૪. વીથિપરિચ્છેદવણ્ણના

૧. ઇચ્ચેવં યથાવુત્તનયેન ચિત્તુપ્પાદાનં ચતુન્નં ખન્ધાનં ઉત્તરં વેદનાસઙ્ગહાદિવિભાગતો ઉત્તમં પભેદસઙ્ગહં કત્વા પુન કામાવચરાદીનં તિણ્ણં ભૂમીનં, દ્વિહેતુકાદિપુગ્ગલાનઞ્ચ ભેદેન લક્ખિતં ‘‘ઇદં એત્તકેહિ પરં, ઇમસ્સ અનન્તરં એત્તકાનિ ચિત્તાની’’તિ એવં પુબ્બાપરચિત્તેહિ નિયામિતં પટિસન્ધિપવત્તીસુ ચિત્તુપ્પાદાનં પવત્તિસઙ્ગહં નામ તન્નામકં સઙ્ગહં યથાસમ્ભવતો સમાસેન પવક્ખામીતિ યોજના.

૨. વત્થુદ્વારારમ્મણસઙ્ગહા હેટ્ઠા કથિતાપિ પરિપુણ્ણં કત્વા પવત્તિસઙ્ગહં દસ્સેતું પુન નિક્ખિત્તા.

૩. વિસયાનં દ્વારેસુ, વિસયેસુ ચ ચિત્તાનં પવત્તિ વિસયપ્પવત્તિ.

૪. તત્થાતિ તેસુ છસુ છક્કેસુ.

વીથિછક્કવણ્ણના

૬. ‘‘ચક્ખુદ્વારે પવત્તા વીથિ ચિત્તપરમ્પરા ચક્ખુદ્વારવીથી’’ત્યાદિના દ્વારવસેન, ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્બન્ધિની વીથિ તેન સહ એકારમ્મણએકદ્વારિકતાય સહચરણભાવતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથી’’ત્યાદિના વિઞ્ઞાણવસેન વા વીથીનં નામ યોજના કાતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુદ્વારવીથી’’ત્યાદિ વુત્તં.

વીથિછક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વીથિભેદવણ્ણના

૭. ‘‘અતિમહન્ત’’ન્ત્યાદીસુ એકચિત્તક્ખણાતીતં હુત્વા આપાથાગતં સોળસચિત્તક્ખણાયુકં અતિમહન્તં નામ. દ્વિતિચિત્તક્ખણાતીતં હુત્વા પન્નરસચુદ્દસચિત્તક્ખણાયુકં મહન્તં નામ. ચતુચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય યાવ નવચિત્તક્ખણાતીતં હુત્વા તેરસચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય યાવ અટ્ઠચિત્તક્ખણાયુતં પરિત્તં નામ. દસચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય યાવ પન્નરસચિત્તક્ખણાતીતં હુત્વા સત્તચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય યાવ દ્વિચિત્તક્ખણાયુકં અતિપરિત્તં નામ. એવઞ્ચ કત્વા વક્ખતિ ‘‘એકચિત્તક્ખણાતીતાની’’ત્યાદિ. વિભૂતં પાકટં. અવિભૂતં અપાકટં.

વીથિભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચદ્વારવીથિવણ્ણના

૮. કથન્તિ કેન પકારેન અતિમહન્તાદિવસેન વિસયવવત્થાનન્તિ પુચ્છિત્વા ચિત્તક્ખણવસેન તં પકાસેતું ‘‘ઉપ્પાદઠિતી’’ત્યાદિ આરદ્ધં. ઉપ્પજ્જનં ઉપ્પાદો, અત્તપટિલાભો. ભઞ્જનં ભઙ્ગો, સરૂપવિનાસો. ઉભિન્નં વેમજ્ઝે ભઙ્ગાભિમુખપ્પવત્તિ ઠિતિ નામ. કેચિ પન ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણં પટિસેધેન્તિ. અયઞ્હિ નેસં અધિપ્પાયો – ચિત્તયમકે (વિભ. મૂલટી. ૨૦ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના; યમ. ૨.ચિત્તયમક.૮૧, ૧૦૨) ‘‘ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ એવમાદિપદાનં વિભઙ્ગે ‘‘ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં, નો ચ ઉપ્પજ્જમાનં, ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નઞ્ચેવ ઉપ્પજ્જમાનઞ્ચા’’ત્યાદિના (યમ. ૨.ચિત્તયમક.૮૧, ૧૦૨) ભઙ્ગુપ્પાદાવ કથિતા, ન ઠિતિક્ખણો. યદિ ચ ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણોપિ અત્થિ, ‘‘ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે ચા’’તિ વત્તબ્બં સિયા. અથ મતં ‘‘ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતીતિ (અ. નિ. ૩.૪૭) સુત્તન્તપાઠતો ઠિતિક્ખણો અત્થી’’તિ, તત્થપિ એકસ્મિં ધમ્મે અઞ્ઞથત્તસ્સ અનુપ્પજ્જનતો, પઞ્ઞાણવચનતો ચ પબન્ધઠિતિયેવ અધિપ્પેતા, ન ચ ખણઠિતિ, ન ચ અભિધમ્મે લબ્ભમાનસ્સ અવચને કારણં અત્થિ, તસ્મા યથાધમ્મસાસને અવચનમ્પિ અભાવમેવ દીપેતીતિ. તત્થ વુચ્ચતે યથેવ હિ એકધમ્માધારભાવેપિ ઉપ્પાદભઙ્ગાનં અઞ્ઞો ઉપ્પાદક્ખણો, અઞ્ઞો ભઙ્ગક્ખણોતિ ઉપ્પાદાવત્થાય ભિન્ના ભઙ્ગાવત્થા ઇચ્છિતા. ઇતરથા હિ ‘‘અઞ્ઞોયેવ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞો નિરુજ્ઝતી’’તિ આપજ્જેય્ય, એવમેવ ઉપ્પાદભઙ્ગાવત્થાહિ ભિન્ના ભઙ્ગાભિમુખાવત્થાપિ ઇચ્છિતબ્બા, સા ઠિતિ નામ. પાળિયં પન વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરોધતો નયદસ્સનવસેન સા ન વુત્તા. અભિધમ્મદેસનાપિ હિ કદાચિ વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તતિ, યથા રૂપસ્સ ઉપ્પાદો ઉપચયો સન્તતીતિ દ્વિધા ભિન્દિત્વા દેસિતો, સુત્તે ચ ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ એવં સઙ્ખતધમ્મસ્સેવ લક્ખણદસ્સનત્થં ઉપ્પાદાદીનં વુત્તત્તા ન સક્કા પબન્ધસ્સ પઞ્ઞત્તિસભાવસ્સ અસઙ્ખતસ્સ ઠિતિ તત્થ વુત્તાતિ વિઞ્ઞાતું. ઉપસગ્ગસ્સ ચ ધાત્વત્થેયેવ પવત્તનતો ‘‘પઞ્ઞાયતી’’તિ એતસ્સ વિઞ્ઞાયતીતિ અત્થો. તસ્મા ન એત્તાવતા ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણો પટિબાહિતું યુત્તોતિ સુવુત્તમેતં ‘‘ઉપ્પાદઠિતિભઙ્ગવસેના’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘એકેકસ્સ ઉપ્પાદઠિતિભઙ્ગવસેન તયો તયો ખણા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા).

૯. અરૂપં લહુપરિણામં, રૂપં ગરુપરિણામં ગાહકગાહેતબ્બભાવસ્સ તંતંખણવસેન ઉપ્પજ્જનતોતિ આહ ‘‘તાની’’ત્યાદિ. તાનીતિ તાદિસાનિ. સત્તરસન્નં ચિત્તાનં ખણાનિ વિય ખણાનિ સત્તરસચિત્તક્ખણાનિ, તાનિ ચિત્તક્ખણાનિ સત્તરસાતિ વા સમ્બન્ધો. વિસું વિસું પન એકપઞ્ઞાસ ચિત્તક્ખણાનિ હોન્તિ. રૂપધમ્માનન્તિ વિઞ્ઞત્તિલક્ખણરૂપવજ્જાનં રૂપધમ્માનં. વિઞ્ઞત્તિદ્વયઞ્હિ એકચિત્તક્ખણાયુકં. તથા હિ તં ચિત્તાનુપરિવત્તિધમ્મેસુ વુત્તં. લક્ખણરૂપેસુ ચ જાતિ ચેવ અનિચ્ચતા ચ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદભઙ્ગક્ખણેહિ સમાનાયુકા, જરતા પન એકૂનપઞ્ઞાસચિત્તક્ખણાયુકા. એવઞ્ચ કત્વા વદન્તિ –

‘‘તં સત્તરસચિત્તાયુ, વિના વિઞ્ઞત્તિલક્ખણ’’ન્તિ (સ. સ. ૬૦);

કેચિ (વિભ. મૂલટી. ૨૦) પન ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદટ્ઠકથાયં ‘એત્તાવતા એકાદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા હોન્તિ, અથાવસેસપઞ્ચચિત્તક્ખણાયુકે’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૨૩; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) વચનતો સોળસચિત્તક્ખણાનિ રૂપધમ્માનમાયૂ. ઉપ્પજ્જમાનમેવ હિ રૂપં ભવઙ્ગચલનસ્સ પચ્ચયો હોતી’’તિ વદન્તિ, તયિદમસારં ‘‘પટિસન્ધિચિત્તેન સહુપ્પન્નં કમ્મજરૂપં તતો પટ્ઠાય સત્તરસમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ, પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં અટ્ઠારસમસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતી’’ત્યાદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા) અટ્ઠકથાયમેવ સત્તરસચિત્તક્ખણસ્સ આગતત્તા. યત્થ પન સોળસચિત્તક્ખણાનેવ પઞ્ઞાયન્તિ, તત્થ ચિત્તપ્પવત્તિયા પચ્ચયભાવયોગ્યક્ખણવસેન નયો નીતો. હેટ્ઠિમકોટિયા હિ એકચિત્તક્ખણમ્પિ અતિક્કન્તસ્સેવ રૂપસ્સ આપાથાગમનસામત્થિયન્તિ અલમતિવિત્થારેન.

૧૦. એકચિત્તસ્સ ખણં વિય ખણં એકચિત્તક્ખણં, તં અતીતં એતેસં, એતાનિ વા તં અતીતાનીતિ એકચિત્તક્ખણાતીતાનિ. આપાથમાગચ્છન્તીતિ રૂપસદ્દારમ્મણાનિ સકસકટ્ઠાને ઠત્વાવ ગોચરભાવં ગચ્છન્તીતિ આભોગાનુરૂપં અનેકકલાપગતાનિ આપાથં આગચ્છન્તિ, સેસાનિ પન ઘાનાદિનિસ્સયેસુ અલ્લીનાનેવ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિકારણાનીતિ એકેકકલાપગતાનિપિ. એકેકકલાપગતાપિ હિ પસાદા વિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવં ગચ્છન્તિ, તે પન ભવઙ્ગચલનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતેન ભવઙ્ગેન સદ્ધિં ઉપ્પન્ના. ‘‘આવજ્જનેન સદ્ધિં ઉપ્પન્ના’’તિ અપરે.

દ્વિક્ખત્તું ભવઙ્ગે ચલિતેતિ વિસદિસવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવસઙ્ખાતભવઙ્ગચલનવસેન પુરિમગ્ગહિતારમ્મણસ્મિંયેવ દ્વિક્ખત્તું ભવઙ્ગે પવત્તે. પઞ્ચસુ હિ પસાદેસુ યોગ્યદેસાવત્થાનવસેન આરમ્મણે ઘટ્ટિતે પસાદઘટ્ટનાનુભાવેન ભવઙ્ગસન્તતિ વોચ્છિજ્જમાના સહસા અનોચ્છિજ્જિત્વા યથા વેગેન ધાવન્તો ઠાતુકામોપિ પુરિસો એકદ્વિપદવારે અતિક્કમિત્વાવ તિટ્ઠતિ, એવં દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વાવ ઓચ્છિજ્જતિ. તત્થ પઠમચિત્તં ભવઙ્ગસન્તતિં ચાલેન્તં વિય ઉપ્પજ્જતીતિ ભવઙ્ગચલનં, દુતિયં તસ્સ ઓચ્છિજ્જનાકારેન ઉપ્પજ્જનતો ભવઙ્ગુપચ્છેદોતિ વોહરન્તિ. ઇધ પન અવિસેસેન વુત્તં ‘‘દ્વિક્ખત્તું ભવઙ્ગે ચલિતે’’તિ.

નનુ ચ રૂપાદિના પસાદે ઘટ્ટિતે તન્નિસ્સિતસ્સેવ ચલનં યુત્તં, કથં પન હદયવત્થુનિસ્સિતસ્સ ભવઙ્ગસ્સાતિ? સન્તતિવસેન એકાબદ્ધત્તા. યથા હિ ભેરિયા એકસ્મિં તલે ઠિતસક્ખરાય મક્ખિકાય નિસિન્નાય અપરસ્મિં તલે દણ્ડાદિના પહટે અનુક્કમેન ભેરિચમ્મવરત્તાદીનં ચલનેન સક્ખરાય ચલિતાય મક્ખિકાય ઉપ્પતિત્વા ગમનં હોતિ, એવમેવ રૂપાદિના પસાદે ઘટ્ટિતે તન્નિસ્સયેસુ મહાભૂતેસુ ચલિતેસુ અનુક્કમેન તંસમ્બન્ધાનં સેસરૂપાનમ્પિ ચલનેન હદયવત્થુમ્હિ ચલિતે તન્નિસ્સિતસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ચલનાકારેન પવત્તિ હોતિ. વુત્તઞ્ચ –

‘‘ઘટ્ટિતે અઞ્ઞવત્થુમ્હિ, અઞ્ઞનિસ્સિતકમ્પનં;

એકાબદ્ધેન હોતીતિ, સક્ખરોપમયા વદે’’તિ. (સ. સ. ૧૭૬);

ભવઙ્ગસોતન્તિ ભવઙ્ગપ્પવાહં. આવજ્જન્તન્તિ ‘‘કિં નામેત’’ન્તિ વદન્તં વિય આભોગં કુરુમાનં. પસ્સન્તન્તિ પચ્ચક્ખતો પેક્ખન્તં. નનુ ચ ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૧૩; અ. નિ. ૩.૬૨; વિભ. ૫૧૭) વચનતો ચક્ખુન્દ્રિયમેવ દસ્સનકિચ્ચં સાદેતિ, ન વિઞ્ઞાણન્તિ? નયિદમેવં, રૂપસ્સ અન્ધભાવેન રૂપદસ્સને અસમત્થભાવતો. યદિ ચ તં રૂપં પસ્સતિ, તથા સતિ અઞ્ઞવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિનોપિ રૂપદસ્સનપ્પસઙ્ગો સિયા. યદિ એવં વિઞ્ઞાણસ્સ તં કિચ્ચં સાધેતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ અપ્પટિબન્ધત્તા અન્તરિતરૂપસ્સપિ દસ્સનં સિયા. હોતુ અન્તરિતસ્સપિ દસ્સનં, યસ્સ ફલિકાદિતિરોહિતસ્સ આલોકપટિબન્ધો નત્થિ, યસ્સ પન કુટ્ટાદિઅન્તરિતસ્સ અલોકપટિબન્ધો અત્થિ. તત્થ પચ્ચયાભાવતો વિઞ્ઞાણં નુપ્પજ્જતીતિ ન તસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન ગહણં હોતિ. ‘‘ચક્ખુના’’તિ પનેત્થ તેન દ્વારેન કરણભૂતેનાતિ અધિપ્પાયો. અથ વા નિસ્સિતકિરિયા નિસ્સયપ્પટિબદ્ધા વુત્તા યથા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ.

સમ્પટિચ્છન્તન્તિ તમેવ રૂપં પટિગ્ગણ્હન્તં વિય. સન્તીરયમાનન્તિ તમેવ રૂપં વીમંસન્તં વિય. વવત્થપેન્તન્તિ તમેવ રૂપં સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેન્તં વિય. યોનિસોમનસિકારાદિવસેન લદ્ધો પચ્ચયો એતેનાતિ લદ્ધપચ્ચયં. યં કિઞ્ચિ જવનન્તિ સમ્બન્ધો. મુચ્છામરણાસન્નકાલેસુ ચ છપ્પઞ્ચપિ જવનાનિ પવત્તન્તીતિ આહ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ. જવનાનુબન્ધાનીતિ પટિસોતગામિનાવં નદીસોતો વિય કિઞ્ચિ કાલં જવનં અનુગતાનિ. તસ્સ જવનસ્સ આરમ્મણં આરમ્મણમેતેસન્તિ તદારમ્મણાનિ ‘‘બ્રહ્મસ્સરો’’ત્યાદીસુ વિય મજ્ઝેપદલોપવસેન, તદારમ્મણાનિ ચ તાનિ પાકાનિ ચાતિ તદારમ્મણપાકાનિ. યથારહન્તિ આરમ્મણજવનસત્તાનુરૂપં. તથા પવત્તિં પન સયમેવ પકાસયિસ્સતિ, ભવઙ્ગપાતોતિ વીથિચિત્તવસેન અપ્પવત્તિત્વા ચિત્તસ્સ ભવઙ્ગપાતો વિય, ભવઙ્ગવસેન ઉપ્પત્તીતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ વીથિચિત્તપ્પવત્તિયા સુખગ્ગહણત્થં અમ્બોપમાદિકં આહરન્તિ, તત્રિદં અમ્બોપમામત્તં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથા) – એકો કિર પુરિસો ફલિતમ્બરુક્ખમૂલે સસીસં પારુપિત્વા નિદ્દાયન્તો આસન્ને પતિતસ્સ એકસ્સ અમ્બફલસ્સ સદ્દેન પબુજ્ઝિત્વા સીસતો વત્થં અપનેત્વા ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વા દિસ્વા ચ તં ગહેત્વા મદ્દિત્વા ઉપસિઙ્ઘિત્વા પક્કભાવં ઞત્વા પરિભુઞ્જિત્વા મુખગતં સહ સેમ્હેન અજ્ઝોહરિત્વા પુન તત્થેવ નિદ્દાયતિ. તત્થ પુરિસસ્સ નિદ્દાયનકાલો વિય ભવઙ્ગકાલો, ફલસ્સ પતિતકાલો વિય આરમ્મણસ્સ પસાદઘટ્ટનકાલો, તસ્સ સદ્દેન પબુદ્ધકાલો વિય આવજ્જનકાલો, ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકિતકાલો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણપ્પવત્તિકાલો, ગહિતકાલો વિય સમ્પટિચ્છનકાલો, મદ્દનકાલો વિય સન્તીરણકાલો, ઉપસિઙ્ઘનકાલો વિય વોટ્ઠબ્બનકાલો, પરિભોગકાલો વિય જવનકાલો, મુખગતં સહ સેમ્હેન અજ્ઝોહરણકાલો વિય તદારમ્મણકાલો, પુન નિદ્દાયનકાલો વિય પુન ભવઙ્ગકાલો.

ઇમાય ચ ઉપમાય કિં દીપિતં હોતિ? આરમ્મણસ્સ પસાદઘટ્ટનમેવ કિચ્ચં, આવજ્જનસ્સ વિસયાભુજનમેવ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દસ્સનમત્તમેવ, સમ્પટિચ્છનાદીનઞ્ચ પટિગ્ગણ્હનાદિમત્તમેવ, જવનસ્સેવ પન આરમ્મણરસાનુભવનં, તદારમ્મણસ્સ ચ તેન અનુભૂતસ્સેવ અનુભવનન્તિ એવં કિચ્ચવસેન ધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણતા દીપિતા હોતિ. એવં પવત્તમાનં પન ચિત્તં ‘‘આવજ્જનં નામ હુત્વા ભવઙ્ગાનન્તરં હોતિ, ત્વં દસ્સનાદીસુ અઞ્ઞતરં હુત્વા આવજ્જનાનન્તર’’ન્ત્યાદિના નિયુઞ્જકે કારકે અસતિપિ ઉતુબીજનિયામાદિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથા) વિય ચિત્તનિયામવસેનેવ પવત્તતીતિ વેદિતબ્બં.

૧૧. એત્તાવતા સત્તરસ ચિત્તક્ખણાનિ પરિપૂરેન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૨. અપ્પહોન્તાતીતકન્તિ અપ્પહોન્તં હુત્વા અતીતં. નત્થિ તદારમ્મણુપ્પાદોતિ ચુદ્દસચિત્તક્ખણાયુકે તાવ આરમ્મણસ્સ નિરુદ્ધત્તાવ તદારમ્મણં નુપ્પજ્જતિ. ન હિ એકવીથિયં કેસુચિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણેસુ કાનિચિ અતીતારમ્મણાનિ હોન્તિ. પન્નરસચિત્તક્ખણાયુકેસુપિ જવનુપ્પત્તિતો પરં એકમેવ ચિત્તક્ખણં અવસિટ્ઠન્તિ દ્વિક્ખત્તું તદારમ્મણુપ્પત્તિયા અપ્પહોનકભાવતો નત્થિ દુતિયતદારમ્મણસ્સ ઉપ્પત્તીતિ પઠમમ્પિ નુપ્પજ્જતિ. દ્વિક્ખત્તુમેવ હિ તદારમ્મણુપ્પત્તિ પાળિયં નિયમિતા ચિત્તપ્પવત્તિગણનાયં સબ્બવારેસુ ‘‘તદારમ્મણાનિ દ્વે’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) દ્વિન્નમેવ ચિત્તવારાનં આગતત્તા. યં પન પરમત્થવિનિચ્છયે વુત્તં –

‘‘સકિં દ્વે વા તદાલમ્બં, સકિમાવજ્જનાદયો’’તિ (પરમ. વિ. ૧૧૬), તં મજ્ઝિમભાણકમતાનુસારેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યસ્મા પન મજ્ઝિમભાણકાનં વાદો હેટ્ઠા વુત્તપાળિયા અસંસન્દનતો સમ્મોહવિનોદનીયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) પટિક્ખિત્તોવ, તસ્મા આચરિયેનપિ અત્તના અનધિપ્પેતત્તાયેવ ઇધ ચેવ નામરૂપપરિચ્છેદે ચ સકિં તદારમ્મણુપ્પત્તિ ન વુત્તા.

૧૩. વોટ્ઠબ્બનુપ્પાદતો પરં છચિત્તક્ખણાવસિટ્ઠાયુકમ્પિ આરમ્મણં અપ્પાયુકભાવેન પરિદુબ્બલત્તા જવનુપ્પત્તિયા પચ્ચયો ન હોતિ. જવનઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં નિયમેન સત્તચિત્તક્ખણાયુકેયેવ ઉપ્પજ્જતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘જવનમ્પિ અનુપ્પજ્જિત્વા’’તિ. હેતુમ્હિ ચાયં ત્વાપચ્ચયો, જવનસ્સપિ અનુપ્પત્તિયાતિ અત્થો. ઇતરથા હિ અપરકાલકિરિયાય સમાનકત્તુકતા ન લબ્ભતીતિ. દ્વત્તિક્ખત્તુન્તિ દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા. કેચિ પન ‘‘તિક્ખત્તુ’ન્તિ ઇદં વચનસિલિટ્ઠતામત્તપ્પયોજન’’ન્તિ વદન્તિ, તં પન તેસં અભિનિવેસમત્તં. ન હિ ‘‘દ્વિક્ખત્તું વોટ્ઠબ્બનમેવ પરિવત્તતી’’તિ વુત્તેપિ વચનસ્સ અસિલિટ્ઠભાવો અત્થિ, ન ચ તિક્ખત્તું પવત્તિયા બાધકં કિઞ્ચિ વચનં અટ્ઠકથાદીસુ અત્થિ. એવઞ્ચ કત્વા તત્થ તત્થ સીહળસંવણ્ણનાકારાપિ ‘‘દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા’’ઇચ્ચેવ વણ્ણેન્તિ. વોટ્ઠબ્બનમેવ પરિવત્તતીતિ વોટ્ઠબ્બનમેવ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જતિ. તં પન અપ્પત્વા અન્તરા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ ઠત્વા ચિત્તપ્પવત્તિયા નિવત્તનં નત્થિ.

આનન્દાચરિયો પનેત્થ (ધ. સ. મૂલટી. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથાવણ્ણના) ‘‘આવજ્જના કુસલાકુસલાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) આવજ્જનાય કુસલાકુસલાનં અનન્તરપચ્ચયભાવસ્સ વુત્તત્તા વોટ્ઠબ્બનાવજ્જનાનઞ્ચ અત્થન્તરાભાવતો સતિ ઉપ્પત્તિયં વોટ્ઠબ્બનં કામાવચરકુસલાકુસલકિરિયજવનાનં એકન્તતો અનન્તરપચ્ચયભાવેનેવ પવત્તેય્ય, નો અઞ્ઞથાતિ મુચ્છાકાલાદીસુ મન્દીભૂતવેગતાય જવનપારિપૂરિયા પરિત્તારમ્મણં નિયમિતબ્બં, ન વોટ્ઠબ્બનસ્સ દ્વત્તિક્ખત્તું પવત્તિયાતિ દીપેતિ. કિઞ્ચાપિ એવં દીપેતિ, તિહેતુકવિપાકાનિ પન અનન્તરપચ્ચયભાવેન વુત્તાનેવ. ખીણાસવાનં ચુતિવસેન પવત્તાનિ ન કસ્સચિ અનન્તરપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તીતિ તાનિ વિય વોટ્ઠબ્બનમ્પિ પચ્ચયવેકલ્લતો કુસલાકુસલાદીનં અનન્તરપચ્ચયો ન હોતીતિ ન ન સક્કા વત્તું, તસ્મા અટ્ઠકથાસુ આગતનયેનેવેત્થ પરિત્તારમ્મણં નિયમિતન્તિ.

૧૪. નત્થિ વીથિચિત્તુપ્પાદો ઉપરિમકોટિયા સત્તચિત્તક્ખણાયુકસ્સપિ દ્વત્તિક્ખત્તું વોટ્ઠબ્બનુપ્પત્તિયા અપ્પહોનકભાવતો વીથિચિત્તાનં ઉપ્પાદો નત્થિ, ભવઙ્ગપાતોવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. ભવઙ્ગચલનમેવાતિ અવધારણફલં દસ્સેતું ‘‘નત્થિ વીથિચિત્તુપ્પાદો’’તિ વુત્તં. અપરે પન ‘‘નત્થિ ભવઙ્ગુપચ્છેદો’’તિ અવધારણફલં દસ્સેન્તિ, તં પન વીથિચિત્તુપ્પાદાભાવવચનેનેવ સિદ્ધં. સતિ હિ વીથિચિત્તુપ્પાદે ભવઙ્ગં ઉપચ્છિજ્જતિ. ભવઙ્ગુપચ્છેદનામેન પન હેટ્ઠાપિ વિસું અવુત્તત્તા ઇધ અવિસેસેન વુત્તં.

૧૫. સબ્બસો વીથિચિત્તુપ્પત્તિયા અભાવતો પચ્છિમવારોવિધમોઘવારવસેન વુત્તો, અઞ્ઞત્થ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથા) પન દુતિયતતિયવારાપિ તદારમ્મણજવનેહિ સુઞ્ઞત્તા ‘‘મોઘવારા’’તિ વુત્તા. આરમ્મણભૂતાતિ વિસયભૂતા, પચ્ચયભૂતા ચ. પચ્ચયોપિ હિ ‘‘આરમ્મણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘ન લચ્છતિ મારો ઓતારં, ન લચ્છતિ મારો આરમ્મણ’’ન્ત્યાદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦) વિય. તેનેવેત્થ મોઘવારસ્સપિ આરમ્મણભૂતા વિસયપ્પવત્તીતિ સિદ્ધં. અતિપરિત્તારમ્મણઞ્હિ મોઘવારપઞ્ઞાપનસ્સ પચ્ચયો હોતિ. ઇતરથા હિ ભવઙ્ગચલનસ્સ સકસકગોચરેયેવ પવત્તનતો પચ્છિમવારસ્સ અતિપરિત્તારમ્મણે પવત્તિ નત્થીતિ ‘‘ચતુન્નં વારાનં આરમ્મણભૂતા’’તિ વચનં દુરુપપાદનં સિયાતિ.

૧૬. પઞ્ચદ્વારે યથારહં તંતંદ્વારાનુરૂપં, તંતંપચ્ચયાનુરૂપં, તંતંઆરમ્મણાદિઅનુરૂપઞ્ચ ઉપ્પજ્જમાનાનિ વીથિચિત્તાનિ આવજ્જનદસ્સનાદિસમ્પટિચ્છનસન્તીરણવોટ્ઠબ્બનજવનતદારમ્મણવસેન અવિસેસતો સત્તેવ હોન્તિ. ચિત્તુપ્પાદા ચિત્તાનં વિસું વિસું ઉપ્પત્તિવસેન ઉપ્પજ્જમાનચિત્તાનિયેવ વા ચતુદ્દસ આવજ્જનાદિપઞ્ચકસત્તજવનતદારમ્મણદ્વયવસેન. વિત્થારા પન ચતુપઞ્ઞાસ સબ્બેસમેવ કામાવચરાનં યથાસમ્ભવં તત્થ ઉપ્પજ્જનતો,

એત્થાતિ વિસયપ્પવત્તિસઙ્ગહે.

પઞ્ચદ્વારવીથિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મનોદ્વારવીથિ

પરિત્તજવનવારવણ્ણના

૧૭. મનોદ્વારિકચિત્તાનં અતીતાનાગતમ્પિ આરમ્મણં હોતીતિ તેસં અતિમહન્તાદિવસેન વિસયવવત્થાનં કાતું ન સક્કાતિ વિભૂતાવિભૂતવસેનેવેતં નિયમેતું ‘‘યદિ વિભૂતમારમ્મણ’’ન્ત્યાદિ વુત્તં.

૧૯. એત્થાતિ મનોદ્વારે. એકચત્તાલીસ પઞ્ચદ્વારાવેણિકાનં દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણમનોધાતુત્તયવસેન તેરસચિત્તાનં તત્થ અપ્પવત્તનતો.

પરિત્તજવનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અપ્પનાજવનવારવણ્ણના

૨૦. વિભૂતાવિભૂતભેદો નત્થિ આરમ્મણસ્સ વિભૂતકાલેયેવ અપ્પનાસમ્ભવતો.

૨૧. તત્થ હિ છબ્બીસતિમહગ્ગતલોકુત્તરજવનેસુ યં કિઞ્ચિ જવનં અપ્પનાવીથિમોતરતીતિ સમ્બન્ધો. પરિકમ્મોપચારાનુલોમગોત્રભુનામેન યથાક્કમં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્દેતિ યોજના. પઠમચિત્તઞ્હિ અપ્પનાય પરિકમ્મત્તા પટિસઙ્ખારકભૂતત્તા પરિકમ્મં. દુતિયં સમીપચારિત્તા ઉપચારં. નાચ્ચાસન્નોપિ હિ નાતિદૂરપ્પવત્તિ સમીપચારી નામ હોતિ, અપ્પનં ઉપેચ્ચ ચરતીતિ વા ઉપચારં. તતિયં પુબ્બભાગે પરિકમ્માનં, ઉપરિઅપ્પનાય ચ અનુકૂલત્તા અનુલોમં. ચતુત્થં પરિત્તગોત્તસ્સ, પુથુજ્જનગોત્તસ્સ ચ અભિભવનતો, મહગ્ગતગોત્તસ્સ, લોકુત્તરગોત્તસ્સ ચ ભાવનતો વડ્ઢનતો ગોત્રભુ, ઇમાનિ ચત્તારિ નામાનિ ચતુક્ખત્તું પવત્તિયં અનવસેસતો લબ્ભન્તિ, તિક્ખત્તું પવત્તિયં પન ઉપચારાનુલોમગોત્રભુનામેનેવ લબ્ભન્તિ. અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૦૪) પન પુરિમાનં તિણ્ણં, દ્વિન્નં વા અવિસેસેનપિ પરિકમ્માદિનામં વુત્તં, ચતુક્ખત્તું, તિક્ખત્તુમેવ વા પઞ્ચમં, ચતુત્થં વા ઉપ્પજ્જિતબ્બઅપ્પનાનુરૂપતોતિ અધિપ્પાયો. પરિકમ્માદિનામાનં અનવસેસતો લબ્ભમાનવારદસ્સનત્થં ‘‘ચતુક્ખત્તુ’’ન્તિ આદિતો વુત્તં, ગણનપટિપાટિવસેન પન ‘‘પઞ્ચમં વા’’તિ ઓસાને વુત્તં.

યથારહન્તિ ખિપ્પાભિઞ્ઞદન્ધાભિઞ્ઞાનુરૂપં. ખિપ્પાભિઞ્ઞસ્સ હિ તિક્ખત્તું પવત્તકામાવચરજવનાનન્તરં ચતુત્થં અપ્પનાચિત્તમુપ્પજ્જતિ. દન્ધાભિઞ્ઞસ્સ ચતુક્ખત્તું પવત્તજવનાનન્તરં પઞ્ચમં અપ્પના ઉપ્પજ્જતિ, યસ્મા પન અલદ્ધાસેવનં અનુલોમં ગોત્રભું ઉપ્પાદેતું ન સક્કોતિ, લદ્ધાસેવનમ્પિ ચ છટ્ઠં સત્તમં ભવઙ્ગસ્સ આસન્નભાવેન પપાતાસન્નપુરિસો વિય અપ્પનાવસેન પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, તસ્મા ચતુત્થતો ઓરં, પઞ્ચમતો પરં વા અપ્પના ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. યથાભિનીહારવસેનાતિ રૂપારૂપલોકુત્તરમગ્ગફલાનુરૂપસમથવિપસ્સનાભાવનાચિત્તાભિનીહરણાનુરૂપતો, અપ્પનાય વીથિ અપ્પનાવીથિ. ‘‘તતો પરં ભવઙ્ગપાતોવ હોતી’’તિ એત્તકેયેવ વુત્તે ચતુત્થં, પઞ્ચમં વા ઓતિણ્ણઅપ્પનાતો પરં ભવઙ્ગપાતોવ હોતિ, ન મગ્ગાનન્તરં ફલચિત્તં, સમાપત્તિવીથિયઞ્ચ ઝાનફલચિત્તાનિ પુનપ્પુનન્તિ ગણ્હેય્યુન્તિ પુન ‘‘અપ્પનાવસાને’’તિ વુત્તં. નિકાયન્તરિયા કિર લોકિયપ્પનાસુ પઠમકપ્પનાતો પરં સત્તમજવનપૂરણત્થં દ્વત્તિક્ખત્તું કામાવચરજવનાનમ્પિ પવત્તિં વણ્ણેન્તીતિ તેસં મતિનિસેધનત્થં ‘‘ભવઙ્ગપાતોવા’’તિ સાવધારણં વુત્તં.

૨૨. તત્થાતિ તેસુ અટ્ઠઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરજવનેસુ, તેસુ ચ છબ્બીસતિમહગ્ગતલોકુત્તરજવનેસુ. તત્થાતિ વા તસ્મિં અપ્પનાવારે. સોમનસ્સસહગતજવનાનન્તરન્તિ સોમનસ્સસહગતાનં ચતુન્નં કુસલકિરિયજવનાનં અનન્તરં. સોમનસ્સસહગતાવાતિ ચતુક્કજ્ઝાનસ્સ, સુક્ખવિપસ્સકાદીનં મગ્ગફલસ્સ ચ વસેન સોમનસ્સસહગતાવ, ન પન ઉપેક્ખાસહગતા ભિન્નવેદનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આસેવનપચ્ચયભાવસ્સ અનુદ્ધટત્તા. પાટિકઙ્ખિતબ્બાતિ પસંસિતબ્બા, ઇચ્છિતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થાપીતિ તસ્મિં એકવેદનજવનવારેપિ. કુસલજવનાનન્તરન્તિ ચતુબ્બિધઞાણસમ્પયુત્તકુસલજવનાનન્તરં કુસલજવનમપ્પેતિ, ન કિરિયજવનં ભિન્નસન્તાને નિબ્બત્તનતો. હેટ્ઠિમઞ્ચ ફલત્તયમપ્પેતિ સમાપત્તિવીથિયન્ત્યધિપ્પાયો.

૨૩. સુખપુઞ્ઞમ્હા સોમનસ્સસહગતતિહેતુકકુસલદ્વયતો પરં અગ્ગફલવિપાકકિરિયવજ્જિતલોકિયલોકુત્તરચતુક્કજ્ઝાનજવનવસેન દ્વત્તિંસ, ઉપેક્ખકા તિહેતુકકુસલદ્વયતો પરં તથેવ પઞ્ચમજ્ઝાનાનિ દ્વાદસ, સુખિતક્રિયતો તિહેતુકદ્વયતો પરં કિરિયજ્ઝાનચતુક્કસ્સ, અગ્ગફલચતુક્કસ્સ ચ વસેન અટ્ઠ, ઉપેક્ખકા તિહેતુકદ્વયતો પરં ઉપેક્ખાસહગતરૂપારૂપકિરિયપઞ્ચકસ્સ, અગ્ગફલસ્સ ચ વસેન છ અપ્પના સમ્ભોન્તિ.

૨૪. એત્થાતિ વીથિસઙ્ગહાધિકારે.

અપ્પનાજવનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મનોદ્વારવીથિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અપ્પનાજવનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તદારમ્મણનિયમવણ્ણના

૨૫. સબ્બત્થાપીતિ પઞ્ચદ્વારમનોદ્વારેપિ.

૨૬. ઇટ્ઠેતિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે. અતિઇટ્ઠારમ્મણઞ્હિ વિસું વક્ખતિ. કુસલવિપાકાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનસન્તીરણતદારમ્મણાનીતિ સમ્બન્ધો. ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે સન્તીરણતદારમ્મણાનિ ઉપેક્ખાસહગતાનેવાતિ આહ ‘‘અતિઇટ્ઠે પન સોમનસ્સસહગતાનેવા’’તિ. વિપાકસ્સ હિ કમ્માનુભાવતો પવત્તમાનસ્સ આદાસે મુખનિમિત્તં વિય નિબ્બિકપ્પતાય પકપ્પેત્વા ગહણાભાવતો યથારમ્મણમેવ વેદનાયોગો હોતિ, કુસલાકુસલાનં પન અપ્પહીનવિપલ્લાસેસુ સન્તાનેસુ પવત્તિયા અતિઇટ્ઠેપિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તઅનિટ્ઠાકારતો, અનિટ્ઠેપિ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તાકારતો ગહણં હોતિ. તથા હિ અસ્સદ્ધાદીનં બુદ્ધાદીસુ અતિઇટ્ઠારમ્મણેસુપિ ઉપેક્ખાજવનં હોતિ, તિત્થિયાદીનઞ્ચ દોમનસ્સજવનં, ગમ્ભીરપકતિકાદીનઞ્ચ પટિક્કૂલારમ્મણે ઉપેક્ખાજવનં, સુનખાદીનઞ્ચ તત્થ સોમનસ્સજવનં, પુરિમપચ્છાભાગપ્પવત્તાનિ પન વિપાકાનિ યથાવત્થુકાનેવ. અપિચ અસુચિદસ્સને સુમનાયમાનાનં સુનખાદીનન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પન અતિઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ પવત્તમાનાનમ્પિ ઉપેક્ખાસહગતભાવે કારણં હેટ્ઠા કથિતમેવ.

૨૭. તત્થાપીતિ તદારમ્મણેસુપિ. સોમનસ્સસહગતકિરિયજવનાવસાનેતિ સહેતુકાહેતુકસુખસહગતકિરિયપઞ્ચકાવસાને. ખીણાસવાનં ચિત્તવિપલ્લાસાભાવેન કિરિયજવનાનિપિ યથારમ્મણમેવ પવત્તન્તીતિ વુત્તં ‘‘સોમનસ્સસહગતકિરિયજવનાવસાને’’ત્યાદિ. કેચિ પન આચરિયા ‘‘પટ્ઠાને (ધ. સ. મૂલટી. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથાવણ્ણના) ‘કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૯૮) કુસલાકુસલાનમેવાનન્તરં તદારમ્મણં વુત્તન્તિ નત્થિ કિરિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણુપ્પાદો’’તિ વદન્તિ. તત્થ વુચ્ચતે – યદિ અબ્યાકતાનન્તરમ્પિ તદારમ્મણં વુચ્ચેય્ય. પરિત્તારમ્મણે વોટ્ઠબ્બનાનન્તરમ્પિ તસ્સ પવત્તિં મઞ્ઞેય્યુન્તિ કિરિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણં ન વુત્તં, ન પન અલબ્ભનતો. લબ્ભમાનસ્સપિ હિ કેનચિ અધિપ્પાયેન કત્થચિ અવચનં દિસ્સતિ, યથા તં ધમ્મસઙ્ગહે લબ્ભમાનમ્પિ હદયવત્થુ દેસનાભેદપરિહારત્થં ન વુત્તન્તિ.

૨૮. દોમનસ્સ…પે… ઉપેક્ખાસહગતાનેવ ભવન્તિ, ન સોમનસ્સસહગતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધસભાવત્તા. તેનેવ હિ પટ્ઠાને દોમનસ્સાનન્તરં સોમનસ્સં, તદનન્તરઞ્ચ દોમનસ્સં અનુદ્ધટં. તથા હિ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’ત્યાદિના (પટ્ઠા. ૧.૨.૪૫) સુખદુક્ખવેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા અત્તનો અત્તનો સમાનવેદનાસમ્પયુત્તાનં અદુક્ખમસુખવેદનાય સમ્પયુત્તકાનઞ્ચ અનન્તરપચ્ચયભાવેન દ્વીસુ દ્વીસુ વારેસુ વુત્તા, અદુક્ખમસુખવેદનાય સમ્પયુત્તકા પન સમાનવેદનાસમ્પયુત્તાનં, ઇતરવેદનાદ્વયસમ્પયુત્તાનઞ્ચ ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયભાવેન તીસુ વારેસૂતિ એવં વેદનાત્તિકે સત્તેવ અનન્તરપચ્ચયવારા વુત્તા. યદિ ચ દોમનસ્સાનન્તરં સોમનસ્સં, સોમનસ્સાનન્તરં વા દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જેય્ય, સુખદુક્ખવેદનાસમ્પયુત્તાનમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અનન્તરપચ્ચયવસેન દ્વે વારે વડ્ઢેત્વા નવ વારા વત્તબ્બા સિયું, ન પનેવં વુત્તા. તસ્મા ન તેસં તદનન્તરં ઉપ્પત્તિ અત્થિ. એત્થ ચ ‘‘સોમનસ્સસહગતકિરિયજવનાવસાને’’ત્યાદિના અયમ્પિ નિયમો અનુઞ્ઞાતો –

‘‘પરિત્તકુસલાદોસ-પાપસાતક્રિયાજવા;

પઞ્ચસ્વેકં તદાલમ્બં, સુખિતેસુ યથારહં.

‘‘પાપાકામસુભા ચેવ, સોપેક્ખા ચ ક્રિયાજવા;

સોપેક્ખેસુ તદાલમ્બં, છસ્વેકમનુરૂપતો’’તિ.

અયઞ્હિ જવનેન તદારમ્મણનિયમો અબ્યભિચારી. ‘‘ઞાણસમ્પયુત્તજવનતો ઞાણસમ્પયુત્તતદારમ્મણ’’ન્ત્યાદિનયપ્પવત્તો પન અનેકન્તિકો. યેભુય્યેન હિ અકુસલજવનેસુ પરિચિતસ્સ કદાચિ કુસલજવનેસુ જવિતેસુ, કુસલજવનેસુ વા પરિચિતસ્સ કદાચિ અકુસલજવનેસુ જવિતેસુ અકુસલાનન્તરં પવત્તપરિચયેન તિહેતુકજવનતોપિ પરં અહેતુકતદારમ્મણં હોતિ, તથા કુસલાનન્તરં પવત્તપરિચયેન અકુસલજવનતો પરં તિહેતુકતદારમ્મણમ્પિ, પટિસન્ધિનિબ્બત્તકકમ્મતો પન અઞ્ઞકમ્મેન તદારમ્મણપ્પવત્તિયં વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તથા ચ વુત્તં પટ્ઠાને ‘‘અહેતુકે ખન્ધે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તિ, કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે અહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતિ, કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે સહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૯૮).

તસ્માતિ યસ્મા દોમનસ્સજવનાવસાને ઉપેક્ખાસહગતાનેવ હોન્તિ. તસ્મા દોમનસ્સસહગતજવનાવસાને ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણં ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ‘સોમનસ્સપટિસન્ધિકસ્સા’તિ ઇમિનાવ ભવઙ્ગપાતાભાવો દીપિતોવ હોતિ દોમનસ્સાનન્તરં સોમનસ્સાભાવતોતિ તં અવત્વા તદારમ્મણાભાવમેવ પરિકપ્પેન્તો આહ ‘‘યદિ તદારમ્મણસમ્ભવો નત્થી’’તિ. સોમનસ્સપટિસન્ધિકસ્સ તિત્થિયાદિનો બુદ્ધાદિઅતિઇટ્ઠારમ્મણે પિ પટિહતચિત્તસ્સ દોમનસ્સજવને જવિતે વુત્તનયેન સોમનસ્સતદારમ્મણસ્સ અતિઇટ્ઠારમ્મણે ચ ઉપેક્ખાસહગતતદારમ્મણસ્સ અનુપ્પજ્જનતો, કેનચિ વા અસપ્પાયેન પરિહીનલોકિયજ્ઝાનં આરબ્ભ ‘‘પણીતધમ્મો મે નટ્ઠો’’તિ વિપ્પટિસારં જનેન્તસ્સ દોમનસ્સજવને સતિ અકામાવચરારમ્મણે તદારમ્મણાભાવતો યદિ તદારમ્મણસ્સ ઉપ્પત્તિસમ્ભવો નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

પરિચિતપુબ્બન્તિ પુબ્બે પરિચિતં, તસ્મિં ભવે યેભુય્યેન ગહિતપુબ્બં. ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણં ઉપ્પજ્જતિ નિરાવજ્જનમ્પિ. યથા તં નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ ફલચિત્તન્ત્યધિપ્પાયો. યથાહુ –

‘‘નિરાવજ્જં કથં ચિત્તં, હોતિ નેતઞ્હિ સમ્મતં;

નિયમો ન વિનાવજ્જં, નિરોધા ફલદસ્સના’’તિ.

કેન પન કિચ્ચેન ઇદં ચિત્તં પવત્તતીતિ? તદારમ્મણકિચ્ચેન તાવ ન પવત્તતિ જવનારમ્મણસ્સ અગ્ગહણતો, નાપિ સન્તીરણકિચ્ચેન યથાસમ્પટિચ્છિતસ્સ સન્તીરણવસેન અપ્પવત્તનતો, પટિસન્ધિચુતીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, પારિસેસતો પન ભવસ્સ અઙ્ગભાવતો ભવઙ્ગકિચ્ચેનાતિ યુત્તં સિયા. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેનપિ (ધ. સ. અનુટી. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથાવણ્ણના) હિ અયમત્થો દસ્સિતોવ. યં પન પટિસન્ધિભવઙ્ગાનં ધમ્મતો, આરમ્મણતો ચ સમાનતં વક્ખતિ, તં યેભુય્યતોતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ ઇદમેકં ઠાનં વજ્જેત્વા પટિસન્ધિભવઙ્ગાનં વિસદિસતા અત્થિ. તમનન્તરિત્વાતિ તં અત્તનો અનન્તરં અબ્યવહિતં કત્વા, તદનન્તરન્ત્યત્થો.

૨૯. કામાવચર…પે… ઇચ્છન્તીતિ એત્થ કામાવચરજવનાવસાનેયેવ તદારમ્મણં ઇચ્છન્તિ કામતણ્હાનિદાનકમ્મનિબ્બત્તત્તા. ન હિ તં કામતણ્હાહેતુકેન કમ્મુના જનિતં અતંસભાવસ્સ રૂપારૂપાવચરલોકુત્તરજવનસ્સ અનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ. કિંકારણા? અજનકત્તા, જનકસમાનત્તાભાવતો ચ. યથા હિ ગેહતો બહિ નિક્ખમિતુકામો બાલકો જનકં, તંસદિસં વા અઙ્ગુલિયં ગહેત્વા નિક્ખમતિ, નાઞ્ઞં રાજપુરિસાદિં, એવં ભવઙ્ગવિસયતો અઞ્ઞત્થ પવત્તમાનં તદારમ્મણં જનકં કામાવચરકુસલાકુસલં, તંસદિસં વા કામાવચરકિરિયજવનં અનુબન્ધતિ, ન પન તસ્સ વિસદિસાનિ મહગ્ગતલોકુત્તરજવનાનિ. તથા કામાવચરસત્તાનમેવ તદારમ્મણં ઇચ્છન્તિ, ન બ્રહ્માનં તદારમ્મણૂપનિસ્સયસ્સ કામાવચરપટિસન્ધિબીજસ્સાભાવતો. તથા કામાવચરધમ્મેસ્વેવ આરમ્મણભૂતેસુ ઇચ્છન્તિ. ન ઇતરેસુ અપરિચિતત્તા. યથા હિ સો બાલકો જનકં, તંસદિસં વા અનુગચ્છન્તોપિ અરઞ્ઞાદિઅપરિચિતટ્ઠાનં ગચ્છન્તં અનનુબન્ધિત્વા પમુખઙ્ગણાદિમ્હિ પરિચિતટ્ઠાનેયેવ અનુબન્ધતિ, એવમિદમ્પિ રૂપાવચરાદિઅપરિચિતારમ્મણં આરબ્ભ પવત્તન્તં નાનુબન્ધતિ. અપિચ કામતણ્હાયત્તકમ્મજનિતત્તાપિ એતં કામતણ્હારમ્મણેસુ પરિત્તધમ્મેસ્વેવ પવત્તતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘જનકં તંસમાનં વા, જવનં અનુબન્ધતિ;

ન તુ અઞ્ઞં તદાલમ્બં, બાલદારકલીલયા.

‘‘બીજસ્સાભાવતો નત્થિ, બ્રહ્માનમ્પિ ઇમસ્સ હિ;

પટિસન્ધિમનો બીજં, કામાવચરસઞ્ઞિતં.

‘‘ઠાને પરિચિતેયેવ, તં ઇદં બાલકો વિય;

અનુયાતીતિ નાઞ્ઞત્થ, હોતિ તણ્હાવસેન વા’’તિ.

નનુ ચ ‘‘કામાવચરપટિસન્ધિબીજાભાવતો’’તિ વુત્તં, તથા ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનમ્પિ અભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ ઇન્દ્રિયપ્પવત્તિઆનુભાવતો, દ્વારવીથિભેદે ચિત્તનિયમતો ચ.

તદારમ્મણનિયમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

જવનનિયમવણ્ણના

૩૨. મન્દપ્પવત્તિયન્તિ મરણાસન્નકાલે વત્થુદુબ્બલતાય મન્દીભૂતવેગત્તા મન્દં હુત્વા પવત્તિયં. મરણકાલાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન મુચ્છાકાલં સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૩. ભગવતો…પે… વદન્તીતિ ભગવતો યમકપાટિહારિયકાલાદીસુ ઉદકક્ખન્ધઅગ્ગિક્ખન્ધપ્પવત્તનાદિઅત્થં વિસું વિસું પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય ઝાનધમ્મે વિસું વિસું આવજ્જેન્તસ્સ આવજ્જનવસિતાય મત્થકપ્પત્તિયા આવજ્જનતપ્પરોવ ચિત્તાભિનીહારો હોતીતિ યથાવજ્જિતઝાનઙ્ગારમ્મણાનિ ચત્તારિ, પઞ્ચવા પચ્ચવેક્ખણજવનચિત્તાનિ પવત્તન્તીતિ વદન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૮) અટ્ઠકથાચરિયા. ‘‘ભગવતો’’તિ ચ ઇદં નિદસ્સનમત્તં અઞ્ઞેસમ્પિ ધમ્મસેનાપતિઆદીનં એવરૂપે અચ્ચાયિકકાલે અપરિપુણ્ણજવનાનં પવત્તનતો. તથા ચ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘અયઞ્ચ મત્થકપ્પત્તા વસિતા ભગવતો યમકપાટિહારિયકાલે અઞ્ઞેસં વા એવરૂપે કાલે’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૮). ‘‘ચત્તારિ પઞ્ચ વા’’તિ ચ પનેતં તિક્ખિન્દ્રિયમુદિન્દ્રિયવસેન ગહેતબ્બન્તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન (વિસુદ્ધિ. મહા. ૧.૭૮) વુત્તં, તસ્મા ભગવતો ચત્તારિ, અઞ્ઞેસં પઞ્ચપીતિ યુત્તં વિય દિસ્સતિ.

૩૪. આદિકમ્મિકસ્સાતિ આદિતો કતયોગકમ્મસ્સ. પઠમં નિબ્બત્તા અપ્પના પઠમકપ્પના. અભિઞ્ઞાજવનાનમ્પિ ‘‘પઠમકપ્પનાયા’’તિ અધિકારો સિયાતિ આહ ‘‘સબ્બદાપી’’તિ, પઠમુપ્પત્તિકાલે, ચિણ્ણવસીકાલે ચ પઞ્ચાભિઞ્ઞાજવનાનિ એકવારમેવ જવન્તીત્યત્થો.

૩૫. મગ્ગાયેવ ઉપ્પજ્જનતો મગ્ગુપ્પાદા. યથારહન્તિ પઞ્ચમં વા ચતુત્થં વા ઉપ્પન્નમગ્ગાનુરૂપં. સત્તજવનપરમત્તા હિ એકાવજ્જનવીથિયા ચતુત્થં ઉપ્પન્નમગ્ગતો પરં તીતિ ફલચિત્તાનિ, પઞ્ચમં ઉપ્પન્નમગ્ગતો પરં દ્વે વા હોન્તિ.

૩૬. નિરોધસમાપત્તિકાલેતિ નિરોધસ્સ પુબ્બભાગે. ચતુત્થારુપ્પજવનન્તિ કુસલકિરિયાનં અઞ્ઞતરં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનજવનં. અનાગામિખીણાસવાયેવ નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તિ, ન સોતાપન્નસકદામિનોતિ વુત્તં ‘‘અનાગામિફલં વા અરહત્તફલં વા’’તિ. વિભત્તિવિપલ્લાસો ચેત્થ દટ્ઠબ્બો ‘‘અનાગામિફલે વા અરહત્તફલે વા’’તિ. તેનાહ ‘‘નિરુદ્ધે’’તિ. યથારહન્તિ તંતંપુગ્ગલાનુરૂપં.

૩૮. સબ્બત્થાપિ સમાપત્તિવીથિયન્તિ સકલાયપિ ઝાનસમાપત્તિવીથિયં, ફલસમાપત્તિવીથિયઞ્ચ.

૩૯. પરિત્તાનિ જવનાનિ સત્તક્ખત્તું મતાનિ ઉક્કંસકોટિયા. મગ્ગાભિઞ્ઞા પન સકિં એકવારમેવ મતા. અવસેસાનિ અભિઞ્ઞામગ્ગવજ્જિતાનિ મહગ્ગતલોકુત્તરજવનાનિ બહૂનિપિ લબ્ભન્તિ સમાપત્તિવીથિયં અહોરત્તમ્પિ પવત્તનતો. અપિ-સદ્દેન લોકિયજ્ઝાનાનિ પઠમકપ્પનાયં, અન્તિમફલદ્વયઞ્ચ નિરોધાનન્તરં એકવારં, ફલચિત્તાનિ મગ્ગાનન્તરં દ્વત્તિક્ખત્તુમ્પીતિ સમ્પિણ્ડેતિ.

જવનનિયમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલભેદવણ્ણના

૪૦. ઇદાનિ દુહેતુકાહેતુકાપાયિકાહેતુકતિહેતુકવસેન ચતુબ્બિધાનં પુથુજ્જનાનં, મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠવસેન અટ્ઠવિધાનં અરિયાનન્તિ દ્વાદસન્નં પુગ્ગલાનં ઉપ્પજ્જનકવીથિચિત્તપરિચ્છેદદસ્સનત્થં પઠમં તાવ તેસં વજ્જિતબ્બચિત્તાનિ દસ્સેતુમાહ ‘‘દુહેતુકાનમહેતુકાનઞ્ચા’’ત્યાદિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસહગતાલોભાદોસવસેન દ્વે હેતૂ ઇમેસન્તિ દ્વિહેતુકા. તાદિસાનં હેતૂનં અભાવતો અહેતુકા. મ-કારો પદસન્ધિકરો. અપ્પનાજવનાનિ ન લબ્ભન્તિ વિપાકાવરણસબ્ભાવતો. દ્વિહેતુકાહેતુકપટિસન્ધિ હિ ‘‘વિપાકાવરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અપ્પનાજવનાભાવતોયેવ અરહત્તં નત્થીતિ કિરિયજવનાનિ ન લબ્ભન્તિ.

૪૧. ‘‘સહેતુકં (પટ્ઠા. ૩.૧.૧૦૨) ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ પાઠતો અહેતુકાનમ્પિ નાનાકમ્મેન દ્વિહેતુકતદારમ્મણં સમ્ભવતિ, દ્વિહેતુકાનં વત્તબ્બમેવ નત્થિ. મૂલસન્ધિયા પન જળભાવતો ઉભિન્નમ્પિ નત્થિ તિહેતુકતદારમ્મણન્તિ આહ ‘‘તથા ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકાનિ ચા’’તિ. આચરિયજોતિપાલત્થેરેન પન ‘‘સહેતુકં ભવઙ્ગ’’ન્તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા અહેતુકાનમ્પિ તિહેતુકતદારમ્મણં વત્વા ઇધ ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકાભાવવચનસ્સ પરિહાસવસેન ‘‘સો એવ પુચ્છિતબ્બો, યો તસ્સ કત્તા’’તિ વુત્તં, તં પન પરિહાસવસેન વુત્તમ્પિ આચરિયં પુચ્છિત્વાવ વિજાનનત્થં વુત્તવચનં વિય ઠિતં. તથા હિ આચરિયેનેવેત્થ કારણં પરમત્થવિનિચ્છયે વુત્તં –

‘‘ઞાણપાકા ન વત્તન્તિ, જળત્તા મૂલસન્ધિયા’’તિ; (પરમ. વિ. ૨૭૧);

અપરે પન ‘‘યથા અહેતુકાનં સહેતુકતદારમ્મણં હોતિ, એવં દ્વિહેતુકાનં તિહેતુકતદારમ્મણમ્પી’’તિ વણ્ણેન્તિ, તેસં મતાનુરોધેન ચ ઇધાપિ ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકપટિક્ખેપો અહેતુકેયેવ સન્ધાયાતિ વદન્તિ. તત્થ પન પમાણપાઠાભાવતો આચરિયેન ઉભિન્નમ્પિ સાધારણવસેન ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકાભાવે કારણં વત્વા સમકમેવ ચિત્તપરિચ્છેદસ્સ દસ્સિતત્તા તેસં વચનં વીમંસિત્વા સમ્પટિચ્છિતબ્બં. અહેતુકાપેક્ખાય ચેત્થ ‘‘સુગતિય’’ન્તિ વચનં, તં પન અત્થતો અનુઞ્ઞાતદ્વિહેતુકવિપાકાનં તત્થેવ સમ્ભવદસ્સનપરં. તેનાહ ‘‘દુગ્ગતિયં પના’’ત્યાદિ.

૪૩. તિહેતુકેસૂતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસહગતાલોભાદોસામોહવસેન તિહેતુકેસુ પુથુજ્જાદીસૂ નવવિધપુગ્ગલેસુ.

૪૫. દિટ્ઠી…પે… સેક્ખાનન્તિ સિક્ખાય અપરિપૂરકારિતાય સિક્ખનસીલતાય ‘‘સેક્ખા’’તિ લદ્ધનામાનં સોતાપન્નસકદાગામીનં પુગ્ગલાનં પઠમમગ્ગેનેવ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં પહીનત્તા તંસહગતજવનાનિ ચેવ ચ-સદ્દેન આકડ્ઢિતાનિ ખીણાસવાવેણિકાનિ કિરિયજવનાનિ ચ ન લબ્ભન્તિ.

૪૬. પટિઘજવનાનિ ચાતિ દોમનસ્સજવનાનિ ચેવ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તવિચિકિચ્છાસહગતકિરિયજવનાનિ ચ.

૪૭. લોકુત્તર…પે… સમુપ્પજ્જન્તીતિ ચતુન્નં મગ્ગાનં એકચિત્તક્ખણિકભાવેન પુગ્ગલન્તરેસુ અસમ્ભવતો, હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમાનઞ્ચ ઉપરૂપરિસમાપત્તિયા અનધિગતત્તા, ઉપરૂપરિપુગ્ગલાનઞ્ચ અસમુગ્ઘાટિતકમ્મકિલેસનિરોધેન પુથુજ્જનેહિ વિય સોતાપન્નાનં સોતાપન્નાદીહિ પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનેન પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા ચ અટ્ઠપિ લોકુત્તરજવનાનિ યથાસકં મગ્ગફલટ્ઠાનં અરિયાનમેવ સમુપ્પજ્જન્તિ.

૪૮. ઇદાનિ તેસં તેસં પુગ્ગલાનં યથાપટિક્ખિત્તજવનાનિ વજ્જેત્વા પારિસેસતો લબ્ભમાનજવનાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેતું ‘‘અસેક્ખાન’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. તિવિધસિક્ખાય પરિપૂરકારિભાવતો અસેક્ખાનં ખીણાસવાનં તેત્તિંસવિધકુસલાકુસલસ્સ, હેટ્ઠિમફલત્તયસ્સ, વીથિમુત્તાનઞ્ચ નવમહગ્ગતવિપાકાનં વસેન પઞ્ચચત્તાલીસવજ્જિતાનિ સેસાનિ તેવીસતિકઆમાવચરવિપાકવીસતિકિરિયઅરહત્તફલવસેન ચતુચત્તાલીસ વીથિચિત્તાનિ સમ્ભવા યથાલાભં કામભવે ઠિતાનં વસેન ઉદ્દિસે.

સેક્ખાનં અટ્ઠારસકિરિયજવનદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસહગતપઞ્ચકઅગ્ગફલમહગ્ગતવિપાકવસેન તેત્તિંસ વજ્જેત્વા તેવીસતિકામાવચરવિપાકઆવજ્જનદ્વયએકવીસતિકુસલસત્તાકુસલહેટ્ઠિમફલત્તયવસેન છપ્પઞ્ઞાસ વીથિચિત્તાનિ યથાસમ્ભવં ઉદ્દિસે અવિસેસતો. વિસેસતો પન સોતાપન્નસકદાગામીનં એકપઞ્ઞાસ, અનાગામીનં એકૂનપઞ્ઞાસ, અવસેસાનં ચતુન્નં પુથુજ્જનાનં અટ્ઠારસકિરિયજવનસબ્બલોકુત્તરમહગ્ગતવિપાકવસેન પઞ્ચતિંસ વજ્જેત્વા અવસેસાનિ કામાવચરવિપાકઆવજ્જનદ્વયલોકિયકુસલાકુસલવસેન ચતુપઞ્ઞાસ વીથિચિત્તાનિ યથાસમ્ભવતો ઉદ્દિસે અવિસેસતો. વિસેસતો પન તિહેતુકાનં ચતુપઞ્ઞાસેવ લબ્ભન્તિ, દ્વિહેતુકાહેતુકાનં ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકઅપ્પનાજવનવજ્જિતાનિ એકચત્તાલીસ, આપાયિકાનં તાનેવ દ્વિહેતુકવિપાકવજ્જિતાનિ સત્તતિંસ વીથિચિત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

પુગ્ગલાનં વસેન ચિત્તપ્પવત્તિભેદો પુગ્ગલભેદો.

પુગ્ગલભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભૂમિવિભાગવણ્ણના

૪૯. સબ્બાનિપિ વીથિચિત્તાનિ ઉપલબ્ભન્તિ છન્નં દ્વારાનં, સબ્બેસઞ્ચ પુગ્ગલાનં તત્થ સમ્ભવતો. યથારહન્તિ તંતંભવાનુરૂપં, તંતંપુગ્ગલાનુરૂપઞ્ચ.

૫૨. ત્યાદિના ઘાનવિઞ્ઞાણાદીનમ્પિ પટિક્ખેપો હેસ્સતીતિ રૂપાવચરભૂમિયં પટિઘજવનતદારમ્મણાનેવ પટિક્ખિત્તાનિ. સબ્બત્થાપીતિ કામભવે, રૂપભવે, અરૂપભવે ચ.

૫૪. કામભવે યથારહં વીથિમુત્તવજ્જાનિ અસીતિ વીથિચિત્તાનિ, રૂપભવે પટિઘદ્વયઅટ્ઠતદારમ્મણઘાનાદિવિઞ્ઞાણછક્કવીથિમુત્તકવસેન પઞ્ચવીસતિ વજ્જેત્વા સેસાનિ આવજ્જનદ્વયનવઅહેતુકવિપાકતેપઞ્ઞાસજવનવસેન ચતુસટ્ઠિ, અરૂપે ભવે તેવીસતિકામાવચરવિપાકપઠમમગ્ગપઞ્ચદસરૂપાવચરપટિઘદ્વયઆરુપ્પવિપાકકિરિયમનોધાતુહસનવસેન સત્તચત્તાલીસ વજ્જેત્વા સેસાનિ છબ્બીસતિ પરિત્તજવનઅટ્ઠઆરુપ્પજવનસત્તલોકુત્તરજવનમનોદ્વારાવજ્જનવસેન દ્વેચત્તાલીસ ચિત્તાનિ લબ્ભરે ઉપલબ્ભન્તિ.

કેચિ પન ‘‘રૂપભવે અનિટ્ઠારમ્મણાભાવતો ઇધાગતાનંયેવ બ્રહ્માનં અકુસલવિપાકસમ્ભવોતિ તાનિ પરિહાપેત્વા પઞ્ચપરિત્તવિપાકેહિ સદ્ધિં રૂપભવે સટ્ઠિયેવ વીથિચિત્તાની’’તિ વદન્તિ. ઇધ પન તત્થ ઠત્વાપિ ઇમં લોકં પસ્સન્તાનં અનિટ્ઠારમ્મણસ્સ અસમ્ભવો ન સક્કા વત્તુન્તિ તેહિ સદ્ધિંયેવ તત્થ ચતુસટ્ઠિ વુત્તાનિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં ધમ્માનુસારણિયં ‘‘યદા બ્રહ્માનો કામાવચરં અનિટ્ઠારમ્મણં આલમ્બન્તિ, તદા તં સુગતિયમ્પિ અકુસલવિપાકચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણમનોધાતુસન્તીરણાનં ઉપ્પત્તિ સમ્ભવતી’’તિ.

ભૂમિવસેન વિભાગો ભૂમિવિભાગો.

ભૂમિવિભાગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૫. યથાસમ્ભવન્તિ તંતંદ્વારેસુ, તંતંભવેસુ વા સમ્ભવાનુરૂપતો. યાવતાયુકન્તિ પટિસન્ધિતો પરં ભવનિકન્તિવસેન પવત્તમનોદ્વારિકચિત્તવીથિતો પટ્ઠાય ચુતિચિત્તાવસાનં, તતો પુબ્બે પવત્તભવઙ્ગાવસાનં વા અબ્બોચ્છિન્ના અસતિ નિરોધસમાપત્તિયન્તિ અધિપ્પાયો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

વીથિપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.