૫. વીથિમુત્તપરિચ્છેદવણ્ણના

૧. એત્તાવતા વીથિસઙ્ગહં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વીથિમુત્તસઙ્ગહં દસ્સેતુમારભન્તો આહ ‘‘વીથિચિત્તવસેનેવ’’ન્ત્યાદિ. એવં યથાવુત્તનયેન વીથિચિત્તવસેન પવત્તિયં પટિસન્ધિતો અપરભાગે ચુતિપરિયોસાનં પવત્તિસઙ્ગહો નામ સઙ્ગહો ઉદીરિતો, ઇદાનિ તદનન્તરં સન્ધિયં પટિસન્ધિકાલે, તદાસન્નતાય તંગહણેનેવ ગહિતચુતિકાલે ચ પવત્તિસઙ્ગહો વુચ્ચતીતિ યોજના.

ભૂમિચતુક્કવણ્ણના

૩. પુઞ્ઞસમ્મતા અયા યેભુય્યેન અપગતોતિ અપાયો, સોયેવ ભૂમિ ભવન્તિ એત્થ સત્તાતિ અપાયભૂમિ. અનેકવિધસમ્પત્તિઅધિટ્ઠાનતાય સોભના ગન્તબ્બતો ઉપપજ્જિતબ્બતો ગતીતિ સુગતિ, કામતણ્હાસહચરિતા સુગતિ કામસુગતિ, સાયેવ ભૂમીતિ કામસુગતિભૂમિ. એવં સેસેસુપિ.

૪. અયતો સુખતો નિગ્ગતોતિ નિરયો. તિરો અઞ્ચિતાતિ તિરચ્છાના, તેસં યોનિ તિરચ્છાનયોનિ. યવન્તિ તાય સત્તા અમિસ્સિતાપિ સમાનજાતિતાય મિસ્સિતા વિય હોન્તીતિ યોનિ. સા પન અત્થતો ખન્ધાનં પવત્તિવિસેસો. પકટ્ઠેન સુખતો ઇતા ગતાતિ પેતા, નિજ્ઝામતણ્હિકાદિભેદાનં પેતાનં વિસયો પેત્તિવિસયો. એત્થ પન તિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયગ્ગહણેન ખન્ધાનંયેવ ગહણં તેસં તાદિસસ્સ પરિચ્છિન્નોકાસસ્સ અભાવતો. યત્થ વા તે અરઞ્ઞપબ્બતપાદાદિકે નિબદ્ધવાસં વસન્તિ, તાદિસસ્સ ઠાનસ્સ વસેન ઓકાસોપિ ગહેતબ્બો. ન સુરન્તિ ઇસ્સરિયકીળાદીહિ ન દિબ્બન્તીતિ અસુરા, પેતાસુરા. ઇતરે પન ન સુરા સુરપ્પટિપક્ખાતિ અસુરા, ઇધ ચ પેતાસુરાનમેવ ગહણં ઇતરેસં તાવતિંસેસુ ગહણસ્સ ઇચ્છિતત્તા. તથા હિ વુત્તં આચરિયેન –

‘‘તાવતિંસેસુ દેવેસુ, વેપચિત્તાસુરા ગતા’’તિ; (નામ. પરિ. ૪૩૮);

૫. સતિસૂરભાવબ્રહ્મચરિયયોગ્યતાદિગુણેહિ ઉક્કટ્ઠમનતાય મનો ઉસ્સન્નં એતેસન્તિ મનુસ્સા. તથા હિ પરમસતિનેપક્કાદિપ્પત્તા બુદ્ધાદયોપિ મનુસ્સભૂતાયેવ. જમ્બુદીપવાસિનો ચેત્થ નિપ્પરિયાયતો મનુસ્સા. તેહિ પન સમાનરૂપાદિતાય સદ્ધિં પરિત્તદીપવાસીહિ ઇતરમહાદીપવાસિનોપિ ‘‘મનુસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તિ. લોકિયા પન ‘‘મનુનો આદિખત્તિયસ્સ અપચ્ચં પુત્તાતિ મનુસ્સા’’તિ વદન્તિ. મનુસ્સાનં નિવાસભૂતા ભૂમિ ઇધ મનુસ્સા. એવં સેસેસુપિ.

ચતૂસુ મહારાજેસુ ભત્તિ એતેસં, ચતુન્નં વા મહારાજાનં નિવાસટ્ઠાનભૂતે ચાતુમહારાજે ભવાતિ ચાતુમહારાજિકા. માઘેન માણવેન સદ્ધિં તેત્તિંસ સહપુઞ્ઞકારિનો એત્થ નિબ્બત્તાતિ તંસહચરિતટ્ઠાનં તેત્તિંસં, તદેવ તાવતિંસં, તંનિવાસો એતેસન્તિ તાવતિંસાતિ વદન્તિ. યસ્મા પન ‘‘સહસ્સં ચાતુમહારાજિકાનં સહસ્સં તાવતિંસાન’’ન્તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) વચનતો સેસચક્કવાળેસુપિ છકામાવચરદેવલોકા અત્થિ, તસ્મા નામમત્તમેવ એતં તસ્સ દેવલોકસ્સાતિ ગહેતબ્બં. દુક્ખતો યાતા અપયાતાતિ યામા. અત્તનો સિરિસમ્પત્તિયા તુસં પીતિં ઇતા ગતાતિ તુસિતા. નિમ્માને રતિ એતેસન્તિ નિમ્માનરતિનો. પરનિમ્મિતેસુ ભોગેસુ અત્તનો વસં વત્તેન્તીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તિનો.

૭. મહાબ્રહ્માનં પરિચારિકત્તા તેસં પરિસતિ ભવાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જા. તેસં પુરોહિતટ્ઠાને ઠિતત્તા બ્રહ્મપુરોહિતા. તેહિ તેહિ ઝાનાદીહિ ગુણવિસેસેહિ બ્રૂહિતા પરિવુદ્ધાતિ બ્રહ્માનો, વણ્ણવન્તતાય ચેવ દીઘાયુકતાદીહિ ચ બ્રહ્મપારિસજ્જાદીહિ મહન્તા બ્રહ્માનોતિ મહાબ્રહ્માનો. તયોપેતે પણીતરતનપભાવભાસિતસમાનતલવાસિનો.

૮. ઉપરિમેહિ પરિત્તા આભા એતેસન્તિ પરિત્તાભા. અપ્પમાણા આભા એતેસન્તિ અપ્પમાણાભા. વલાહકતો વિજ્જુ વિય ઇતો ચિતો ચ આભા સરતિ નિસ્સરતિ એતેસં સપ્પીતિકજ્ઝાનનિબ્બત્તક્ખન્ધસન્તાનત્તાતિ આભસ્સરા. દણ્ડદીપિકાય વા અચ્ચિ વિય એતેસં સરીરતો આભા છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પતન્તી વિય સરતિ નિસ્સરતીતિ આભસ્સરા. યથાવુત્તાય વા પભાય આભાસનસીલાતિ આભસ્સરા. એતેપિ તયો પણીતરતનપભાવભાસિતેકતલવાસિનો.

૯. સુભાતિ એકગ્ઘના અચલા સરીરાભા વુચ્ચતિ, સા ઉપરિબ્રહ્મેહિ પરિત્તા એતેસન્તિ પરિત્તસુભા. અપ્પમાણા સુભા એતેસન્તિ અપ્પમાણસુભા. પભાસમુદયસઙ્ખાતેહિ સુભેહિ કિણ્ણા આકિણ્ણાતિ સુભકિણ્હા. ‘‘સુભાકિણ્ણા’’તિ ચ વત્તબ્બે આ-સદ્દસ્સ રસ્સત્તં, અન્તિમણ-કારસ્સ ચ હ-કારં કત્વા ‘‘સુભકિણ્હા’’તિ વુત્તં. એતેપિ પણીતરતનપભાવભાસિતેકતલવાસિનો.

૧૦. ઝાનપ્પભાવનિબ્બત્તં વિપુલં ફલમેતેસન્તિ વેહપ્ફલા. સઞ્ઞાવિરાગભાવનાનિબ્બત્તરૂપસન્તતિમત્તત્તા નત્થિ સઞ્ઞા, તંમુખેન વુત્તાવસેસા અરૂપક્ખન્ધા ચ એતેસન્તિ અસઞ્ઞા. તેયેવ સત્તાતિ અસઞ્ઞસત્તા. એતેપિ પણીતરતનપભાવભાસિતેકતલવાસિનો. સુદ્ધાનં અનાગામિઅરહન્તાનમેવ આવાસાતિ સુદ્ધાવાસા. અનુનયપટિઘાભાવતો વા સુદ્ધો આવાસો એતેસન્તિ સુદ્ધાવાસા, તેસં નિવાસભૂમિપિ સુદ્ધાવાસા.

૧૧. ઇમેસુ પન પઠમતલવાસિનો અપ્પકેન કાલેન અત્તનો ઠાનં ન વિજહન્તીતિ અવિહા. દુતિયતલવાસિનો ન કેનચિ તપ્પન્તીતિ અતપ્પા. તતિયતલવાસિનો પરમસુન્દરરૂપત્તા સુખેન દિસ્સન્તીતિ સુદસ્સા. ચતુત્થતલવાસિનો સુપરિસુદ્ધદસ્સનત્તા સુખેન પસ્સન્તીતિ સુદસ્સિનો. પઞ્ચમતલવાસિનો પન ઉક્કટ્ઠસમ્પત્તિકત્તા નત્થિ એતેસં કનિટ્ઠભાવોતિ અકનિટ્ઠા.

૧૨. આકાસાનઞ્ચાયતને પવત્તા પઠમારુપ્પવિપાકભૂતચતુક્ખન્ધા એવ, તેહિ પરિચ્છિન્નઓકાસો વા આકાસાનઞ્ચાયતનભૂમિ. એવં સેસેસુપિ.

૧૩. પુથુજ્જના, સોતાપન્ના ચ સકદાગામિનો ચાપિ પુગ્ગલા સુદ્ધાવાસેસુ સબ્બથા ન લબ્ભન્તીતિ સમ્બન્ધો. પુથુજ્જનાદીનઞ્ચ પટિક્ખેપેન અનાગામિઅરહન્તાનમેવ તત્થ લાભો વુત્તો હોતિ.

૧૪. સેસટ્ઠાનેસૂતિ સુદ્ધાવાસઅપાયઅસઞ્ઞિવજ્જિતેસુ સેસટ્ઠાનેસુ અરિયા, અનરિયાપિ ચ લબ્ભન્તિ.

ભૂમિચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિસન્ધિચતુક્કવણ્ણના

૧૬. ઓક્કન્તિક્ખણેતિ પટિસન્ધિક્ખણે.

૧૭. જાતિયા અન્ધો જચ્ચન્ધો. કિઞ્ચાપિ જાતિક્ખણે અણ્ડજજલાબુજા સબ્બેપિ અચક્ખુકાવ. તથાપિ ચક્ખાદિઉપ્પજ્જનારહકાલેપિ ચક્ખુપ્પત્તિવિબન્ધકકમ્મપ્પટિબાહિતસામત્થિયેન દિન્નપટિસન્ધિના, ઇતરેનપિ વા કમ્મેન અનુપ્પાદેતબ્બચક્ખુકો સત્તો જચ્ચન્ધો નામ. અપરે પન ‘‘જચ્ચન્ધોતિ પસૂતિયંયેવ અન્ધો, માતુકુચ્છિયં અન્ધો હુત્વા નિક્ખન્તોતિ અત્થો, તેન દુહેતુકતિહેતુકાનં માતુકુચ્છિયં ચક્ખુસ્સ અવિપજ્જનં સિદ્ધ’’ન્તિ વદન્તિ. જચ્ચન્ધાદીનન્તિ એત્થ આદિગ્ગહણેન જચ્ચબધિરજચ્ચમૂગજચ્ચજળજચ્ચુમ્મત્તકપણ્ડકઉભતોબ્યઞ્જનકનપુંસકમમ્માદીનં સઙ્ગહો. અપરે પન ‘‘એકચ્ચે અહેતુકપટિસન્ધિકા અવિકલિન્દ્રિયા હુત્વા થોકં વિચારણપકતિકા હોન્તિ, તાદિસાનમ્પિ આદિસદ્દેન સઙ્ગહો’’તિ વદન્તિ. ભુમ્મદેવે સિતા નિસ્સિતા તગ્ગતિકત્તાતિ ભુમ્મસ્સિતા. સુખસમુસ્સયતો વિનિપાતાતિ વિનિપાતિકા.

૧૮. સબ્બત્થાપિ કામસુગતિયન્તિ દેવમનુસ્સવસેન સત્તવિધાયપિ કામસુગતિયં.

૨૧. તેસૂતિ યથાવુત્તપટિસન્ધિયુત્તેસુ પુગ્ગલેસુ, અપાયાદીસુ વા. આયુપ્પમાણગણનાય નિયમો નત્થિ કેસઞ્ચિ ચિરાયુકત્તા, કેસઞ્ચિ ચિરતરાયુકત્તા ચ. તથાચાહુ –

‘‘આપાયિકમનુસ્સાયુ-

પરિચ્છેદો ન વિજ્જતિ;

તથા હિ કાલો મન્ધાતા,

યક્ખા કેચિ ચિરાયુનો’’તિ. –

અપાયેસુ હિ કમ્મમેવ પમાણં, તત્થ નિબ્બત્તાનં યાવ કમ્મં નખીયતિ. તાવ ચવનાભાવતો, તથા ભુમ્મદેવાનં. તેસુપિ હિ નિબ્બત્તા કેચિ સત્તાહાદિકાલં તિટ્ઠન્તિ, કેચિ કપ્પમત્તમ્પિ, તથા મનુસ્સાનમ્પિ કદાચિ તેસમ્પિ અસઙ્ખ્યેય્યાયુકત્તા કદાચિ દસવસ્સાયુકત્તા. ‘‘યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં જીવતિ, અપ્પં વા ભિય્યો (દી. નિ. ૨.૭; સં. નિ. ૧.૧૪૫; અ. નિ. ૭.૭૪), દુતિયં વસ્સસતં ન પાપુણાતી’’તિ ઇદં પન અજ્જતનકાલિકે સન્ધાય વુત્તં.

૨૨. દિબ્બાનિ પઞ્ચવસ્સસતાનીતિ મનુસ્સાનં પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ એકદિનં, તદનુરૂપતો માસસંવચ્છરે પરિચ્છિન્દિત્વા દિબ્બપ્પમાણાનિ પઞ્ચવસ્સસતાનિ આયુપ્પમાણં હોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યાનિ પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ, મનુસ્સાનં દિનો તહિં;

તિંસરત્તિદિવો માસો, માસા દ્વાદસ સંવચ્છરં;

તેન સંવચ્છરેનાયુ, દિબ્બં પઞ્ચસતં મત’’ન્તિ.

મનુસ્સગણનાયાતિ મનુસ્સાનં સંવચ્છરગણનાય. તતો ચતુગ્ગુણન્તિ ચાતુમહારાજિકાનં પઞ્ઞાસમાનુસ્સકવસ્સપરિમિતં દિવસં, દિબ્બાનિ ચ પઞ્ચવસ્સસતાનિ દિગુણં કત્વા દિબ્બવસ્સસહસ્સાનિ તાવતિંસાનં સમ્ભવતીતિ એવં દિવસસંવચ્છરદિગુણવસેન ચતુગ્ગુણં, તં પન દિબ્બગણનાય વસ્સસહસ્સં, મનુસ્સગણનાય સટ્ઠિવસ્સસતસહસ્સાધિકતિકોટિપ્પમાણં હોતિ. તતો ચતુગ્ગુણં યામાનન્તિ તાવતિંસાનમાયુપ્પમાણતો વુત્તનયેન ચતુગ્ગુણં, દિબ્બગણનાય દ્વિસહસ્સં, મનુસ્સગણનાય ચત્તાલીસવસ્સસતસહસ્સાધિકા ચુદ્દસ વસ્સકોટિયો હોન્તિ. તતો ચતુગ્ગુણં તુસિતાનન્તિ દિબ્બાનિ ચત્તારિ વસ્સસહસ્સાનિ, મનુસ્સગણનાય સટ્ઠિવસ્સસતસહસ્સાધિકા સત્તપઞ્ઞાસ વસ્સકોટિયો. તતો ચતુગ્ગુણં નિમ્માનરતીનન્તિ દિબ્બાનિ અટ્ઠવસ્સસહસ્સાનિ, મનુસ્સગણનાય દ્વે વસ્સકોટિસતાનિ ચત્તાલીસવસ્સસતસહસ્સાધિકા તિંસ વસ્સકોટિયો ચ. તતો ચતુગ્ગુણં પરનિમ્મિતવસવત્તીનન્તિ દિબ્બાનિ સોળસ વસ્સસહસ્સાનિ.

૨૩. મનુસ્સગણનં પન સયમેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નવસતઞ્ચા’’ત્યાદિ. વસ્સાનં સમ્બન્ધિ નવસતં એકવીસ કોટિયો, તથા સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ વસવત્તીસુ આયુપ્પમાણન્તિ સમ્બન્ધો.

૨૫. દુતિયજ્ઝાનભૂમિયન્તિ ચતુક્કનયવસેન વુત્તં. તતો પરં પવત્તિયં, ચવનકાલે ચ તથારૂપમેવ ભવઙ્ગચુતિવસેન પવત્તિત્વા નિરુજ્ઝતીતિ યોજના.

૨૯. તેસૂતિ તાહિ ગહિતપટિસન્ધિકેસુ બ્રહ્મેસુ. કપ્પસ્સાતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ. ન હિ બ્રહ્મપારિસજ્જાદીનં તિણ્ણં મહાકપ્પવસેન આયુપરિચ્છેદો સમ્ભવતિ એકકપ્પેપિ તેસં અવિનાસાભાવેન પરિપુણ્ણકપ્પે અસમ્ભવતો. તથા હેસ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૯) લોકો સત્તવારેસુ અગ્ગિના વિનસ્સતિ, અટ્ઠમે વારે ઉદકેન, પુન સત્તવારેસુ અગ્ગિના, અટ્ઠમે વારે ઉદકેનાતિ એવં અટ્ઠસુ અટ્ઠકેસુ પરિપુણ્ણેસુ પચ્છિમે વારે વાતેન વિનસ્સતિ. તત્થ પઠમજ્ઝાનતલં ઉપાદાય અગ્ગિના, દુતિયતતિયજ્ઝાનતલં ઉપાદાય ઉદકેન, ચતુત્થજ્ઝાનતલં ઉપાદાય વાતેન વિનસ્સતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સત્ત સત્તગ્ગિના વારા, અટ્ઠમે અટ્ઠમે દકા;

ચતુસટ્ઠિ યદા પુણ્ણા, એકો વાયુવરો સિયા.

‘‘અગ્ગિનાભસ્સરા હેટ્ઠા, આપેન સુભકિણ્હતો;

વેહપ્ફલતો વાતેન, એવં લોકો વિનસ્સતી’’તિ. –

તસ્મા તિણ્ણમ્પિ પઠમજ્ઝાનતલાનં એકકપ્પેપિ અવિનાસાભાવતો સકલકપ્પે તેસં સમ્ભવો નત્થીતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેન તેસં આયુપરિચ્છેદો દટ્ઠબ્બો. દુતિયજ્ઝાનાદિતલતો પટ્ઠાય પન પરિપુણ્ણસ્સ મહાકપ્પસ્સ વસેન, ન અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેન. અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પોતિ ચ યોજનાયામવિત્થારતો સેતસાસપરાસિતો વસ્સસતવસ્સસતચ્ચયેન એકેકબીજસ્સ હરણેન સાસપરાસિનો પરિક્ખયેપિ અક્ખયસભાવસ્સ મહાકપ્પસ્સ ચતુત્થભાગો. સો પન સત્થરોગદુબ્ભિક્ખાનં અઞ્ઞતરસંવટ્ટેન બહૂસુ વિનાસમુપગતેસુ અવસિટ્ઠસત્તસન્તાનપ્પવત્તકુસલકમ્માનુભાવેન દસવસ્સતો પટ્ઠાય અનુક્કમેન અસઙ્ખ્યેય્યાયુકપ્પમાણેસુ સત્તેસુ પુન અસદ્ધમ્મસમાદાનવસેન કમેન પરિહાયિત્વા દસવસ્સાયુકેસુ જાતેસુ રોગાદીનં અઞ્ઞતરસંવટ્ટેન સત્તાનં વિનાસપ્પત્તિયાવ ‘‘અયમેકો અન્તરકપ્પો’’તિ એવં પરિચ્છિન્નસ્સ અન્તરકપ્પસ્સ વસેન ચતુસટ્ઠિઅન્તરકપ્પપ્પમાણો હોતિ, ‘‘વીસતિઅન્તરકપ્પપ્પમાણો’’તિ ચ વદન્તિ.

૪૫. આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપગચ્છન્તીતિ આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગા.

૪૯. એકમેવાતિ ભૂમિતો, જાતિતો, સમ્પયુત્તધમ્મતો, સઙ્ખારતો ચ સમાનમેવ. એકજાતિયન્તિ એકસ્મિં ભવે.

પટિસન્ધિચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમ્મચતુક્કવણ્ણના

૫૦. ઇદાનિ કમ્મચતુક્કં ચતૂહાકારેહિ દસ્સેતું ‘‘જનક’’ન્ત્યાદિ આરદ્ધં, જનયતીતિ જનકં. ઉપત્થમ્ભેતીતિ ઉપત્થમ્ભકં. ઉપગન્ત્વા પીળેતીતિ ઉપપીળકં. ઉપગન્ત્વા ઘાતેતીતિ ઉપઘાતકં.

તત્થ પટિસન્ધિપવત્તીસુ વિપાકકટત્તારૂપાનં નિબ્બત્તકા કુસલાકુસલચેતના જનકં નામ. સયં વિપાકં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તમ્પિ કમ્મન્તરસ્સ ચિરતરવિપાકનિબ્બત્તને પચ્ચયભૂતં, વિપાકસ્સેવ વા સુખદુક્ખભૂતસ્સ વિચ્છેદપચ્ચયાનુપ્પત્તિયા, ઉપબ્રૂહનપચ્ચયુપ્પત્તિયા ચ જનકસામત્થિયાનુરૂપં ચિરતરપ્પવત્તિપચ્ચયભૂતં કુસલાકુસલકમ્મં ઉપત્થમ્ભકં નામ. કમ્મન્તરજનિતવિપાકસ્સ બ્યાધિધાતુસમતાદિનિમિત્તવિબાધનેન ચિરતરપ્પવત્તિવિનિબન્ધકં યં કિઞ્ચિ કમ્મં ઉપપીળકં નામ. દુબ્બલસ્સ પન કમ્મસ્સ જનકસામત્થિયં ઉપહચ્ચ વિચ્છેદકપચ્ચયુપ્પાદનેન તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા સયં વિપાકનિબ્બત્તકકમ્મં ઉપઘાતકં નામ.

જનકોપઘાતકાનઞ્હિ અયં વિસેસો – જનકં કમ્મન્તરસ્સ વિપાકં અનુપચ્છિન્દિત્વાવ વિપાકં જનેતિ, ઉપઘાતકં ઉપચ્છેદનપુબ્બકન્તિ ઇદં તાવ અટ્ઠકથાસુ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૮૭; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૩૪) સન્નિટ્ઠાનં. અપરે પન આચરિયા ‘‘ઉપપીળકકમ્મં બહ્વાબાધતાદિપચ્ચયોપસંહારેન કમ્મન્તરસ્સ વિપાકં અન્તરન્તરા વિબાધતિ. ઉપઘાતકં પન તં સબ્બસો ઉપચ્છિન્દિત્વા અઞ્ઞસ્સ ઓકાસં દેતિ, ન પન સયં વિપાકનિબ્બત્તકં. એવઞ્હિ જનકતો ઇમસ્સ વિસેસો સુપાકટો’’તિ વદન્તિ. કિચ્ચવસેનાતિ જનનઉપત્થમ્ભનઉપપીળનઉપચ્છેદનકિચ્ચવસેન.

૫૧. ગરુકન્તિ મહાસાવજ્જં, મહાનુભાવઞ્ચ અઞ્ઞેન કમ્મેન પટિબાહિતું અસક્કુણેય્યકમ્મં. આસન્નન્તિ મરણકાલે અનુસ્સરિતં, તદા કતઞ્ચ. આચિણ્ણન્તિ અભિણ્હસો કતં, એકવારં કત્વાપિ વા અભિણ્હસો સમાસેવિતં. કટત્તાકમ્મન્તિ ગરુકાદિભાવં અસમ્પત્તં કતમત્તતોયેવ કમ્મન્તિ વત્તબ્બકમ્મં.

તત્થ કુસલં વા હોતુ અકુસલં વા, ગરુકાગરુકેસુ યં ગરુકં અકુસલપક્ખે માતુઘાતકાદિકમ્મં, કુસલપક્ખે મહગ્ગતકમ્મં વા, તદેવ પઠમં વિપચ્ચતિ સતિપિ આસન્નાદિકમ્મે પરિત્તં ઉદકં ઓત્થરિત્વા ગચ્છન્તો મહોઘો વિય. તથા હિ તં ‘‘ગરુક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં અસતિ દૂરાસન્નેસુ યં આસન્નં મરણકાલે અનુસ્સરિતં, તદેવ પઠમં વિપચ્ચતિ, આસન્નકાલે કતે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તસ્મિમ્પિ અસતિ આચિણ્ણાનાચિણ્ણેસુ ચ યં આચિણ્ણં સુસીલ્યં વા, દુસ્સીલ્યં વા, તદેવ પઠમં વિપચ્ચતિ. કટત્તાકમ્મં પન લદ્ધાસેવનં પુરિમાનં અભાવેન પટિસન્ધિં આકડ્ઢતીતિ ગરુકં સબ્બપઠમં વિપચ્ચતિ. ગરુકે અસતિ આસન્નં, તસ્મિમ્પિ અસતિ આચિણ્ણં, તસ્મિમ્પિ અસતિ કટત્તાકમ્મં. તેનાહ ‘‘પાકદાનપરિયાયેના’’તિ, વિપાકદાનાનુક્કમેનાત્યત્થો. અભિધમ્માવતારાદીસુ પન આસન્નતો આચિણ્ણં પઠમં વિપચ્ચન્તં કત્વા વુત્તં. યથા પન ગોગણપરિપુણ્ણસ્સ વજસ્સ દ્વારે વિવટે અપરભાગે દમ્મગવબલવગવેસુ સન્તેસુપિ યો વજદ્વારસ્સ આસન્નો હોતિ, અન્તમસો દુબ્બલજરગ્ગવોપિ, સોયેવ પઠમતરં નિક્ખમતિ, એવં ગરુકતો અઞ્ઞેસુ કુસલાકુસલેસુ સન્તેસુપિ મરણકાલસ્સ આસન્નત્તા આસન્નમેવ પઠમં વિપાકં દેતીતિ ઇધ તં પઠમં વુત્તં.

૫૨. દિટ્ઠધમ્મો પચ્ચક્ખભૂતો પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, તત્થ વેદિતબ્બં વિપાકાનુભવનવસેનાતિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. દિટ્ઠધમ્મતો અનન્તરં ઉપપજ્જિત્વા વેદિતબ્બં ઉપપજ્જવેદનીયં. અપરે અપરે દિટ્ઠધમ્મતો અઞ્ઞસ્મિં યત્થ કત્થચિ અત્તભાવે વેદિતબ્બં કમ્મં અપરાપરિયવેદનીયં. અહોસિ એવ કમ્મં, ન તસ્સ વિપાકો અહોસિ, અત્થિ, ભવિસ્સતિ ચાતિ એવં વત્તબ્બકમ્મં અહોસિકમ્મં.

તત્થ પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય, પચ્ચયવિસેસેન પટિલદ્ધવિસેસતાય ચ બલવભાવપ્પત્તા તાદિસસ્સ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ વસેન સાતિસયા હુત્વા તસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફલદાયિની પઠમજવનચેતના દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં નામ. સા હિ વુત્તપ્પકારેન બલવજનસન્તાને ગુણવિસેસયુત્તેસુ ઉપકારાનુપકારવસપ્પવત્તિયા, આસેવનાલાભેન અપ્પવિપાકતાય ચ ઇતરદ્વયં વિય પવત્તસન્તાનુપરમાપેક્ખં, ઓકાસલાભાપેક્ખઞ્ચ કમ્મં ન હોતીતિ ઇધેવ પુપ્ફમત્તં વિય પવત્તિવિપાકમત્તં અહેતુકફલં દેતિ. અત્થસાધિકા પન સત્તમજવનચેતના સન્નિટ્ઠાપકચેતનાભૂતા વુત્તનયેન પટિલદ્ધવિસેસા અનન્તરત્તભાવે વિપાકદાયિની ઉપપજ્જવેદનીયં નામ. સા ચ પટિસન્ધિં દત્વાવ પવત્તિવિપાકં દેતિ. પટિસન્ધિયા પન અદિન્નાય પવત્તિવિપાકં દેતીતિ નત્થિ. ચુતિ અનન્તરઞ્હિ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ ઓકાસો. પટિસન્ધિયા પન દિન્નાય જાતિસતેપિ પવત્તિવિપાકં દેતીતિ આચરિયા. યથાવુત્તકઆરણવિરહતો દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદિભાવં અસમ્પત્તા આદિપરિયોસાનચેતનાનં મજ્ઝે પવત્તા પઞ્ચ ચેતના વિપાકદાનસભાવસ્સ અનુપચ્છિન્નત્તા યદા કદાચિ ઓકાસલાભે સતિ પટિસન્ધિપવત્તીસુ વિપાકં અભિનિપ્ફાદેન્તી અપરાપરિયવેદનિયં નામ. સકસકકાલાતીતં પન પુરિમકમ્મદ્વયં, તતિયમ્પિ ચ સંસારપ્પવત્તિયા વોચ્છિન્નાય અહોસિકમ્મં નામ.

પાકકાલવસેનાતિ પચ્ચુપ્પન્ને, તદનન્તરે, યદા કદાચીતિ એવં પુરિમાનં તિણ્ણં યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન, ઇતરસ્સ તંકાલાભાવવસેન ચ. અહોસિકમ્મસ્સ હિ કાલાતિક્કમતોવ તં વોહારો.

૫૩. પાકઠાનવસેનાતિ પટિસન્ધિયા વિપચ્ચનભૂમિવસેન.

૫૪. ઇદાનિ અકુસલાદિકમ્માનં કાયકમ્મદ્વારાદિવસેન પવત્તિં, તંનિદ્દેસમુખેન ચ તેસં પાણાતિપાતાદિવસેન દસવિધાદિભેદઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘તત્થ અકુસલ’’ન્ત્યાદિ આરદ્ધં. કાયદ્વારે પવત્તં કમ્મં કાયકમ્મં. એવં વચીકમ્માદીનિ.

૫૫. પાણસ્સ સણિકં પતિતું અદત્વા અતીવ પાતનં પાણાતિપાતો. કાયવાચાહિ અદિન્નસ્સ આદાનં અદિન્નાદાનં. મેથુનવીતિક્કમસઙ્ખાતેસુ કામેસુ મિચ્છા ચરણં કામેસુ મિચ્છાચારો.

તત્થ પાણોતિ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્મિં પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા વધકચેતના પાણાતિપાતો. પરભણ્ડે તથાસઞ્ઞિનો તદાદાયકપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. અસદ્ધમ્મસેવનવસેન કાયદ્વારપ્પવત્તા અગન્તબ્બટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના કામેસુમિચ્છાચારો નામ. સુરાપાનમ્પિ એત્થેવ સઙ્ગય્હતીતિ વદન્તિ રસસઙ્ખાતેસુ કામેસુ મિચ્છાચારભાવતો. કાયવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતે કાયદ્વારેતિ કાયેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનતો, સયઞ્ચ કાયેન વિઞ્ઞેય્યત્તા કાયવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતે અભિક્કમાદિજનકચિત્તજવાયોધાત્વાધિકકલાપસ્સ વિકારભૂતે સન્થમ્ભનાદીનં સહકારીકારણભૂતે ચોપનકાયભાવતો, કમ્માનં પવત્તિમુખભાવતો ચ કાયદ્વારસઙ્ખાતે કમ્મદ્વારે.

કિઞ્ચાપિ હિ તંતંકમ્મસહગતચિત્તુપ્પાદેનેવ સા વિઞ્ઞત્તિ જનીયતિ. તથાપિ તસ્સા તથા પવત્તમાનાય તંસમુટ્ઠાપકકમ્મસ્સ કાયકમ્માદિવોહારો હોતીતિ સા તસ્સેવ પવત્તિમુખભાવેન વત્તું લબ્ભતિ. ‘‘કાયદ્વારે વુત્તિતો’’તિ એત્તકેયેવ વુત્તે ‘‘યદિ એવં કમ્મદ્વારવવત્થાનં ન સિયા. કાયદ્વારે હિ પવત્તં ‘કાયકમ્મ’ન્તિ વુચ્ચતિ, કાયકમ્મસ્સ ચ પવત્તિમુખભૂતં ‘કાયદ્વાર’ન્તિ. પાણાતિપાતાદિકં પન વાચાય આણાપેન્તસ્સ કાયકમ્મં વચીદ્વારેપિ પવત્તતીતિ દ્વારેન કમ્મવવત્થાનં ન સિયા, તથા મુસાવાદાદિં કાયવિકારેન કરોન્તસ્સ વચીકમ્મં કાયદ્વારેપિ પવત્તતીતિ કમ્મેન દ્વારવવત્થાનમ્પિ ન સિયા’’તિ અયં ચોદના પચ્ચુપટ્ઠેય્યાતિ બાહુલ્લવુત્તિયા વવત્થાનં દસ્સેતું ‘‘બાહુલ્લવુત્તિતો’’તિ વુત્તં. કાયકમ્મઞ્હિ કાયદ્વારેયેવ બહુલં પવત્તતિ, અપ્પં વચીદ્વારે, તસ્મા કાયદ્વારેયેવ બહુલં પવત્તનતો કાયકમ્મભાવો સિદ્ધો વનચરકાદીનં વનચરકાદિભાવો વિય. તથા કાયકમ્મમેવ યેભુય્યેન કાયદ્વારે પવત્તતિ, ન ઇતરાનિ, તસ્મા કાયકમ્મસ્સ યેભુય્યેન એત્થેવ પવત્તનતો કાયકમ્મદ્વારભાવો સિદ્ધો બ્રાહ્મણગામાદીનં બ્રાહ્મણગામાદિભાવો વિયાતિ નત્થિ કમ્મદ્વારવવત્થાને કોચિ વિબન્ધોતિ અયમેત્થાધિપ્પાયો.

૫૬. મુસાતિ અભૂતં વત્થુ, તં તચ્છતો વદન્તિ એતેનાતિ મુસાવાદો. પિસતિ સામગ્ગિં સઞ્ચુણ્ણેતિ વિક્ખિપતિ, પિયભાવં સુઞ્ઞં કરોતીતિ વા પિસુણા. અત્તાનમ્પિ પરમ્પિ ફરુસં કરોતિ, કકચો વિય ખરસમ્ફસ્સાતિ વા ફરુસા. સં સુખં, હિતઞ્ચ ફલતિ વિસરતિ વિનાસેતીતિ સમ્ફં, અત્તનો, પરેસઞ્ચ અનુપકારં યં કિઞ્ચિ, તં પલપતિ એતેનાતિ સમ્ફપ્પલાપો.

તત્થ અભૂતં વત્થું ભૂતતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથા વિઞ્ઞાપનપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. સો પરસ્સ અત્થભેદકરોવ કમ્મપથો હોતિ, ઇતરો કમ્મમેવ. પરેસં ભેદકામતાય, અત્તપ્પિયકામતાય વા પરભેદકરવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા સંકિલિટ્ઠચેતના પિસુણવાચા, સાપિ દ્વીસુ ભિન્નેસુયેવ કમ્મપથો. પરસ્સ મમ્મચ્છેદકરવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા એકન્તફરુસચેતના ફરુસવાચા. ન હિ ચિત્તસણ્હતાય સતિ ફરુસવાચા નામ હોતિ. સીતાહરણાદિઅનત્થવિઞ્ઞાપનપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા સંકિલિટ્ઠચેતના સમ્ફપ્પલાપો, સો પન પરેહિ તસ્મિં અનત્થે ગહિતેયેવ કમ્મપથો. વચીવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતે વચીદ્વારેતિ વાચાય અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ, સયઞ્ચ વાચાય વિઞ્ઞાયતીતિ વચીવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતે વચીભેદકરપ્પયોગસમુટ્ઠાપકચિત્તસમુટ્ઠાનપથવીધાત્વાધિકકલાપસ્સ વિકારભૂતે ચોપનવાચાભાવતો, કમ્માનં પવત્તિમુખભાવતો ચ વચીદ્વારસઙ્ખાતે કમ્મદ્વારે. બાહુલ્લવુત્તિતોતિ ઇદં વુત્તનયમેવ.

૫૭. પરસમ્પત્તિં અભિમુખં ઝાયતિ લોભવસેન ચિન્તેતીતિ અભિજ્ઝા. બ્યાપજ્જતિ હિતસુખં એતેનાતિ બ્યાપાદો. મિચ્છા વિપરીતતો પસ્સતીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ.

તત્થ ‘‘અહો વત ઇદં મમ સિયા’’તિ એવં પરભણ્ડાભિજ્ઝાયનં અભિજ્ઝા, સા પરભણ્ડસ્સ અત્તનો નામનેનેવ કમ્મપથો હોતિ. ‘‘અહો વતાયં સત્તો વિનસ્સેય્યા’’તિ એવં મનોપદોસો બ્યાપાદો. ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્ત્યાદિના નયેન વિપરીતદસ્સનં મિચ્છાદિટ્ઠિ. એત્થ પન નત્થિકઅહેતુકઅકિરિયદિટ્ઠીહિયેવ કમ્મપથભેદો. ઇમેસં પન અઙ્ગાદિવવત્થાનવસેન પપઞ્ચો તત્થ તત્થ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ અકુસલકમ્મપથકથા; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૭૨) આગતનયેન દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞત્રાપિ વિઞ્ઞત્તિયાતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તિં વિનાપિ, તં અસમુટ્ઠાપેત્વાપીત્યત્થો. વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તસમ્પયુત્તા ચેત્થ અભિજ્ઝાદયો ચેતનાપક્ખિકાવ હોન્તિ.

૫૮. દોસમૂલેન જાયન્તીતિ સહજાતાદિપચ્ચયેન દોસસઙ્ખાતમૂલેન, દોસમૂલકચિત્તેન વા જાયન્તિ, ન લોભમૂલાદીહિ. હસમાનાપિ હિ રાજાનો દોસચિત્તેનેવ પાણવધં આણાપેન્તિ, તથા ફરુસવાચાબ્યાપાદેસુપિ યથારહં દટ્ઠબ્બં. મિચ્છાદસ્સનસ્સ અભિનિવિસિતબ્બવત્થૂસુ લોભપુબ્બઙ્ગમમેવ અભિનિવિસનતો આહ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ ચ લોભમૂલેના’’તિ. સેસાનિ ચત્તારિપિ દ્વીહિ મૂલેહિ સમ્ભવન્તીતિ યો તાવ અભિમતં વત્થું, અનભિમતં વા અત્તબન્ધુપરિત્તાણાદિપ્પયોજનં સન્ધાય હરતિ, તસ્સ અદિન્નાદાનં લોભમૂલેન હોતિ. વેરનિય્યાતનત્થં હરન્તસ્સ દોસમૂલેન. નીતિપાઠકપ્પમાણતો દુટ્ઠનિગ્ગહણત્થં પરસન્તકં હરન્તાનં રાજૂનં, બ્રાહ્મણાનઞ્ચ ‘‘સબ્બમિદં બ્રાહ્મણાનં રાજૂહિ દિન્નં, તેસં પન સબ્બદુબ્બલભાવેન અઞ્ઞે પરિભુઞ્જન્તિ, અત્તસન્તકમેવ બ્રાહ્મણા પરિભુઞ્જન્તી’’ત્યાદીનિ વત્વા સકસઞ્ઞાય એવં યં કિઞ્ચિ હરન્તાનં, કમ્મફલસમ્બન્ધાપવાદીનઞ્ચ મોહમૂલેન. એવં મુસાવાદાદીસુપિ યથારહં યોજેતબ્બં.

૬૩. છસુ આરમ્મણેસુ તિવિધકમ્મવસેન ઉપ્પજ્જમાનમ્પેતં તિવિધનિયમેન ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘તથા દાનસીલભાવનાવસેના’’તિ. દસધા નિદ્દિસિયમાનાનં હિ દ્વિન્નં, પુન દ્વિન્નં, તિણ્ણઞ્ચ યથાક્કમં દાનાદીસુ તીસ્વેવ સઙ્ગહો. કારણં પનેત્થ પરતો વક્ખામ. છળારમ્મણેસુ પન તિવિધકમ્મદ્વારેસુ ચ નેસં પવત્તિયોજના અટ્ઠકથાદીસુ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૫૬-૧૫૯) આગતનયેન ગહેતબ્બા.

૬૫. દીયતિ એતેનાતિ દાનં, પરિચ્ચાગચેતના. એવં સેસેસુપિ. સીલતીતિ સીલં, કાયવચીકમ્માનિ સમાદહતિ, સમ્મા ઠપેતીત્યત્થો, સીલયતિ વા ઉપધારેતીતિ સીલં, ઉપધારણં પનેત્થ કુસલાનં અધિટ્ઠાનભાવો. તથા હિ વુત્તં ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’ત્યાદિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨). ભાવેતિ કુસલે ધમ્મે આસેવતિ વડ્ઢેતિ એતાયાતિ ભાવના. અપચાયતિ પૂજાવસેન સામીચિં કરોતિ એતેનાતિ અપચાયનં. તંતંકિચ્ચકરણે બ્યાવટસ્સ ભાવો વેય્યાવચ્ચં. અત્તનો સન્તાને નિબ્બત્તા પત્તિ દીયતિ એતેનાતિ પત્તિદાનં. પત્તિં અનુમોદતિ એતાયાતિ પત્તાનુમોદના. ધમ્મં સુણન્તિ એતેનાતિ ધમ્મસ્સવનં. ધમ્મં દેસેન્તિ એતાયાતિ ધમ્મદેસના. દિટ્ઠિયા ઉજુકરણં દિટ્ઠિજુકમ્મં.

તત્થ સાનુસયસન્તાનવતો પરેસં પૂજાનુગ્ગહકામતાય અત્તનો વિજ્જમાનવત્થુપરિચ્ચજનવસપ્પવત્તચેતના દાનં નામ, દાનવત્થુપરિયેસનવસેન, દિન્નસ્સ સોમનસ્સચિત્તેન અનુસ્સરણવસેન ચ પવત્તા પુબ્બપચ્છાભાગચેતના એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છન્તિ. એવં સેસેસુપિ યથારહં દટ્ઠબ્બં. નિચ્ચસીલાદિવસેન પઞ્ચ, અટ્ઠ, દસ વા સીલાનિ સમાદિયન્તસ્સ, પરિપૂરેન્તસ્સ, અસમાદિયિત્વાપિ સમ્પત્તકાયવચીદુચ્ચરિતતો વિરમન્તસ્સ, પબ્બજન્તસ્સ, ઉપસમ્પદમાળકે સંવરં સમાદિયન્તસ્સ, ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પરિપૂરેન્તસ્સ ચ પવત્તચેતના સીલં નામ. ચત્તાલીસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ, ખન્ધાદીસુ ચ ભૂમીસુ પરિકમ્મસમ્મસનવસપ્પવત્તા અપ્પનં અપ્પત્તા ગોત્રભુપરિયોસાનચેતના ભાવના નામ, નિરવજ્જવિજ્જાદિપરિયાપુણનચેતનાપિ એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છતિ.

વયસા, ગુણેહિ ચ જેટ્ઠાનં ચીવરાદીસુ પચ્ચાસારહિતેન અસંકિલિટ્ઠજ્ઝાસયેન પચ્ચુટ્ઠાનઆસનાભિનીહારાદિવિધિના બહુમાનકરણચેતના અપચાયનં નામ. તેસમેવ, ગિલાનાનઞ્ચ યથાવુત્તજ્ઝાસયેન તંતંકિચ્ચકરણચેતના વેય્યાવચ્ચં નામ. અત્તનો સન્તાને નિબ્બત્તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ પરેહિ સાધારણભાવં પચ્ચાસીસનચેતના પત્તિદાનં નામ. પરેહિ દિન્નસ્સ, અદિન્નસ્સપિ વા પુઞ્ઞસ્સ મચ્છેરમલવિનિસ્સટેન ચિત્તેન અબ્ભાનુમોદનચેતના પત્તાનુમોદના નામ. એવમિમં ધમ્મં સુત્વા તત્થ વુત્તનયેન પટિપજ્જન્તો ‘‘લોકિયલોકુત્તરગુણવિસેસસ્સ ભાગી ભવિસ્સામિ, બહુસ્સુતો વા હુત્વા પરેસં ધમ્મદેસનાદીહિ અનુગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ એવં અત્તનો, પરેસં વા હિતફરણવસપ્પવત્તેન અસંકિલિટ્ઠજ્ઝાસયેન હિતૂપદેસસવનચેતના ધમ્મસ્સવનં નામ, નિરવજ્જવિજ્જાદિસવનચેતનાપિ એત્થેવ સઙ્ગય્હતિ. લાભસક્કારાદિનિરપેક્ખતાય યોનિસો મનસિ કરોતો હિતૂપદેસચેતના ધમ્મદેસના નામ, નિરવજ્જવિજ્જાદિઉપદિસનચેતનાપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્ત્યાદિનયપ્પવત્તસમ્માદસ્સનવસેન દિટ્ઠિયા ઉજુકરણં દિટ્ઠિજુકમ્મં નામ.

યદિ એવં ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદસ્સ દિટ્ઠિજુકમ્મપુઞ્ઞકિરિયભાવો ન લબ્ભતીતિ? નો ન લબ્ભતિ પુરિમપચ્છિમચેતનાનમ્પિ તંતંપુઞ્ઞકિરિયાસ્વેવ સઙ્ગણ્હનતો. કિઞ્ચાપિ હિ ઉજુકરણવેલાયં ઞાણસમ્પયુત્તમેવ ચિત્તં હોતિ, પુરિમપચ્છાભાગે પન ઞાણવિપ્પયુત્તમ્પિ સમ્ભવતીતિ તસ્સપિ દિટ્ઠિજુકમ્મભાવો ઉપપજ્જતીતિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન.

ઇમેસુ પન દસસુ પત્તિદાનાનુમોદના દાને સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ તંસભાવત્તા. દાનમ્પિ હિ ઇસ્સામચ્છેરાનં પટિપક્ખં, એતેપિ. તસ્મા સમાનપ્પટિપક્ખતાય એકલક્ખણત્તા તે દાનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુમ્હિ સઙ્ગય્હન્તિ. અપચાયનવેય્યાવચ્ચાસીલમયપુઞ્ઞેવ સઙ્ગય્હન્તિ ચારિત્તસીલભાવતો. દેસનાસવનદિટ્ઠિજુકા પન કુસલધમ્માસેવનભાવતો ભાવનામયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ (દી. નિ. ટી. ૩.૩૦૫) આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં. અપરે પન ‘‘દેસેન્તો, સુણન્તો ચ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝ પટિવિજ્ઝ દેસેતિ, સુણાતિ ચ, તાનિ ચ દેસનાસવનાનિ પટિવેધમેવાહરન્તીતિ દેસનાસવનાભાવનામયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તી’’તિ વદન્તિ. ધમ્મદાનસભાવતો દેસના દાનમયે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિપિ સક્કા વત્તું. તથા હિ વુત્તં ‘‘સબ્બદાનં ધમ્મદાનં જિનાતી’’તિ (ધ. પ. ૩૫૪). તથા દિટ્ઠિજુકમ્મં સબ્બત્થાપિ સબ્બેસં નિયમનલક્ખણત્તા. દાનાદીસુ હિ યં કિઞ્ચિ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્ત્યાદિનયપ્પવત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા વિસોધિતં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં, એવઞ્ચ કત્વા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૫૬-૧૫૯ પુઞ્ઞાકિરિયવત્થાદિકથા) ‘‘દિટ્ઠિજુકમ્મં સબ્બેસં નિયમલક્ખણ’’ન્તિ વુત્તં. એવં દાનસીલભાવનાવસેન તીસુ ઇતરેસં સઙ્ગણ્હનતો સઙ્ખેપતો તિવિધમેવ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં, તથા ચેવ આચરિયેન હેટ્ઠા દસ્સિતં.

૬૭. મનોકમ્મમેવ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તાભાવેન કાયદ્વારાદીસુ અપ્પવત્તનતો. તઞ્ચ રૂપાવચરકુસલં ભાવનામયં દાનાદિવસેન અપ્પવત્તનતો. અપ્પનાપ્પત્તં પુબ્બભાગપ્પવત્તાનં કામાવચરભાવતો. ઝાનઙ્ગભેદેનાતિ પટિપદાદિભેદતો અનેકવિધત્તેપિ અઙ્ગાતિક્કમવસેન નિબ્બત્તજ્ઝાનઙ્ગભેદતો પઞ્ચવિધં હોતિ.

૬૮. આરમ્મણભેદેનાતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં, આકાસવિસયં મનો, તદભાવો, તદાલમ્બં વિઞ્ઞાણન્તિ ચતુબ્બિધન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં આરમ્મણાનં ભેદેન.

૬૯. એત્થાતિ ઇમેસુ પાકટ્ઠાનવસેન ચતુબ્બિધેસુ કમ્મેસુ. ઉદ્ધચ્ચરહિતન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતચેતનારહિતં એકાદસવિધં અકુસલકમ્મં. કિં પનેત્થ કારણં અધિમોક્ખવિરહેન સબ્બદુબ્બલમ્પિ વિચિકિચ્છાસહગતં પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ, અધિમોક્ખસમ્પયોગેન તતો બલવન્તમ્પિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં નાકડ્ઢતીતિ? પટિસન્ધિદાનસભાવાભાવતો. બલવં આકડ્ઢતિ, દુબ્બલં નાકડ્ઢતીતિ હિ અયં વિચારણા પટિસન્ધિદાનસભાવેસુયેવ. યસ્સ પન પટિસન્ધિદાનસભાવોયેવ નત્થિ, ન તસ્સ બલવભાવો પટિસન્ધિઆકડ્ઢને કારણં.

કથં પનેતં વિઞ્ઞાતબ્બં ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ પટિસન્ધિદાનસભાવો નત્થીતિ? દસ્સનેનપહાતબ્બેસુ અનાગતત્તા. તિવિધા હિ અકુસલા દસ્સનેન પહાતબ્બા, ભાવનાય પહાતબ્બા, સિયા દસ્સનેન પહાતબ્બા, સિયા ભાવનાય પહાતબ્બાતિ. તત્થ દિટ્ઠિસહગતવિચિકિચ્છાસહગતચિત્તુપ્પાદા દસ્સનેન પહાતબ્બા નામ પઠમં નિબ્બાનદસ્સનવસેન ‘‘દસ્સન’’ન્તિ લદ્ધનામેન સોતાપત્તિમગ્ગેન પહાતબ્બત્તા. ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદો ભાવનાય પહાતબ્બો નામ અગ્ગમગ્ગેન પહાતબ્બત્તા. ઉપરિમગ્ગત્તયઞ્હિ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠનિબ્બાને ભાવનાવસેન પવત્તનતો ‘‘ભાવના’’તિ વુચ્ચતિ. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તદોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદા પન સિયા દસ્સનેન પહાતબ્બા, સિયા ભાવનાય પહાતબ્બા તેસં અપાયનિબ્બત્તકાવત્થાય પઠમમગ્ગેન, સેસબહલાબહલાવત્થાય ઉપરિમગ્ગેહિ પહીયમાનત્તા. તત્થ સિયા દસ્સનેન પહાતબ્બમ્પિ દસ્સનેન પહાતબ્બસામઞ્ઞેન ઇધ ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બ’’ન્તિ વોહરન્તિ.

યદિ ચ ઉદ્ધચ્ચસહગતં પટિસન્ધિં દદેય્ય, તદા અકુસલપટિસન્ધિયા સુગતિયં અસમ્ભવતો અપાયેસ્વેવ દદેય્ય. અપાયગમનીયઞ્ચ અવસ્સં દસ્સનેન પહાતબ્બં સિયા. ઇતરથા અપાયગમનીયસ્સ અપ્પહીનત્તા સેક્ખાનં અપાયુપ્પત્તિ આપજ્જતિ, ન ચ પનેતં યુત્તં ‘‘ચતૂહપાયેહિ ચ વિપ્પમુત્તો (ખુ. પા. ૬.૧૧; સુ. નિ. ૨૩૪), અવિનિપાતધમ્મો’’તિ (પારા. ૨૧; સં. નિ. ૫.૯૯૮) આદિવચનેહિ સહ વિરુજ્ઝનતો. સતિ ચ પનેતસ્સ દસ્સનેન પહાતબ્બભાવે ‘‘સિયા દસ્સનેન પહાતબ્બા’’તિ ઇમસ્સ વિભઙ્ગે વત્તબ્બં સિયા, ન ચ પનેતં વુત્તન્તિ. અથ સિયા ‘‘અપાયગામિનિયો રાગો દોસો મોહો તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’’તિ એવં દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ વુત્તત્તા ઉદ્ધચ્ચસહગતચેતનાય તત્થ સઙ્ગહો સક્કા વત્તુન્તિ. તં ન, તસ્સ એકન્તતો ભાવનાય પહાતબ્બભાવેન વુત્તત્તા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કતમે ધમ્મા ભાવનાય પહાતબ્બા? ઉદ્ધચ્ચસહગતો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ (ધ. સ. ૧૪૦૬), તસ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ અવચનં ઇમસ્સ પટિસન્ધિદાનાભાવં સાધેતિ. નનુ ચ પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગે –

‘‘યસ્મિં સમયે અકુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ ઉપેક્ખાસહગતં ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તં રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા, યં યં વા પનારબ્ભ તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતિ, ઇમે ધમ્મા અકુસલા. ઇમેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૩૦-૭૩૧) –

એવં ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદં ઉદ્ધરિત્વા તસ્સ વિપાકોપિ ઉદ્ધટોતિ કથમસ્સ પટિસન્ધિદાનાભાવો સમ્પટિચ્છિતબ્બોતિ? નાયં પટિસન્ધિદાનં સન્ધાય ઉદ્ધટો. અથ ખો પવત્તિવિપાકં સન્ધાય. પટ્ઠાને પન –

‘‘સહજાતા દસ્સનેન પહાતબ્બા ચેતના ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો, નાનાક્ખણિકા દસ્સનેન પહાતબ્બા ચેતના વિપાકાનં ખન્ધાનં, કટત્તા ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૮૯) –

દસ્સનેન પહાતબ્બચેતનાય એવ સહજાતનાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘સહજાતા ભાવનાય પહાતબ્બા ચેતના ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૮૯) ભાવનાય પહાતબ્બચેતનાય સહજાતકમ્મપચ્ચયભાવોવ ઉદ્ધટો, ન પન નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો, ન ચ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયં વિના પટિસન્ધિઆકડ્ઢનં અત્થિ, તસ્મા નત્થિ તસ્સ સબ્બથાપિ પટિસન્ધિદાનન્તિ. યં પનેકે વદન્તિ ‘‘ઉદ્ધચ્ચચેતના ઉભયવિપાકમ્પિ ન દેતિ પટ્ઠાને નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવસ્સ અનુદ્ધટત્તા’’તિ, તં તેસં મતિમત્તં પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગે ઉદ્ધચ્ચસહગતાનમ્પિ પવત્તિવિપાકસ્સ ઉદ્ધટત્તા, પટ્ઠાને ચ પટિસન્ધિવિપાકભાવમેવ સન્ધાય નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવસ્સ અનુદ્ધટત્તા. યદિ હિ પવત્તિવિપાકં સન્ધાય નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો વુચ્ચેય્ય, તદા પટિસન્ધિવિપાકમ્પિસ્સ મઞ્ઞેય્યુન્તિ લબ્ભમાનસ્સપિ પવત્તિવિપાકસ્સ વસેન નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો ન વુત્તો, તસ્મા ન સક્કા તસ્સ પવત્તિવિપાકં નિવારેતું. તેનાહ ‘‘પવત્તિયં પના’’ત્યાદિ. આચરિયબુદ્ધમિત્તાદયો પન અત્થિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં ભાવનાય પહાતબ્બમ્પિ. અત્થિ ન ભાવનાય પહાતબ્બમ્પિ, તેસુ ભાવનાય પહાતબ્બં સેક્ખસન્તાનપ્પવત્તં, ઇતરં પુથુજ્જનસન્તાનપ્પવત્તં, ફલદાનઞ્ચ પુથુજ્જનસન્તાનપ્પવત્તસ્સેવ ન ઇતરસ્સાતિ એવં ઉદ્ધચ્ચસહગતં દ્વિધા વિભજિત્વા એકસ્સ ઉભયવિપાકદાનં, એકસ્સ સબ્બથાપિ વિપાકાભાવં વણ્ણેન્તિ. યો પનેત્થ તેસં વિનિચ્છયો, યઞ્ચ તસ્સ નિરાકરણં, યઞ્ચ સબ્બથાપિ વિપાકાભાવવાદીનં મતપટિક્ખેપનં ઇધ અવુત્તં, તં સબ્બં પરમત્થમઞ્જૂસાદીસુ, વિસેસતો ચ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

સબ્બત્થાપિ કામલોકેતિ સુગતિદુગ્ગતિવસેન સબ્બસ્મિમ્પિ કામલોકે. યથારહન્તિ દ્વારારમ્મણાનુરૂપં. અપાયેસુપિ યં નાગસુપણ્ણાદીનં મહાસમ્પત્તિવિસયં વિપાકવિઞ્ઞાણં, યઞ્ચ નિરયવાસીનં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરદસ્સનાદીસુ ઉપ્પજ્જતિ વિપાકવિઞ્ઞાણં, તં કુસલકમ્મસ્સેવ ફલં. ન હિ અકુસલસ્સ ઇટ્ઠવિપાકો સમ્ભવતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં અકુસલસ્સ કમ્મસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો વિપાકો સંવિજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૧; અ. નિ. ૧.૨૮૪-૨૮૬; વિભ. ૮૦૯), તસ્મા કુસલકમ્મં અપાયેસુપિ અહેતુકવિપાકાનિ જનેતિ. અઞ્ઞભૂમિકસ્સ ચ કમ્મસ્સ અઞ્ઞભૂમિકવિપાકાભાવતો કામવિરાગભાવનાય કામતણ્હાવિસયવિઞ્ઞાણુપ્પાદનાયોગતો એકન્તસદિસવિપાકત્તા ચ મહગ્ગતાનુત્તરકુસલાનં રૂપાવચરકમ્મેન અહેતુકવિપાકુપ્પત્તિયા અભાવતો રૂપલોકેપિ યથારહં રૂપાદિવિસયાનિ તાનિ અભિનિપ્ફાદેતીતિ વુત્તં ‘‘સબ્બત્થાપિ કામલોકે’’ત્યાદિ.

૭૧. એવં પન વિપચ્ચન્તં કમ્મં સોળસકદ્વાદસકઅટ્ઠકવસેન તિધા વિપચ્ચતીતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થાપિ’’ત્યાદિ વુત્તં. તત્થાપીતિ એવં વિપચ્ચમાનેપિ કુસલકમ્મે. ઉક્કટ્ઠન્તિ કુસલપરિવારલાભતો, પચ્છા આસેવનપ્પવત્તિયા વા વિસિટ્ઠં. યઞ્હિ કમ્મં અત્તનો પવત્તિકાલે પુરિમપચ્છાભાગપ્પવત્તેહિ કુસલકમ્મેહિ પરિવારિતં, પચ્છા વા આસેવનલાભેન સમુદાચિણ્ણં. તં ઉક્કટ્ઠં. યં પન કરણકાલે અકુસલકમ્મેહિ પરિવારિતં, પચ્છા વા ‘‘દુક્કટમેતં મયા’’તિ વિપ્પટિસારુપ્પાદનેન પરિભાવિતં, તં ઓમકન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પટિસન્ધિન્તિ એકમેવ પટિસન્ધિં. ન હિ એકેન કમ્મેન અનેકાસુ જાતીસુ પટિસન્ધિ હોતિ, પવત્તિવિપાકો પન જાતિસતેપિ જાતિસહસ્સેપિ હોતિ. યથાહ ‘‘તિરચ્છાનગતે દાનં દત્વા સતગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૯). યસ્મા પનેત્થ ઞાણં જચ્ચન્ધાદિવિપત્તિનિમિત્તસ્સ મોહસ્સ, સબ્બાકુસલસ્સેવ વા પટિપક્ખં, તસ્મા તંસમ્પયુત્તં કમ્મં જચ્ચન્ધાદિવિપત્તિપચ્ચયં ન હોતીતિ તિહેતુકં અતિદુબ્બલમ્પિ સમાનં દુહેતુકપટિસન્ધિમેવ આકડ્ઢતિ, નાહેતુકં. દુહેતુકઞ્ચ કમ્મં ઞાણસમ્પયોગાભાવતો ઞાણફલુપ્પાદને અસમત્થં, યથા તં અલોભસમ્પયોગાભાવતો અલોભફલુપ્પાદને અસમત્થં અકુસલકમ્મન્તિ તં અતિઉક્કટ્ઠમ્પિ સમાનં દુહેતુકમેવ પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ, ન તિહેતુકન્તિ વુત્તં ‘‘તિહેતુકમોમકં દુહેતુકમુક્કટ્ઠઞ્ચા’’ત્યાદિ.

એત્થ સિયા – યથા પટિસમ્ભિદામગ્ગે ‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૧) કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે તિણ્ણં, નિકન્તિક્ખણે દ્વિન્નં, પટિસન્ધિક્ખણે તિણ્ણઞ્ચ હેતૂનં વસેન અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઞાણસમ્પયુત્તૂપપત્તિ, તથા ‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણવિપ્પયુત્તે છન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૩) જવનક્ખણે દ્વિન્નં, નિકન્તિક્ખણે દ્વિન્નં, પટિસન્ધિક્ખણે દ્વિન્નઞ્ચ હેતૂનં વસેન છન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઞાણવિપ્પયુત્તૂપપત્તિ વુત્તા, એવં ‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણવિપ્પયુત્તે સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતી’’તિ તિહેતુકકમ્મેન દુહેતુકપટિસન્ધિયા અવુત્તત્તા નત્થિ તિહેતુકસ્સ દુહેતુકપટિસન્ધિઆકડ્ઢનન્તિ? નયિદમેવં દુહેતુકોમકકમ્મેન અહેતુકપટિસન્ધિયા વિય તિહેતુકોમકકમ્મેન સામત્થિયાનુરૂપતો દુહેતુકપટિસન્ધિયાવ દાતબ્બત્તા, કમ્મસરિક્ખકવિપાકદસ્સત્થં પન મહાથેરેન સાવસેસો પાઠો કતો. ઇતરથા ‘‘ચતુન્નં હેતૂનં પચ્ચયા’’તિ વચનાભાવતો દુહેતુકકમ્મેન અહેતુકૂપપત્તિયાપિઅભાવો આપજ્જતિ, તસ્મા યથા સુગતિયં જચ્ચન્ધબધિરાદિવિપત્તિયા અહેતુકૂપપત્તિં વજ્જેત્વા ગતિસમ્પત્તિયા સહેતુકૂપપત્તિદસ્સનત્થં દુહેતુકૂપપત્તિ એવ ઉદ્ધટા, ન અહેતુકૂપપત્તિ, એવં કમ્મસરિક્ખકવિપાકદસ્સનત્થં તિહેતુકકમ્મેન તિહેતુકૂપપત્તિ એવ ઉદ્ધટા, ન દુહેતુકૂપપત્તિ, ન પન અલબ્ભનતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૭૪. એવં એકાય ચેતનાય સોળસ વિપાકાનિ એત્થેવ દ્વાદસકમગ્ગો અહેતુકટ્ઠકમ્પીતિ પવત્તસ્સ તિપિટકચૂળનાગત્થેરવાદસ્સ વસેન વિપાકપ્પવત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ એકાય ચેતનાય દ્વાદસ વિપાકાનિ એત્થેવ દસકમગ્ગો અહેતુકટ્ઠકમ્પીતિ આગતસ્સ મોરવાપીવાસીમહાધમ્મરક્ખિતત્થેરવાદસ્સપિ વસેન દસ્સેતું અસઙ્ખારં સસઙ્ખારવિપાકાની’’ત્યાદિ વુત્તં. યથા મુખે ચલિતે આદાસતલે મુખનિમિત્તં ચલતિ, એવં અસઙ્ખારકુસલસ્સ અસઙ્ખારવિપાકોવ હોતિ, ન સસઙ્ખારોતિ એવં આગમનતોવ સઙ્ખારભેદોતિ અયમેત્થાધિપ્પાયો. યસ્મા પન વિપાકસ્સ સઙ્ખારભેદો પચ્ચયવસેન ઇચ્છિતો, ન કમ્મવસેન, તસ્મા એસ કેચિવાદો કતો.

તેસન્તિ તેસં એવંવાદીનં. યથાક્કમન્તિ તિહેતુકુક્કટ્ઠાદીનં અનુક્કમેન. દ્વાદસ વિપાકાનીતિ તિહેતુકુક્કટ્ઠઅસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકકમ્મસ્સ વસેન યથાક્કમં સસઙ્ખારિકચતુક્કવજ્જિતાનિ, અસઙ્ખારિકચતુક્કવજ્જિતાનિ ચ દ્વાદસ વિપાકાનિ, તથા તિહેતુકોમકસ્સ, દુહેતુકુક્કટ્ઠસ્સ ચ કમ્મસ્સ વસેન દુહેતુકસસઙ્ખારદ્વયવજ્જિતાનિ, દુહેતુકાસઙ્ખારદ્વયવજ્જિતાનિ ચ દસ વિપાકાનિ, દુહેતુકોમકસ્સ વસેન દુહેતુકદ્વયવજ્જિતાનિ ચ અટ્ઠ વિપાકાનિ યથાવુત્તસ્સ ‘‘તિહેતુકમુક્કટ્ઠ’’ન્ત્યાદિના વુત્તનયસ્સ અનુસારેન અનુસ્સરણેન યથાસમ્ભવં તસ્સ તસ્સ સમ્ભવાનુરૂપતો ઉદ્દિસે.

૭૫. પરિતો અત્તં ખણ્ડિતં વિય અપ્પાનુભાવન્તિ પરિત્તં. પકટ્ઠભાવં નીતન્તિ પણીતં, ઉભિન્નં મજ્ઝે ભવં મજ્ઝિમં. તત્થ ‘‘પટિલદ્ધમત્તં અનાસેવિતં પરિત્ત’’ન્તિ અવિસેસતોવ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તથા ‘‘નાતિસુભાવિતં અપરિપુણ્ણવસીભાવં મજ્ઝિમં. અતિવિય સુભાવિતં પન સબ્બસો પરિપુણ્ણવસીભાવં પણીત’’ન્તિ. આચરિયેન પનેત્થ પરિત્તમ્પિ ઈસકં લદ્ધાસેવનમેવાધિપ્પેતન્તિ દિસ્સતિ. તથા હાનેન નામરૂપપરિચ્છેદે –

‘‘સમાનાસેવને લદ્ધે, વિજ્જમાને મહબ્બલે;

અલદ્ધા તાદિસં હેતું, અભિઞ્ઞા ન વિપચ્ચતી’’તિ. (નામ. પરિ. ૪૭૪);

સમાનભૂમિકતોવ આસેવનલાભેન બલવભાવતો મહગ્ગતધમ્માનં વિપાકદાનં વત્વા તદભાવતો અભિઞ્ઞાય અવિપચ્ચનં વુત્તં. હીનેહિ છન્દચિત્તવીરિયવીમંસાહિ નિબ્બત્તિતં વા પરિત્તં. મજ્ઝિમેહિ છન્દાદીહિ મજ્ઝિમં. પણીતેહિ પણીતન્તિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન.

૮૪. પઞ્ચમજ્ઝાનં ભાવેત્વાતિ અભિઞ્ઞાભાવં અસમ્પત્તં પઞ્ચમજ્ઝાનં તિવિધમ્પિ ભાવેત્વા. અભિઞ્ઞાભાવપ્પત્તસ્સ પન અવિપાકભાવો ‘‘અલદ્ધા તાદિસ’’ન્ત્યાદિના (નામ. પરિ. ૪૭૪) આચરિયેન સાધિતો. મૂલટીકાકારાદયો પન અઞ્ઞથાપિ તં સાધેન્તિ. તં પન સઙ્ખેપતો, તત્થ તત્થ વિત્થારતો ચ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયં વુત્તનયેન દટ્ઠબ્બં. સઞ્ઞાવિરાગં ભાવેત્વાતિ ‘‘સઞ્ઞા રોગો, સઞ્ઞા ગણ્ડો’’ત્યાદિના, ‘‘ધી ચિત્તં ધિબ્બતં ચિત્ત’’ન્ત્યાદિના વા નયેન અરૂપપ્પવત્તિયા આદીનવદસ્સનેન તદભાવે ચ પણીતભાવસન્નિટ્ઠાનેન વાયોકસિણે કેસઞ્ચિ મતેન પરિચ્છિન્નાકાસકસિણે વા ભાવનાબલેન તેન પટિલભિતબ્બભાવે અરૂપસ્સ અનિબ્બત્તિસભાવાપાદનવસેન અરૂપવિરાગભાવનં ભાવેત્વા અઞ્ઞસત્તેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ કમ્મકિરિયવાદિનો તિત્થિયા એવાત્યધિપ્પાયો. તે પન યેન ઇરિયાપથેન ઇધ મરન્તિ. તેનેવ તત્થ નિબ્બત્તન્તીતિ દટ્ઠબ્બં.

૮૬. અનાગામિનો પન સુદ્ધાવાસેસુ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અનાગામિનોયેવ અરિયા પુથુજ્જનાદિકાલે, પચ્છાપિ વા પઞ્ચમજ્ઝાનં તિવિધમ્પિ ભાવેત્વા સદ્ધાદિઇન્દ્રિયવેમત્તતાનુક્કમેન પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ.

૮૭. યથાક્કમં ભાવેત્વા યથાક્કમં આરુપ્પેસુ ઉપ્પજ્જન્તીતિ યોજના યથાક્કમન્તિ ચ પઠમારુપ્પાદિઅનુક્કમેન. સબ્બમ્પિ ચેતં તસ્સ તસ્સેવ ઝાનસ્સ આવેણિકભૂમિવસેન વુત્તં. નિકન્તિયા પન સતિ પુથુજ્જનાદયો યથાલદ્ધજ્ઝાનસ્સ ભૂમિભૂતેસુ સુદ્ધાવાસવજ્જિતેસુ યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તન્તિ, તથા કામભવેપિ કામાવચરકમ્મબલેન. ‘ઇજ્ઝતિ, ભિક્ખવે, સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તા’તિ (અ. નિ. ૮.૩૫) હિ વુત્તં. અનાગામિનો પન કામરાગસ્સ સબ્બસો પહીનત્તા કામભવેસુ નિકન્તિં ન ઉપ્પાદેન્તીતિ કામલોકવજ્જિતે યથાલદ્ધજ્ઝાનભૂમિભૂતે યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તન્તિ. સુદ્ધાવાસેસુ હિ અનાગામિનોયેવ નિબ્બત્તન્તીતિ નિયમો અત્થિ. તે પન અઞ્ઞત્થ ન નિબ્બત્તન્તીતિ નિયમો નત્થિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં આચરિયેન –

‘‘સુદ્ધાવાસેસ્વનાગામિ-પુગ્ગલાવોપપજ્જરે;

કામધાતુમ્હિ જાયન્તિ, અનાગામિવિવજ્જિતા’’તિ. (પરમ. વિ. ૨૦૫);

સુક્ખવિપસ્સકાપિ પનેતે મરણકાલે એકન્તેનેવ સમાપત્તિં નિબ્બત્તેન્તિ સમાધિમ્હિ પરિપૂરકારીભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઇત્થિયોપિ પન અરિયા વા અનરિયા વા અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનિયો બ્રહ્મપારિસજ્જેસુયેવ નિબ્બત્તન્તી’’તિ અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૮૦૯; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૭૯ આદયો; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૩૦) વુત્તં. અપિચેત્થ વેહપ્ફલઅકનિટ્ઠચતુત્થારુપ્પભવાનં સેટ્ઠભવભાવતો તત્થ નિબ્બત્તા અરિયા અઞ્ઞત્થ નુપ્પજ્જન્તિ, તથા અવસેસેસુ ઉપરૂપરિ બ્રહ્મલોકેસુ નિબ્બત્તા હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમેસુ. વુત્તઞ્હેતં આચરિયેન –

‘‘વેહપ્ફલે અકનિટ્ઠે, ભવગ્ગે ચ પતિટ્ઠિતા;

ન પુનાઞ્ઞત્થ જાયન્તિ, સબ્બે અરિયપુગ્ગલા;

બ્રહ્મલોકગતા હેટ્ઠા, અરિયા નોપપજ્જરે’’તિ. (નામ. પરિ. ૪૫૨-૪૫૩);

કમ્મચતુક્કવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચુતિપટિસન્ધિક્કમવણ્ણના

૮૯. ‘‘આયુક્ખયેના’’ત્યાદીસુ સતિપિ કમ્માનુભાવે તંતંગતીસુ યથાપરિચ્છિન્નસ્સ આયુનો પરિક્ખયેન મરણં આયુક્ખયમરણં. સતિપિ તત્થ તત્થ પરિચ્છિન્નાયુસેસે ગતિકાલાદિપચ્ચયસામગ્ગિયઞ્ચ તંતંભવસાધકસ્સ કમ્મુનો પરિનિટ્ઠિતવિપાકત્તા મરણં કમ્મક્ખયમરણં. આયુકમ્માનં સમકમેવ પરિક્ખીણત્તા મરણં ઉભયક્ખયમરણં. સતિપિ તસ્મિં દુવિમે પુરિમભવસિદ્ધસ્સ કસ્સચિ ઉપચ્છેદકકમ્મુનો બલેન સત્થહરણાદીહિ ઉપક્કમેહિ ઉપચ્છિજ્જમાનસન્તાનાનં, ગુણમહન્તેસુ વા કતેન કેનચિ ઉપક્કમેન આયૂહિતઉપચ્છેદકકમ્મુના પટિબાહિતસામત્થિયસ્સ કમ્મસ્સ તંતંઅત્તભાવપ્પવત્તને અસમત્થભાવતો દુસિમારકલાબુરાજાદીનં વિય તઙ્ખણેયેવ ઠાનાચાવનવસેન પવત્તમરણં ઉપચ્છેદકમરણં નામ. ઇદં પન નેરયિકાનં ઉત્તરકુરુવાસીનં કેસઞ્ચિ દેવાનઞ્ચ ન હોતિ. તેનાહુ –

‘‘ઉપક્કમેન વા કેસઞ્ચુપચ્છેદકકમ્મુના’’તિ. (સ. સ. ૬૨);

મરણસ્સ ઉપ્પત્તિ પવત્તિ મરણુપ્પત્તિ.

૯૦. મરણકાલેતિ મરણાસન્નકાલે. યથારહન્તિ તંતંગતીસુ ઉપ્પજ્જનકસત્તાનુરૂપં, કત્થચિ પન અનુપ્પજ્જમાનસ્સ ખીણાસવસ્સ યથોપટ્ઠિતં નામરૂપધમ્માદિકમેવ ચુતિપરિયોસાનાનં ગોચરભાવં ગચ્છતિ, ન કમ્મકમ્મનિમિત્તાદયો. ઉપલદ્ધપુબ્બન્તિ ચેતિયદસ્સનાદિવસેન પુબ્બે ઉપલદ્ધં. ઉપકરણભૂતન્તિ પુપ્ફાદિવસેન ઉપકરણભૂતં. ઉપલભિતબ્બન્તિ અનુભવિતબ્બં. ઉપભોગભૂતન્તિ અચ્છરાવિમાનકપ્પરુક્ખનિરયગ્ગિઆદિકં ઉપભુઞ્જિતબ્બં. અચ્છરાવિમાનકપ્પરુક્ખમાતુકુચ્છિઆદિગતં હિ રૂપાયતનં સુગતિનિમિત્તં. નિરયગ્ગિનિરયપાલાદિગતં દુગ્ગતિનિમિત્તં. ગતિયા નિમિત્તં ગતિનિમિત્તં.

કમ્મબલેનાતિ પટિસન્ધિનિબ્બત્તકસ્સ કુસલાકુસલકમ્મસ્સ આનુભાવેન. છન્નં દ્વારાનન્તિ વક્ખમાનનયેન યથાસમ્ભવં છન્નં ઉપપત્તિદ્વારાનં, યદિ કુસલકમ્મં વિપચ્ચતિ, તદા પરિસુદ્ધં કુસલચિત્તં પવત્તતિ, અથ અકુસલકમ્મં, તદા ઉપક્કિલિટ્ઠં અકુસલચિત્તન્તિ આહ ‘‘વિપચ્ચમાનક…પે… કિલિટ્ઠં વા’’તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘નિમિત્તસ્સાદગધિતં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ, અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગધિતં વા, તસ્મિં ચે સમયે કાલં કરોતિ, ઠાનમેતં વિજ્જતિ, યં દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં ઉપપજ્જેય્ય નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૫). તત્થોણતં વાતિ તસ્મિં ઉપપજ્જિતબ્બભવે ઓણતં વિય, તત્થોણતં એવાતિ વા પદચ્છેદો. ‘‘બાહુલ્લેના’’તિ એત્થ અધિપ્પાયો ‘‘યેભુય્યેન ભવન્તરે’’તિ એત્થ વુત્તનયેન દટ્ઠબ્બો. અથ વા ‘‘યથારહ’’ન્તિ ઇમિનાવ સો સક્કા સઙ્ગહેતુન્તિ ‘‘બાહુલ્લેના’’તિ ઇમિના સહસા ઓચ્છિજ્જમાનજીવિતાનં સણિકં મરન્તાનં વિય ન અભિક્ખણમેવાતિ દીપિતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. અભિનવકરણવસેનાતિ તઙ્ખણે કરિયમાનં વિય અત્તાનં અભિનવકરણવસેન.

૯૧. પચ્ચાસન્નમરણસ્સાતિ એકવીથિપ્પમાણાયુકવસેન, તતો વા કિઞ્ચિ અધિકાયુકવસેન સમાસન્નમરણસ્સ. વીથિચિત્તાવસાનેતિ તદારમ્મણપરિયોસાનાનં, જવનપરિયોસાનાનં વા વીથિચિત્તાનં અવસાને. તત્થ ‘‘કામભવતો ચવિત્વા તત્થેવ ઉપ્પજ્જમાનાનં તદારમ્મણપરિયોસાનાનિ, સેસાનં જવનપરિયોસાનાની’’તિ ધમ્માનુસારણિયં વુત્તં. ભવઙ્ગક્ખયેવાતિ યદિ એકજવનવીથિતો અધિકતરાયુસેસો સિયા, તદા ભવઙ્ગાવસાને વા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. અથ એકચિત્તક્ખણાયુસેસો સિયા, તદા વીથિચિત્તાવસાને, તઞ્ચ અતીતકમ્માદિવિસયમેવ. ‘‘તસ્સાનન્તરમેવા’’તિ ઇમિના અન્તરાભવવાદિમતં પટિક્ખિપતિ.

યથારહન્તિ કમ્મકરણકાલસ્સ, વિપાકદાનકાલસ્સ ચ અનુરૂપવસેન. અથ વા વિપચ્ચમાનકકમ્માનુરૂપં અનુસયવસેન, જવનસહજાતવસેન વા પવત્તિઅનુરૂપતોત્યત્થો. નનુ ચ ‘‘અવિજ્જાનુસયપરિક્ખિત્તેના’’ત્યાદિ વુત્તં. જવનસહજાતાનઞ્ચ કથં અનુસયભાવોતિ? નાયં દોસો અનુસયસદિસતાય તાસમ્પિ અનુસયવોહારભાવતો. ઇતરથા અકુસલકમ્મસહજાતાનં ભવતણ્હાસહજાતાનં વા ચુતિઆસન્નજવનસહજાતાનઞ્ચ સઙ્ગહો ન સિયા. અવિજ્જાવ અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયનતો પવત્તનતો અનુસયો, તેન પરિક્ખિત્તેન પરિવારિતેન. તણ્હાનુસયોવ મૂલં પધાનં સહકારીકારણભૂતં ઇમસ્સાતિ તણ્હાનુસયમૂલકો. સઙ્ખારેનાતિ કુસલાકુસલકમ્મેન કમ્મસહજાતફસ્સાદિધમ્મસમુદાયેન ચુતિઆસન્નજવનસહજાતેન વા, તેન જનિયમાનં. અવિજ્જાય હિ પટિચ્છન્નાદીનવવિસયે તણ્હા નામેતિ, ખિપનકસઙ્ખારસમ્મતા યથાવુત્તસઙ્ખારા ખિપન્તિ, યથાહુ –

‘‘અવિજ્જાતણ્હાસઙ્ખાર-સહજેહિ અપાયિનં;

વિસયાદીનવચ્છાદિનમનક્ખિપકેહિ તુ.

‘‘અપ્પહીનેહિ સેસાનં, છાદનં નમનમ્પિ ચ;

ખિપકા પન સઙ્ખારા, કુસલાવ ભવન્તિહા’’તિ. (સ. સ. ૧૬૪-૧૬૫);

સમ્પયુત્તેહિ પરિગ્ગય્હમાનન્તિ અત્તના સમ્પયુત્તેહિ ફસ્સાદીહિ ધમ્મેહિ સમ્પયુત્તપચ્ચયાદિના પરિવારેત્વા ગય્હમાનં, સહજાતાનમધિટ્ઠાનભાવેન પુબ્બઙ્ગમભૂતન્તિ અત્તના સહજાતાનં પતિટ્ઠાનભાવેન પધાનભૂતં. ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧-૨) હિ વુત્તં. ભવન્તરપટિસન્ધાનવસેનાતિ પુરિમભવન્તરસ્સ, પચ્છિમભવન્તરસ્સ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં એકાબદ્ધં વિય પટિસન્દહનવસેન ઉપ્પજ્જમાનમેવ પતિટ્ઠાતિ, ન ઇતો ગન્ત્વાત્યધિપ્પાયો. ન હિ પુરિમભવપરિયાપન્નો કોચિ ધમ્મો ભવન્તરં સઙ્કમતિ, નાપિ પુરિમભવપરિયાપન્નહેતૂહિ વિના ઉપ્પજ્જતિ પટિઘોસપદીપમુદ્દા વિયાતિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન.

૯૨. મન્દં હુત્વા પવત્તાનિ મન્દપ્પવત્તાનિ. પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણેસુ આપાથગતેસુ મનોદ્વારે ગતિનિમિત્તવસેન, પઞ્ચદ્વારે કમ્મનિમિત્તવસેનાત્યધિપ્પાયો. પટિસન્ધિભવઙ્ગાનમ્પિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા લબ્ભતીતિ મનોદ્વારે તાવ પટિસન્ધિયા ચતુન્નં ભવઙ્ગાનઞ્ચ, પઞ્ચદ્વારે પન પટિસન્ધિયાવ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણભાવો લબ્ભતિ. તથા હિ કસ્સચિ મનોદ્વારે આપાથમાગતં પચ્ચુપ્પન્નં ગતિનિમિત્તં આરબ્ભ ઉપ્પન્નાય તદારમ્મણપરિયોસાનાય ચિત્તવીથિયા અનન્તરં ચુતિચિત્તે ઉપ્પન્ને તદનન્તરં પઞ્ચચિત્તક્ખણાયુકે આરમ્મણે પવત્તાય પટિસન્ધિયા ચતુન્નં ભવઙ્ગાનં, પઞ્ચદ્વારે ચ ઞાતકાદીહિ ઉપટ્ઠાપિતેસુ દેય્યધમ્મેસુ વણ્ણાદિકે આરબ્ભ યથારહં પવત્તાય ચિત્તવીથિયા ચુતિચિત્તસ્સ ચ અનન્તરં એકચિત્તક્ખણાયુકે આરમ્મણે પવત્તાય પટિસન્ધિયા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણે પવત્તિ ઉપલબ્ભતીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે(વિસુદ્ધિ. ૨.૬૨૦ આદયો) વિભઙ્ગટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) વા સઙ્ખારપચ્ચયાવિઞ્ઞાણપદવણ્ણનાયં વુત્તનયેન દટ્ઠબ્બો. છદ્વારગ્ગહિતન્તિ કમ્મનિમિત્તં છદ્વારગ્ગહિતં, ગતિનિમિત્તં છટ્ઠદ્વારગ્ગહિતન્તિ યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. અપરે પન અવિસેસતો વણ્ણેન્તિ. સચ્ચસઙ્ખેપેપિ તેનેવાધિપ્પાયેન ઇદં વુત્તં –

‘‘પઞ્ચદ્વારે સિયા સન્ધિ, વિના કમ્મં દ્વિગોચરે’’તિ; (સ. સ. ૧૭૩);

અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૨૪-૬૨૫; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) પન ‘‘ગતિનિમિત્તં મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતી’’તિ વુત્તત્તા, તદારમ્મણાય ચ પઞ્ચદ્વારિકપટિસન્ધિયા અદસ્સિતત્તા, મૂલટીકાદીસુ ચ ‘‘કમ્મબલેન ઉપટ્ઠાપિતં વણ્ણાયતનં સુપિનં પસ્સન્તસ્સ વિય દિબ્બચક્ખુસ્સ વિય ચ મનોદ્વારેયેવ ગોચરભાવં ગચ્છતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. મહા. ૨.૬૨૩) નિયમેત્વા વુત્તત્તા તેસં વચનં ન સમ્પટિચ્છન્તિ આચરિયા. ‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચા’’તિ એત્થ ગતિનિમિત્તં તાવ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં યુજ્જતિ, કમ્મનિમિત્તં પન પટિસન્ધિજનકકમ્મસ્સેવ નિમિત્તભૂતં અધિપ્પેતન્તિ કથં તસ્સ ચુતિઆસન્નજવનેહિ ગહિતસ્સ પચ્ચુપ્પન્નભાવો સમ્ભવતિ. ન હિ તદેવ આરમ્મણુપટ્ઠાપકં, તદેવ પટિસન્ધિજનકં ભવેય્ય ઉપચિતભાવાભાવતો અનસ્સાદિતત્તા ચ. ‘‘કતત્તા ઉપચિતત્તા’’તિ (ધ. સ. ૪૩૧) હિ વચનતો પુનપ્પુનં લદ્ધાસેવનમેવ કમ્મં પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ. પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૨૩૨) ચ નિકન્તિક્ખણે દ્વિન્નં હેતૂનં પચ્ચયાપિ સહેતુકપટિસન્ધિયા વુત્તત્તાકતૂપચિતમ્પિ કમ્મં તણ્હાય અસ્સાદિતમેવ વિપાકં અભિનિપ્ફાદેતિ, તદા ચ પટિસન્ધિયા સમાનવીથિયં વિય પવત્તમાનાનિ ચુતિઆસન્નજવનાનિ કથં પુનપ્પુનં લદ્ધાસેવનાનિ સિયું, કથઞ્ચ તાનિ તદા કણ્હાય પરામટ્ઠાનિ. અપિચ પચ્ચુપ્પન્નં કમ્મનિમિત્તં ચુતિઆસન્નપ્પવત્તાનં પઞ્ચદ્વારિકજવનાનં આરમ્મણં હોતિ. ‘‘પઞ્ચદ્વારિકકમ્મઞ્ચ પટિસન્ધિનિમિત્તકં ન હોતિ પરિદુબ્બલભાવતો’’તિ અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૨૦; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) વુત્તન્તિ સચ્ચમેતં. ઞાતકાદીહિ ઉપટ્ઠાપિતેસુ પન પુપ્ફાદીસુ સન્નિહિતેસ્વેવ મરણસમ્ભવતો તત્થ વણ્ણાદિકં આરબ્ભ ચુતિઆસન્નવીથિતો પુરિમભાગપ્પવત્તાનં પટિસન્ધિજનનસમત્થાનં મનોદ્વારિકજવનાનં આરમ્મણભૂતેન સહ સમાનત્તા તદેકસન્તતિપતિતં ચુતિઆસન્નજવનગ્ગહિતમ્પિ પચ્ચુપ્પન્નં વણ્ણાદિકં કમ્મનિમિત્તભાવેન વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં આનન્દાચરિયેન ‘‘પઞ્ચદ્વારે ચ આપાથમાગચ્છન્તં પચ્ચુપ્પન્નં કમ્મનિમિત્તં આસન્નકતકમ્મારમ્મણસન્તતિયં ઉપ્પન્નં, તંસદિસઞ્ચ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ (વિભ. મૂલટી. ૨૨૭; વિસુદ્ધિ. મહા. ૨.૬૨૩).

૯૪. યથારહન્તિ દુતિયચતુત્થપઠમતતિયાનં પટિસન્ધીનં અનુરૂપતો.

૯૮. આરુપ્પચુતિયા પરં હેટ્ઠિમારુપ્પવજ્જિતા આરુપ્પપટિસન્ધિયો હોન્તિ ઉપરૂપરિઅરૂપીનં હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમકમ્મસ્સ અનાયૂહનતો, ઉપચારજ્ઝાનસ્સ પન બલવભાવતો તસ્સ વિપાકભૂતા કામતિહેતુકા પટિસન્ધિયો હોન્તિ. રૂપાવચરચુતિયા પરં અહેતુકરહિતા ઉપચારજ્ઝાનાનુભાવેનેવ દુહેતુકતિહેતુકપટિસન્ધિયો સિયું, કામતિહેતુમ્હા ચુતિતો પરં સબ્બા એવ કામરૂપારૂપભવપરિયાપન્ના યથારહં અહેતુકાદિપટિસન્ધિયો સિયું. ઇતરો દુહેતુકાહેતુકચુતિતો પરં કામેસ્વેવ ભવેસુ તિહેતુકાદિપટિસન્ધિયો સિયું.

ચુતિપટિસન્ધિક્કમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯૯. પટિસન્ધિયા નિરોધસ્સ અનન્તરતો પટિસન્ધિનિરોધાનન્તરતો. તદેવ ચિત્તન્તિ તંસદિસતાય તબ્બોહારપ્પવત્તત્તા તદેવ ચિત્તં યથા ‘‘તાનિયેવ ઓસધાની’’તિ. અસતિ વીથિચિત્તુપ્પાદેતિ અન્તરન્તરા વીથિચિત્તાનં ઉપ્પાદે અસતિ, ચુતિચિત્તં હુત્વા નિરુજ્ઝતિ તદેવ ચિત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

૧૦૧. પરિવત્તન્તા પવત્તન્તિ યાવ વટ્ટમૂલસમુચ્છેદાત્યધિપ્પાયો.

૧૦૨. યથા ઇહ ભવેપટિસન્ધિ ચેવ ભવઙ્ગઞ્ચ વીથિયો ચ ચુતિ ચ, તથા પુન ભવન્તરે પટિસન્ધિભવઙ્ગન્તિ એવમાદિકા અયં ચિત્તસન્તતિ પરિવત્તતીતિ યોજના. કેચિ પન ઇમસ્મિં પરિચ્છેદે વીથિમુત્તસઙ્ગહસ્સેવ દસ્સિતત્તા પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતીનમેવ ઇધ ગહણં યુત્તન્ત્યાધિપ્પાયેન ‘‘પટિસન્ધિભવઙ્ગવીથિયો’’તિ ઇમસ્સ પટિસન્ધિભવઙ્ગપ્પવાહાતિ અત્થં વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં પવત્તિસઙ્ગહદસ્સનાવસાને તત્થ સઙ્ગહિતાનં સબ્બેસમેવ નિગમનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. એવઞ્હિ સતિ ‘‘પટિસઙ્ખાય પનેતમદ્ધુવ’’ન્તિ એત્થ સબ્બેસમેવ એત-સદ્દેન પરામસનં સુટ્ઠુ ઉપપન્નં હોતિ. એતં યથાવુત્તં વટ્ટપવત્તં અદ્ધુવં અનિચ્ચં પલોકધમ્મં પટિસઙ્ખાય પચ્ચવેક્ખિત્વા બુધા પણ્ડિતા ચિરાય ચિરકાલં સુબ્બતા હુત્વા અચ્ચુતં ધુવં અચવનધમ્મં પદં નિબ્બાનં અધિગન્ત્વા મગ્ગફલઞાણેન સચ્છિકત્વા તતોયેવ સુટ્ઠુ સમુચ્છિન્નસિનેહબન્ધના સમં નિરુપધિસેસનિબ્બાનધાતું એસ્સન્તિ પાપુણિસ્સન્તિ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

વીથિમુત્તપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.