મનોદ્વારવીથિ

પરિત્તજવનવારવણ્ણના

૧૭. મનોદ્વારિકચિત્તાનં અતીતાનાગતમ્પિ આરમ્મણં હોતીતિ તેસં અતિમહન્તાદિવસેન વિસયવવત્થાનં કાતું ન સક્કાતિ વિભૂતાવિભૂતવસેનેવેતં નિયમેતું ‘‘યદિ વિભૂતમારમ્મણ’’ન્ત્યાદિ વુત્તં.

૧૯. એત્થાતિ મનોદ્વારે. એકચત્તાલીસ પઞ્ચદ્વારાવેણિકાનં દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણમનોધાતુત્તયવસેન તેરસચિત્તાનં તત્થ અપ્પવત્તનતો.

પરિત્તજવનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અપ્પનાજવનવારવણ્ણના

૨૦. વિભૂતાવિભૂતભેદો નત્થિ આરમ્મણસ્સ વિભૂતકાલેયેવ અપ્પનાસમ્ભવતો.

૨૧. તત્થ હિ છબ્બીસતિમહગ્ગતલોકુત્તરજવનેસુ યં કિઞ્ચિ જવનં અપ્પનાવીથિમોતરતીતિ સમ્બન્ધો. પરિકમ્મોપચારાનુલોમગોત્રભુનામેન યથાક્કમં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્દેતિ યોજના. પઠમચિત્તઞ્હિ અપ્પનાય પરિકમ્મત્તા પટિસઙ્ખારકભૂતત્તા પરિકમ્મં. દુતિયં સમીપચારિત્તા ઉપચારં. નાચ્ચાસન્નોપિ હિ નાતિદૂરપ્પવત્તિ સમીપચારી નામ હોતિ, અપ્પનં ઉપેચ્ચ ચરતીતિ વા ઉપચારં. તતિયં પુબ્બભાગે પરિકમ્માનં, ઉપરિઅપ્પનાય ચ અનુકૂલત્તા અનુલોમં. ચતુત્થં પરિત્તગોત્તસ્સ, પુથુજ્જનગોત્તસ્સ ચ અભિભવનતો, મહગ્ગતગોત્તસ્સ, લોકુત્તરગોત્તસ્સ ચ ભાવનતો વડ્ઢનતો ગોત્રભુ, ઇમાનિ ચત્તારિ નામાનિ ચતુક્ખત્તું પવત્તિયં અનવસેસતો લબ્ભન્તિ, તિક્ખત્તું પવત્તિયં પન ઉપચારાનુલોમગોત્રભુનામેનેવ લબ્ભન્તિ. અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૦૪) પન પુરિમાનં તિણ્ણં, દ્વિન્નં વા અવિસેસેનપિ પરિકમ્માદિનામં વુત્તં, ચતુક્ખત્તું, તિક્ખત્તુમેવ વા પઞ્ચમં, ચતુત્થં વા ઉપ્પજ્જિતબ્બઅપ્પનાનુરૂપતોતિ અધિપ્પાયો. પરિકમ્માદિનામાનં અનવસેસતો લબ્ભમાનવારદસ્સનત્થં ‘‘ચતુક્ખત્તુ’’ન્તિ આદિતો વુત્તં, ગણનપટિપાટિવસેન પન ‘‘પઞ્ચમં વા’’તિ ઓસાને વુત્તં.

યથારહન્તિ ખિપ્પાભિઞ્ઞદન્ધાભિઞ્ઞાનુરૂપં. ખિપ્પાભિઞ્ઞસ્સ હિ તિક્ખત્તું પવત્તકામાવચરજવનાનન્તરં ચતુત્થં અપ્પનાચિત્તમુપ્પજ્જતિ. દન્ધાભિઞ્ઞસ્સ ચતુક્ખત્તું પવત્તજવનાનન્તરં પઞ્ચમં અપ્પના ઉપ્પજ્જતિ, યસ્મા પન અલદ્ધાસેવનં અનુલોમં ગોત્રભું ઉપ્પાદેતું ન સક્કોતિ, લદ્ધાસેવનમ્પિ ચ છટ્ઠં સત્તમં ભવઙ્ગસ્સ આસન્નભાવેન પપાતાસન્નપુરિસો વિય અપ્પનાવસેન પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, તસ્મા ચતુત્થતો ઓરં, પઞ્ચમતો પરં વા અપ્પના ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. યથાભિનીહારવસેનાતિ રૂપારૂપલોકુત્તરમગ્ગફલાનુરૂપસમથવિપસ્સનાભાવનાચિત્તાભિનીહરણાનુરૂપતો, અપ્પનાય વીથિ અપ્પનાવીથિ. ‘‘તતો પરં ભવઙ્ગપાતોવ હોતી’’તિ એત્તકેયેવ વુત્તે ચતુત્થં, પઞ્ચમં વા ઓતિણ્ણઅપ્પનાતો પરં ભવઙ્ગપાતોવ હોતિ, ન મગ્ગાનન્તરં ફલચિત્તં, સમાપત્તિવીથિયઞ્ચ ઝાનફલચિત્તાનિ પુનપ્પુનન્તિ ગણ્હેય્યુન્તિ પુન ‘‘અપ્પનાવસાને’’તિ વુત્તં. નિકાયન્તરિયા કિર લોકિયપ્પનાસુ પઠમકપ્પનાતો પરં સત્તમજવનપૂરણત્થં દ્વત્તિક્ખત્તું કામાવચરજવનાનમ્પિ પવત્તિં વણ્ણેન્તીતિ તેસં મતિનિસેધનત્થં ‘‘ભવઙ્ગપાતોવા’’તિ સાવધારણં વુત્તં.

૨૨. તત્થાતિ તેસુ અટ્ઠઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરજવનેસુ, તેસુ ચ છબ્બીસતિમહગ્ગતલોકુત્તરજવનેસુ. તત્થાતિ વા તસ્મિં અપ્પનાવારે. સોમનસ્સસહગતજવનાનન્તરન્તિ સોમનસ્સસહગતાનં ચતુન્નં કુસલકિરિયજવનાનં અનન્તરં. સોમનસ્સસહગતાવાતિ ચતુક્કજ્ઝાનસ્સ, સુક્ખવિપસ્સકાદીનં મગ્ગફલસ્સ ચ વસેન સોમનસ્સસહગતાવ, ન પન ઉપેક્ખાસહગતા ભિન્નવેદનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આસેવનપચ્ચયભાવસ્સ અનુદ્ધટત્તા. પાટિકઙ્ખિતબ્બાતિ પસંસિતબ્બા, ઇચ્છિતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થાપીતિ તસ્મિં એકવેદનજવનવારેપિ. કુસલજવનાનન્તરન્તિ ચતુબ્બિધઞાણસમ્પયુત્તકુસલજવનાનન્તરં કુસલજવનમપ્પેતિ, ન કિરિયજવનં ભિન્નસન્તાને નિબ્બત્તનતો. હેટ્ઠિમઞ્ચ ફલત્તયમપ્પેતિ સમાપત્તિવીથિયન્ત્યધિપ્પાયો.

૨૩. સુખપુઞ્ઞમ્હા સોમનસ્સસહગતતિહેતુકકુસલદ્વયતો પરં અગ્ગફલવિપાકકિરિયવજ્જિતલોકિયલોકુત્તરચતુક્કજ્ઝાનજવનવસેન દ્વત્તિંસ, ઉપેક્ખકા તિહેતુકકુસલદ્વયતો પરં તથેવ પઞ્ચમજ્ઝાનાનિ દ્વાદસ, સુખિતક્રિયતો તિહેતુકદ્વયતો પરં કિરિયજ્ઝાનચતુક્કસ્સ, અગ્ગફલચતુક્કસ્સ ચ વસેન અટ્ઠ, ઉપેક્ખકા તિહેતુકદ્વયતો પરં ઉપેક્ખાસહગતરૂપારૂપકિરિયપઞ્ચકસ્સ, અગ્ગફલસ્સ ચ વસેન છ અપ્પના સમ્ભોન્તિ.

૨૪. એત્થાતિ વીથિસઙ્ગહાધિકારે.

અપ્પનાજવનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મનોદ્વારવીથિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અપ્પનાજવનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તદારમ્મણનિયમવણ્ણના

૨૫. સબ્બત્થાપીતિ પઞ્ચદ્વારમનોદ્વારેપિ.

૨૬. ઇટ્ઠેતિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે. અતિઇટ્ઠારમ્મણઞ્હિ વિસું વક્ખતિ. કુસલવિપાકાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનસન્તીરણતદારમ્મણાનીતિ સમ્બન્ધો. ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે સન્તીરણતદારમ્મણાનિ ઉપેક્ખાસહગતાનેવાતિ આહ ‘‘અતિઇટ્ઠે પન સોમનસ્સસહગતાનેવા’’તિ. વિપાકસ્સ હિ કમ્માનુભાવતો પવત્તમાનસ્સ આદાસે મુખનિમિત્તં વિય નિબ્બિકપ્પતાય પકપ્પેત્વા ગહણાભાવતો યથારમ્મણમેવ વેદનાયોગો હોતિ, કુસલાકુસલાનં પન અપ્પહીનવિપલ્લાસેસુ સન્તાનેસુ પવત્તિયા અતિઇટ્ઠેપિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તઅનિટ્ઠાકારતો, અનિટ્ઠેપિ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તાકારતો ગહણં હોતિ. તથા હિ અસ્સદ્ધાદીનં બુદ્ધાદીસુ અતિઇટ્ઠારમ્મણેસુપિ ઉપેક્ખાજવનં હોતિ, તિત્થિયાદીનઞ્ચ દોમનસ્સજવનં, ગમ્ભીરપકતિકાદીનઞ્ચ પટિક્કૂલારમ્મણે ઉપેક્ખાજવનં, સુનખાદીનઞ્ચ તત્થ સોમનસ્સજવનં, પુરિમપચ્છાભાગપ્પવત્તાનિ પન વિપાકાનિ યથાવત્થુકાનેવ. અપિચ અસુચિદસ્સને સુમનાયમાનાનં સુનખાદીનન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પન અતિઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ પવત્તમાનાનમ્પિ ઉપેક્ખાસહગતભાવે કારણં હેટ્ઠા કથિતમેવ.

૨૭. તત્થાપીતિ તદારમ્મણેસુપિ. સોમનસ્સસહગતકિરિયજવનાવસાનેતિ સહેતુકાહેતુકસુખસહગતકિરિયપઞ્ચકાવસાને. ખીણાસવાનં ચિત્તવિપલ્લાસાભાવેન કિરિયજવનાનિપિ યથારમ્મણમેવ પવત્તન્તીતિ વુત્તં ‘‘સોમનસ્સસહગતકિરિયજવનાવસાને’’ત્યાદિ. કેચિ પન આચરિયા ‘‘પટ્ઠાને (ધ. સ. મૂલટી. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથાવણ્ણના) ‘કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૯૮) કુસલાકુસલાનમેવાનન્તરં તદારમ્મણં વુત્તન્તિ નત્થિ કિરિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણુપ્પાદો’’તિ વદન્તિ. તત્થ વુચ્ચતે – યદિ અબ્યાકતાનન્તરમ્પિ તદારમ્મણં વુચ્ચેય્ય. પરિત્તારમ્મણે વોટ્ઠબ્બનાનન્તરમ્પિ તસ્સ પવત્તિં મઞ્ઞેય્યુન્તિ કિરિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણં ન વુત્તં, ન પન અલબ્ભનતો. લબ્ભમાનસ્સપિ હિ કેનચિ અધિપ્પાયેન કત્થચિ અવચનં દિસ્સતિ, યથા તં ધમ્મસઙ્ગહે લબ્ભમાનમ્પિ હદયવત્થુ દેસનાભેદપરિહારત્થં ન વુત્તન્તિ.

૨૮. દોમનસ્સ…પે… ઉપેક્ખાસહગતાનેવ ભવન્તિ, ન સોમનસ્સસહગતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધસભાવત્તા. તેનેવ હિ પટ્ઠાને દોમનસ્સાનન્તરં સોમનસ્સં, તદનન્તરઞ્ચ દોમનસ્સં અનુદ્ધટં. તથા હિ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’ત્યાદિના (પટ્ઠા. ૧.૨.૪૫) સુખદુક્ખવેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા અત્તનો અત્તનો સમાનવેદનાસમ્પયુત્તાનં અદુક્ખમસુખવેદનાય સમ્પયુત્તકાનઞ્ચ અનન્તરપચ્ચયભાવેન દ્વીસુ દ્વીસુ વારેસુ વુત્તા, અદુક્ખમસુખવેદનાય સમ્પયુત્તકા પન સમાનવેદનાસમ્પયુત્તાનં, ઇતરવેદનાદ્વયસમ્પયુત્તાનઞ્ચ ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયભાવેન તીસુ વારેસૂતિ એવં વેદનાત્તિકે સત્તેવ અનન્તરપચ્ચયવારા વુત્તા. યદિ ચ દોમનસ્સાનન્તરં સોમનસ્સં, સોમનસ્સાનન્તરં વા દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જેય્ય, સુખદુક્ખવેદનાસમ્પયુત્તાનમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અનન્તરપચ્ચયવસેન દ્વે વારે વડ્ઢેત્વા નવ વારા વત્તબ્બા સિયું, ન પનેવં વુત્તા. તસ્મા ન તેસં તદનન્તરં ઉપ્પત્તિ અત્થિ. એત્થ ચ ‘‘સોમનસ્સસહગતકિરિયજવનાવસાને’’ત્યાદિના અયમ્પિ નિયમો અનુઞ્ઞાતો –

‘‘પરિત્તકુસલાદોસ-પાપસાતક્રિયાજવા;

પઞ્ચસ્વેકં તદાલમ્બં, સુખિતેસુ યથારહં.

‘‘પાપાકામસુભા ચેવ, સોપેક્ખા ચ ક્રિયાજવા;

સોપેક્ખેસુ તદાલમ્બં, છસ્વેકમનુરૂપતો’’તિ.

અયઞ્હિ જવનેન તદારમ્મણનિયમો અબ્યભિચારી. ‘‘ઞાણસમ્પયુત્તજવનતો ઞાણસમ્પયુત્તતદારમ્મણ’’ન્ત્યાદિનયપ્પવત્તો પન અનેકન્તિકો. યેભુય્યેન હિ અકુસલજવનેસુ પરિચિતસ્સ કદાચિ કુસલજવનેસુ જવિતેસુ, કુસલજવનેસુ વા પરિચિતસ્સ કદાચિ અકુસલજવનેસુ જવિતેસુ અકુસલાનન્તરં પવત્તપરિચયેન તિહેતુકજવનતોપિ પરં અહેતુકતદારમ્મણં હોતિ, તથા કુસલાનન્તરં પવત્તપરિચયેન અકુસલજવનતો પરં તિહેતુકતદારમ્મણમ્પિ, પટિસન્ધિનિબ્બત્તકકમ્મતો પન અઞ્ઞકમ્મેન તદારમ્મણપ્પવત્તિયં વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તથા ચ વુત્તં પટ્ઠાને ‘‘અહેતુકે ખન્ધે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તિ, કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે અહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતિ, કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે સહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૯૮).

તસ્માતિ યસ્મા દોમનસ્સજવનાવસાને ઉપેક્ખાસહગતાનેવ હોન્તિ. તસ્મા દોમનસ્સસહગતજવનાવસાને ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણં ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ‘સોમનસ્સપટિસન્ધિકસ્સા’તિ ઇમિનાવ ભવઙ્ગપાતાભાવો દીપિતોવ હોતિ દોમનસ્સાનન્તરં સોમનસ્સાભાવતોતિ તં અવત્વા તદારમ્મણાભાવમેવ પરિકપ્પેન્તો આહ ‘‘યદિ તદારમ્મણસમ્ભવો નત્થી’’તિ. સોમનસ્સપટિસન્ધિકસ્સ તિત્થિયાદિનો બુદ્ધાદિઅતિઇટ્ઠારમ્મણે પિ પટિહતચિત્તસ્સ દોમનસ્સજવને જવિતે વુત્તનયેન સોમનસ્સતદારમ્મણસ્સ અતિઇટ્ઠારમ્મણે ચ ઉપેક્ખાસહગતતદારમ્મણસ્સ અનુપ્પજ્જનતો, કેનચિ વા અસપ્પાયેન પરિહીનલોકિયજ્ઝાનં આરબ્ભ ‘‘પણીતધમ્મો મે નટ્ઠો’’તિ વિપ્પટિસારં જનેન્તસ્સ દોમનસ્સજવને સતિ અકામાવચરારમ્મણે તદારમ્મણાભાવતો યદિ તદારમ્મણસ્સ ઉપ્પત્તિસમ્ભવો નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

પરિચિતપુબ્બન્તિ પુબ્બે પરિચિતં, તસ્મિં ભવે યેભુય્યેન ગહિતપુબ્બં. ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણં ઉપ્પજ્જતિ નિરાવજ્જનમ્પિ. યથા તં નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ ફલચિત્તન્ત્યધિપ્પાયો. યથાહુ –

‘‘નિરાવજ્જં કથં ચિત્તં, હોતિ નેતઞ્હિ સમ્મતં;

નિયમો ન વિનાવજ્જં, નિરોધા ફલદસ્સના’’તિ.

કેન પન કિચ્ચેન ઇદં ચિત્તં પવત્તતીતિ? તદારમ્મણકિચ્ચેન તાવ ન પવત્તતિ જવનારમ્મણસ્સ અગ્ગહણતો, નાપિ સન્તીરણકિચ્ચેન યથાસમ્પટિચ્છિતસ્સ સન્તીરણવસેન અપ્પવત્તનતો, પટિસન્ધિચુતીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, પારિસેસતો પન ભવસ્સ અઙ્ગભાવતો ભવઙ્ગકિચ્ચેનાતિ યુત્તં સિયા. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેનપિ (ધ. સ. અનુટી. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથાવણ્ણના) હિ અયમત્થો દસ્સિતોવ. યં પન પટિસન્ધિભવઙ્ગાનં ધમ્મતો, આરમ્મણતો ચ સમાનતં વક્ખતિ, તં યેભુય્યતોતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ ઇદમેકં ઠાનં વજ્જેત્વા પટિસન્ધિભવઙ્ગાનં વિસદિસતા અત્થિ. તમનન્તરિત્વાતિ તં અત્તનો અનન્તરં અબ્યવહિતં કત્વા, તદનન્તરન્ત્યત્થો.

૨૯. કામાવચર…પે… ઇચ્છન્તીતિ એત્થ કામાવચરજવનાવસાનેયેવ તદારમ્મણં ઇચ્છન્તિ કામતણ્હાનિદાનકમ્મનિબ્બત્તત્તા. ન હિ તં કામતણ્હાહેતુકેન કમ્મુના જનિતં અતંસભાવસ્સ રૂપારૂપાવચરલોકુત્તરજવનસ્સ અનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ. કિંકારણા? અજનકત્તા, જનકસમાનત્તાભાવતો ચ. યથા હિ ગેહતો બહિ નિક્ખમિતુકામો બાલકો જનકં, તંસદિસં વા અઙ્ગુલિયં ગહેત્વા નિક્ખમતિ, નાઞ્ઞં રાજપુરિસાદિં, એવં ભવઙ્ગવિસયતો અઞ્ઞત્થ પવત્તમાનં તદારમ્મણં જનકં કામાવચરકુસલાકુસલં, તંસદિસં વા કામાવચરકિરિયજવનં અનુબન્ધતિ, ન પન તસ્સ વિસદિસાનિ મહગ્ગતલોકુત્તરજવનાનિ. તથા કામાવચરસત્તાનમેવ તદારમ્મણં ઇચ્છન્તિ, ન બ્રહ્માનં તદારમ્મણૂપનિસ્સયસ્સ કામાવચરપટિસન્ધિબીજસ્સાભાવતો. તથા કામાવચરધમ્મેસ્વેવ આરમ્મણભૂતેસુ ઇચ્છન્તિ. ન ઇતરેસુ અપરિચિતત્તા. યથા હિ સો બાલકો જનકં, તંસદિસં વા અનુગચ્છન્તોપિ અરઞ્ઞાદિઅપરિચિતટ્ઠાનં ગચ્છન્તં અનનુબન્ધિત્વા પમુખઙ્ગણાદિમ્હિ પરિચિતટ્ઠાનેયેવ અનુબન્ધતિ, એવમિદમ્પિ રૂપાવચરાદિઅપરિચિતારમ્મણં આરબ્ભ પવત્તન્તં નાનુબન્ધતિ. અપિચ કામતણ્હાયત્તકમ્મજનિતત્તાપિ એતં કામતણ્હારમ્મણેસુ પરિત્તધમ્મેસ્વેવ પવત્તતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘જનકં તંસમાનં વા, જવનં અનુબન્ધતિ;

ન તુ અઞ્ઞં તદાલમ્બં, બાલદારકલીલયા.

‘‘બીજસ્સાભાવતો નત્થિ, બ્રહ્માનમ્પિ ઇમસ્સ હિ;

પટિસન્ધિમનો બીજં, કામાવચરસઞ્ઞિતં.

‘‘ઠાને પરિચિતેયેવ, તં ઇદં બાલકો વિય;

અનુયાતીતિ નાઞ્ઞત્થ, હોતિ તણ્હાવસેન વા’’તિ.

નનુ ચ ‘‘કામાવચરપટિસન્ધિબીજાભાવતો’’તિ વુત્તં, તથા ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનમ્પિ અભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ ઇન્દ્રિયપ્પવત્તિઆનુભાવતો, દ્વારવીથિભેદે ચિત્તનિયમતો ચ.

તદારમ્મણનિયમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

જવનનિયમવણ્ણના

૩૨. મન્દપ્પવત્તિયન્તિ મરણાસન્નકાલે વત્થુદુબ્બલતાય મન્દીભૂતવેગત્તા મન્દં હુત્વા પવત્તિયં. મરણકાલાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન મુચ્છાકાલં સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૩. ભગવતો…પે… વદન્તીતિ ભગવતો યમકપાટિહારિયકાલાદીસુ ઉદકક્ખન્ધઅગ્ગિક્ખન્ધપ્પવત્તનાદિઅત્થં વિસું વિસું પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય ઝાનધમ્મે વિસું વિસું આવજ્જેન્તસ્સ આવજ્જનવસિતાય મત્થકપ્પત્તિયા આવજ્જનતપ્પરોવ ચિત્તાભિનીહારો હોતીતિ યથાવજ્જિતઝાનઙ્ગારમ્મણાનિ ચત્તારિ, પઞ્ચવા પચ્ચવેક્ખણજવનચિત્તાનિ પવત્તન્તીતિ વદન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૮) અટ્ઠકથાચરિયા. ‘‘ભગવતો’’તિ ચ ઇદં નિદસ્સનમત્તં અઞ્ઞેસમ્પિ ધમ્મસેનાપતિઆદીનં એવરૂપે અચ્ચાયિકકાલે અપરિપુણ્ણજવનાનં પવત્તનતો. તથા ચ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘અયઞ્ચ મત્થકપ્પત્તા વસિતા ભગવતો યમકપાટિહારિયકાલે અઞ્ઞેસં વા એવરૂપે કાલે’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૮). ‘‘ચત્તારિ પઞ્ચ વા’’તિ ચ પનેતં તિક્ખિન્દ્રિયમુદિન્દ્રિયવસેન ગહેતબ્બન્તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન (વિસુદ્ધિ. મહા. ૧.૭૮) વુત્તં, તસ્મા ભગવતો ચત્તારિ, અઞ્ઞેસં પઞ્ચપીતિ યુત્તં વિય દિસ્સતિ.

૩૪. આદિકમ્મિકસ્સાતિ આદિતો કતયોગકમ્મસ્સ. પઠમં નિબ્બત્તા અપ્પના પઠમકપ્પના. અભિઞ્ઞાજવનાનમ્પિ ‘‘પઠમકપ્પનાયા’’તિ અધિકારો સિયાતિ આહ ‘‘સબ્બદાપી’’તિ, પઠમુપ્પત્તિકાલે, ચિણ્ણવસીકાલે ચ પઞ્ચાભિઞ્ઞાજવનાનિ એકવારમેવ જવન્તીત્યત્થો.

૩૫. મગ્ગાયેવ ઉપ્પજ્જનતો મગ્ગુપ્પાદા. યથારહન્તિ પઞ્ચમં વા ચતુત્થં વા ઉપ્પન્નમગ્ગાનુરૂપં. સત્તજવનપરમત્તા હિ એકાવજ્જનવીથિયા ચતુત્થં ઉપ્પન્નમગ્ગતો પરં તીતિ ફલચિત્તાનિ, પઞ્ચમં ઉપ્પન્નમગ્ગતો પરં દ્વે વા હોન્તિ.

૩૬. નિરોધસમાપત્તિકાલેતિ નિરોધસ્સ પુબ્બભાગે. ચતુત્થારુપ્પજવનન્તિ કુસલકિરિયાનં અઞ્ઞતરં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનજવનં. અનાગામિખીણાસવાયેવ નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તિ, ન સોતાપન્નસકદામિનોતિ વુત્તં ‘‘અનાગામિફલં વા અરહત્તફલં વા’’તિ. વિભત્તિવિપલ્લાસો ચેત્થ દટ્ઠબ્બો ‘‘અનાગામિફલે વા અરહત્તફલે વા’’તિ. તેનાહ ‘‘નિરુદ્ધે’’તિ. યથારહન્તિ તંતંપુગ્ગલાનુરૂપં.

૩૮. સબ્બત્થાપિ સમાપત્તિવીથિયન્તિ સકલાયપિ ઝાનસમાપત્તિવીથિયં, ફલસમાપત્તિવીથિયઞ્ચ.

૩૯. પરિત્તાનિ જવનાનિ સત્તક્ખત્તું મતાનિ ઉક્કંસકોટિયા. મગ્ગાભિઞ્ઞા પન સકિં એકવારમેવ મતા. અવસેસાનિ અભિઞ્ઞામગ્ગવજ્જિતાનિ મહગ્ગતલોકુત્તરજવનાનિ બહૂનિપિ લબ્ભન્તિ સમાપત્તિવીથિયં અહોરત્તમ્પિ પવત્તનતો. અપિ-સદ્દેન લોકિયજ્ઝાનાનિ પઠમકપ્પનાયં, અન્તિમફલદ્વયઞ્ચ નિરોધાનન્તરં એકવારં, ફલચિત્તાનિ મગ્ગાનન્તરં દ્વત્તિક્ખત્તુમ્પીતિ સમ્પિણ્ડેતિ.

જવનનિયમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલભેદવણ્ણના

૪૦. ઇદાનિ દુહેતુકાહેતુકાપાયિકાહેતુકતિહેતુકવસેન ચતુબ્બિધાનં પુથુજ્જનાનં, મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠવસેન અટ્ઠવિધાનં અરિયાનન્તિ દ્વાદસન્નં પુગ્ગલાનં ઉપ્પજ્જનકવીથિચિત્તપરિચ્છેદદસ્સનત્થં પઠમં તાવ તેસં વજ્જિતબ્બચિત્તાનિ દસ્સેતુમાહ ‘‘દુહેતુકાનમહેતુકાનઞ્ચા’’ત્યાદિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસહગતાલોભાદોસવસેન દ્વે હેતૂ ઇમેસન્તિ દ્વિહેતુકા. તાદિસાનં હેતૂનં અભાવતો અહેતુકા. મ-કારો પદસન્ધિકરો. અપ્પનાજવનાનિ ન લબ્ભન્તિ વિપાકાવરણસબ્ભાવતો. દ્વિહેતુકાહેતુકપટિસન્ધિ હિ ‘‘વિપાકાવરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અપ્પનાજવનાભાવતોયેવ અરહત્તં નત્થીતિ કિરિયજવનાનિ ન લબ્ભન્તિ.

૪૧. ‘‘સહેતુકં (પટ્ઠા. ૩.૧.૧૦૨) ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ પાઠતો અહેતુકાનમ્પિ નાનાકમ્મેન દ્વિહેતુકતદારમ્મણં સમ્ભવતિ, દ્વિહેતુકાનં વત્તબ્બમેવ નત્થિ. મૂલસન્ધિયા પન જળભાવતો ઉભિન્નમ્પિ નત્થિ તિહેતુકતદારમ્મણન્તિ આહ ‘‘તથા ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકાનિ ચા’’તિ. આચરિયજોતિપાલત્થેરેન પન ‘‘સહેતુકં ભવઙ્ગ’’ન્તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા અહેતુકાનમ્પિ તિહેતુકતદારમ્મણં વત્વા ઇધ ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકાભાવવચનસ્સ પરિહાસવસેન ‘‘સો એવ પુચ્છિતબ્બો, યો તસ્સ કત્તા’’તિ વુત્તં, તં પન પરિહાસવસેન વુત્તમ્પિ આચરિયં પુચ્છિત્વાવ વિજાનનત્થં વુત્તવચનં વિય ઠિતં. તથા હિ આચરિયેનેવેત્થ કારણં પરમત્થવિનિચ્છયે વુત્તં –

‘‘ઞાણપાકા ન વત્તન્તિ, જળત્તા મૂલસન્ધિયા’’તિ; (પરમ. વિ. ૨૭૧);

અપરે પન ‘‘યથા અહેતુકાનં સહેતુકતદારમ્મણં હોતિ, એવં દ્વિહેતુકાનં તિહેતુકતદારમ્મણમ્પી’’તિ વણ્ણેન્તિ, તેસં મતાનુરોધેન ચ ઇધાપિ ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકપટિક્ખેપો અહેતુકેયેવ સન્ધાયાતિ વદન્તિ. તત્થ પન પમાણપાઠાભાવતો આચરિયેન ઉભિન્નમ્પિ સાધારણવસેન ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકાભાવે કારણં વત્વા સમકમેવ ચિત્તપરિચ્છેદસ્સ દસ્સિતત્તા તેસં વચનં વીમંસિત્વા સમ્પટિચ્છિતબ્બં. અહેતુકાપેક્ખાય ચેત્થ ‘‘સુગતિય’’ન્તિ વચનં, તં પન અત્થતો અનુઞ્ઞાતદ્વિહેતુકવિપાકાનં તત્થેવ સમ્ભવદસ્સનપરં. તેનાહ ‘‘દુગ્ગતિયં પના’’ત્યાદિ.

૪૩. તિહેતુકેસૂતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસહગતાલોભાદોસામોહવસેન તિહેતુકેસુ પુથુજ્જાદીસૂ નવવિધપુગ્ગલેસુ.

૪૫. દિટ્ઠી…પે… સેક્ખાનન્તિ સિક્ખાય અપરિપૂરકારિતાય સિક્ખનસીલતાય ‘‘સેક્ખા’’તિ લદ્ધનામાનં સોતાપન્નસકદાગામીનં પુગ્ગલાનં પઠમમગ્ગેનેવ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં પહીનત્તા તંસહગતજવનાનિ ચેવ ચ-સદ્દેન આકડ્ઢિતાનિ ખીણાસવાવેણિકાનિ કિરિયજવનાનિ ચ ન લબ્ભન્તિ.

૪૬. પટિઘજવનાનિ ચાતિ દોમનસ્સજવનાનિ ચેવ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તવિચિકિચ્છાસહગતકિરિયજવનાનિ ચ.

૪૭. લોકુત્તર…પે… સમુપ્પજ્જન્તીતિ ચતુન્નં મગ્ગાનં એકચિત્તક્ખણિકભાવેન પુગ્ગલન્તરેસુ અસમ્ભવતો, હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમાનઞ્ચ ઉપરૂપરિસમાપત્તિયા અનધિગતત્તા, ઉપરૂપરિપુગ્ગલાનઞ્ચ અસમુગ્ઘાટિતકમ્મકિલેસનિરોધેન પુથુજ્જનેહિ વિય સોતાપન્નાનં સોતાપન્નાદીહિ પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનેન પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા ચ અટ્ઠપિ લોકુત્તરજવનાનિ યથાસકં મગ્ગફલટ્ઠાનં અરિયાનમેવ સમુપ્પજ્જન્તિ.

૪૮. ઇદાનિ તેસં તેસં પુગ્ગલાનં યથાપટિક્ખિત્તજવનાનિ વજ્જેત્વા પારિસેસતો લબ્ભમાનજવનાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેતું ‘‘અસેક્ખાન’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. તિવિધસિક્ખાય પરિપૂરકારિભાવતો અસેક્ખાનં ખીણાસવાનં તેત્તિંસવિધકુસલાકુસલસ્સ, હેટ્ઠિમફલત્તયસ્સ, વીથિમુત્તાનઞ્ચ નવમહગ્ગતવિપાકાનં વસેન પઞ્ચચત્તાલીસવજ્જિતાનિ સેસાનિ તેવીસતિકઆમાવચરવિપાકવીસતિકિરિયઅરહત્તફલવસેન ચતુચત્તાલીસ વીથિચિત્તાનિ સમ્ભવા યથાલાભં કામભવે ઠિતાનં વસેન ઉદ્દિસે.

સેક્ખાનં અટ્ઠારસકિરિયજવનદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસહગતપઞ્ચકઅગ્ગફલમહગ્ગતવિપાકવસેન તેત્તિંસ વજ્જેત્વા તેવીસતિકામાવચરવિપાકઆવજ્જનદ્વયએકવીસતિકુસલસત્તાકુસલહેટ્ઠિમફલત્તયવસેન છપ્પઞ્ઞાસ વીથિચિત્તાનિ યથાસમ્ભવં ઉદ્દિસે અવિસેસતો. વિસેસતો પન સોતાપન્નસકદાગામીનં એકપઞ્ઞાસ, અનાગામીનં એકૂનપઞ્ઞાસ, અવસેસાનં ચતુન્નં પુથુજ્જનાનં અટ્ઠારસકિરિયજવનસબ્બલોકુત્તરમહગ્ગતવિપાકવસેન પઞ્ચતિંસ વજ્જેત્વા અવસેસાનિ કામાવચરવિપાકઆવજ્જનદ્વયલોકિયકુસલાકુસલવસેન ચતુપઞ્ઞાસ વીથિચિત્તાનિ યથાસમ્ભવતો ઉદ્દિસે અવિસેસતો. વિસેસતો પન તિહેતુકાનં ચતુપઞ્ઞાસેવ લબ્ભન્તિ, દ્વિહેતુકાહેતુકાનં ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકઅપ્પનાજવનવજ્જિતાનિ એકચત્તાલીસ, આપાયિકાનં તાનેવ દ્વિહેતુકવિપાકવજ્જિતાનિ સત્તતિંસ વીથિચિત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

પુગ્ગલાનં વસેન ચિત્તપ્પવત્તિભેદો પુગ્ગલભેદો.

પુગ્ગલભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભૂમિવિભાગવણ્ણના

૪૯. સબ્બાનિપિ વીથિચિત્તાનિ ઉપલબ્ભન્તિ છન્નં દ્વારાનં, સબ્બેસઞ્ચ પુગ્ગલાનં તત્થ સમ્ભવતો. યથારહન્તિ તંતંભવાનુરૂપં, તંતંપુગ્ગલાનુરૂપઞ્ચ.

૫૨. ત્યાદિના ઘાનવિઞ્ઞાણાદીનમ્પિ પટિક્ખેપો હેસ્સતીતિ રૂપાવચરભૂમિયં પટિઘજવનતદારમ્મણાનેવ પટિક્ખિત્તાનિ. સબ્બત્થાપીતિ કામભવે, રૂપભવે, અરૂપભવે ચ.

૫૪. કામભવે યથારહં વીથિમુત્તવજ્જાનિ અસીતિ વીથિચિત્તાનિ, રૂપભવે પટિઘદ્વયઅટ્ઠતદારમ્મણઘાનાદિવિઞ્ઞાણછક્કવીથિમુત્તકવસેન પઞ્ચવીસતિ વજ્જેત્વા સેસાનિ આવજ્જનદ્વયનવઅહેતુકવિપાકતેપઞ્ઞાસજવનવસેન ચતુસટ્ઠિ, અરૂપે ભવે તેવીસતિકામાવચરવિપાકપઠમમગ્ગપઞ્ચદસરૂપાવચરપટિઘદ્વયઆરુપ્પવિપાકકિરિયમનોધાતુહસનવસેન સત્તચત્તાલીસ વજ્જેત્વા સેસાનિ છબ્બીસતિ પરિત્તજવનઅટ્ઠઆરુપ્પજવનસત્તલોકુત્તરજવનમનોદ્વારાવજ્જનવસેન દ્વેચત્તાલીસ ચિત્તાનિ લબ્ભરે ઉપલબ્ભન્તિ.

કેચિ પન ‘‘રૂપભવે અનિટ્ઠારમ્મણાભાવતો ઇધાગતાનંયેવ બ્રહ્માનં અકુસલવિપાકસમ્ભવોતિ તાનિ પરિહાપેત્વા પઞ્ચપરિત્તવિપાકેહિ સદ્ધિં રૂપભવે સટ્ઠિયેવ વીથિચિત્તાની’’તિ વદન્તિ. ઇધ પન તત્થ ઠત્વાપિ ઇમં લોકં પસ્સન્તાનં અનિટ્ઠારમ્મણસ્સ અસમ્ભવો ન સક્કા વત્તુન્તિ તેહિ સદ્ધિંયેવ તત્થ ચતુસટ્ઠિ વુત્તાનિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં ધમ્માનુસારણિયં ‘‘યદા બ્રહ્માનો કામાવચરં અનિટ્ઠારમ્મણં આલમ્બન્તિ, તદા તં સુગતિયમ્પિ અકુસલવિપાકચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણમનોધાતુસન્તીરણાનં ઉપ્પત્તિ સમ્ભવતી’’તિ.

ભૂમિવસેન વિભાગો ભૂમિવિભાગો.

ભૂમિવિભાગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૫. યથાસમ્ભવન્તિ તંતંદ્વારેસુ, તંતંભવેસુ વા સમ્ભવાનુરૂપતો. યાવતાયુકન્તિ પટિસન્ધિતો પરં ભવનિકન્તિવસેન પવત્તમનોદ્વારિકચિત્તવીથિતો પટ્ઠાય ચુતિચિત્તાવસાનં, તતો પુબ્બે પવત્તભવઙ્ગાવસાનં વા અબ્બોચ્છિન્ના અસતિ નિરોધસમાપત્તિયન્તિ અધિપ્પાયો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

વીથિપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.