઙ્ગહગાથા. લોભો ચ સો સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન મૂલસદિસત્તા મૂલઞ્ચ, કં એતેસન્તિ લોભમૂલાનિ ચિત્તાનિ વેદનાદિભેદતો અટ્ઠધા સિયું. તથા દોસમૂલાનિ સઙ્ખારભેદતો દ્વિધા. મોહમૂલાનિ સુદ્ધો મોહોયેવ મૂલમેતેસન્તિ મોહમૂલસઙ્ખાતાનિ સમ્પયોગભેદતો દ્વે ચાતિ અકુસલા દ્વાદસ સિયુન્ત્યત્થો.

અકુસલચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અહેતુકચિત્તવણ્ણના

૯. એવં મૂલભેદતો તિવિધમ્પિ અકુસલં સમ્પયોગાદિભેદતો દ્વાદસધા વિભજિત્વા ઇદાનિ અહેતુકચિત્તાનિ નિદ્દિસન્તો તેસં અકુસલવિપાકાદિવસેન તિવિધભાવેપિ અકુસલાનન્તરં અકુસલવિપાકેયેવ ચક્ખાદિનિસ્સયસમ્પટિચ્છનાદિકિચ્ચભેદેન સત્તધા વિભજિતું ‘‘ઉપેક્ખાસહગતં ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્ત્યાદિમાહ. તત્થ ચક્ખતિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં હુત્વા સમવિસમં આચિક્ખન્તં વિય હોતીતિ ચક્ખુ. અથ વા ચક્ખતિ રૂપં અસ્સાદેન્તં વિય હોતીતિ ચક્ખુ. ચક્ખતીતિ હિ અયં સદ્દો ‘‘મધું ચક્ખતિ, બ્યઞ્જનં ચક્ખતી’’ત્યાદીસુ વિય અસ્સાદનત્થો હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ચક્ખું ખો પન, માગણ્ડિય, રૂપારામં રૂપરતં રૂપસમ્મુદિત’’ન્ત્યાદિ. યદિ એવં ‘‘સોતં ખો, માગણ્ડિય, સદ્દારામં સદ્દરતં સદ્દસમ્મુદિત’’ન્ત્યાદિવચનતો (મ. નિ. ૨.૨૦૯) સોતાદીનમ્પિ સદ્દાદિઅસ્સાદનં અત્થીતિ તેસમ્પિ ચક્ખુસદ્દાભિધેય્યતા આપજ્જેય્યાતિ? નાપજ્જતિ નિરુળ્હત્તા, નિરુળ્હો હેસ ચક્ખુ-સદ્દો દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપ્પસાદલક્ખણે ચક્ખુપ્પસાદેયેવ મયૂરાદિસદ્દા વિય સકુણવિસેસાદીસુ, ચક્ખુના સહવુત્તિયા પન ભમુકટ્ઠિપરિચ્છિન્નો મંસપિણ્ડોપિ ‘‘ચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ. અટ્ઠકથાયં પન અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ચક્ખતિ-સદ્દસ્સ વિભાવનત્થતાપિ સમ્ભવતીતિ ‘‘ચક્ખતિ રૂપં વિભાવેતીતિ ચક્ખૂ’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૧૦) વુત્તં. ચક્ખુસ્મિં વિઞ્ઞાણં તન્નિસ્સિતત્થાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તથા હેતં ‘‘ચક્ખુસન્નિસ્સિતરૂપવિજાનનલક્ખણ’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૩૧; વિસુદ્ધિ. ૨.૪૫૪) વુત્તં.

એવં સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ યથારહં દટ્ઠબ્બં. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ઉપેક્ખાસહગતભાવં અતિદિસતિ. વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં હુત્વા સુણાતીતિ સોતં. ઘાયતિ ગન્ધોપાદાનં કરોતીતિ ઘાનં. જીવિતનિમિત્તં રસો જીવિતં, તં અવ્હાયતિ તસ્મિં નિન્નતાયાતિ જિવ્હા નિરુત્તિનયેન. કુચ્છિતાનં પાપધમ્માનં આયો પવત્તિટ્ઠાનન્તિ કાયો. કાયિન્દ્રિયઞ્હિ ફોટ્ઠબ્બગ્ગહણસભાવત્તા તદસ્સાદવસપ્પવત્તાનં, તમ્મૂલકાનઞ્ચ પાપધમ્માનં વિસેસકારણન્તિ તેસં પવત્તિટ્ઠાનં વિય ગય્હતિ. સસમ્ભારકાયો વા કુચ્છિતાનં કેસાદીનં આયોતિ કાયો. તંસહચરિતત્તા પન પસાદકાયોપિ તથા વુચ્ચતિ. દુ કુચ્છિતં હુત્વા ખનતિ કાયિકસુખં, દુક્ખમન્તિ વા દુક્ખં. દુક્કરમોકાસદાનં એતસ્સાતિ દુક્ખ’’ન્તિપિ અપરે. પઞ્ચવિઞ્ઞાણગ્ગહિતં રૂપાદિઆરમ્મણં સમ્પટિચ્છતિ તદાકારપ્પવત્તિયાતિ સમ્પટિચ્છનં. સમ્મા તીરેતિ યથાસમ્પટિચ્છિતં રૂપાદિઆરમ્મણં વીમંસતીતિ સન્તીરણં. અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધાનં કુસલાકુસલાનં પાકાતિ વિપાકા, વિપક્કભાવમાપન્નાનં અરૂપધમ્માનમેતં અધિવચનં. એવઞ્ચ કત્વા કુસલાકુસલકમ્મસમુટ્ઠાનાનમ્પિ કટત્તારૂપાનં નત્થિ વિપાકવોહારો. અકુસલસ્સ વિપાકચિત્તાનિ અકુસલવિપાકચિત્તાનિ.

૧૦. સુખયતિ કાયચિત્તં, સુટ્ઠુ વા ખનતિ કાયચિત્તાબાધં, સુખેન ખમિતબ્બન્તિ વા સુખં. ‘‘સુકરમોકાસદાનં એતસ્સાતિ સુખ’’ન્તિ અપરે. કસ્મા પન યથા અકુસલવિપાકસન્તીરણં એકમેવ વુત્તં, એવમવત્વા કુસલવિપાકસન્તીરણં દ્વિધા વુત્તન્તિ? ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણવસેન વેદનાભેદસમ્ભવતો. યદિ એવં તત્થાપિ અનિટ્ઠઅનિટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણવસેન વેદનાભેદેન ભવિતબ્બન્તિ? નયિદમેવં અનિટ્ઠારમ્મણે ઉપ્પજ્જિતબ્બસ્સપિ દોમનસ્સસ્સ પટિઘેન વિના અનુપ્પજ્જનતો, પટિઘસ્સ ચ એકન્તાકુસલસભાવસ્સ અબ્યાકતેસુ અસમ્ભવતો. ન હિ ભિન્નજાતિકો ધમ્મો ભિન્નજાતિકેસુ ઉપલબ્ભતિ, તસ્મા અત્તના સમાનયોગક્ખમસ્સ અસમ્ભવતો અકુસલવિપાકેસુ દોમનસ્સં ન સમ્ભવતીતિ તસ્સ તંસહગતતા ન વુત્તા. અથ વા યથા કોચિ બલવતા પોથિયમાનો દુબ્બલપુરિસો તસ્સ પટિપ્પહરિતું અસક્કોન્તો તસ્મિં ઉપેક્ખકોવ હોતિ, એવમેવ અકુસલવિપાકાનં પરિદુબ્બલભાવતો અનિટ્ઠારમ્મણેપિ દોમનસ્સુપ્પાદો નત્થીતિ સન્તીરણં ઉપેક્ખાસહગતમેવ.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ પન ચત્તારિ ઉભયવિપાકાનિપિ વત્થારમ્મણઘટ્ટનાય દુબ્બલભાવતો અનિટ્ઠે ઇટ્ઠેપિ ચ આરમ્મણે ઉપેક્ખાસહગતાનેવ. તેસઞ્હિ ચતુન્નમ્પિ વત્થુભૂતાનિ ચક્ખાદીનિ ઉપાદારૂપાનેવ, તથા આરમ્મણભૂતાનિપિ રૂપાદીનિ, ઉપાદારૂપકેન ચ ઉપાદારૂપકસ્સ સઙ્ઘટ્ટનં અતિદુબ્બલં પિચુપિણ્ડકેન પિચુપિણ્ડકસ્સ ફુસનં વિય, તસ્મા તાનિ સબ્બથાપિ ઉપેક્ખાસહગતાનેવ. કાયવિઞ્ઞાણસ્સ પન ફોટ્ઠબ્બસઙ્ખાતભૂતત્તયમેવ આરમ્મણન્તિ તં કાયપ્પસાદે સઙ્ઘટ્ટિતમ્પિ તં અતિક્કમિત્વા તન્નિસ્સયેસુ મહાભૂતેસુ પટિહઞ્ઞતિ. ભૂતરૂપેહિ ચ ભૂતરૂપાનં સઙ્ઘટ્ટનં બલવતરં અધિકરણિમત્થકે પિચુપિણ્ડકં ઠપેત્વા કૂટેન પહટકાલે કૂટસ્સ પિચુપિણ્ડકં અતિક્કમિત્વા અધિકરણિગ્ગહણં વિય, તસ્મા વત્થારમ્મણઘટ્ટનાય બલવભાવતો કાયવિઞ્ઞાણં અનિટ્ઠે દુક્ખસહગતં, ઇટ્ઠે સુખસહગતન્તિ. સમ્પટિચ્છનયુગળ્હં પન અત્તના અસમાનનિસ્સયાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનમનન્તરં ઉપ્પજ્જતીતિ સમાનનિસ્સયતો અલદ્ધાનન્તરપચ્ચયતાય સભાગૂપત્થમ્ભરહિતો વિય પુરિસો નાતિબલવં સબ્બથાપિ વિસયરસમનુભવિતું ન સક્કોતીતિ સબ્બથાપિ ઉપેક્ખાસહગતમેવ. વુત્તવિપરિયાયતો કુસલવિપાકસન્તીરણં ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણેસુ સુખોપેક્ખાસહગતન્તિ. યદિ એવં આવજ્જનદ્વયસ્સ ઉપેક્ખાસમ્પયોગં કસ્મા વક્ખતિ, નનુ તમ્પિ સમાનનિસ્સયાનન્તરં પવત્તતીતિ? સચ્ચં, તત્થ પન પુરિમં પુબ્બે કેનચિ અગ્ગહિતેયેવ આરમ્મણે એકવારમેવ પવત્તતિ, પચ્છિમમ્પિ વિસદિસચિત્તસન્તાનપરાવત્તનવસેન બ્યાપારન્તરસાપેક્ખન્તિ ન સબ્બથાપિ વિસયરસમનુભવિતું સક્કોતિ, તસ્મા મજ્ઝત્તવેદનાસમ્પયુત્તમેવાતિ. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘વત્થાલમ્બસભાવાનં, ભૂતિકાનઞ્હિ ઘટ્ટનં;

દુબ્બલં ઇતિ ચક્ખાદિ-ચતુચિત્તમુપેક્ખકં.

‘‘કાયનિસ્સયફોટ્ઠબ્બ-ભૂતાનં ઘટ્ટનાય તુ;

બલવત્તા ન વિઞ્ઞાણં, કાયિક મજ્ઝવેદનં.

‘‘સમાનનિસ્સયો યસ્મા, નત્થાનન્તરપચ્ચયો;

તસ્મા દુબ્બલમાલમ્બે, સોપેક્ખં સમ્પટિચ્છન’’ન્તિ.

કુસલસ્સ વિપાકાનિ, સમ્પયુત્તહેતુવિરહતો અહેતુકચિત્તાનિ ચાતિ કુસલવિપાકાહેતુકચિત્તાનિ. નિબ્બત્તકહેતુવસેન નિપ્ફન્નાનિપિ હેતાનિ સમ્પયુત્તહેતુવસેનેવ અહેતુકવોહારં લભન્તિ, ઇતરથા મહાવિપાકેહિ ઇમેસં નાનત્તાસમ્ભવતો. કિં પનેત્થ કારણં યથા ઇધેવં અકુસલવિપાકનિગમને અહેતુકગ્ગહણં ન કતન્તિ? બ્યભિચારાભાવતો. સતિ હિ સમ્ભવે, બ્યભિચારે ચ વિસેસનં સાત્થકં સિયા. અકુસલવિપાકાનં પન લોભાદિસાવજ્જધમ્મવિપાકભાવેન તબ્બિધુરેહિ, અલોભાદીહિ સમ્પયોગાયોગતો, સયં અબ્યાકતનિરવજ્જસભાવાનં લોભાદિઅકુસલધમ્મસમ્પયોગવિરોધતો ચ નત્થિ કદાચિપિ સહેતુકતાય સમ્ભવોતિ અહેતુકભાવાબ્યભિચારતો ન તાનિ અહેતુકસદ્દેન વિસેસિતબ્બાનિ.

૧૧. ઇદાનિ અહેતુકાધિકારે અહેતુકકિરિયચિત્તાનિપિ કિચ્ચભેદેન તિધા દસ્સેતું ‘‘ઉપેક્ખાસહગત’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. ચક્ખાદિપઞ્ચદ્વારે ઘટ્ટિતમારમ્મણં આવજ્જેતિ તત્થ આભોગં કરોતિ, ચિત્તસન્તાનં વા ભવઙ્ગવસેન પવત્તિતું અદત્વા વીથિચિત્તભાવાય પરિણામેતીતિ પઞ્ચદ્વારાવજ્જનં, કિરિયાહેતુકમનોધાતુચિત્તં. આવજ્જનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતં ભવઙ્ગચિત્તં મનોદ્વારં વીથિચિત્તાનં પવત્તિમુખભાવતો. તસ્મિં દિટ્ઠસુતમુતાદિવસેન આપાથમાગતમારમ્મણં આવજ્જેતિ, વુત્તનયેન વા ચિત્તસન્તાનં પરિણામેતીતિ મનોદ્વારાવજ્જનં, કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુઉપેક્ખાસહગતચિત્તં. ઇદમેવ ચ પઞ્ચદ્વારે યથાસન્તીરિતં આરમ્મણં વવત્થપેતીતિ વોટ્ઠબ્બનન્તિ ચ વુચ્ચતિ. હસિતં ઉપ્પાદેતીતિ હસિતુપ્પાદં, ખીણાસવાનં અનોળારિકારમ્મણેસુ પહટ્ઠાકારમત્તહેતુકં કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુસોમનસ્સસહગતચિત્તં.

૧૨. સબ્બથાપીતિ અકુસલવિપાકકુસલવિપાકકિરિયભેદેન. અટ્ઠારસાતિ ગણનપરિચ્છેદો. અહેતુકચિત્તાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં.

અહેતુકચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સોભનચિત્તવણ્ણના

૧૪. એવં દ્વાદસાકુસલઅહેતુકાટ્ઠારસવસેન સમતિંસ ચિત્તાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તબ્બિનિમુત્તાનં સોભનવોહારં ઠપેતું ‘‘પાપાહેતુકમુત્તાની’’ત્યાદિ વુત્તં. અત્તના અધિસયિતસ્સ અપાયાદિદુક્ખસ્સ પાપનતો પાપેહિ, હેતુસમ્પયોગાભાવતો અહેતુકેહિ ચ મુત્તાનિ ચતુવીસતિકામાવચરપઞ્ચતિંસમહગ્ગતલોકુત્તરવસેન એકૂનસટ્ઠિપરિમાણાનિ, અથ વા અટ્ઠ લોકુત્તરાનિ ઝાનઙ્ગયોગભેદેન પચ્ચેકં પઞ્ચધા કત્વા એકનવુતિપિ ચિત્તાનિ સોભનગુણાવહનતો, અલોભાદિઅનવજ્જહેતુસમ્પયોગતો ચ સોભનાનીતિ વુચ્ચરે કથીયન્તિ.

કામાવચરસોભનચિત્તવણ્ણના

૧૫. ઇદાનિ સોભનેસુ કામાવચરાનમેવ પઠમં ઉદ્દિટ્ઠત્તા તેસુપિ અબ્યાકતાનં કુસલપુબ્બકત્તા પઠમં કામાવચરકુસલં, તતો તબ્બિપાકં, તદનન્તરં તદેકભૂમિપરિયાપન્નં કિરિયચિત્તઞ્ચ પચ્ચેકં વેદનાઞાણસઙ્ખારભેદેન અટ્ઠધા દસ્સેતું ‘‘સોમનસ્સસહગત’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ જાનાતિ યથાસભાવં પટિવિજ્ઝતીતિ ઞાણં. સેસં વુત્તનયમેવ. એત્થ ચ બલવસદ્ધાય દસ્સનસમ્પત્તિયા પચ્ચયપટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિયાતિ એવમાદીહિ કારણેહિ સોમનસ્સસહગતતા, પઞ્ઞાસંવત્તનિકકમ્મતો, અબ્યાપજ્જલોકૂપપત્તિતો, ઇન્દ્રિયપરિપાકતો, કિલેસદૂરીભાવતો ચ ઞાણસમ્પયુત્તતા, તબ્બિપરિયાયેન ઉપેક્ખાસહગતતા ચેવ ઞાણવિપ્પયુત્તતા ચ, આવાસસપ્પાયાદિવસેન કાયચિત્તાનં કલ્લભાવતો, પુબ્બે દાનાદીસુ કતપરિચયતાદીહિ ચ અસઙ્ખારિકતા, તબ્બિપરિયાયેન સસઙ્ખારિકતા ચ વેદિતબ્બા.

તત્થ યદા પન યો દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિં, અઞ્ઞં વા સોમનસ્સહેતું આગમ્મ હટ્ઠપહટ્ઠો ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્ત્યાદિનયપ્પવત્તં સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા મુત્તચાગતાદિવસેન અસંસીદન્તો અનુસ્સાહિતો પરેહિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તદાસ્સ ચિત્તં સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકં હોતિ. યદા પન વુત્તનયેનેવ હટ્ઠતુટ્ઠો સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વાપિ અમુત્તચાગતાદિવસેન સંસીદમાનો પરેહિ વા ઉસ્સાહિતો કરોતિ, તદાસ્સ તદેવ ચિત્તં સસઙ્ખારિકં હોતિ. યદા પન ઞાતિજનસ્સ પટિપત્તિદસ્સનેન જાતપરિચયા બાલદારકા ભિક્ખૂ દિસ્વા સોમનસ્સજાતા સહસા કિઞ્ચિદેવ હત્થગતં દદન્તિ વા વન્દન્તિ વા, તદા તેસં તતિયં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન ‘‘દેથ, વન્દથા’’તિ ઞાતીહિ ઉસ્સાહિતા એવં પટિપજ્જન્તિ, તદા ચતુત્થં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકાદીનં અસમ્પત્તિં, અઞ્ઞેસં વા સોમનસ્સહેતૂનં અભાવં આગમ્મ ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ, તદા સેસાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ. અટ્ઠપીતિ પિ-સદ્દેન દસપુઞ્ઞકિરિયાદિવસેન અનેકવિધતં સમ્પિણ્ડેતિ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘કમેન પુઞ્ઞવત્થૂહિ, ગોચરાધિપતીહિ ચ;

કમ્મહીનાદિતો ચેવ, ગણેય્ય નયકોવિદો’’તિ.

ઇમાનિ હિ અટ્ઠ ચિત્તાનિ દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન પવત્તનતો પચ્ચેકં દસ દસાતિ કત્વા અસીતિ ચિત્તાનિ હોન્તિ, તાનિ ચ છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તનતો પચ્ચેકં છગ્ગુણિતાનિ સાસીતિકાનિ ચત્તારિ સતાનિ હોન્તિ, અધિપતિભેદેન પન ઞાણવિપ્પયુત્તાનં ચત્તાલીસાધિકદ્વિસતપરિમાણાનં વીમંસાધિપતિસમ્પયોગાભાવતો તાનિ તિણ્ણં અધિપતીનં વસેન તિગુણિતાનિ વીસાધિકાનિ સત્તસતાનિ, તથા ઞાણસમ્પયુત્તાનિ ચ ચતુન્નં અધિપતીનં વસેન ચતુગ્ગુણિતાનિ સસટ્ઠિકાનિ નવ સતાનીતિ એવં અધિપતિવસેન સહસ્સં સાસીતિકાનિ ચ છ સતાનિ હોન્તિ, તાનિ કાયવચીમનોકમ્મસઙ્ખાતકમ્મત્તિકવસેન તિગુણિતાનિ ચત્તાલીસાધિકાનિ પઞ્ચ સહસ્સાનિ હોન્તિ, તાનિ ચ હીનમજ્ઝિમપણીતભેદતો તિગુણિતાનિ વીસસતાધિકપન્નરસસહસ્સાનિ હોન્તિ. યં પન વુત્તં આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેન –

‘‘સત્તરસ સહસ્સાનિ, દ્વે સતાનિ અસીતિ ચ;

કામાવચરપુઞ્ઞાનિ, ભવન્તીતિ વિનિદ્દિસે’’તિ.

તં અધિપતિવસેન ગણનપરિહાનિં અનાદિયિત્વા સોતપતિતવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, કાલદેસાદિભેદેન પન નેસં ભેદો અપ્પમેય્યોવ.

કુચ્છિતે (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧) પાપધમ્મે સલયન્તિ કમ્પેન્તિ વિદ્ધંસેન્તિ અપગમેન્તીતિ વા કુસલાનિ. અથ વા કુચ્છિતાકારેન સન્તાને સયનતો પવત્તનતો કુસસઙ્ખાતે પાપધમ્મે લુનન્તિ છિન્દન્તીતિ કુસલાનિ. અથ વા કુચ્છિતે પાપધમ્મે સાનતો તનુકરણતો ઓસાનકરણતો વા કુસસઙ્ખાતેન ઞાણેન, સદ્ધાદિધમ્મજાતેન વા લાતબ્બાનિ સહજાતઉપનિસ્સયભાવેન યથારહં પવત્તેતબ્બાનીતિ કુસલાનિ, તાનેવ યથાવુત્તત્થેન કામાવચરાનિ કુસલચિત્તાનિ ચાતિ કામાવચરકુસલચિત્તાનિ.

૧૬. યથા પનેતાનિ પુઞ્ઞકિરિયવસેન, કમ્મદ્વારવસેન, કમ્મવસેન, અધિપતિવસેન ચ પવત્તન્તિ, નેવં વિપાકાનિ દાનાદિવસેન અપ્પવત્તનતો, વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપનાભાવતો, અવિપાકસભાવતો, છન્દાદીનિ પુરક્ખત્વા અપ્પવત્તિતો ચ, તસ્મા તંવસેન પરિહાપેત્વા યથારહં ગણનભેદો યોજેતબ્બો. ઇમાનિપિ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણવસેન યથાક્કમં સોમનસ્સુપેક્ખાસહિતાનિ. પટિસન્ધાદિવસપ્પવત્તિયં કમ્મસ્સ બલવાબલવભાવતો, તદારમ્મણપ્પવત્તિયં યેભુય્યેન જવનાનુરૂપતો, કદાચિ તત્થાપિ કમ્માનુરૂપતો ચ ઞાણસમ્પયુત્તાનિ, ઞાણવિપ્પયુત્તાનિ ચ હોન્તિ. યથાપયોગં વિના સપ્પયોગઞ્ચ યથાઉપટ્ઠિતેહિ કમ્માદિપચ્ચયેહિ ઉતુભોજનાદિસપ્પાયાસપ્પાયવસેન અસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકાનિ.

૧૭. કિરિયચિત્તાનમ્પિ કુસલે વુત્તનયેન યથારહં સોમનસ્સસહગતાદિતા વેદિતબ્બા.

૧૮. સહેતુકકામાવચરકુસલવિપાકકિરિયચિત્તાનીતિ એત્થ સહેતુકગ્ગહણં વિપાકકિરિયાપેક્ખં વિસેસનં કુસલસ્સ એકન્તસહેતુકત્તા. હોતિ હિ યથાલાભયોજના, ‘‘સક્ખરકથલમ્પિ મચ્છગુમ્બમ્પિ ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પી’’ત્યાદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૪૯) વિય સક્ખરકથલસ્સ ચરણાયોગતો મચ્છગુમ્બાપેક્ખાય ચરણકિરિયા યોજીયતીતિ.

૧૯. સહેતુકામાવચરપુઞ્ઞપાકકિરિયા વેદનાઞાણસઙ્ખારભેદેન પચ્ચેકં વેદનાભેદતો દુવિધત્તા, ઞાણભેદતો ચતુબ્બિધત્તા, સઙ્ખારભેદતો અટ્ઠવિધત્તા ચ સમ્પિણ્ડેત્વા ચતુવીસતિ મતાતિ યોજના. નનુ ચ વેદનાભેદો તાવ યુત્તો તાસં ભિન્નસભાવત્તા. ઞાણસઙ્ખારભેદો પન કથન્તિ? ઞાણસઙ્ખારાનં ભાવાભાવકતોપિ ભેદો ઞાણસઙ્ખારકતોવ યથા વસ્સકતો સુભિક્ખો દુબ્ભિક્ખોતિ, તસ્મા ઞાણસઙ્ખારકતો ભેદો ઞાણસઙ્ખારભેદોતિ ન એત્થ કોચિ વિરોધોતિ.

૨૦. ઇદાનિ સબ્બાનિપિ કામાવચરચિત્તાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેતું ‘‘કામે તેવીસા’’ત્યાદિ વુત્તં. કામે ભવે સત્ત અકુસલવિપાકાનિ, સહેતુકાહેતુકાનિ સોળસ કુસલવિપાકાનીતિ એવં તેવીસતિ વિપાકાનિ દ્વાદસ અકુસલાનિ, અટ્ઠ કુસલાનીતિ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનિ વીસતિ અહેતુકા તિસ્સો સહેતુકા અટ્ઠાતિ એકાદસ કિરિયા ચાતિ સબ્બથાપિ કુસલાકુસલવિપાકકિરિયાનં અન્તોગધભેદેન ચતુપઞ્ઞાસેવ કાલદેસસન્તાનાદિભેદેન અનેકવિધભાવેપીત્યત્થો.

કામાવચરસોભનચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપાવચરચિત્તવણ્ણના

૨૧. ઇદાનિ તદનન્તરુદ્દિટ્ઠસ્સ રૂપાવચરસ્સ નિદ્દેસક્કમો અનુપ્પત્તોતિ તસ્સ ઝાનઙ્ગયોગભેદેન પઞ્ચધા વિભાગં દસ્સેતું ‘‘વિતક્ક…પે… સહિત’’ન્ત્યાદિમાહ. વિતક્કો ચ વિચારો ચ પીતિ ચ સુખઞ્ચ એકગ્ગતા ચાતિ ઇમેહિ સહિતં વિતક્કવિચારપીતિસુખેકગ્ગતાસહિતં. તત્થ આરમ્મણં વિતક્કેતિ સમ્પયુત્તધમ્મે અભિનિરોપેતીતિ વિતક્કો, સો સહજાતાનં આરમ્મણાભિનિરોપનલક્ખણો, યથા હિ કોચિ ગામવાસી પુરિસો રાજવલ્લભં સમ્બન્ધિનં મિત્તં વા નિસ્સાય રાજગેહં અનુપવિસતિ, એવં વિતક્કં નિસ્સાય ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ. યદિ એવં કથં અવિતક્કં ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતીતિ? તમ્પિ વિતક્કબલેનેવ અભિનિરોહતિ. યથા હિ સો પુરિસો પરિચયેન તેન વિનાપિ નિરાસઙ્કો રાજગેહં પવિસતિ, એવં પરિચયેન વિતક્કેન વિનાપિ અવિતક્કં ચિત્તં આરમ્મણં અભિનિરોહતિ. પરિચયોતિ ચેત્થ સવિતક્કચિત્તસ્સ સન્તાને અભિણ્હપ્પવત્તિવસેન નિબ્બત્તા ચિત્તભાવના. અપિ ચેત્થ પઞ્ચવિઞ્ઞાણં અવિતક્કમ્પિ વત્થારમ્મણસઙ્ઘટ્ટનબલેન, દુતિયજ્ઝાનાદીનિ ચ હેટ્ઠિમભાવનાબલેન અભિરોહન્તિ.

આરમ્મણે તેન ચિત્તં વિચરતીતિ વિચારો. સો આરણનુમજ્જનલક્ખણો. તથા હેસ ‘‘અનુસન્ધાનતા’’તિ (ધ. સ. ૮) નિદ્દિટ્ઠો. એત્થ ચ વિચારતો ઓળારિકટ્ઠેન, તસ્સેવ પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન ચ પઠમઘણ્ટાભિઘાતો વિય ચેતસો પઠમાભિનિપાતો વિતક્કો, અનુરવો વિય અનુસઞ્ચરણં વિચારો. વિપ્ફારવાચેત્થ વિતક્કો ચિત્તસ્સ પરિપ્ફન્દનભૂતો, આકાસે ઉપ્પતિતુકામસ્સ સકુણસ્સ પક્ખવિક્ખેપો વિય, પદુમાભિમુખપાતો વિય ચ ગન્ધાનુબન્ધચેતસા ભમરસ્સ, સન્તવુત્તિ વિચારો ચિત્તસ્સ નાતિપરિપ્ફન્દનભૂતો, આકાસે ઉપ્પતિતસ્સ સકુણસ્સ પક્ખપ્પસારણં વિય, પદુમસ્સ ઉપરિભાગે પરિબ્ભમનં વિય ચ પદુમાભિમુખપતિતસ્સ ભમરસ્સ.

પિનયતિ કાયચિત્તં તપ્પેતિ, વડ્ઢેતીતિ વા પીતિ, સા સમ્પિયાયનલક્ખણા, આરમ્મણં કલ્લતો ગહણલક્ખણાતિ વુત્તં હોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે સુખયતીતિ સુખં, તં ઇટ્ઠાનુભવનલક્ખણં સુભોજનરસસ્સાદકો રાજા વિય. તત્થ આરમ્મણપ્પટિલાભે પીતિયા વિસેસો પાકટો કન્તારખિન્નસ્સ વનન્તોદકદસ્સને વિય, યથાલદ્ધસ્સ અનુભવને સુખસ્સ વિસેસો પાકટો યથાદિટ્ઠઉદકસ્સ પાનાદીસુ વિયાતિ. નાનારમ્મણવિક્ખેપાભાવેન એકં આરમ્મણં અગ્ગં ઇમસ્સાતિ એકગ્ગં, ચિત્તં, તસ્સ ભાવો એકગ્ગતા, સમાધિ. સો અવિક્ખેપલક્ખણો. તસ્સ હિ વસેન સસમ્પયુત્તં ચિત્તં અવિક્ખિત્તં હોતિ.

પઠમઞ્ચ દેસનાક્કમતો ચેવ ઉપ્પત્તિક્કમતો ચ આદિભૂતત્તા તં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનતો, પચ્ચનીકઝાપનતો ચાતિ પઠમજ્ઝાનં, વિતક્કાદિપઞ્ચકં. ઝાનઙ્ગસમુદાયે યેવ હિ ઝાનવોહારો નેમિઆદિઅઙ્ગસમુદાયે રથવોહારો વિય, તથા હિ વુત્તં વિભઙ્ગે ‘‘ઝાનન્તિ વિતક્કો વિચારો પીતિ સુખં ચિત્તસ્સેકગ્ગતા’’તિ (વિભ. ૫૬૯). પઠમજ્ઝાનેન સમ્પયુત્તં કુસલચિત્તં પઠમજ્ઝાનકુસલચિત્તં.

કસ્મા પન અઞ્ઞેસુ ફસ્સાદીસુ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ ઇમેયેવ પઞ્ચ ઝાનઙ્ગવસેન વુત્તાતિ? વુચ્ચતે – ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચવન્તતાય, કામચ્છન્દાદીનં ઉજુપટિપક્ખભાવતો ચ. વિતક્કો હિ આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેતિ. વિચારો અનુપ્પબન્ધેતિ, પીતિ ચસ્સ પીનનં, સુખઞ્ચ ઉપબ્રૂહનં કરોતિ, અથ નં સસમ્પયુત્તધમ્મં એતેહિ અભિનિરોપનાનુપ્પબન્ધનપીનનઉપબ્રૂહનેહિ અનુગ્ગહિતા એકગ્ગતા સમાધાનકિચ્ચેન અત્તાનં અનુવત્તાપેન્તી એકત્તારમ્મણે સમં, સમ્મા ચ આધિયતિ. ઇન્દ્રિયસમતાવસેન સમં પટિપક્ખધમ્માનં દૂરીભાવેન લીનુદ્ધચ્ચાભાવેન સમ્મા ચ ઠપેતીતિ એવમેતે સમેવ ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચં આવેણિકં. કામચ્છન્દાદિપટિપક્ખભાવે પન સમાધિ કામચ્છન્દસ્સ પટિપક્ખો રાગપ્પણિધિયા ઉજુપચ્ચનીકભાવતો. કામચ્છન્દવસેન હિ નાનારમ્મણેહિ પલોભિતસ્સ પરિબ્ભમન્તસ્સ ચિત્તસ્સ સમાધાનં એકગ્ગતાય હોતિ. પીતિ બ્યાપાદસ્સ પામોજ્જસભાવત્તા. વિતક્કો થિનમિદ્ધસ્સ યોનિસો સઙ્કપ્પનવસેન સવિપ્ફારપ્પવત્તિતો સુખં અવૂપસમાનુતાપસભાવસ્સ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ વૂપસન્તસીતલસભાવત્તા. વિચારો વિચિકિચ્છાય આરમ્મણે અનુમજ્જનવસેન પઞ્ઞાપતિરૂપસભાવત્તા. એવં ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચવન્તતાય, કામચ્છન્દાદીનં ઉજુપટિપક્ખભાવતો ચ ઇમેયેવ પઞ્ચ ઝાનઙ્ગભાવેન વવત્થિતાતિ. યથાહુ –

‘‘ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચત્તા, કામાદિપટિપક્ખતો;

સન્તેસુપિ ચ અઞ્ઞેસુ, પઞ્ચેવ ઝાનસઞ્ઞિતા’’તિ.

ઉપેક્ખા પનેત્ત સન્તવુત્તિસભાવત્તા સુખેવ અન્તોગધાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહુ –

‘‘ઉપેક્ખા સન્તવુત્તિત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ. (વિભ. અટ્ઠ. ૨૩૨; વિસુદ્ધિ. ૨.૬૪૪);

પહાનઙ્ગાદિવસેન પનસ્સ વિસેસો ઉપરિ આવિ ભવિસ્સતિ, તથા અરૂપાવચરલોકુત્તરેસુપિ લબ્ભમાનકવિસેસો. અથેત્થ કામાવચરકુસલેસુ વિય સઙ્ખારભેદો કસ્મા ન ગહિતો. ઇદમ્પિ હિ કેવલં સમથાનુયોગવસેન પટિલદ્ધં સસઙ્ખારિકં, મગ્ગાધિગમવસેન પટિલદ્ધં અસઙ્ખારિકન્તિ સક્કા વત્તુન્તિ? નયિદમેવં મગ્ગાધિગમવસેનસત્તિતો પટિલદ્ધસ્સાપિ અપરભાગે પરિકમ્મવસેનેવ ઉપ્પજ્જનતો, તસ્મા સબ્બસ્સપિ ઝાનસ્સ પરિકમ્મસઙ્ખાતપુબ્બાભિસઙ્ખારેન વિના કેવલં અધિકારવસેન અનુપ્પજ્જનતો ‘‘અસઙ્ખારિક’’ન્તિપિ, અધિકારેન ચ વિના કેવલં પરિકમ્માભિસઙ્ખારેનેવ અનુપ્પજ્જનતો ‘‘સસઙ્ખારિક’’ન્તિપિ ન સક્કા વત્તુન્તિ. અથ વા પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેનેવ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ ન કદાચિ અસઙ્ખારિકભાવો સમ્ભવતીતિ ‘‘અસઙ્ખારિક’’ન્તિ ચ બ્યભિચારાભાવતો ‘‘સસઙ્ખારિક’’ન્તિ ચ ન વુત્તન્તિ.

પિ-સદ્દેન ચેત્થ ચતુક્કપઞ્ચકનયવસેન સુદ્ધિકનવકો, તઞ્ચ દુક્ખપ્પટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞાદુક્ખપ્પટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞાસુખપ્પટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞાસુખપ્પટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞાવસેન પટિપદાચતુક્કેન યોજેત્વા દેસિતત્તા ચત્તારો નવકા, પરિત્તં પરિત્તારમ્મણં, પરિત્તં અપ્પમાણારમ્મણં, અપ્પમાણં પરિત્તારમ્મણં, અપ્પમાણં અપ્પમાણારમ્મણન્તિ આરમ્મણચતુક્કેન યોજિતત્તા ચત્તારો નવકા, ‘‘દુક્ખપ્પટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં પરિત્તં પરિત્તારમ્મણં, દુક્ખપ્પટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં પરિત્તં અપ્પમાણારમ્મણ’’ન્ત્યાદિના આરમ્મણપ્પટિપદામિસ્સકનયવસેન સોળસ નવકાતિ પઞ્ચવીસતિ નવકાતિ એવમાદિભેદં સઙ્ગણ્હાતિ.

૨૨. ઝાનવિસેસેન નિબ્બત્તિતવિપાકો એકન્તતો તંતંઝાનસદિસોવાતિ વિપાકં ઝાનસદિસમેવ વિભત્તં. ઇમમેવ હિ અત્થં દીપેતું ભગવતા વિપાકનિદ્દેસેપિ કુસલં ઉદ્દિસિત્વાવ તદનન્તરં મહગ્ગતલોકુત્તરવિપાકા વિભત્તા.

૨૫. રૂપાવચરમાનસં ઝાનભેદેન પઞ્ચહિ ચતૂહિ તીહિ દ્વીહિ પુન દ્વીહિ ઝાનઙ્ગેહિ સમ્પયોગભેદેન પઞ્ચધા પઞ્ચઙ્ગિકં ચતુરઙ્ગિકં તિવઙ્ગિકં દુવઙ્ગિકં પુન દુવઙ્ગિકન્તિ પઞ્ચવિધં હોતિ અવિસેસેન, પુન તં પુઞ્ઞપાકકિરિયાનં પચ્ચેકં પઞ્ચન્નં પઞ્ચન્નં ભેદા પઞ્ચદસધા ભવેત્યત્થો.

રૂપાવચરચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અરૂપાવચરચિત્તવણ્ણના

૨૬. ઇદાનિ અરૂપાવચરં આરમ્મણભેદેન ચતુધા વિભજિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતના’’તિઆદિ. તત્થ ઉપ્પાદાદિઅન્તરહિતતાય નાસ્સ અન્તોતિ અનન્તં, આકાસઞ્ચ તં અનન્તઞ્ચાતિ આકાસાનન્તં, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસો. ‘‘અનન્તાકાસ’’ન્તિ ચ વત્તબ્બે ‘‘અગ્યાહિતો’’ત્યાદીસુ વિય વિસેસનસ્સ પરનિપાતવસેન ‘‘આકાસાનન્ત’’ન્તિ વુત્તં. આકાસાનન્તમેવ આકાસાનઞ્ચં સકત્થે ભાવપચ્ચયવસેન. આકાસાનઞ્ચમેવ આયતનં સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન દેવાનં દેવાયતનં વિયાતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં. તસ્મિં અપ્પનાપ્પત્તં પઠમારુપ્પજ્ઝાનમ્પિ ઇધ ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતન’’ન્તિ વુત્તં યથા પથવીકસિણારમ્મણં ઝાનં ‘‘પથવીકસિણ’’ન્તિ. અથ વા આકાસાનઞ્ચં આયતનં અસ્સાતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં, ઝાનં, તેન સમ્પયુત્તં કુસલચિત્તં આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલચિત્તં.

વિઞ્ઞાણમેવ અનન્તં વિઞ્ઞાણાનન્તં, પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં. તઞ્હિ ઉપ્પાદાદિઅન્તવન્તમ્પિ અનન્તાકાસે પવત્તનતો અત્તાનં આરબ્ભ પવત્તાય ભાવનાય ઉપ્પાદાદિઅન્તં અગ્ગહેત્વા અનન્તતો ફરણવસેન પવત્તનતો ચ ‘‘અનન્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાણાનન્તમેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચં આકારસ્સ રસ્સત્તં, ન-કારસ્સ લોપઞ્ચ કત્વા. દુતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણેન વા અઞ્ચિતબ્બં પાપુણિતબ્બન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચં, તદેવ આયતનં દુતિયારુપ્પસ્સ અધિટ્ઠાનત્તાતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. સેસં પુરિમસમં.

નાસ્સ પઠમારુપ્પસ્સ કિઞ્ચનં અપ્પમત્તકં અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ અવસિટ્ઠં અત્થીતિ અકિઞ્ચનં, તસ્સ ભાવો આકિઞ્ચઞ્ઞં, પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવો. તદેવ આયતનન્ત્યાદિ પુરિમસદિસં.

ઓળારિકાય સઞ્ઞાય અભાવતો, સુખુમાય ચ સઞ્ઞાય અત્થિતાય નેવસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ સઞ્ઞા અત્થિ, નાપિ અસઞ્ઞં અવિજ્જમાનસઞ્ઞન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞં, ચતુત્થારુપ્પજ્ઝાનં. દીઘં કત્વા પન ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તં. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞમેવ આયતનં મનાયતનધમ્માયતનપરિયાપન્નત્તાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં. અથ વા સઞ્ઞાવ વિપસ્સનાય ગોચરભાવં ગન્ત્વા નિબ્બેદજનનસઙ્ખાતસ્સ પટુસઞ્ઞાકિચ્ચસ્સ અભાવતો નેવસઞ્ઞા ચ ઉણ્હોદકે તેજોધાતુ વિય સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન વિજ્જમાનત્તા ન અસઞ્ઞાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા, સા એવ આયતનં ઇમસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ નિસ્સયાદિભાવતોતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં. સઞ્ઞાવસેન ચેત્થ ઝાનૂપલક્ખણં નિદસ્સનમત્તં. વેદનાદયોપિ હિ તસ્મિં ઝાને નેવવેદનાનાવેદનાદિકાયેવાતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનેન સમ્પયુત્તં કુસલચિત્તં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલચિત્તં. પિ-સદ્દેન ચેત્થ આરમ્મણપ્પટિપદામિસ્સકનયવસેન સોળસક્ખત્તુકદેસનં (ધ. સ. ૨૬૫-૨૬૮), અઞ્ઞમ્પિ ચ પાળિયં આગતનયભેદં સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૦. આરમ્મણાનં અતિક્કમિતબ્બાનં, કસિણાકાસવિઞ્ઞાણતદભાવસઙ્ખાતાનં આલમ્બિતબ્બાનઞ્ચ આકાસાદિચતુન્નં ગોચરાનં પભેદેન આરુપ્પમાનસં ચતુબ્બિધં હોતિ. તઞ્હિ યથાક્કમં પઞ્ચમજ્ઝાનારમ્મણં કસિણનિમિત્તં અતિક્કમ્મ તદુગ્ઘાટેન લદ્ધં આકાસમાલમ્બિત્વા તમ્પિ અતિક્કમ્મ તત્થ પવત્તં વિઞ્ઞાણમાલમ્બિત્વા તમ્પિ અતિક્કમ્મ તદભાવભૂતં અકિઞ્ચનભાવમાલમ્બિત્વા તમ્પિ અતિક્કમ્મ તત્થ પવત્તં તતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણમાલમ્બિત્વા પવત્તતિ, ન પન રૂપાવચરકુસલં વિય પુરિમપુરિમઅઙ્ગાતિક્કમવસેન પુરિમપુરિમસ્સાપિ આરમ્મણં ગહેત્વા. તેનાહુ આચરિયા –

‘‘આરમ્મણાતિક્કમતો, ચતસ્સોપિ ભવન્તિમા;

અઙ્ગાતિક્કમમેતાસં, ન ઇચ્છન્તિ વિભાવિનો’’તિ; (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૬૮);

અરૂપાવચરચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સોભનચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

લોકુત્તરચિત્તવણ્ણના

૩૧. ઇદાનિ લોકુત્તરકુસલં ચતુમગ્ગયોગતો, ફલઞ્ચ તદનુરૂપપ્પવત્તિયા ચતુધા વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગચિત્ત’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. નિબ્બાનં પતિસવનતો ઉપગમનતો, નિબ્બાનમહાસમુદ્દનિન્નતાય સોતસદિસત્તા વા ‘‘સોતો’’તિ વુચ્ચતિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, તસ્સ આપત્તિ આદિતો પજ્જનં પાપુણનં પઠમસમન્નાગમો સોતાપત્તિ આ-ઉપસગ્ગસ્સ આદિકમ્મનિ પવત્તનતો. નિબ્બાનં મગ્ગેતિ, નિબ્બાનત્થિકેહિ વા મગ્ગીયતિ, કિલેસે મારેન્તો ગચ્છતીતિ વા મગ્ગો, તેન સમ્પયુત્તં ચિત્તં મગ્ગચિત્તં, સોતાપત્તિયા લદ્ધં મગ્ગચિત્તં સોતાપત્તિમગ્ગચિત્તં. અથ વા અરિયમગ્ગસોતસ્સ આદિતો પજ્જનં એતસ્સાતિ સોતાપત્તિ, પુગ્ગલો, તસ્સ મગ્ગો સોતાપત્તિમગ્ગો, તેન સમ્પયુત્તં ચિત્તં સોતાપત્તિમગ્ગચિત્તં.

સકિં એકવારં પટિસન્ધિવસેન ઇમં મનુસ્સલોકં આગચ્છતીતિ સકદાગામી, ઇધ પત્વા ઇધ પરિનિબ્બાયી, તત્થ પત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયી, ઇધ પત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયી, તત્થ પત્વા ઇધ પરિનિબ્બાયી, ઇધ પત્વા તત્થ નિબ્બત્તિત્વા ઇધ પરિનિબ્બાયીતિ પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ પઞ્ચમકો ઇધાધિપ્પેતો. સો હિ ઇતો ગન્ત્વા પુન સકિં ઇધ આગચ્છતીતિ. તસ્સ મગ્ગો સકદાગામિમગ્ગો. કિઞ્ચાપિ મગ્ગસમઙ્ગિનો તથાગમનાસમ્ભવતો ફલટ્ઠોયેવ સકદાગામી નામ, તસ્સ પન કારણભૂતો પુરિમુપ્પન્નો મગ્ગો મગ્ગન્તરાવચ્છેદનત્થં ફલટ્ઠેન વિસેસેત્વા વુચ્ચતિ ‘‘સકદાગામિમગ્ગો’’તિ. એવં અનાગામિમગ્ગોતિ. સકદાગામિમગ્ગેન સમ્પયુત્તં ચિત્તં સકદાગામિમગ્ગચિત્તં.

પટિસન્ધિવસેન ઇમં કામધાતું ન આગચ્છતીતિ અનાગામી, તસ્સ મગ્ગો અનાગામિમગ્ગો, તેન સમ્પયુત્તં ચિત્તં અનાગામિમગ્ગચિત્તં. અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવેન પૂજાવિસેસં અરહતીતિ અરહા, અથ વા કિલેસસઙ્ખાતા અરયો, સંસારચક્કસ્સ વા અરા કિલેસા હતા અનેનાતિ અરહા, પાપકરણે રહાભાવતો વા અરહા, અટ્ઠમકો અરિયપુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો અરહત્તં, ચતુત્થફલસ્સેતં અધિવચનં, તસ્સ આગમનભૂતો મગ્ગો અરહત્તમગ્ગો, તેન સમ્પયુત્તં ચિત્તં અરહત્તમગ્ગચિત્તં.

પિ-સદ્દેન એકેકસ્સ મગ્ગસ્સ નયસહસ્સવસેન ચતુન્નં ચતુસહસ્સભેદં સચ્ચવિભઙ્ગે (વિભ. ૨૦૬; વિભ. અટ્ઠ. ૨૦૬-૨૧૪) આગતં સટ્ઠિસહસ્સભેદં નયં હેટ્ઠા વુત્તનયેન અનેકવિધત્તમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થાયં નયસહસ્સમત્તપરિદીપના, કથં? સોતાપત્તિમગ્ગો તાવ ઝાનનામેન પટિપદાભેદં અનામસિત્વા કેવલં સુઞ્ઞતો અપ્પણિહિતોતિ દ્વિધા વિભત્તો, પુન પટિપદાચતુક્કેન યોજેત્વા પચ્ચેકં ચતુધા વિભત્તોતિ એવં ઝાનનામેન દસધા વિભત્તો. તથા મગ્ગસતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગસચ્ચસમથધમ્મખન્ધઆયતનધાતુઆહારફસ્સવેદનાસઞ્ઞાચેતનાચિત્તનામેહિપિ પચ્ચેકં દસદસાકારેહિ વિભત્તો તથા તથા બુજ્ઝનકાનં પુગ્ગલાનં વસેન. તસ્મા ઝાનવસેન દસમગ્ગાદીનં એકૂનવીસતિયા વસેન દસ દસાતિ વીસતિયા ઠાનેસુ દ્વે નયસતાનિ હોન્તિ. પુન તાનિ ચતૂહિ અધિપતીહિ યોજેત્વા પચ્ચેકં ચતુધા વિભત્તાનીતિ એવં અધિપતીહિ અમિસ્સેત્વા દ્વે સતાનિ, મિસ્સેત્વા અટ્ઠ સતાનીતિ સોતાપત્તિમગ્ગે નયસહસ્સં હોતિ, તથા સકદાગામિમગ્ગાદીસુપિ.

૩૨. સોતાપત્તિયા લદ્ધં, સોતાપત્તિસ્સ વા ફલચિત્તં વિપાકભૂતં ચિત્તં સોતાપત્તિફલચિત્તં. અરહત્તઞ્ચ તં ફલચિત્તઞ્ચાતિ અરહત્તફલચિત્તં.

૩૪. ચતુમગ્ગપ્પભેદેનાતિ ઇન્દ્રિયાનં અપાટવપાટવતરતમભેદેન ભિન્નસામત્થિયતાય સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસાનં નિરવસેસપ્પહાનં કામરાગબ્યાપાદાનં તનુભાવાપાદનં તેસમેવ નિરવસેસપ્પહાનં રૂપારૂપરાગમાનુદ્ધચ્ચાવિજ્જાનં અનવસેસપ્પહાનન્તિ એવં સંયોજનપ્પહાનવસેન ચતુબ્બિધાનં સોતાપત્તિમગ્ગાદીનં અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગાનં સમ્પયોગભેદેન ચતુમગ્ગસઙ્ખાતં લોકુત્તરકુસલં ચતુધા હોતિ, વિપાકં પન તસ્સેવ કુસલસ્સ ફલત્તા તદનુરૂપતો તથા ચતુધાતિ એવં અનુત્તરં અત્તનો ઉત્તરિતરાભાવેન અનુત્તરસઙ્ખાતં લોકુત્તરં ચિત્તં અટ્ઠધા મતન્તિ યોજના.

કિરિયાનુત્તરસ્સ પન અસમ્ભવતો દ્વાદસવિધતા ન વુત્તા. કસ્મા પન તસ્સ અસમ્ભવોતિ? મગ્ગસ્સ એકચિત્તક્ખણિકત્તા. યદિ હિ મગ્ગચિત્તં પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જેય્ય, તદુપ્પત્તિયા કિરિયભાવો સક્કા વત્તું. તં પન કિલેસસમુચ્છેદકવસેનેવ ઉપલભિતબ્બતો એકવારપ્પવત્તેનેવ ચ તેન અસનિસમ્પાતેન વિય તરુઆદીનં સમૂલવિદ્ધંસનસ્સ તંતંકિલેસાનં અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિયા સાધિતત્તા પુન ઉપ્પજ્જમાનેપિ કાતબ્બાભાવતો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થઞ્ચ ફલસમાપત્તિયા એવ નિબ્બાનારમ્મણવસેન પવત્તનતો ન કદાચિ સેક્ખાનં અસેક્ખાનં વા ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા નત્થિ સબ્બથાપિ લોકુત્તરકિરિયચિત્તન્તિ.

લોકુત્તરચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચિત્તગણનસઙ્ગહવણ્ણના

૩૫. ‘‘દ્વાદસાકુસલાનેવ’’ન્ત્યાદિ યથાવુત્તાનં ચતુભૂમિકચિત્તાનં ગણનસઙ્ગહો.

૩૬. એવં જાતિવસેન સઙ્ગહં દસ્સેત્વા પુન ભૂમિવસેન દસ્સેતું ‘‘ચતુપઞ્ઞાસધા કામે’’ત્યાદિ વુત્તં. કામે ભવે ચિત્તાનિ ચતુપઞ્ઞાસધા ઈરયે, રૂપે ભવે પન્નરસ ઈરયે, આરુપ્પે ભવે દ્વાદસ ઈરયે, અનુત્તરે પન નવવિધે ધમ્મસમુદાયે ચિત્તાનિ અટ્ઠધા ઈરયે, કથેય્યાત્યત્થો. એત્થ ચ કામતણ્હાદિવિસયભાવેન કામભવાદિપરિયાપન્નાનિ ચિત્તાનિ સકસકભૂમિતો અઞ્ઞત્થ પવત્તમાનાનિપિ કામભવાદીસુ ચિત્તાનીતિ વુત્તાનિ, યથા મનુસ્સિત્થિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તોપિ તિરચ્છાનગતો તિરચ્છાનયોનિપરિયાપન્નત્તા તિરચ્છાનેસ્વેવ સઙ્ગય્હતિ. કત્થચિ અપરિયાપન્નાનિ નવવિધલોકુત્તરધમ્મસમૂહેકદેસભૂતાનિ ‘‘રુક્ખે સાખા’’ત્યાદીસુ વિય અનુત્તરે ચિત્તાનીતિ વુત્તાનિ. અથ વા ‘‘કામે, રૂપે’’તિ ચ ઉત્તરપદલોપનિદ્દેસો. અરૂપે ભવાનિ આરુપ્પાનિ. નત્થિ એતેસં ઉત્તરં ચિત્તન્તિ અનુત્તરાનીતિ ઉપયોગબહુવચનવસેન કામે કામાવચરાનિ ચિત્તાનિ ચતુપઞ્ઞાસધા ઈરયે, રૂપે રૂપાવચરાનિ ચિત્તાનિ પન્નરસ ઈરયે, આરુપ્પે આરુપ્પાનિ ચિત્તાનિ દ્વાદસ ઈરયે. અનુત્તરે લોકુત્તરાનિ ચિત્તાનિ અટ્ઠધા ઈરયેતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો.

૩૭. ઇત્થં યથાવુત્તેન જાતિભેદભિન્નચતુભૂમિકચિત્તભેદવસેન એકૂનનવુતિપ્પભેદં કત્વા માનસં ચિત્તં વિચક્ખણા વિસેસેન અત્થચક્ખણસભાવા પણ્ડિતા વિભજન્તિ. અથ વા એકવીસસતં એકુત્તરવીસાધિકં સતં વિભજન્તિ.

ચિત્તગણનસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિત્થારગણનવણ્ણના

૩૮. ઝાનઙ્ગવસેન પઠમજ્ઝાનસદિસત્તા પઠમજ્ઝાનઞ્ચ તં સોતાપત્તિમગ્ગચિત્તઞ્ચેતિ પઠમજ્ઝાનસોતાપત્તિમગ્ગચિત્તં. પાદકજ્ઝાનસમ્મસિતજ્ઝાનપુગ્ગલજ્ઝાસયેસુપિ, હિ અઞ્ઞતરવસેન તંતંઝાનસદિસત્તા વિતક્કાદિઅઙ્ગપાતુભાવેન ચત્તારોપિ મગ્ગા પઠમજ્ઝાનાદિવોહારં લભન્તા પચ્ચેકં પઞ્ચધા વિભજન્તિ. તેનાહ ‘‘ઝાનઙ્ગયોગભેદેના’’ત્યાદિ, તત્થ પઠમજ્ઝાનાદીસુ યં યં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના પવત્તા, તં પાદકજ્ઝાનં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય પદટ્ઠાનભાવતો. યં યં ઝાનં સમ્મસન્તસ્સ સા પવત્તા, તં સમ્મસિતજ્ઝાનં. ‘‘અહો વત મે પઠમજ્ઝાનસદિસો મગ્ગો પઞ્ચઙ્ગિકો, દુતિયજ્ઝાનાદીસુ વા અઞ્ઞતરસદિસો ચતુરઙ્ગાદિભેદો મગ્ગો ભવેય્યા’’તિ એવં યોગાવચરસ્સ ઉપ્પન્નજ્ઝાસયો પુગ્ગલજ્ઝાસયો નામ.

તત્થ યેન પઠમજ્ઝાનાદીસુ અઞ્ઞતરં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય પકિણ્ણકસઙ્ખારે સમ્મસિત્વા મગ્ગો ઉપ્પાદિતો હોતિ, તસ્સ સો મગ્ગો પઠમજ્ઝાનાદીસુ તંતંપાદકજ્ઝાનસદિસો હોતિ. સચે પન વિપસ્સનાપાદકં કિઞ્ચિ ઝાનં નત્થિ, કેવલં પઠમજ્ઝાનાદીસુ અઞ્ઞતરં ઝાનં સમ્મસિત્વા મગ્ગો ઉપ્પાદિતો હોતિ, તસ્સ સો સમ્મસિતજ્ઝાનસદિસો હોતિ. યદા પન યં કિઞ્ચિ ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય અઞ્ઞતરં સમ્મસિત્વા મગ્ગો ઉપ્પાદિતો હોતિ, તદા પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન દ્વીસુ અઞ્ઞતરસદિસો હોતિ. સચે પન પુગ્ગલસ્સ તથાવિધો અજ્ઝાસયો નત્થિ, હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ઉપરૂપરિઝાનધમ્મે સમ્મસિત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગો પાદકજ્ઝાનં અનપેક્ખિત્વા સમ્મસિતજ્ઝાનસદિસો હોતિ. ઉપરૂપરિઝાનતો પન વુટ્ઠાય હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમજ્ઝાનધમ્મે સમ્મસિત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગો સમ્મસિતજ્ઝાનં અનપેક્ખિત્વા પાદકજ્ઝાનસદિસો હોતિ. હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમજ્ઝાનતો હિ ઉપરૂપરિઝાનં બલવતરન્તિ. વેદનાનિયમો પન સબ્બત્થાપિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાનિયમેન હોતિ. તથા સુક્ખવિપસ્સકસ્સ સકલજ્ઝાનઙ્ગનિયમો. તસ્સ હિ પાદકજ્ઝાનાદીનં અભાવેન તેસં વસેન નિયમાભાવતો વિપસ્સનાનિયમેન પઞ્ચઙ્ગિકોવ મગ્ગો હોતીતિ. અપિચ સમાપત્તિલાભિનોપિ ઝાનં પાદકં અકત્વા પકિણ્ણકસઙ્ખારે સમ્મસિત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગોપિ વિપસ્સનાનિયમેનેવ પઞ્ચઙ્ગિકોવ હોતીતિ અયમેત્થ અટ્ઠકથાદિતો ઉદ્ધટો વિનિચ્છયસારો. થેરવાદદસ્સનાદિવસપ્પવત્તો પન પપઞ્ચો અટ્ઠકથાદીસુ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. યથા ચેત્થ, એવં સબ્બત્થાપિ વિત્થારનયો તત્થ તત્થ વુત્તનયેન ગહેતબ્બો. ગન્થભીરુકજનાનુગ્ગહત્થં પનેત્થ સઙ્ખેપકથા અધિપ્પેતા.

૪૨. યથા રૂપાવચરં ચિત્તં પઠમાદિપઞ્ચવિધઝાનભેદેન ગય્હતિ ‘‘પઠમજ્ઝાન’’ન્ત્યાદિના વુચ્ચતિ, તથા અનુત્તરમ્પિ ચિત્તં ‘‘પઠમજ્ઝાનસોતાપત્તિમગ્ગચિત્ત’’ન્ત્યાદિના ગય્હતિ. આરુપ્પઞ્ચાપિ ઉપેક્ખેકગ્ગતાયોગેન અઙ્ગસમતાય પઞ્ચમજ્ઝાને ગય્હતિ, પઞ્ચમજ્ઝાનવોહારં લભતીત્યત્થો. અથ વા રૂપાવચરં ચિત્તં અનુત્તરઞ્ચ પઠમાદિઝાનભેદે ‘‘પઠમજ્ઝાનકુસલચિત્તં, પઠમજ્ઝાનસોતાપત્તિમગ્ગચિત્તન્ત્યાદિના યથા ગય્હતિ, તથા આરુપ્પઞ્ચાપિ પઞ્ચમે ઝાને ગય્હતીતિ યોજના. આચરિયસ્સાપિ હિ અયમેવ યોજના અધિપ્પેતાતિ દિસ્સતિ નામરૂપપરિચ્છેદે ઉજુકમેવ તથા વુત્તત્તા. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘રૂપાવચરચિત્તાનિ, ગય્હન્તાનુત્તરાનિ ચ;

પઠમાદિઝાનભેદે, આરુપ્પઞ્ચાપિ પઞ્ચમે’’તિ. (નામ. પરિ. ૨૪);

તસ્માતિ યસ્મા રૂપાવચરં વિય અનુત્તરમ્પિ પઠમાદિઝાનભેદે ગય્હતિ, આરુપ્પઞ્ચાપિ પઞ્ચમે ગય્હતિ, યસ્મા વા ઝાનઙ્ગયોગભેદેન એકેકં પઞ્ચધા કત્વા અનુત્તરં ચિત્તં ચત્તાલીસવિધન્તિ વુચ્ચતિ, રૂપાવચરલોકુત્તરાનિ વિય ચ પઠમાદિઝાનભેદે, તથા આરુપ્પઞ્ચાપિ પઞ્ચમે ગય્હતિ, તસ્મા પઠમાદિકમેકેકં ઝાનં લોકિયં તિવિધં, લોકુત્તરં અટ્ઠવિધન્તિ એકાદસવિધં. અન્તે તુ ઝાનં તેવીસતિવિધં તિવિધરૂપાવચરદ્વાદસવિધઅરૂપાવચરઅટ્ઠલોકુત્તરવસેનાત્યત્થો.

૪૩. પાદકજ્ઝાનાદિવસેન ગણનવુડ્ઢિ કુસલવિપાકેસ્વેવ સમ્ભવતીતિ તેસમેવ ગણનં એકવીસસતગણનાય અઙ્ગભાવેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘સત્તતિંસા’’ત્યાદિ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

ચિત્તપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ચેતસિકપરિચ્છેદવણ્ણના

સમ્પયોગલક્ખણવણ્ણના

૧. એવં તાવ ચિત્તં ભૂમિજાતિસમ્પયોગસઙ્ખારઝાનારમ્મણમગ્ગભેદેન યથારહં વિભજિત્વા ઇદાનિ ચેતસિકવિભાગસ્સ અનુપ્પત્તત્તા પઠમં તાવ ચતુબ્બિધસમ્પયોગલક્ખણસન્દસ્સનવસેન ચેતસિકલક્ખણં ઠપેત્વા, તદનન્તરં અઞ્ઞસમાનઅકુસલસોભનવસેન તીહિ રાસીહિ ચેતસિકધમ્મે ઉદ્દિસિત્વા, તેસં સોળસહાકારેહિ સમ્પયોગં, તેત્તિંસવિધેન સઙ્ગહઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘એકુપ્પાદનિરોધા ચા’’ત્યાદિ આરદ્ધં. ચિત્તેન સહ એકતો ઉપ્પાદો ચ નિરોધો ચ યેસં તે એકુપ્પાદનિરોધા. એકં આલમ્બણઞ્ચ વત્થુ ચ યેસં તે એકાલમ્બણવત્થુકા. એવં ચતૂહિ લક્ખણેહિ ચેતોયુત્તા ચિત્તેન સમ્પયુત્તા દ્વિપઞ્ઞાસ લક્ખણા ધારણતો ધમ્મા નિયતયોગિનો, અનિયતયોગિનો ચ ચેતસિકા મતા.

તત્થ યદિ એકુપ્પાદમત્તેનેવ ચેતોયુત્તાતિ અધિપ્પેતા, તદા ચિત્તેન સહ ઉપ્પજ્જમાનાનં રૂપધમ્માનમ્પિ ચેતોયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ એકનિરોધગ્ગહણં. એવમ્પિ ચિત્તાનુપરિવત્તિનો વિઞ્ઞત્તિદ્વયસ્સ પસઙ્ગો નસક્કા નિવારેતું, તથા ‘‘એકતો ઉપ્પાદો વા નિરોધો વા એતેસન્તિ એકુપ્પાદનિરોધા’’તિ પરિકપ્પેન્તસ્સ પુરેતરમુપ્પજ્જિત્વા ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે નિરુજ્ઝમાનાનમ્પિ રૂપધમ્માનન્તિ એકાલમ્બણગ્ગહણં. યે એવં તિવિધલક્ખણા, તે નિયમતો એકવત્થુયેવાતિદસ્સનત્થં એકવત્થુકગ્ગહણન્તિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન.

સમ્પયોગલક્ખણવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અઞ્ઞસમાનચેતસિકવણ્ણના

૨. કથન્તિ સરૂપસમ્પયોગાકારાનં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ફુસતીતિ ફસ્સો (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ ધમ્મુદેસવારફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના), સ્વાયં ફુસનલક્ખણો. અયઞ્હિ અરૂપધમ્મોપિ સમાનો આરમ્મણે ફુસનાકારેનેવ પવત્તતિ, સા ચસ્સ ફુસનાકારપ્પવત્તિ અમ્બિલખાદકાદીનં પસ્સન્તસ્સ પરસ્સ ખેળુપ્પાદાદિ વિય દટ્ઠબ્બા. વેદયતિ આરમ્મણરસં અનુભવતીતિ વેદના, સા વેદયિતલક્ખણા. આરમ્મણરસાનુભવનઞ્હિ પત્વા સેસસમ્પયુત્તધમ્મા એકદેસમત્તેનેવ રસં અનુભવન્તિ, એકંસતો પન ઇસ્સરવતાય વેદનાવ અનુભવતિ. તથા હેસા ‘‘સુભોજનરસાનુભવનકરાજા વિયા’’તિ વુત્તા. સુખાદિવસેન પનસ્સા ભેદં સયમેવ વક્ખતિ. નીલાદિભેદં આરમ્મણં સઞ્જાનાતિ સઞ્ઞં કત્વા જાનાતીતિ સઞ્ઞા, સા સઞ્જાનનલક્ખણા. સા હિ ઉપ્પજ્જમાના દારુઆદીસુ વડ્ઢકિઆદીનં સઞ્ઞાણકરણં વિય પચ્છા સઞ્જાનનસ્સ કારણભૂતં આકારં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતિ. નિમિત્તકારિકાય તાવેતં યુજ્જતિ, નિમિત્તેન સઞ્જાનન્તિયા પન કથન્તિ? સાપિ પુન અપરાય સઞ્ઞાય સઞ્જાનનસ્સ નિમિત્તં આકારં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ ન એત્થ કોચિ અસમ્ભવો.