૬. રૂપપરિચ્છેદવણ્ણના

૧. એવં તાવ ચિત્તચેતસિકવસેન દુવિધં અભિધમ્મત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ રૂપં, તદનન્તરઞ્ચ નિબ્બાનં દસ્સેતુમારભન્તો આહ ‘‘એત્તાવતા’’ત્યાદિ. સપ્પભેદપ્પવત્તિકા ઉદ્દેસનિદ્દેસપટિનિદ્દેસવસેન તીહિ પરિચ્છેદેહિ વુત્તપ્પભેદવન્તો, પવત્તિપટિસન્ધિવસેન દ્વીહિ પરિચ્છેદેહિ વુત્તપ્પવત્તિવન્તો ચ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા એત્તાવતા પઞ્ચહિ પરિચ્છેદેહિ વિભત્તા હિ યસ્મા, ઇદાનિ યથાનુપ્પત્તં રૂપં પવુચ્ચતીતિ યોજના.

૨. ઇદાનિ યથાપટિઞ્ઞાતરૂપવિભાગત્થં માતિકં ઠપેતું ‘‘સમુદ્દેસા’’ત્યાદિ વુત્તં. સઙ્ખેપતો ઉદ્દિસનં સમુદ્દેસો. એકવિધાદિવસેન વિભજનં વિભાગો, સમુટ્ઠાતિ એતસ્મા ફલન્તિ સમુટ્ઠાનં, કમ્માદયો રૂપજનકપચ્ચયા. ચક્ખુદસકાદયો કલાપા. પવત્તિક્કમતો ચેતિ ભવકાલસત્તભેદેન રૂપાનં ઉપ્પત્તિક્કમતો.

રૂપસમુદ્દેસવણ્ણના

૩. ઉપાદિન્નાનુપાદિન્નસન્તાનેસુ સસમ્ભારધાતુવસેન મહન્તા હુત્વા ભૂતા પાતુભૂતાતિ મહાભૂતા (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૮૪). અથવા અનેકવિધઅબ્ભુતવિસેસદસ્સનેન, અનેકાભૂતદસ્સનેન વા મહન્તાનિ અબ્ભુતાનિ, અભૂતાનિ વા એતેસૂતિ મહાભૂતા, માયાકારાદયો. તેહિ સમાના સયં અનીલાદિસભાવાનેવ નીલાદિઉપાદાયરૂપદસ્સનાદિતોતિ મહાભૂતા. મનાપવણ્ણસણ્ઠાનાદીહિ વા સત્તાનં વઞ્ચિકા યક્ખિનિઆદયો વિય મનાપઇત્થિપુરિસરૂપદસ્સનાદિના સત્તાનં વઞ્ચકત્તા મહન્તાનિ અભૂતાનિ એતેસૂતિ મહાભૂતા. વુત્તમ્પિ હેતં –

‘‘મહન્તા પાતુભૂતાતિ, મહાભૂતસમાતિ વા;

વઞ્ચકત્તા અભૂતેન, ‘મહાભૂતા’તિ સમ્મતા’’તિ. (અભિધ. ૬૨૬);

અથ વા મહન્તપાતુભાવતો મહન્તાનિ ભવન્તિ એતેસુ ઉપાદારૂપાનિ, ભૂતાનિ ચાતિ મહાભૂતાનિ. મહાભૂતે ઉપાદાય પવત્તં રૂપં ઉપાદાયરૂપં. યદિ એવં ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ તતો મહાભૂતા’’ત્યાદિવચનતો (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩) એકેકમહાભૂતા સેસમહાભૂતાનં નિસ્સયા હોન્તીતિ તેસમ્પિ ઉપાદાયરૂપતાપસઙ્ગોતિ? નયિદમેવં ઉપાદાયેવ પવત્તરૂપાનં તંસમઞ્ઞાસિદ્ધિતો. યઞ્હિ મહાભૂતે ઉપાદિયતિ, સયઞ્ચ અઞ્ઞેહિ ઉપાદીયતિ. ન તં ઉપાદાયરૂપં. યં પન ઉપાદીયતેવ, ન કેનચિ ઉપાદીયતિ, તદેવ ઉપાદાયરૂપન્તિ નત્થિ ભૂતાનં તબ્બોહારપ્પસઙ્ગો. અપિચ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપન્તિ ઉપાદાયરૂપલક્ખણન્તિ નત્થિ તયો ઉપાદાય પવત્તાનં ઉપાદાયરૂપતાતિ.

૪. પથનટ્ઠેન પથવી, તરુપબ્બતાદીનં પકતિપથવી વિય સહજાતરૂપાનં પતિટ્ઠાનભાવેન પક્ખાયતિ, ઉપટ્ઠાતીતિ વુત્તં હોતિ, પથવી એવ ધાતુ સલક્ખણધારણાદિતો નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન સરીરસેલાવયવધાતુસદિસત્તા ચાતિ પથવીધાતુ. આપેતિ સહજાતરૂપાનિ પત્થરતિ, આપાયતિ વા બ્રૂહેતિ વડ્ઢેતીતિ આપો. તેજેતિ પરિપાચેતિ, નિસેતિ વા તિક્ખભાવેન સેસભૂતત્તયં ઉસ્માપેતીતિ તેજો. વાયતિ દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ભૂતસઙ્ઘાતં પાપેતીતિ વાયો. ચતસ્સોપિ પનેતા યથાક્કમં કથિનત્તદવત્તઉણ્હત્તવિત્થમ્ભનત્તલક્ખણાતિ દટ્ઠબ્બં.

૫. ચક્ખાદીનં વચનત્થો હેટ્ઠા કથિતોવ. પસાદરૂપં નામ ચતુન્નં મહાભૂતાનં પસન્નભાવહેતુકત્તા. તં પન યથાક્કમં દટ્ઠુકામતાસોતુકામતાઘાયિતુકામતાસાયિતુકામતાફુસિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણં. તત્થ ચક્ખુ તાવ મજ્ઝે કણ્હમણ્ડલસ્સ ઊકાસિરપ્પમાણે અભિમુખે ઠિતાનં સરીરસણ્ઠાનુપ્પત્તિપદેસે તેલમિવ પિચુપટલાનિ સત્તક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા ધારણનહાપનમણ્ડનબીજનકિચ્ચાહિ ચતૂહિ ધાતીહિ વિય ખત્તિયકુમારો સન્ધારણબન્ધનપરિપાચનસમુદીરણકિચ્ચાહિ ચતૂહિ ધાતૂહિ કતૂપકારં ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં આયુના પરિપાલિયમાનં વણ્ણાદીહિ પરિવારિતં યથાયોગં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થુદ્વારભાવં સધેન્તં પવત્તતિ, ઇતરં ‘‘સસમ્ભારચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ. એવં સોતાદયોપિ યથાક્કમં સોતબિલબ્ભન્તરે અઙ્ગુલિવેધનાકારં ઉપચિતતનુતમ્બલોમં, નાસિકબ્ભન્તરે અજપદસણ્ઠાનં, જિવ્હામજ્ઝે ઉપ્પલદલગ્ગસણ્ઠાનં પદેસં અભિબ્યાપેત્વા પવત્તન્તિ, ઇતરં પન ઠપેત્વા કમ્મજતેજસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં કેસગ્ગલોમગ્ગનખગ્ગસુક્ખચમ્માનિ ચ અવસેસં સકલસરીરં ફરિત્વા પવત્તતિ. એવં સન્તેપિ ઇતરેહિ તસ્સ સઙ્કરો ન હોતિ ભિન્નનિસ્સયલક્ખણત્તા. એકનિસ્સયાનિપિ હિ રૂપરસાદીનિ લક્ખણભેદતો અસંકિણ્ણાતિ કિં પન ભિન્નનિસ્સયા પસાદા.

૬. આપોધાતુયા સુખુમભાવેન ફુસિતું અસક્કુણેય્યત્તા વુત્તં ‘‘આપોધાતુ વિવજ્જિતં ભૂતત્તયસઙ્ખાત’’ન્તિ. કિઞ્ચાપિ હિ સીતતા ફુસિત્વા ગય્હતિ, સા પન તેજોયેવ. મન્દે હિ ઉણ્હત્તે સીતબુદ્ધિ સીતતાસઙ્ખાતસ્સ કસ્સચિ ગુણસ્સ અભાવતો. તયિદં સીતબુદ્ધિયા અનવટ્ઠિતભાવતો વિઞ્ઞાયતિ પારાપારે વિય. તથા હિ ઘમ્મકાલે આતપે ઠત્વા છાયં પવિટ્ઠાનં સીતબુદ્ધિ હોતિ, તત્થેવ ચિરકાલં ઠિતાનં ઉણ્હબુદ્ધિ. યદિ ચ આપોધાતુ સીતતા સિયા, ઉણ્હભાવેન સહ એકસ્મિં કલાપે ઉપલબ્ભેય્ય, ન ચેવં ઉપલબ્ભતિ, તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ‘‘ન આપોધાતુ સીતતા’’તિ. યે પન ‘‘દવતા આપોધાતુ, સા ચ ફુસિત્વા ગય્હતી’’તિ વદન્તિ, તે વત્તબ્બા ‘‘દવતા નામ ફુસિત્વા ગય્હતીતિ ઇદં આયસ્મન્તાનં અભિમાનમત્તં સણ્ઠાને વિયા’’તિ. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘દવતાસહવુત્તીનિ, તીણિ ભૂતાનિ સમ્ફુસં;

દવતં સમ્ફુસામીતિ, લોકોયમભિમઞ્ઞતિ.

‘‘ભૂતે ફુસિત્વા સણ્ઠાનં, મનસા ગણ્હતો યથા;

પચ્ચક્ખતો ફુસામીતિ, વિઞ્ઞેય્યા દવતા તથા’’તિ.

ગોચરરૂપં નામ પઞ્ચવિઞ્ઞાણવિસયભાવતો. ગાવો ઇન્દ્રિયાનિ ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરન્તિ હિ આરમ્મણસ્સેતં નામં. તં પનેતં પઞ્ચવિધમ્પિ યથાક્કમં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ગોચરભાવલક્ખણં, ચક્ખાદિપટિહનનલક્ખણં વા.

૭. ઇત્થિયા ભાવો ઇત્થત્તં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૩૨). પુરિસસ્સ ભાવો પુરિસત્તં. તત્થ ઇત્થિલિઙ્ગનિમિત્તકુત્તાકપ્પહેતુભાવલક્ખણં ઇત્થત્તં, પુરિસલિઙ્ગાદિહેતુભાવલક્ખણં પુરિસત્તં. તત્થ ઇત્થીનં અઙ્ગજાતં ઇત્થિલિઙ્ગં. સરાધિપ્પાયા ઇત્થિનિમિત્તં ‘‘ઇત્થી’’તિ સઞ્જાનનસ્સ પચ્ચયભાવતો. અવિસદઠાનગમનનિસજ્જાદિ ઇત્થિકુત્તં. ઇત્થિસણ્ઠાનં ઇત્થાકપ્પો. પુરિસલિઙ્ગાદીનિપિ વુત્તનયેન દટ્ઠબ્બાનિ. અટ્ઠકથાયં પન અઞ્ઞથા ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ વણ્ણિતાનિ. તં પન એવં સઙ્ગહેત્વા વદન્તિ –

‘‘લિઙ્ગં હત્થાદિસણ્ઠાનં, નિમિત્તં મિહિતાદિકં;

કુત્તં સુપ્પાદિના કીળા, આકપ્પો ગમનાદિક’’ન્તિ.

ભાવરૂપં નામ ભવતિ એતેન ઇત્થાદિઅભિધાનં, બુદ્ધિ ચાતિ કત્વા. તં પનેતં કાયિન્દ્રિયં વિય સકલસરીરં ફરિત્વા તિટ્ઠતિ.

૮. હદયમેવ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નિસ્સયત્તા વત્થુ ચાતિ હદયવત્થુ. તથા હિ તં ધાતુદ્વયનિસ્સયભાવલક્ખણં, તઞ્ચ હદયકોસબ્ભન્તરે અડ્ઢપસતમત્તં લોહિતં નિસ્સાય પવત્તતિ. રૂપકણ્ડે અવુત્તસ્સપિ પનેતસ્સ આગમતો, યુત્તિતો ચ અત્થિભાવો દટ્ઠબ્બો. તત્થ, તં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તિ ‘‘યં રૂપં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૮) એવમાગતં પટ્ઠાનવચનં આગમો. યુત્તિ પનેવં દટ્ઠબ્બા –

‘‘નિપ્ફન્નભૂતિકાધારા, દ્વે ધાતૂ કામરૂપિનં;

રૂપાનુબન્ધવુત્તિત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો વિય.

‘‘ચક્ખાદિનિસ્સિતાનેતા, તસ્સઞ્ઞાધારભાવતો;

નાપિ રૂપાદિકે તેસં, બહિદ્ધાપિ પવત્તિતો.

‘‘ન ચાપિ જીવિતં તસ્સ, કિચ્ચન્તરનિયુત્તિતો;

ન ચ ભાવદ્વયં તસ્મિં, અસન્તેપિ પવત્તિતો.

‘‘તસ્મા તદઞ્ઞં વત્થુ તં, ભૂતિકન્તિ વિજાનિયં;

વત્થાલમ્બદુકાનન્તુ, દેસનાભેદતો ઇદં;

ધમ્મસઙ્ગણિપાઠસ્મિં, ન અક્ખાતં મહેસિના’’તિ.

૯. જીવન્તિ તેનાતિ જીવિતં, તદેવ કમ્મજરૂપપરિપાલને આધિપચ્ચયોગતો ઇન્દ્રિયન્તિ જીવિતિન્દ્રિયં. તથા હેતં કમ્મજરૂપપરિપાલનલક્ખણં. યથાસકં ખણમત્તટ્ઠાયીનમ્પિ હિ સહજાતાનં પવત્તિહેતુભાવેનેવ અનુપાલકં. ન હિ તેસં કમ્મંયેવ ઠિતિકારણં હોતિ આહારજાદીનં આહારાદિ વિય કમ્મસ્સ તઙ્ખણાભાવતો. ઇદં પન સહ પાચનગ્ગિના અનવસેસઉપાદિન્નકાયં બ્યાપેત્વા પવત્તતિ.

૧૦. કબળં કત્વા અજ્ઝોહરીયતીતિ કબળીકારો આહારો, ઇદઞ્ચ સવત્થુકં કત્વા આહારં દસ્સેતું વુત્તં. સેન્દ્રિયકાયોપત્થમ્ભનહેતુભૂતા પન અઙ્ગમઙ્ગાનુસારી રસહરસઙ્ખાતા અજ્ઝોહરિતબ્બાહારસિનેહભૂતા ઓજા ઇધ આહારરૂપં નામ. તથા હેતં સેન્દ્રિયકાયોપત્થમ્ભનહેતુભાવલક્ખણં, ઓજટ્ઠમકરૂપાહરણલક્ખણં વા.

૧૧. કક્ખળત્તાદિના અત્તનો અત્તનો સભાવેન ઉપલબ્ભનતો સભાવરૂપં નામ. ઉપ્પાદાદીહિ, અનિચ્ચતાદીહિ વા લક્ખણેહિ સહિતન્તિ સલક્ખણં. પરિચ્છેદાદિભાવં વિના અત્તનો સભાવેનેવ કમ્માદીહિ પચ્ચયેહિ નિપ્ફન્નત્તા નિપ્ફરૂપં નામ. રુપ્પનસભાવો રૂપં, તેન યુત્તમ્પિ રૂપં, યથા ‘‘અરિસસો, નીલુપ્પલ’’ન્તિ, સ્વાયં રૂપ-સદ્દો રુળ્હિયા અતંસભાવેપિ પવત્તતીતિ અપરેન રૂપ-સદ્દેન વિસેસેત્વા ‘‘રૂપરૂપ’’ન્તિ વુત્તં યથા ‘‘દુક્ખદુક્ખ’’ન્તિ. પરિચ્છેદાદિભાવં અતિક્કમિત્વા સભાવેનેવ ઉપલબ્ભનતો લક્ખણત્તયારોપનેન સમ્મસિતું અરહત્તા સમ્મસનરૂપં.

૧૨. ન કસ્સતીતિ અકાસો. અકાસોયેવ આકાસો, નિજ્જીવટ્ઠેન ધાતુ ચાતિ આકાસધાતુ. ચક્ખુદસકાદિએકેકકલાપગતરૂપાનં કલાપન્તરેહિ અસંકિણ્ણભાવાપાદનવસેન પરિચ્છેદકં, તેહિ વા પરિચ્છિજ્જમાનં, તેસં પરિચ્છેદમત્તં વા રૂપં પરિચ્છેદરૂપં. તઞ્હિ તં તં રૂપકલાપં પરિચ્છિન્દન્તં વિય હોતિ. વિજ્જમાનેપિ ચ કલાપન્તરભૂતેહિ કલાપન્તરભૂતાનં સમ્ફુટ્ઠભાવે તંતંરૂપવિવિત્તતા રૂપપરિયન્તો આકાસો. યેસઞ્ચ સો પરિચ્છેદો, તેહિ સયં અસમ્ફુટ્ઠોયેવ. અઞ્ઞથા પરિચ્છિન્નતા ન સિયા તેસં રૂપાનં બ્યાપીભાવાપત્તિતો. અબ્યાપિતા હિ અસમ્ફુટ્ઠતા. તેનાહ ભગવા ‘‘અસમ્ફુટ્ઠં ચતૂહિ મહાભૂતેહી’’તિ (ધ. સ. ૬૩૭).

૧૩. ચલમાનકાયેન અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ, સયઞ્ચ તેન વિઞ્ઞાયતીતિ કાયવિઞ્ઞત્તિ. સવિઞ્ઞાણકસદ્દસઙ્ખાતવાચાય અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ, સયઞ્ચ તાય વિઞ્ઞાયતીતિ વચીવિઞ્ઞત્તિ. તત્થ અભિક્કમાદિજનકચિત્તસમુટ્ઠાનવાયોધાતુયા સહજાતરૂપસન્થમ્ભનસન્ધારણચલિતેસુ સહકારીકારણભૂતો ફન્દમાનકાયફન્દનતંહેતુકવાયોધાતુવિનિમુત્તો મહન્તં પાસાણં ઉક્ખિપન્તસ્સ સબ્બથામેન ગહણકાલે ઉસ્સાહનવિકારો વિય રૂપકાયસ્સ પરિફન્દનપચ્ચયભાવેન ઉપલબ્ભમાનો વિકારો કાયવિઞ્ઞત્તિ. સા હિ ફન્દમાનકાયેન અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ. ન હિ વિઞ્ઞત્તિવિકારરહિતેસુ રુક્ખચલનાદીસુ ‘‘ઇદમેસ કારેતી’’તિ અધિપ્પાયગ્ગહણં દિટ્ઠન્તિ. હત્થચલનાદીસુ ચ ફન્દમાનકાયગ્ગહણાનન્તરં અવિઞ્ઞાયમાનન્તરેહિ મનોદ્વારજવનેહિ ગય્હમાનત્તા સયઞ્ચ કાયેન વિઞ્ઞાયતિ.

કથં પન વિઞ્ઞત્તિવસેન હત્થચલનાદયો હોન્તીતિ? વુચ્ચતે – એકાવજ્જનવીથિયં સત્તસુ જવનેસુ સત્તમજવનસમુટ્ઠાનવાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાવ પઠમજવનાદિસમુટ્ઠાનાહિ વાયોધાતૂહિ લદ્ધોપત્થમ્ભા દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચલયતિ ચિત્તજં, પુરિમજવનાદિસમ્ભૂતા પન સન્થમ્ભનસન્ધારણમત્તકરા તસ્સ ઉપકારાય હોન્તીતિ. યથા હિ સત્તહિ યુગેહિ આકડ્ઢિતબ્બસકટે સત્તમયુગયુત્તાયેવ ગોણા હેટ્ઠા છસુ યુગેસુ યુત્તગોણેહિ લદ્ધૂપત્થમ્ભા સકટં ચાલેન્તિ, પઠમયુગાદિયુત્તા પન ઉપત્થમ્ભનસન્ધારણમત્તમેવ સાધેન્તા તેસં ઉપકારાય હોન્તિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

દેસન્તરુપ્પત્તિયેવ ચેત્થ ચલનં ઉપ્પન્નદેસતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ ધમ્માનં સઙ્કમનાભાવતો. ઇતરથા નેસં અબ્યાપારકતા, ખણિકતા ચ ન સિયા. દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવોતિ ચ યથા અત્તના સહજરૂપાનિ હેટ્ઠિમજવનસમુટ્ઠિતરૂપેહિ પતિટ્ઠિતટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ, એવં તેહિ સહ તત્થ ઉપ્પત્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં, એત્થ પન ચિત્તજે ચલિતે તંસમ્બન્ધેન ઇતરમ્પિ ચલતિ નદીસોતે પક્ખિત્તસુક્ખગોમયપિણ્ડં વિય. તથા ચલયિતું અસક્કોન્તિ યોપિ પઠમજવનાદિસમુટ્ઠાનવાયોધાતુયો વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાયેવ યેન દિસાભાગેન અયં અભિક્કમાદીનિ પવત્તેતુકામો, તદભિમુખભાવવિકારસમ્ભવતો. એવઞ્ચ કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તં વક્ખતિ. વચીભેદકરચિત્તસમુટ્ઠાનપથવીધાતુયા અક્ખરુપ્પત્તિટ્ઠાનગતઉપાદિન્નરૂપેહિ સહ ઘટ્ટનપચ્ચયભૂતો એકો વિકારો વચીવિઞ્ઞત્તિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં કાયવિઞ્ઞત્તિયં વુત્તનયેન દટ્ઠબ્બં.

અયં પન વિસેસો – યથા તત્થ ‘‘ફન્દમાનકાયગ્ગહણાનન્તર’’ન્તિ વુત્તં, એવમિધ ‘‘સુય્યમાનસદ્દસવનાનન્તર’’ન્તિ યોજેતબ્બં. ઇધ ચ સન્થમ્ભનાદીનં અભાવતો સત્તમજવનસમુટ્ઠિતાત્યાદિનયો ન લબ્ભતિ. ઘટ્ટનેન હિ સદ્ધિંયેવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ. ઘટ્ટનઞ્ચ પઠમજવનાદીસુપિ લબ્ભતેવ. એત્થ ચ યથા ઉસ્સાપેત્વા બદ્ધગોસીસતાલપણ્ણાદિરૂપાનિ દિસ્વા તદનન્તરપ્પવત્તાય અવિઞ્ઞાયમાનન્તરાય મનોદ્વારવીથિયા ગોસીસાદીનં ઉદકસહચારિતપ્પકારં સઞ્ઞાણં ગહેત્વા ઉદકગ્ગહણં હોતિ, એવં વિપ્ફન્દમાનસમુચ્ચારિયમાનકાયસદ્દે ગહેત્વા તદનન્તરપ્પવત્તાય અવિઞ્ઞાયમાનન્તરાય મનોદ્વારવીથિયા પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધૂપનિસ્સયાય સાધિપ્પાયવિકારગ્ગહણં હોતીતિ અયં દ્વિન્નં સાધારણા ઉપમા.

૧૪. લહુભાવો લહુતા. મુદુભાવો મુદુતા. કમ્મઞ્ઞભાવો કમ્મઞ્ઞતા. યથાક્કમઞ્ચેતા અરોગિનો વિય રૂપાનં અગરુતા સુપરિમદ્દિતચમ્મસ્સ વિય અકથિનતા સુધન્તસુવણ્ણસ્સ વિય સરીરકિરિયાનં અનુકૂલભાવોતિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિજહન્તસ્સપિ હિ લહુતાદિત્તયસ્સ તંતંવિકારાધિકરૂપેહિ નાનત્તં વુચ્ચતિ, દન્ધત્તકરધાતુક્ખોભપ્પટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનો હિ રૂપવિકારો લહુતા. થદ્ધત્તકરધાતુક્ખોભપ્પટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનો મુદુતા. સરીરકિરિયાનં અનનુકૂલભાવકરધાતુક્ખોભપ્પટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનો કમ્મઞ્ઞતાતિ.

૧૫. ઉપચયનં ઉપચયો, પઠમચયોત્યત્થો ‘‘ઉપઞ્ઞત્ત’’ન્ત્યાદીસુ વિય ઉપ-સદ્દસ્સ પઠમત્થજોતનતો. સન્તાનો સન્તતિ, પબન્ધોત્યત્થો. તત્થ પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યાવ ચક્ખાદિદસકાનં ઉપ્પત્તિ, એત્થન્તરે રૂપુપ્પાદો ઉપચયો નામ. તતો પરં સન્તતિ નામ. યથાસકં ખણમત્તટ્ઠાયીનં રૂપાનં નિરોધાભિમુખભાવવસેન જીરણં જરા, સાયેવ જરતા, નિચ્ચધુવભાવેન ન ઇચ્ચં અનુપગન્તબ્બન્તિ અનિચ્ચં, તસ્સ ભાવો અનિચ્ચતા, રૂપપરિભેદો. લક્ખણરૂપં નામ ધમ્માનં તંતંઅવત્થાવસેન લક્ખણહેતુત્તા.

૧૬. જાતિરૂપમેવાતિ પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય રૂપાનં ખણે ખણે ઉપ્પત્તિભાવતો જાતિસઙ્ખાતં રૂપુપ્પત્તિભાવેન ચતુસન્તતિરૂપપ્પટિબદ્ધવુત્તિત્તા રૂપસમ્મતઞ્ચ જાતિરૂપમેવ ઉપચયસન્તતિભાવેન પવુચ્ચતિ પઠમુપરિનિચ્ચત્તસઙ્ખાતપ્પવત્તિઆકારભેદતો વેનેય્યવસેન ‘‘ઉપચયો સન્તતી’’તિ (ધ. સ. ૬૪૨) વિભજિત્વા વુત્તત્તા. એવઞ્ચ કત્વા તાસં નિદ્દેસે અત્થતો અભેદં દસ્સેતું ‘‘યો આયતનાનં આચયો, સો રૂપસ્સ ઉપચયો. યો રૂપસ્સ ઉપચયો, સા રૂપસ્સ સન્તતી’’તિ (ધ. સ. ૬૪૧-૬૪૨) વુત્તં. એકાદસવિધમ્પીતિ સભાગસઙ્ગહવસેન એકાદસપ્પકારમ્પિ.

૧૭. ચત્તારો ભૂતા, પઞ્ચ પસાદા, ચત્તારો વિસયા, દુવિધો ભાવો, હદયરૂપમિચ્ચપિ ઇદં જીવિતાહારરૂપેહિ દ્વીહિ સહ અટ્ઠારસવિધં, તથા પરિચ્છેદો ચ દુવિધા વિઞ્ઞત્તિ, તિવિધો વિકારો, ચતુબ્બિધં લક્ખણન્તિ રૂપાનં પરિચ્છેદવિકારાદિભાવં વિના વિસું પચ્ચયેહિ અનિબ્બત્તત્તા ઇમે અનિપ્ફન્ના દસ ચેતિ અટ્ઠવીસતિવિધં ભવે.

રૂપસમુદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપવિભાગવણ્ણના

૧૮. ઇદાનિ યથાઉદ્દિટ્ઠરૂપાનં એકવિધાદિનયદસ્સનત્થં ‘‘સબ્બઞ્ચ પનેત’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. સમ્પયુત્તસ્સ અલોભાદિહેતુનો અભાવા અહેતુકં. યથાસકં પચ્ચયવન્તતાય સપ્પચ્ચયં. અત્તાનં આરબ્ભ પવત્તેહિ કામાસવાદીહિ સહિતત્તા સાસવં. પચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખતત્તા સઙ્ખતં. ઉપાદાનક્ખન્ધસઙ્ખાતે લોકે નિયુત્તતાય લોકિયં. કામતણ્હાય અવચરિતત્તા કામાવચરં. અરૂપધમ્માનં વિય કસ્સચિ આરમ્મણસ્સ અગ્ગહણતો નાસ્સ આરમ્મણન્તિ અનારમ્મણં. તદઙ્ગાદિવસેન પહાતબ્બતાભાવતો અપ્પહાતબ્બં. ઇતિ-સદ્દો પકારત્થો, તેન ‘‘અબ્યાકત’’ન્ત્યાદિકં સબ્બં એકવિધનયં સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૯. અજ્ઝત્તિકરૂપં અત્તભાવસઙ્ખાતં અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તત્તા. કામં અઞ્ઞેપિ હિ અજ્ઝત્તસમ્ભૂતા અત્થિ, રુળ્હીવસેન પન ચક્ખાદિકંયેવ અજ્ઝત્તિકં. અથ વા ‘‘યદિ મયં ન હોમ, ત્વં કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમો ભવિસ્સસી’’તિ વદન્તા વિય અત્તભાવસ્સ સાતિસયં ઉપકારત્તા ચક્ખાદીનેવ વિસેસતો અજ્ઝત્તિકાનિ નામ. અત્તસઙ્ખાતં વા ચિત્તં અધિકિચ્ચ તસ્સ દ્વારભાવેન પવત્તતીતિ અજ્ઝત્તં, તદેવ અજ્ઝત્તિકં. તતો બહિભૂતત્તા ઇતરં તેવીસતિવિધં બાહિરરૂપં.

૨૦. ઇતરં બાવીસતિવિધં અવત્થુરૂપં.

૨૨. અટ્ઠવિધમ્પિ ઇન્દ્રિયરૂપં પઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ લિઙ્ગાદીસુ સહજરૂપપરિપાલને ચ આધિપચ્ચયોગતો. પસાદરૂપસ્સ હિ પઞ્ચવિધસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ આધિપચ્ચં અત્તનો પટુમન્દાદિભાવેન તેસમ્પિ પટુમન્દાદિભાવાપાદનતો. ભાવદ્વયસ્સાપિ ઇત્થિલિઙ્ગાદીસુ આધિપચ્ચં યથાસકં પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનાનમ્પિ તેસં યેભુય્યેન સભાવકસન્તાનેયેવ તંતદાકારેન ઉપ્પજ્જનતો, ન પન ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવતો. જીવિતસ્સ ચ કમ્મજપરિપાલને આધિપચ્ચં તેસં યથાસકં ખણટ્ઠાનસ્સ જીવિતિન્દ્રિયપ્પટિબદ્ધત્તા. સયઞ્ચ અત્તના ઠપિતધમ્મસમ્બન્ધેનેવ પવત્તતિ નાવિકો વિય.

૨૩. વિસયવિસયિભાવપ્પત્તિવસેન થૂલત્તા ઓળારિકરૂપં. તતોયેવ ગહણસ્સ સુકરત્તા સન્તિકેરૂપં આસન્નરૂપં નામ. યો સયં, નિસ્સયવસેન ચ સમ્પત્તાનં, અસમ્પત્તાનઞ્ચ પટિમુખભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞપતનં, સો પટિઘો વિયાતિ પટિઘો. યથા હિ પટિઘાતે સતિ દુબ્બલસ્સ ચલનં હોતિ, એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિમુખભાવે સતિ અરૂપસભાવત્તા દુબ્બલસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ચલનં હોતિ. પટિઘો યસ્સ અત્થિ તં સપ્પટિઘં. તત્થ સયં સમ્પત્તિ ફોટ્ઠબ્બસ્સ, નિસ્સયવસેન સમ્પત્તિ ઘાનજિવ્હાકાયગન્ધરસાનં, ઉભયથાપિ અસમ્પત્તિ ચક્ખુસોતરૂપસદ્દાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરં સોળસવિધં ઓળારિકતાદિસભાવાભાવતો સુખુમરૂપાદિકં.

૨૪. કમ્મતો જાતં અટ્ઠારસવિધં ઉપાદિન્નરૂપં તણ્હાદિટ્ઠીહિ ઉપેતેન કમ્મુના અત્તનો ફલભાવેન આદિન્નત્તા ગહિતત્તા. ઇતરં અગ્ગહિતગ્ગહણેનદસવિધં અનુપાદિન્નરૂપં.

૨૫. દટ્ઠબ્બભાવસઙ્ખાતેન નિદસ્સનેન સહ વત્તતીતિ સનિદસ્સનં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણગોચરભાવો હિ નિદસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ તસ્સ ચ રૂપાયતનતો અનઞ્ઞત્તેપિ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ તં વિસેસેતું અઞ્ઞં વિય કત્વા વત્તું વટ્ટતીતિ સહ નિદસ્સનેન સનિદસ્સનન્તિ. ધમ્મભાવસામઞ્ઞેન હિ એકીભૂતેસુ ધમ્મેસુ યો નાનત્તકરો વિસેસો, સો અઞ્ઞો વિય કત્વા ઉપચરિતું યુત્તો. એવઞ્હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતિ.

૨૬. અસમ્પત્તવસેનાતિ અત્તાનં અસમ્પત્તસ્સ ગોચરસ્સ વસેન, અત્તના વિસયપ્પદેસં વા અસમ્પત્તવસેન. ચક્ખુસોતાનિ હિ રૂપસદ્દેહિ અસમ્પત્તાનિ, સયં વા તાનિ અસમ્પત્તાનેવ આરમ્મણં ગણ્હન્તિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘ચક્ખુસોતં પનેતેસુ, હોતાસમ્પત્તગાહકં;

વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુત્તા, સન્તરાધિકગોચરે.

‘‘તથા હિ દૂરદેસટ્ઠં, ફલિકાદિતિરોહિતં;

મહન્તઞ્ચ નગાદીનં, વણ્ણં ચક્ખુ ઉદિક્ખતિ.

‘‘આકાસાદિગતો કુચ્છિ-ચમ્માનન્તરિકોપિ ચ;

મહન્તો ચ ઘણ્ટાદીનં, સદ્દો સોતસ્સ ગોચરો.

‘‘ગન્ત્વા વિસયદેસં તં, ફરિત્વા ગણ્હતીતિ ચે;

અધિટ્ઠાનવિધાનેપિ, તસ્સ સો ગોચરો સિયા.

‘‘ભૂતપ્પબન્ધતો સો ચે, યાતિ ઇન્દ્રિયસન્નિધિં;

કમ્મચિત્તોજસમ્ભૂતો, વણ્ણો સદ્દો ચ ચિત્તજો.

‘‘ન તેસં ગોચરા હોન્તિ, ન હિ સમ્ભોન્તિ તે બહિ;

વુત્તા ચ અવિસેસેન, પાઠે તંવિસયાવ તે.

‘‘યદિ ચેતં દ્વયં અત્તસમીપંયેવ ગણ્હતિ;

અક્ખિવણ્ણં તથા મૂલં, પસ્સેય્ય ભમુકસ્સ ચ.

‘‘દિસાદેસવવત્થાનં, સદ્દસ્સ ન ભવેય્ય ચ;

સિયા ચ સરવેધિસ્સ, સકણ્ણે સરપાતન’’ન્તિ.

ગોચરગ્ગાહિકરૂપં વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં હુત્વા તંતંગોચરગ્ગહણસભાવત્તા. ઇતરં તેવીસતિવિધં અગોચરગ્ગાહિકરૂપં ગોચરગ્ગહણાભાવતો.

૨૭. વણ્ણિતબ્બો દટ્ઠબ્બોતિ વણ્ણો. અત્તનો ઉદયાનન્તરં રૂપં જનેતીતિ ઓજા. અવિનિબ્ભોગરૂપં કત્થચિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનિભુઞ્જનસ્સ વિસું વિસું પવત્તિયા અભાવતો. રૂપલોકે ગન્ધાદીનં અભાવવાદિમતમ્પિ હિ તત્થ તત્થ (વિભ. મૂલટી. ૨૨૭; વિભ. અનુટી. ૨૨૭) આચરિયેહિ પટિક્ખિત્તમેવ.

૨૮. ઇચ્ચેવન્તિ એત્થપિ ઇતિ-સદ્દો પકારત્થો, તેન ઇધ અનાગતમ્પિ સબ્બં દુકતિકાદિભેદં સઙ્ગણ્હાતિ.

રૂપવિભાગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપસમુટ્ઠાનનયવણ્ણના

૨૯. કાનિ પન તાનિ કમ્માદીનિ, કથં, કત્થ, કદા ચ રૂપસમુટ્ઠાનાનીતિ આહ ‘‘તત્થા’’ત્યાદિ. પટિસન્ધિમુપાદાયાતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણં ઉપાદાય. ખણે ખણેતિ એકેકસ્સ ચિત્તસ્સ તીસુ તીસુ ખણેસુ, નિરન્તરમેવાતિ વુત્તં હોતિ. અપરે પન ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણં (વિભ. મૂલટી. ૨૦ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના), ભઙ્ગક્ખણે ચ રૂપુપ્પાદં (વિભ. મૂલટી. ૨૦ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના) પટિસેધેન્તિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ઠિતિક્ખણાભાવે તેસં ઉપપત્તિ ચેવ તત્થ વત્તબ્બઞ્ચ હેટ્ઠા કથિતમેવ, ઇધાપિ પન ભઙ્ગક્ખણે રૂપુપ્પાદાભાવે ઉપપત્તિયા તત્થ વત્તબ્બેન ચ સહ સુખગ્ગહણત્થં સઙ્ગહેત્વા વુચ્ચતિ –

‘‘ઉપ્પન્નુપ્પજ્જમાનન્તિ, વિભઙ્ગે એવમાદિનં;

ભઙ્ગક્ખણસ્મિં ઉપ્પન્નં, નો ચ ઉપ્પજ્જમાનકં.

‘‘ઉપ્પજ્જમાનમુપ્પાદે, ઉપ્પન્નઞ્ચાતિઆદિના;

ભઙ્ગુપ્પાદાવ અક્ખાતા, ન ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણો.

‘‘‘ઉપ્પાદો ચ વયો ચેવ, અઞ્ઞથત્તં ઠિતસ્સ ચ;

પઞ્ઞાયતી’તિ (અ. નિ. ૩.૪૭) વુત્તત્તા, ઠિતિ અત્થીતિ ચે મતં.

‘‘અઞ્ઞથત્તસ્સ એકસ્મિં, ધમ્મે અનુપલદ્ધિતો;

પઞ્ઞાણવચના ચેવ, પબન્ધટ્ઠિતિ તત્થપિ.

‘‘વુત્તા તસ્મા ન ચિત્તસ્સ, ઠિતિ દિસ્સતિ પાળિયં;

અભિધમ્મે અભાવોપિ, નિસેધોયેવ સબ્બથા.

‘‘યદા સમુદયો યસ્સ, નિરુજ્ઝતિ તદાસ્સ કિં;

દુક્ખમુપ્પજ્જતીત્યેત્થ, પઞ્હે નોતિ નિસેધતો.

‘‘રૂપુપ્પાદો ન ભઙ્ગસ્મિં, તસ્મા સબ્બેપિ પચ્ચયા;

ઉપ્પાદેયેવ ચિત્તસ્સ, રૂપહેતૂતિ કેચન.

‘‘વુચ્ચતે તત્થ એકસ્મિં, ધમ્મેયેવ યથા મતા;

ઉપ્પાદાવત્થતો ભિન્ના, ભઙ્ગાવત્થા તથેવ તુ.

‘‘ભઙ્ગસ્સાભિમુખાવત્થા, ઇચ્છિતબ્બા અયં ઠિતિ;

નયદસ્સનતો એસા, વિભઙ્ગે ન તુ દેસિતા.

‘‘લક્ખણં સઙ્ખતસ્સેવ, વત્તુમુપ્પાદઆદિનં;

દેસિતત્તા ન તત્થાપિ, પબન્ધસ્સ ઠિતીરિતા.

‘‘ઉપસગ્ગસ્સ ધાતૂનમત્થેયેવ પવત્તિતો;

પઞ્ઞાયતીતિ ચેતસ્સ, અત્થો વિઞ્ઞાયતે ઇતિ.

‘‘ભઙ્ગે રૂપસ્સ નુપ્પાદો, ચિત્તજાનં વસેન વા;

આરુપ્પંવાભિસન્ધાય, ભાસિતો યમકસ્સ હિ.

‘‘સભાવોયં યથાલાભ-યોજનાતિ તતો નહિ;

ન ચિત્તટ્ઠિતિ ભઙ્ગે ચ, ન રૂપસ્સ અસમ્ભવો’’તિ.

૩૧. રૂપવિરાગભાવનાનિબ્બત્તત્તા હેતુનો તબ્બિધુરતાય, અનોકાસતાય ચ અરૂપવિપાકા, રૂપજનને વિસેસપચ્ચયેહિ ઝાનઙ્ગેહિ સમ્પયોગાભાવતો દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ ચાતિ ચુદ્દસ ચિત્તાનિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તીતિ વુત્તં ‘‘આરુપ્પવિપાકદ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિત’’ન્તિ. પટિસન્ધિચિત્તં, પન ચુતિચિત્તઞ્ચ એકૂનવીસતિ ભવઙ્ગસ્સેવ અન્તોગધત્તા ચિત્તન્તરં ન હોતીતિ ન તસ્સ વજ્જનં કતં. કિઞ્ચાપિ ન કતં, પચ્છાજાતપચ્ચયરહિતં, પન આહારાદીહિ ચ અનુપત્થદ્ધં દુબ્બલવત્થું નિસ્સાય પવત્તત્તા, અત્તનો ચ આગન્તુકતાય કમ્મજરૂપેહિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં ઠાનં ગહેત્વા ઠિતત્તા ચ પટિસન્ધિચિત્તં રૂપસમુટ્ઠાપકં ન હોતિ. ચુતિચિત્તે પન અટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૩૬; વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા) તાવ ‘‘વૂપસન્તવટ્ટમૂલસ્મિં સન્તાને સાતિસયં સન્તવુત્તિતાય ખીણાસવસ્સેવ ચુતિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતી’’તિ (ધ. સ. મૂલટી. ૬૩૬) વુત્તં. આનન્દાચરિયાદયો પન ‘‘સબ્બેસમ્પિ ચુતિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતી’’તિ વદન્તિ. વિનિચ્છયો પન નેસં સઙ્ખેપતો મૂલટીકાદીસુ, વિત્થારતો ચ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયં વુત્તનયેન દટ્ઠબ્બો. પઠમભવઙ્ગમુપાદાયાતિ પટિસન્ધિયા અનન્તરનિબ્બત્તપઠમભવઙ્ગતો પટ્ઠાય. જાયન્તમેવ સમુટ્ઠાપેતિ, ન પન ઠિતં, ભિજ્જમાનં વા અનન્તરાદિપચ્ચયલાભેન ઉપ્પાદક્ખણેયેવ જનકસામત્થિયયોગતો.

૩૨. ઇરિયાય કાયિકકિરિયાય પવત્તિપથભાવતો ઇરિયાપથો, ગમનાદિ, અત્થતો તદવત્થા રૂપપ્પવત્તિ. તમ્પિ સન્ધારેતિ યથાપવત્તં ઉપત્થમ્ભેતિ. યથા હિ વીથિચિત્તેહિ અબ્બોકિણ્ણે ભવઙ્ગે પવત્તમાને અઙ્ગાનિ ઓસીદન્તિ, ન એવમેતેસુ દ્વત્તિંસવિધેસુ, વક્ખમાનેસુ ચ છબ્બીસતિયા જાગરણચિત્તેસુ પવત્તમાનેસુ. તદા પન અઙ્ગાનિ ઉપત્થદ્ધાનિ યથાપવત્તઇરિયાપથભાવેનેવ પવત્તન્તિ.

૩૩. વિઞ્ઞત્તિમ્પિ સમુટ્ઠાપેન્તિ, ન કેવલં રૂપિરિયાપથાનેવ. અવિસેસવચનેપિ પનેત્થ મનોદ્વારપ્પવત્તાનેવ વોટ્ઠબ્બનજવનાનિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકાનિ, તથા હાસજનકાનિ ચ પઞ્ચદ્વારપ્પવત્તાનં પરિદુબ્બલભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં. કામઞ્ચેત્થ રૂપવિનિમુત્તો ઇરિયાપથો, વિઞ્ઞત્તિ વા નત્થિ, તથાપિ ન સબ્બં રૂપસમુટ્ઠાપકં ચિત્તં ઇરિયાપથૂપત્થમ્ભકં, વિઞ્ઞત્તિવિકારજનકઞ્ચ હોતિ. યં પન ચિત્તં વિઞ્ઞત્તિજનકં, તં એકંસતો ઇરિયાપથૂપત્થમ્ભકં ઇરિયાપથસ્સ વિઞ્ઞત્તિયા સહ અવિનાભાવતો. ઇરિયાપથૂપત્થમ્ભકઞ્ચ રૂપજનકન્તિ ઇમસ્સ વિસેસદસ્સનત્થં રૂપતો ઇરિયાપથવિઞ્ઞત્તીનં વિસું ગહણં.

૩૪. તેરસાતિ કુસલતો ચત્તારિ, અકુસલતો ચત્તારિ, કિરિયતો પઞ્ચાતિ તેરસ. તેસુ હિ પુથુજ્જના અટ્ઠહિ કુસલાકુસલેહિ હસન્તિ, સેક્ખા દિટ્ઠિસહગતવજ્જિતેહિ, અસેક્ખા પન પઞ્ચહિ કિરિયચિત્તેહિ, તત્થાપિ બુદ્ધા ચતૂહિ સહેતુકકિરિયચિત્તેહેવ હસન્તિ, ન અહેતુકેન ‘‘અતીતંસાદીસુ અપ્પટિહતઞાણં પત્વા ઇમેહિ તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તી’’તિ વચનતો (મહાનિ. ૬૯; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫). ન હિ વિચારણપઞ્ઞારહિતસ્સ હસિતુપ્પાદસ્સ બુદ્ધાનં પવત્તિ યુત્તાતિ વદન્તિ. હસિતુપ્પાદચિત્તેન પન પવત્તિયમાનમ્પિ તેસં સિતકરણં પુબ્બેનિવાસઅનાગતંસસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં અનુવત્તકત્તા ઞાણાનુપરિવત્તિયેવાતિ. એવઞ્ચ કત્વા અટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૬૮) ‘‘તેસં ઞાણાનં ચિણ્ણપરિયન્તે ઇદં ચિત્તં હાસયમાનં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા ન તસ્સ બુદ્ધાનં પવત્તિ સક્કા નિવારેતું.

૩૫. પચ્છાજાતાદિપચ્ચયૂપત્થમ્ભલાભેન ઠિતિક્ખણેયેવ ઉતુઓજાનં બલવભાવોતિ વુત્તં ‘‘તેજોધાતુ ઠિતિપ્પત્તા’’ત્યાદિ.

૩૭. તત્થ હદયઇન્દ્રિયરૂપાનિ નવ કમ્મતોયેવ જાતત્તા કમ્મજાનેવ. યઞ્હિ જાતં, જાયતિ, જાયિસ્સતિ ચ, તં ‘‘કમ્મજ’’ન્તિ વુચ્ચતિ યથા દુદ્ધન્તિ.

૪૦. પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચયાપેક્ખત્તા લહુતાદિત્તયં કમ્મજં ન હોતિ, ઇતરથા સબ્બદાભાવીહિ ભવિતબ્બન્તિ વુત્તં ‘‘લહુતાદિત્તયં ઉતુચિત્તાહારેહિ સમ્ભોતી’’તિ.

૪૩. એકન્તકમ્મજાનિ નવ, ચતુજેસુ કમ્મજાનિ નવાતિ અટ્ઠારસ કમ્મજાનિ, પઞ્ચવિકારરૂપસદ્દઅવિનિબ્ભોગરૂપઆકાસવસેન પન્નરસ ચિત્તજાનિ, સદ્દો, લહુતાદિત્તયં, અવિનિબ્ભોગાકાસરૂપાનિ નવાતિ તેરસ ઉતુજાનિ, લહુતાદિત્તયઅવિનિબ્ભોગાકાસવસેન દ્વાદસ આહારજાનિ.

૪૪. કેવલં જાયમાનાદિરૂપાનં જાયમાનપરિપચ્ચમાનભિજ્જમાનરૂપાનં સભાવત્તા સભાવમત્તં વિના અત્તનો જાતિઆદિલક્ખણાભાવતો લક્ખણાનિ કેહિચિ પચ્ચયેહિ ન જાયન્તીતિ પકાસિતં. ઉપ્પાદાદિયુત્તાનઞ્હિ ચક્ખાદીનં જાતિઆદીનિ લક્ખણાનિ વિજ્જન્તિ, ન એવં જાતિઆદીનં. યદિ તેસમ્પિ જાતિઆદીનિ સિયું, એવં અનવત્થાનમેવ આપજ્જેય્ય. યં પન ‘‘રૂપાયતનં…પે… કબળીકારો આહારો. ઇમે ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાના’’ત્યાદીસુ (ધ. સ. ૧૨૦૧) જાતિયા કુતોચિજાતત્તં અનુઞ્ઞાતં, તમ્પિ રૂપજનકપચ્ચયાનં રૂપુપ્પાદનં પતિ અનુપરતબ્યાપારાનં પચ્ચયભાવૂપગમનક્ખણે જાયમાનધમ્મવિકારભાવેન ઉપલબ્ભમાનતં સન્ધાયાતિ દટ્ઠબ્બં. યમ્પિ ‘‘જાતિ, ભિક્ખવે, અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ વચનં (સં. નિ. ૨.૨૦), તત્થાપિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નાનં લક્ખણભાવતોતિ અયમેત્થાભિસન્ધિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘પાઠે કુતોચિ જાતત્તં, જાતિયા પરિયાયતો;

સઙ્ખતાનં સભાવત્તા, તીસુ સઙ્ખતતોદિતા’’તિ.

રૂપસમુટ્ઠાનનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કલાપયોજનાવણ્ણના

૪૫. યસ્મા પનેતાનિ રૂપાનિ કમ્માદિતો ઉપ્પજ્જમાનાનિપિ ન એકેકં સમુટ્ઠહન્તિ, અથ ખો પિણ્ડતોવ. તસ્મા પિણ્ડાનં ગણનપરિચ્છેદં, સરૂપઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘એકુપ્પાદા’’ત્યાદિ વુત્તં. સહવુત્તિનોતિ વિસું વિસું કલાપગતરૂપવસેન સહવુત્તિનો, ન સબ્બકલાપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સહુપ્પત્તિવસેન.

૪૬. દસ પરિમાણા અસ્સાતિ દસકં, સમુદાયસ્સેતં નામં, ચક્ખુના ઉપલક્ખિતં, તપ્પધાનં વા દસકં ચક્ખુદસકં. એવં સેસેસુપિ.

૪૭. વચીવિઞ્ઞત્તિગ્ગહણેન સદ્દોપિ સઙ્ગહિતો હોતિ તસ્સા તદવિનાભાવતોતિ વુત્તં ‘‘વચીવિઞ્ઞત્તિદસક’’ન્તિ.

૫૦. કિં પનેતે એકવીસતિ કલાપા સબ્બેપિ સબ્બત્થ હોન્તિ, ઉદાહુ કેચિ કત્થચીતિ આહ ‘‘તત્થા’’ત્યાદિ.

કલાપયોજનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપપવત્તિક્કમવણ્ણના

૫૨. ઇદાનિ નેસં સમ્ભવવસેન, પવત્તિપટિસન્ધિવસેન, યોનિવસેન ચ પવત્તિં દસ્સેતું ‘‘સબ્બાનિપિ પનેતાની’’ત્યાદિ વુત્તં. યથારહન્તિ સભાવકપરિપુણ્ણાયતનાનં અનુરૂપતો.

૫૩. કમલકુહરગબ્ભમલાદિસંસેદટ્ઠાનેસુ જાતા સંસેદજા. ઉપપાતો નેસં અત્થીતિ ઓપપાતિકા, ઉક્કંસગતિપરિચ્છેદવસેન ચેત્થ વિસિટ્ઠઉપપાતો ગહિતો યથા ‘‘અભિરૂપસ્સ કઞ્ઞા દાતબ્બા’’તિ. સત્ત દસકાનિ પાતુભવન્તિ પરિપુણ્ણાયતનભાવેન ઉપલબ્ભનતો. કદાચિ ન લબ્ભન્તિ જચ્ચન્ધજચ્ચબધિરજચ્ચાઘાનનપુંસકઆદિકપ્પિકાનં વસેન. તત્થ સુગતિયં મહાનુભાવેન કમ્મુના નિબ્બત્તમાનાનં ઓપપાતિકાનં ઇન્દ્રિયવેકલ્લાયોગતો ચક્ખુસોતઘાનાલાભો સંસેદજાનં, ભાવાલાભો પઠમકપ્પિકઓપપાતિકાનં વસેનપિ. દુગ્ગતિયં પન ચક્ખુસોતભાવાલાભો દ્વિન્નમ્પિ વસેન, ઘાનાલાભો સંસેદજાનમેવ વસેન, ન ઓપપાતિકાનં વસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગે ‘‘કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કસ્સચિ એકાદસાયતનાનિ પાતુભવન્તિ, કસ્સચિ દસ, કસ્સચિ અપરાનિપિ દસ, કસ્સચિ નવ, કસ્સચિ સત્તા’’તિ (વિભ. ૧૦૦૭) વચનતો પરિપુણ્ણિન્દ્રિયસ્સ ઓપપાતિકસ્સ સદ્દાયતનવજ્જિતાનિ એકાદસાયતનાનિ વુત્તાનિ. અન્ધસ્સ ચક્ખાયતનવજ્જિતાનિ દસ, તથા બધિરસ્સ સોતાયતનવજ્જિતાનિ, અન્ધબધિરસ્સ તદુભયવજ્જિતાનિ નવ, ગબ્ભસેય્યકસ્સ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાસદ્દાયતનવજ્જિતાનિસત્તાયતનાનિ વુત્તાનિ. યદિ પન અઘાનકોપિ ઓપપાતિકો સિયા, અન્ધબધિરાઘાનકાનં વસેન તિક્ખત્તું દસ, અન્ધબધિરઅન્ધાઘાનકબધિરાઘાનકાનં વસેન તિક્ખત્તું નવ, અન્ધબધિરાઘાનકસ્સ વસેન ચ અટ્ઠ આયતનાનિ વત્તબ્બાનિ સિયું, ન પનેવં વુત્તાનિ. તસ્મા નત્થિ ઓપપાતિકસ્સ ઘાનવેકલ્લન્તિ. તથા ચ વુત્તં યમકટ્ઠકથાયં ‘‘અઘાનકો ઓપપાતિકો નત્થિ. યદિ ભવેય્ય, કસ્સચિ અટ્ઠાયતનાનીતિ વદેય્યા’’તિ (યમ. અટ્ઠ. આયતનયમક. ૧૮-૨૧).

સંસેદજાનં પન ઘાનાભાવો ન સક્કા નિવારેતું ‘‘કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે’’ત્યાદિપાળિયા (વિભ. ૧૦૦૭) ઓપપાતિકયોનિમેવ સન્ધાય, સત્તાયતનગ્ગહણસ્સ ચ અઞ્ઞેસં અસમ્ભવતો ગબ્ભસેય્યકમેવ સન્ધાય વુત્તત્તા. યં પન ‘‘સંસેદજયોનિકા પરિપુણ્ણાયતનભાવેન ઓપપાતિકસઙ્ગહં કત્વા વુત્તા’’તિ અટ્ઠકથાવચનં, તમ્પિ પરિપુણ્ણાયતનંયેવ સંસેદજાનં ઓપપાતિકેસુ સઙ્ગહવસેન વુત્તં. અપરે પન યમકે ઘાનજિવ્હાનં સહચારિતા વુત્તાતિ અજિવ્હસ્સ અસમ્ભવતો અઘાનકસ્સપિ અભાવમેવ વણ્ણેન્તિ, તત્થાપિ યથા ચક્ખુસોતાનિ રૂપભવે ઘાનજિવ્હાહિ વિના પવત્તન્તિ, ન એવં ઘાનજિવ્હા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિના પવત્તન્તિ દ્વિન્નમ્પિ રૂપભવે અનુપ્પજ્જનતોતિ એવં વિસું વિસું કામભવે અપ્પવત્તિવસેન તેસં સહચારિતા વુત્તાતિ ન ન સક્કા વત્તુન્તિ.

૫૪. ગબ્ભે માતુકુચ્છિયં સેન્તીતિ ગબ્ભસેય્યકા, તેયેવ રૂપાદીસુ સત્તતાય સત્તાતિ ગબ્ભસેય્યકસત્તા. એતે અણ્ડજજલાબુજા. તીણિ દસકાનિ પાતુભવન્તિ, યાનિ ‘‘કલલરૂપ’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ, પરિપિણ્ડિતાનિ ચ તાનિ જાતિઉણ્ણાય એકસ્સ અંસુનો પસન્નતિલતેલે પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધટસ્સ પગ્ઘરિત્વા અગ્ગે ઠિતબિન્દુમત્તાનિ અચ્છાનિ વિપ્પસન્નાનિ. કદાચિ ન લબ્ભતિ અભાવકસત્તાનં વસેન. તતો પરન્તિ પટિસન્ધિતો પરં. પવત્તિકાલેતિ સત્તમે સત્તાહે, ટીકાકારમતેન એકાદસમે સત્તાહે વા. કમેનાતિ ચક્ખુદસકપાતુભાવતો સત્તાહાતિક્કમેન સોતદસકં, તતો સત્તાહાતિક્કમેન ઘાનદસકં, તતો સત્તાહાતિક્કમેન જિવ્હાદસકન્તિ એવં અનુક્કમેન. અટ્ઠકથાયમ્પિ હિ અયમત્થો દસ્સિતોવ.

૫૫. ઠિતિકાલન્તિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિકાલં. પટિસન્ધિચિત્તસહજાતા હિ ઉતુ ઠાનપ્પત્તા તસ્સ ઠિતિક્ખણે સુદ્ધટ્ઠકં સમુટ્ઠાપેતિ, તદા ઉપ્પન્ના ભઙ્ગક્ખણેત્યાદિના અનુક્કમેન ઉતુ રૂપં જનેતિ. ઓજાફરણમુપાદાયાતિ ગબ્ભસેય્યકસ્સ માતુ અજ્ઝોહટાહારતો સંસેદજોપપાતિકાનઞ્ચ મુખગતસેમ્હાદિતો ઓજાય રસહરણીઅનુસારેન સરીરે ફરણકાલતો પટ્ઠાય.

૫૬. ચુતિચિત્તં ઉપરિમં એતસ્સાતિ ચુતિચિત્તોપરિ. કમ્મજરૂપાનિ ન ઉપ્પજ્જન્તિ તદુપ્પત્તિયં મરણાભાવતો. કમ્મજરૂપવિચ્છેદે હિ ‘‘મતો’’તિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘આયુ ઉસ્મા ચ વિઞ્ઞાણં, યદા કાયં જહન્તિમં;

અપવિદ્ધો તદા સેતિ, નિરત્થંવ કલિઙ્ગર’’ન્તિ. (સં. નિ. ૩.૯૫ થોકં વિસદિસં);

પુરેતરન્તિ સત્તરસમસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે. તતોપરં ચિત્તજાહારજરૂપઞ્ચ વોચ્છિજ્જતીતિ અજીવકસન્તાને તેસં ઉપ્પત્તિયા અભાવતો યથાનિબ્બત્તં ચિત્તજં, આહારજઞ્ચ તતો પરં કિઞ્ચિ કાલં પવત્તિત્વા નિરુજ્ઝતિ. અપરે પન આચરિયા ‘‘ચિત્તજરૂપં ચુતિચિત્તતો પુરેતરમેવ વોચ્છિજ્જતી’’તિ વણ્ણેન્તિ.

૫૮. રૂપલોકે ઘાનજિવ્હાકાયાનં અભાવે કારણં વુત્તમેવ. ભાવદ્વયં પન બહલકામરાગૂપનિસ્સયત્તા બ્રહ્માનઞ્ચ તદભાવતો તત્થ ન પવત્તતિ. આહારજકલાપાનિ ચ ન લબ્ભન્તિ અજ્ઝોહટાહારાભાવેન સરીરગતસ્સપિ આહારસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપનાભાવતો. બાહિરઞ્હિ ઉતું, આહારઞ્ચ ઉપનિસ્સયં લભિત્વા ઉતુઆહારા રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ. જીવિતનવકન્તિ કાયાભાવતો કાયદસકટ્ઠાનિયં જીવિતનવકં.

૫૯. અતિરિચ્છતિ સેસબ્રહ્માનં પટિસન્ધિયં, પવત્તે ચ ઉપલભિતબ્બરૂપતો અવસિટ્ઠં હોતિ, મરણકાલે પન બ્રહ્માનં સરીરનિક્ખેપાભાવતો સબ્બેસમ્પિ તિસમુટ્ઠાનાનિ, દ્વિસમુટ્ઠાનાનિ ચ સહેવ નિરુજ્ઝન્તિ.

૬૧. રૂપેસુ તેવીસતિ ઘાનજિવ્હાકાયભાવદ્વયવસેન પઞ્ચન્નં અભાવતો. કેચિ પન ‘‘લહુતાદિત્તયમ્પિ તેસુ નત્થિ દન્ધત્તકરાદિધાતુક્ખોભાભાવતો’’તિ વદન્તિ, તં અકારણં. ન હિ વૂપસમેતબ્બાપેક્ખા તબ્બિરોધિધમ્મપ્પવત્તિ તથા સતિ સહેતુકકિરિયચિત્તેસુ લહુતાદીનં અભાવપ્પસઙ્ગતો. ‘‘સદ્દો વિકારો’’ત્યાદિ સબ્બેસમ્પિ સાધારણવસેન વુત્તં.

રૂપપવત્તિક્કમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિબ્બાનભેદવણ્ણના

૬૨. એત્તાવતા ચિત્તચેતસિકરૂપાનિ વિભાગતો નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ નિબ્બાનં નિદ્દિસન્તો આહ ‘‘નિબ્બાનં પના’’ત્યાદિ. ‘‘ચતુમગ્ગઞાણેન સચ્છિકાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના નિબ્બાનસ્સ તંતંઅરિયપુગ્ગલાનં પચ્ચક્ખસિદ્ધતં દસ્સેતિ. ‘‘મગ્ગફલાનમારમ્મણભૂત’’ન્તિ ઇમિના કલ્યાણપુથુજ્જનાનં અનુમાનસિદ્ધતં. સઙ્ખતધમ્મારમ્મણઞ્હિ, પઞ્ઞત્તારમ્મણં વા ઞાણં કિલેસાનં સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સમ્ભને અસમત્થં, અત્થિ ચ લોકે કિલેસસમુચ્છેદાદિ. તસ્મા અત્થિ સઙ્ખતસમ્મુતિધમ્મવિપરીતો કિલેસાનં સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિકરાનં મગ્ગફલાનં આરમ્મણભૂતો નિબ્બાનં નામ એકો ધમ્મોતિ સિદ્ધં. પચ્ચક્ખાનુમાનસિદ્ધતાસન્દસ્સનેન ચ અભાવમત્તં નિબ્બાનન્તિ વિપ્પટિપન્નાનં વાદં નિસેધેતીતિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન. ખન્ધાદિભેદે તેભૂમકધમ્મે હેટ્ઠુપરિયવસેન વિનનતો સંસિબ્બનતો વાનસઙ્ખાતાય તણ્હાય નિક્ખન્તત્તા વિસયાતિક્કમવસેન અતીતત્તા.

૬૩. સભાવતોતિ અત્તનો સન્તિલક્ખણેન. ઉપાદીયતિ કામુપાદાદીહીતિ ઉપાદિ, પઞ્ચક્ખન્ધસ્સેતં અધિવચનં, ઉપાદિયેવ સેસો કિલેસેહીતિ ઉપાદિસેસો, તેન સહ વત્તતીતિ સઉપાદિસેસા, સા એવ નિબ્બાનધાતૂતિ સઉપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ. કારણપરિયાયેનાતિ સઉપાદિસેસાદિવસેન પઞ્ઞાપને કારણભૂતસ્સ ઉપાદિસેસ ભાવાભાવસ્સ લેસેન.

૬૪. આરમ્મણતો, સમ્પયોગતો ચ રાગદોસમોહેહિ સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞં, સુઞ્ઞમેવ સુઞ્ઞતં, તથા રાગાદિનિમિત્તરહિતત્તા અનિમિત્તં. રાગાદિપણિધિરહિતત્તા અપ્પણિહિતં. સબ્બસઙ્ખારેહિ વા સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞતં. સબ્બસઙ્ખારનિમિત્તાભાવતો અનિમિત્તં. તણ્હાપણિધિયા અભાવતો અપ્પણિહિતં.

૬૫. ચવનાભાવતો અચ્ચુતં. અન્તસ્સ પરિયોસાનસ્સ અતિક્કન્તત્તા અચ્ચન્તં. પચ્ચયેહિ અસઙ્ખતત્તા અસઙ્ખતં. અત્તનો ઉત્તરિતરસ્સ અભાવતો, સહધમ્મેન વત્તબ્બસ્સ ઉત્તરસ્સ વા અભાવતો અનુત્તરં. વાનતો તણ્હાતો મુત્તત્તા સબ્બસો અપગતત્તા વાનમુત્તા. મહન્તે સીલક્ખન્ધાદિકે એસન્તિ ગવેસન્તીતિ મહેસયો. ‘‘ઇતિ ચિત્ત’’ન્ત્યાદિ છહિ પરિચ્છેદેહિ વિભત્તાનં ચિત્તાદીનં નિગમનં.

નિબ્બાનભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

રૂપપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.