૭. સમુચ્ચયપરિચ્છેદવણ્ણના

૧. સલક્ખણા ચિન્તનાદિસલક્ખણા ચિત્તચેતસિકનિપ્ફન્નરૂપનિબ્બાનવસેન દ્વાસત્તતિપભેદા વત્થુધમ્મા સભાવધમ્મા વુત્તા, ઇદાનિ તેસં યથાયોગં સભાવધમ્માનં એકેકસમુચ્ચયવસેન યોગાનુરૂપતો અકુસલસઙ્ગહાદિભેદં સમુચ્ચયં રાસિં પવક્ખામીતિ યોજના.

૨. અકુસલાનમેવ સભાગધમ્મવસેન સઙ્ગહો અકુસલસઙ્ગહો. કુસલાદિવસેન મિસ્સકાનં સઙ્ગહો મિસ્સકસઙ્ગહો, સચ્ચાભિસમ્બોધિસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ પક્ખે ભવાનં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં સતિપટ્ઠાનાદિભેદાનં સભાગવત્થુવસેન સઙ્ગહો બોધિપક્ખિયસઙ્ગહો. ખન્ધાદિવસેન સબ્બેસં સઙ્ગહો સબ્બસઙ્ગહો.

અકુસલસઙ્ગહવણ્ણના

૩. પુબ્બકોટિયા અપઞ્ઞાયનતો ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન, વણતો વા વિસ્સન્દમાનયૂસા વિય ચક્ખાદિતો વિસયેસુ વિસ્સન્દનતો આસવા. અથ વા ભવતો આભવગ્ગં ધમ્મતો આગોત્રભું સવન્તિ પવત્તન્તીતિ આસવા. અવધિઅત્થો ચેત્થ આ-કારો, અવધિ ચ મરિયાદાભિવિધિવસેન દુવિધો. તત્થ ‘‘આપાટલિપુત્તં વુટ્ઠો દેવો’’ત્યાદીસુ વિય કિરિયં બહિ કત્વા પવત્તો મરિયાદો. ‘‘આભવગ્ગં સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો’’ત્યાદીસુ વિય કિરિયં બ્યાપેત્વા પવત્તો અભિવિધિ. ઇધ પન અભિવિધિમ્હિ દટ્ઠબ્બો. તથા હેતે નિબ્બત્તિટ્ઠાનભૂતે ચ ભવગ્ગે, ગોત્રભુમ્હિ ચ આરમ્મણભૂતે પવત્તન્તિ. વિજ્જમાનેસુ ચ અઞ્ઞેસુ આભવગ્ગં, આગોત્રભુઞ્ચ સવન્તેસુ માનાદીસુ અત્તત્તનિયગ્ગહણવસેન અભિબ્યાપનતો મદકરણટ્ઠેન આસવસદિસતાય ચ એતેયેવ આસવભાવેન નિરુળ્હાતિ દટ્ઠબ્બં. કામોયેવ આસવો કામાસવો, કામરાગો. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ભવાસવો. ઝાનનિકન્તિસસ્સતદિટ્ઠિસહગતો ચ રાગો એત્થેવ સઙ્ગય્હતિ. તત્થ પઠમો ઉપપત્તિભવેસુ રાગો, દુતિયો કમ્મભવે, તતિયો ભવદિટ્ઠિસહગતો. દ્વાસટ્ઠિવિધા દિટ્ઠિ દિટ્ઠાસવો. દુક્ખાદીસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ, પુબ્બન્તે, અપરન્તે, પુબ્બાપરન્તે, પટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ ચાતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જાસવો.

૪. ઓત્થરિત્વા હરણતો, ઓહનનતો વા હેટ્ઠા કત્વા હનનતો ઓસીદાપનતો ‘‘ઓઘો’’તિ વુચ્ચતિ જલપ્પવાહો, એતે ચ સત્તે ઓત્થરિત્વા હનન્તા વટ્ટસ્મિં સત્તે ઓસીદાપેન્તા વિય હોન્તીતિ ઓઘસદિસતાય ઓઘા, આસવાયેવ પનેત્થ યથાવુત્તટ્ઠેન ‘‘ઓઘા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ.

૫. વટ્ટસ્મિં, ભવયન્તકે વા સત્તે કમ્મવિપાકેન ભવન્તરાદીહિ, દુક્ખેન વા સત્તે યોજેન્તીતિ યોગા, હેટ્ઠા વુત્તધમ્માવ.

૬. નામકાયેન રૂપકાયં, પચ્ચુપ્પન્નકાયેન વા અનાગતકાયં ગન્થેન્તિ દુપ્પમુઞ્ચં વેઠેન્તીતિ કાયગન્થા. ગોસીલાદિના સીલેન, વતેન, તદુભયેન ચ સુદ્ધીતિ એવં પરતો અસભાવતો આમસનં પરામાસો. ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવિસનં દળ્હગ્ગાહો ઇદં સચ્ચાભિનિવેસો.

૭. મણ્ડૂકં પન્નગો વિય ભુસં દળ્હં આરમ્મણં આદિયન્તીતિ ઉપાદાનાનિ. કામોયેવ ઉપાદાનં, કામે ઉપાદિયતીતિ વા કામુપાદાનં. ‘‘ઇમિના મે સીલવતાદિના સંસારસુદ્ધી’’તિ એવં સીલવતાદીનં ગહણં સીલબ્બતુપાદાનં. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, ખન્ધેહિ બ્યતિરિત્તાબ્યતિરિત્તવસેન વીસતિ પરિકપ્પિતસ્સ અત્તનો વાદો અત્તવાદો. સોયેવ ઉપાદાનન્તિ અત્તવાદુપાદાનં.

૮. ઝાનાદિવસેન ઉપ્પજ્જનકકુસલચિત્તં નિસેધેન્તિ તથા તસ્સ ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તીતિ નીવરણાનિ, પઞ્ઞાચક્ખુનો વા આવરણટ્ઠેન નીવરણા. પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અધિમત્તરાગસઙ્ખાતો કામોયેવ છન્દનટ્ઠેન છન્દો ચાતિ કામચ્છન્દો. સોયેવ નીવરણન્તિ કામચ્છન્દનીવરણં. બ્યાપજ્જતિ વિનસ્સતિ એતેન ચિત્તન્તિ બ્યાપાદો, ‘‘અનત્થં મે અચરી’’ત્યાદિનયપ્પવત્તનવવિધઆઘાતવત્થુપદટ્ઠાનતાય નવવિધો, અટ્ઠાનકોપેન સહ દસવિધો વા દોસો, સોયેવ નીવરણન્તિ બ્યાપાદનીવરણં. થિનમિદ્ધમેવ નીવરણં થિનમિદ્ધનીવરણં. તથા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં. કસ્મા પનેતે ભિન્નધમ્મા દ્વે દ્વે એકનીવરણભાવેન વુત્તાતિ? કિચ્ચાહારપટિપક્ખાનં સમાનભાવતો. થિનમિદ્ધાનઞ્હિ ચિત્તુપ્પાદસ્સ લયાપાદનકિચ્ચં સમાનં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાનં અવૂપસન્તભાવકારણં. તથા પુરિમાનં દ્વિન્નં તન્દીવિજમ્ભિતા આહારો, હેતૂત્યત્થો, પચ્છિમાનં ઞાતિબ્યસનાદિવિતક્કનં. પુરિમાનઞ્ચ દ્વિન્નં વીરિયં પટિપક્ખભૂતં, પચ્છિમાનં સમથોતિ, તેનાહુ પોરાણા –

‘‘કિચ્ચાહારવિપક્ખાનં, એકત્તા એકમેત્થ હિ;

કતમુદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં, થિનમિદ્ધઞ્ચ તાદિના.

‘‘લીનતાસન્તતા કિચ્ચં, તન્દી ઞાતિવિતક્કનં;

હેતુ વીરિયસમથા, ઇમે તેસં વિરોધિનો’’તિ.

૯. અપ્પહીનટ્ઠેન અનુ અનુ સન્તાને સેન્તીતિ અનુસયા, અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીત્યત્થો. અપ્પહીના હિ કિલેસા કારણલાભે સતિ ઉપજ્જનારહા સન્તાને અનુ અનુ સયિતા વિય હોન્તીતિ તદવત્થા ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તે પન નિપ્પરિયાયતો અનાગતા કિલેસા, અતીતપચ્ચુપ્પન્નાપિ તંસભાવત્તા તથા વુચ્ચન્તિ. ન હિ કાલભેદેન ધમ્માનં સભાવભેદો અત્થિ, યદિ અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયા, નનુ સબ્બેપિ કિલેસા અપ્પહીના અનુસયા ભવેય્યુન્તિ? ન મયં અપ્પહીનતામત્તેન ‘‘અનુસયા’’તિ વદામ, અથ ખો અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતા કિલેસા અનુસયાતિ. થામગમનઞ્ચ અનઞ્ઞસાધારણો કામરાગાદીનમેવ આવેણિકો સભાવોતિ અલં વિવાદેન. કામરાગોયેવ અનુસયો કામરાગાનુસયો.

૧૦. સંયોજેન્તિ બન્ધન્તીતિ સંયોજનાનિ.

૧૨. ચિત્તં કિલિસ્સતિ ઉપતપ્પતિ, બાધીયતિ વા એતેહીતિ કિલેસા.

૧૩. કામભવનામેનાતિ કામભવસઙ્ખાતાનં આરમ્મણાનં નામેન. તથાપવત્તન્તિ સીલબ્બતાદીનં પરતો આમસનાદિવસેન પવત્તં.

૧૪. આસવા ચ ઓઘા ચ યોગા ચ ગન્થા ચ વત્થુતો ધમ્મતો વુત્તનયેન તયો. તથા ઉપાદાના દુવે વુત્તા તણ્હાદિટ્ઠિવસેન. નીવરણા અટ્ઠ સિયું થિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાનં વિસું ગહણતો. અનુસયા છળેવ હોન્તિ કામરાગભવરાગાનુસયાનં તણ્હાસભાવેન એકતો ગહિતત્તા. નવ સંયોજના મતા ઉભયત્થ વુત્તાનં તણ્હાસભાવાનં, દિટ્ઠિસભાવાનઞ્ચ એકેકં સઙ્ગહિતત્તા. કિલેસા પન સુત્તન્તવસેન, અભિધમ્મવસેનપિ દસ. ઇતિ એવં પાપાનં અકુસલાનં સઙ્ગહો નવધા વુત્તો. એત્થ ચ –

નવાટ્ઠસઙ્ગહા લોભ-દિટ્ઠિયો સત્તસઙ્ગહા;

અવિજ્જા પટિઘો પઞ્ચ-સઙ્ગહો ચતુસઙ્ગહા;

કઙ્ખા તિસઙ્ગહા માનુદ્ધચ્ચા થિનં દ્વિસઙ્ગહં.

કુક્કુચ્ચમિદ્ધાહિરિકા-નોત્તપ્પિસ્સા નિગૂહના;

એકસઙ્ગહિતા પાપા, ઇચ્ચેવં નવસઙ્ગહા.

અકુસલસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મિસ્સકસઙ્ગહવણ્ણના

૧૫. હેતૂસુ વત્તબ્બં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

૧૬. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ચિન્તનસઙ્ખાતેન ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન યથારહં પચ્ચનીકધમ્મઝાપનટ્ઠેન ચ ઝાનાનિ ચ તાનિ અઙ્ગાનિ ચ સમુદિતાનં અવયવભાવેન અઙ્ગીયન્તિ ઞાયન્તીતિ ઝાનઙ્ગાનિ. અવયવવિનિમુત્તસ્સ ચ સમુદાયસ્સ અભાવેપિ સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય વિસું વિસું અઙ્ગભાવેન વુચ્ચન્તિ એકતો હુત્વા ઝાનભાવેન. દોમનસ્સઞ્ચેત્થ અકુસલઝાનઙ્ગં, સેસાનિ કુસલાકુસલાબ્યાકતઝાનઙ્ગાનિ.

૧૭. સુગતિદુગ્ગતીનં, નિબ્બાનસ્સ ચ અભિમુખં પાપનતો મગ્ગા, તેસં પથભૂતાનિ અઙ્ગાનિ, મગ્ગસ્સ વા અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ અઙ્ગાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ. સમ્મા અવિપરીતતો પસ્સતીતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સા પન ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્ત્યાદિવસેન દસવિધા, પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચવસેન ચતુબ્બિધા વા. સમ્મા સઙ્કપ્પેન્તિ એતેનાતિ સમ્માસઙ્કપ્પો. સો નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પઅબ્યાપાદસઙ્કપ્પઅવિહિંસાસઙ્કપ્પવસેન તિવિધો. સમ્માવાચાદયો હેટ્ઠા વિભાવિતાવ. સમ્મા વાયમન્તિ એતેનાતિ સમ્માવાયામો. સમ્મા સરન્તિ એતાયાતિ સમ્માસતિ. ઇમેસં પન ભેદં ઉપરિ વક્ખતિ. સમ્મા સામઞ્ચ આધીયતિ એતેન ચિત્તન્તિ સમ્માસમાધિ, પઠમજ્ઝાનાદિવસેન પઞ્ચવિધા એકગ્ગતા. મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો દુગ્ગતિમગ્ગત્તા મગ્ગઙ્ગાનિ.

૧૮. દસ્સનાદીસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ, યેભુય્યેન તંસહિતસન્તાનપ્પવત્તિયં લિઙ્ગાદીહિ, જીવને જીવન્તેહિ કમ્મજરૂપસમ્પયુત્તધમ્મેહિ, મનને જાનને સમ્પયુત્તધમ્મેહિ, સુખિતાદિભાવે સુખિતાદીહિ સહજાતેહિ, સદ્દહનાદીસુ સદ્દહનાદિવસપ્પવત્તેહિ તેહેવ, ‘‘અનઞ્ઞાતં ઞસ્સામી’’તિ પવત્તિયં તથાપવત્તેહિ સહજાતેહિ, આજાનને અઞ્ઞભાવિભાવે ચ આજાનનાદિવસપ્પવત્તેહિ સહજાતેહિ અત્તાનં અનુવત્તાપેન્તા ધમ્મા ઇસ્સરટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ નામાતિ આહ ‘‘ચક્ખુન્દ્રિય’’ન્ત્યાદિ. અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૧૯; વિસુદ્ધિ. ૨.૫૨૫) પન અપરેપિ ઇન્દલિઙ્ગટ્ઠાદયો ઇન્દ્રિયટ્ઠા વુત્તા. જીવિતિન્દ્રિયન્તિ રૂપારૂપવસેન દુવિધં જીવિતિન્દ્રિયં. ‘‘અનમતગ્ગે સંસારે અનઞ્ઞાતં અમતં પદં, ચતુસચ્ચધમ્મમેવ વા ઞસ્સામી’’તિ એવમજ્ઝાસયેન પટિપન્નસ્સ ઇન્દ્રિયં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં. આજાનાતિ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠમરિયાદં અનતિક્કમિત્વા જાનાતિ ઇન્દ્રિયઞ્ચાતિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં. અઞ્ઞાતાવિનો ચત્તારિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતસ્સ અરહતો ઇન્દ્રિયં અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. ધમ્મસરૂપવિભાવનત્થઞ્ચેત્થ પઞ્ઞિન્દ્રિયગ્ગહણં, પુગ્ગલજ્ઝાસયકિચ્ચવિસેસવિભાવનત્થં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયાદીનં ગહણં.

એત્થ ચ સત્તપઞ્ઞત્તિયા વિસેસનિસ્સયત્તા અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ આદિતો વુત્તાનિ, મનિન્દ્રિયં પન અજ્ઝત્તિકાયતનભાવસામઞ્ઞેન એત્થેવ વત્તબ્બમ્પિ અરૂપિન્દ્રિયેહિ સહ એકતો દસ્સનત્થં જીવિતિન્દ્રિયાનન્તરં વુત્તં, સાયં પઞ્ઞત્તિ ઇમેસં વસેન ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિ વિભાગં ગચ્છતીતિ દસ્સનત્થં તદનન્તરં ભાવદ્વયં, તયિમે ઉપાદિન્નધમ્મા ઇમસ્સ વસેન તિટ્ઠન્તીતિ દસ્સનત્થં તતો પરં જીવિતિન્દ્રિયં, સત્તસઞ્ઞિતો ધમ્મપુઞ્જો પબન્ધવસેન પવત્તમાનો ઇમાહિ વેદનાહિ સંકિલિસ્સતીતિ દસ્સનત્થં તતો વેદનાપઞ્ચકં, તાહિ પન વિસુદ્ધિકામાનં વોદાનસમ્ભારદસ્સનત્થં તતો સદ્ધાદિપઞ્ચકં, સમ્ભૂતવોદાનસમ્ભારા ચ ઇમેહિ વિસુજ્ઝન્તીતિ વિસુદ્ધિપ્પત્તા, નિટ્ઠિતકિચ્ચા ચ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં અન્તે તીણિ વુત્તાનિ. એત્તાવતા અધિપ્પેતત્થસિદ્ધીતિ અઞ્ઞેસં અગ્ગહણન્તિ ઇદમેતેસં અનુક્કમેન દેસનાય કારણન્તિ અલમતિપ્પપઞ્ચેન.

૧૯. અસદ્ધિયકોસજ્જપમાદઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાઅહિરિકઅનોત્તપ્પસઙ્ખાતેહિ પટિપક્ખધમ્મેહિ અકમ્પિયટ્ઠેન, સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેન ચ સદ્ધાદીનિ સત્ત બલાનિ, અહિરિકાનોત્તપ્પદ્વયં પન સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેનેવ.

૨૦. અત્તાધીનપ્પવત્તીનં પતિભૂતા ધમ્મા અધિપતી. ‘‘છન્દવતો કિંનામ ન સિજ્ઝતી’’ત્યાદિકં હિ પુબ્બાભિસઙ્ખારૂપનિસ્સયં લભિત્વા ઉપ્પજ્જમાને ચિત્તે છન્દાદયો ધુરભૂતા સયં સમ્પયુત્તધમ્મે સાધયમાના હુત્વા પવત્તન્તિ, તે ચ તેસં વસેન પવત્તન્તિ, તેન તે અત્તાધીનાનં પતિભાવેન પવત્તન્તિ. અઞ્ઞેસં અધિપતિધમ્માનં અધિપતિભાવનિવારણવસેન ઇસ્સરિયં અધિપતિતા. સન્તેસુપિ ઇન્દ્રિયન્તરેસુ કેવલં દસ્સનાદીસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ અનુવત્તાપનમત્તં ઇન્દ્રિયતાતિ અયં અધિપતિઇન્દ્રિયાનં વિસેસો.

૨૧. ઓજટ્ઠમકરૂપાદયો આહરન્તીતિ આહારા. કબળીકારાહારો હિ ઓજટ્ઠમકરૂપં આહરતિ, ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના, મનોસઞ્ચેતનાહારસઙ્ખાતં કુસલાકુસલકમ્મં તીસુ ભવેસુ પટિસન્ધિં. વિઞ્ઞાણાહારસઙ્ખાતં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં સહજાતનામરૂપેઆહરતિ, કિઞ્ચાપિ સકસકપચ્ચયુપ્પન્ને આહરન્તા અઞ્ઞેપિ અત્થિ. અજ્ઝત્તિકસન્તતિયા પન વિસેસપચ્ચયત્તા ઇમેયેવ ચત્તારો ‘‘આહારા’’તિ વુત્તા.

કબળીકારાહારભક્ખાનઞ્હિ સત્તાનં રૂપકાયસ્સ કબળીકારાહારો વિસેસપચ્ચયો કમ્માદિજનિતસ્સપિ તસ્સ કબળીકારાહારૂપત્થમ્ભબલેનેવ દસવસ્સાદિપ્પવત્તિસમ્ભવતો. તથા હેસ ‘‘ધાતિ વિય કુમારસ્સ, ઉપત્થમ્ભનકયન્તં વિય ગેહસ્સા’’તિ વુત્તો. ફસ્સોપિ સુખાદિવત્થુભૂતં આરમ્મણં ફુસન્તોયેવ સુખાદિવેદનાપવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા પચ્ચયો હોતિ. મનોસઞ્ચેતના કુસલાકુસલકમ્મવસેન આયૂહમાનાયેવ ભવમૂલનિપ્ફાદનતો સત્તાનં ઠિતિયા પચ્ચયો હોતિ. વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવ નામરૂપપ્પવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા પચ્ચયો હોતીતિ એવમેતેયેવ અજ્ઝત્તસન્તાનસ્સ વિસેસપચ્ચયત્તા ‘‘આહારા’’તિ વુત્તા, ફસ્સાદીનં દુતિયાદિભાવો દેસનાક્કમતો, ન ઉપ્પત્તિક્કમતો.

૨૬. પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં વિતક્કવિરહેન આરમ્મણેસુ અભિનિપાતમત્તત્તા તેસુ વિજ્જમાનાનિપિ ઉપેક્ખાસુખદુક્ખાનિ ઉપનિજ્ઝાનાકારસ્સ અભાવતો ઝાનઙ્ગભાવેન ન ઉદ્ધટાનિ. ‘‘વિતક્કપચ્છિમકં હિ ઝાનઙ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણમનોધાતુત્તિકસન્તીરણત્તિકવસેન સોળસચિત્તેસુ વીરિયાભાવતો તત્થ વિજ્જમાનોપિ સમાધિ બલભાવં ન ગચ્છતિ. ‘‘વીરિયપચ્છિમકં બલ’’ન્તિ હિ વુત્તં. તથા અટ્ઠારસાહેતુકેસુ હેતુવિરહતો મગ્ગઙ્ગાનિ ન લબ્ભન્તિ. ‘‘હેતુપચ્છિમકં મગ્ગઙ્ગ’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૩૮) હિ વુત્તન્તિ ઇમમત્થં મનસિ નિધાયાહ ‘‘દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસૂ’’ત્યાદિ. ઝાનઙ્ગાનિ ન લબ્ભન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૨૭. અધિમોક્ખવિરહતો વિચિકિચ્છાચિત્તે એકગ્ગતા ચિત્તટ્ઠિતિમત્તં, ન પન મિચ્છાસમાધિસમાધિન્દ્રિયસમાધિબલવોહારં ગચ્છતીતિ આહ ‘‘તથા વિચિકિચ્છાચિત્તે’’ત્યાદિ.

૨૮. દ્વિહેતુકતિહેતુકગ્ગહણેન એકહેતુકેસુ અધિપતીનં અભાવં દસ્સેતિ. જવનેસ્વેવાતિ અવધારણં લોકિયવિપાકેસુ અધિપતીનં અસમ્ભવદસ્સનત્થં. ન હિ તે છન્દાદીનિ પુરક્ખત્વા પવત્તન્તિ. વીમંસાધિપતિનો દ્વિહેતુકજવનેસુ અસમ્ભવતો ચિત્તાભિસઙ્ખારૂપનિસ્સયસ્સ ચ સમ્ભવાનુરૂપતો લબ્ભમાનતં સન્ધાયાહ ‘‘યથાસમ્ભવ’’ન્તિ. એકોવ લબ્ભતિ, ઇતરથા અધિપતિભાવાયોગતો, તેનેવ હિ ભગવતા ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’ત્યાદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૧) હેતુપચ્ચયનિદ્દેસે વિય ‘‘અધિપતી અધિપતિસમ્પયુત્તકાન’’ન્ત્યાદિના અવત્વા ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાન’’ન્ત્યાદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૩) એકેકાધિપતિવસેનેવ અધિપતિપચ્ચયો ઉદ્ધટો.

૨૯. વત્થુતો ધમ્મવસેન હેતુધમ્મા છ, ઝાનઙ્ગાનિ પઞ્ચ સોમનસ્સદોમનસ્સુપેક્ખાનં વેદનાવસેન એકતો ગહિતત્તા, મગ્ગઙ્ગા નવ મિચ્છાસઙ્કપ્પવાયામસમાધીનં વિતક્કવીરિયચિત્તેકગ્ગતાસભાવેન સમ્માસઙ્કપ્પાદીહિ એકતો ગહિતત્તા. ઇન્દ્રિયધમ્મા સોળસ પઞ્ચન્નં વેદનિન્દ્રિયાનં વેદનાસામઞ્ઞેન, તિણ્ણં લોકુત્તરિન્દ્રિયાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ચ ઞાણસામઞ્ઞેન એકતો ગહિતત્તા, રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયાનઞ્ચ વિસું ગહિતત્તા, બલધમ્મા પન યથાવુત્તનયેનેવ નવ ઈરિતા, અધિપતિધમ્મા ચત્તારો વુત્તા, આહારા તથા ચત્તારો વુત્તાતિ કુસલાદીહિ તીહિ સમાકિણ્ણો તતોયેવ મિસ્સકસઙ્ગહો એવંનામકો સઙ્ગહો સત્તધા વુત્તો. એત્થ ચ –

પઞ્ચસઙ્ગહિતા પઞ્ઞા, વાયામેકગ્ગતા પન;

ચતુસઙ્ગહિતા ચિત્તં, સતિ ચેવ તિસઙ્ગહા.

સઙ્કપ્પો વેદના સદ્ધા, દુકસઙ્ગહિતા મતા;

એકેકસઙ્ગહા સેસા, અટ્ઠવીસતિ ભાસિતા.

મિસ્સકસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બોધિપક્ખિયસઙ્ગહવણ્ણના

૩૦. પટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાનં, અસુભગ્ગહણાદિવસેન અનુપવિસિત્વા કાયાદિઆરમ્મણે પવત્તતીત્યત્થો, સતિયેવ પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. તં પન કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તાકારગ્ગહણવસેન, સુભસુખનિચ્ચઅત્તસઞ્ઞાવિપલ્લાસપ્પહાનવસેન ચ ચતુબ્બિધન્તિ વુત્તં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ. કુચ્છિતાનં કેસાદીનં આયોતિ કાયો, સરીરં, અસ્સાસપસ્સાસાનં વા સમૂહો કાયો, તસ્સ અનુપસ્સના પરિકમ્મવસેન, વિપસ્સનાવસેન ચ સરણં કાયાનુપસ્સના. દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખભૂતાનં વેદનાનં વસેન અનુપસ્સના વેદનાનુપસ્સના. તથા સરાગમહગ્ગતાદિવસેન સમ્પયોગભૂમિભેદેન ભિન્નસ્સેવ ચિત્તસ્સ અનુપસ્સના ચિત્તાનુપસ્સના. સઞ્ઞાસઙ્ખારાનં ધમ્માનં ભિન્નલક્ખણાનમેવ અનુપસ્સના ધમ્માનુપસ્સના.

૩૧. સમ્મા પદહન્તિ એતેનાતિ સમ્મપ્પધાનં, વાયામો. સો ચ કિચ્ચભેદેન ચતુબ્બિધોતિ આહ ‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના’’ત્યાદિ. અસુભમનસિકારકમ્મટ્ઠાનાનુયુઞ્જનાદિવસેન વાયમનં વાયામો. ભિય્યોભાવાયાતિ અભિવુદ્ધિયા.

૩૨. ઇજ્ઝતિ અધિટ્ઠાનાદિકં એતાયાહિ ઇદ્ધિ, ઇદ્ધિવિધઞાણં ઇદ્ધિયા પાદો ઇદ્ધિપાદો, છન્દોયેવ ઇદ્ધિપાદો છન્દિદ્ધિપાદો.

૩૫. બુજ્ઝતીતિ બોધિ, આરદ્ધવિપસ્સકતો પટ્ઠાય યોગાવચરો. યાય વા સો સતિઆદિકાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, કિલેસનિદ્દાતો વા વુટ્ઠાતિ, કિલેસસઙ્કોચાભાવતો વા મગ્ગફલપ્પત્તિયા વિકસતિ, સા ધમ્મસામગ્ગી બોધિ, તસ્સ બોધિસ્સ, તસ્સા વા બોધિયા અઙ્ગભૂતા કારણભૂતાતિ બોજ્ઝઙ્ગા, તે પન ધમ્મવસેન સત્તવિધાતિ આહ ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’ત્યાદિ. સતિયેવ સુન્દરો બોજ્ઝઙ્ગો, સુન્દરસ્સ વા બોધિસ્સ, સુન્દરાય વા બોધિયા અઙ્ગોતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ધમ્મે વિચિનાતિ ઉપપરિક્ખતીતિ ધમ્મવિચયો, વિપસ્સનાપઞ્ઞા. ઉપેક્ખાતિ ઇધ તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા.

૪૦. ‘‘સત્તધા તત્થ સઙ્ગહો’’તિ વત્વાન પુન તં દસ્સેતું ‘‘સઙ્કપ્પપસ્સદ્ધિ ચા’’ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ વીરિયં નવટ્ઠાનં સમ્મપ્પધાનચતુક્કવીરિયિદ્ધિપાદવીરિયિન્દ્રિયવીરિયબલસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમ્માવાયામવસેન નવકિચ્ચત્તા, સતિ અટ્ઠટ્ઠાના સતિપટ્ઠાનચતુક્કસતિન્દ્રિયસતિબલસતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમ્માસતિવસેન અટ્ઠકિચ્ચત્તા. સમાધિ ચતુટ્ઠાનો સમાધિન્દ્રિયસમાધિબલસમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમ્માસમાધિવસેન ચતુકિચ્ચત્તા, પઞ્ઞા પઞ્ચટ્ઠાના વીમંસિદ્ધિપાદપઞ્ઞિન્દ્રિયપઞ્ઞાબલધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમ્માદિટ્ઠિવસેન પઞ્ચકિચ્ચત્તા, સદ્ધા દ્વિટ્ઠાના સદ્ધિન્દ્રિયસદ્ધાબલવસેન દ્વિકિચ્ચત્તા. એસો ઉત્તમાનં બોધિપક્ખિયભાવેન વિસિટ્ઠાનં સત્તતિંસ ધમ્માનં પવરો ઉત્તમો વિભાગો.

૪૧. લોકુત્તરે અટ્ઠવિધેપિ સબ્બે સત્તતિંસ ધમ્મા હોન્તિ, સઙ્કપ્પપીતિયો ન વા હોન્તિ, દુતિયજ્ઝાનિકે સઙ્કપ્પસ્સ, ચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનિકે પીતિયા ચ અસમ્ભવતો ન હોન્તિ વા, લોકિયેપિ ચિત્તે સીલવિસુદ્ધાદિ છબ્બિસુદ્ધિપવત્તિયં યથાયોગં તંતંકિચ્ચસ્સ અનુરૂપવસેન કેચિ કત્થચિ વિસું વિસું હોન્તિ, કત્થચિ ન વા હોન્તિ.

બોધિપક્ખિયસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સબ્બસઙ્ગહવણ્ણના

૪૨. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાદિભેદભિન્ના તે તે સભાગધમ્મા એકજ્ઝં રાસટ્ઠેન ખન્ધા. તેનાહ ભગવા – ‘‘તદેકજ્ઝં અભિસંયૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા અયં વુચ્ચતિ રૂપક્ખન્ધો’’ત્યાદિ (વિભ. ૨), તે પનેતે ખન્ધા ભાજનભોજનબ્યઞ્જનભત્તકારકભુઞ્જકવિકપ્પવસેન પઞ્ચેવ વુત્તાતિ આહ ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’ત્યાદિ. રૂપઞ્હિ વેદનાનિસ્સયત્તા ભાજનટ્ઠાનિયં, વેદના ભુઞ્જિતબ્બત્તા ભોજનટ્ઠાનિયા, સઞ્ઞા વેદનાસ્સાદલાભહેતુત્તા બ્યઞ્જનટ્ઠાનિયા, સઙ્ખારા અભિસઙ્ખરણતો ભત્તકારકટ્ઠાનિયા, વિઞ્ઞાણં ઉપભુઞ્જકત્તા ભુઞ્જકટ્ઠાનિયં. એત્તાવતા ચ અધિપ્પેતત્થસિદ્ધીતિ પઞ્ચેવ વુત્તા. દેસનાક્કમેપિ ઇદમેવ કારણં યત્થ ભુઞ્જતિ, યઞ્ચ ભુઞ્જતિ, યેન ચ ભુઞ્જતિ, યો ચ ભોજકો, યો ચ ભુઞ્જિતા, તેસં અનુક્કમેન દસ્સેતુકામત્તા.

૪૩. ઉપાદાનાનં ગોચરા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા, તે પન ઉપાદાનવિસયભાવેન ગહિતા રૂપાદયો પઞ્ચેવાતિ વુત્તં ‘‘રૂપુપાદાનક્ખન્ધો’’ત્યાદિ. સબ્બસભાગધમ્મસઙ્ગહત્થં હિ સાસવા, અનાસવાપિ ધમ્મા અવિસેસતો ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ દેસિતા. વિપસ્સનાભૂમિસન્દસ્સનત્થં પન સાસવાવ ‘‘ઉપાદાનક્ખન્ધા’’તિ. યથા પનેત્થ વેદનાદયો સાસવા, અનાસવા ચ, ન એવં રૂપં, એકન્તકામાવચરત્તા. સભાગરાસિવસેન પન તં ખન્ધેસુ દેસિતં, ઉપાદાનિયભાવેન, પન રાસિવસેન ચ ઉપાદાનક્ખન્ધેસૂતિ દટ્ઠબ્બં.

૪૪. આયતન્તિ એત્થ તંતંદ્વારારમ્મણા ચિત્તચેતસિકા તેન તેન કિચ્ચેન ઘટ્ટેન્તિ વાયમન્તિ, આયભૂતે વા તે ધમ્મે એતાનિ તનોન્તિ વિત્થારેન્તિ, આયતં વા સંસારદુક્ખં નયન્તિ પવત્તેન્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં કારણભૂતાનીતિ વા આયતનાનિ. અપિચ લોકે નિવાસઆકરસમોસરણસઞ્જાતિટ્ઠાનં ‘‘આયતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા એતેપિ તંતંદ્વારિકાનં, તંતદારમ્મણાનઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં નિવાસટ્ઠાનતાય, તેસમેવ આકિણ્ણભાવેન પવત્તાનં આકરટ્ઠાનતાય, દ્વારારમ્મણતો સમોસરન્તાનં સમોસરણટ્ઠાનતાય, તત્થેવ ઉપ્પજ્જન્તાનં સઞ્જાતિટ્ઠાનતાય ચ આયતનાનિ. તાનિ પન દ્વારભૂતાનિ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ છ, આરમ્મણભૂતાનિ ચ બાહિરાયતનાનિ છાતિ દ્વાદસવિધાનીતિ આહ ‘‘ચક્ખાયતન’’ન્ત્યાદિ. ચક્ખુ ચ તં આયતનઞ્ચાતિ ચક્ખાયતનં. એવં સેસેસુપિ.

એત્થ અજ્ઝત્તિકાયતનેસુ સનિદસ્સનસપ્પટિઘારમ્મણત્તા ચક્ખાયતનં વિભૂતન્તિ તં પઠમં વુત્તં, તદનન્તરં અનિદસ્સનસપ્પટિઘારમ્મણાનિ ઇતરાનિ, તત્થાપિ અસમ્પત્તગ્ગાહકસામઞ્ઞેન ચક્ખાયતનાનન્તરં સોતાયતનં વુત્તં, ઇતરેસુ સીઘતરં આરમ્મણગ્ગહણસમત્થત્તા ઘાનાયતનં પઠમં વુત્તં. પુરતો ઠપિતમત્તસ્સ હિ ભોજનાદિકસ્સ ગન્ધો વાતાનુસારેન ઘાને પટિહઞ્ઞતિ, તદનન્તરં પન પદેસવુત્તિસામઞ્ઞેન જિવ્હાયતનં વુત્તં, તતો સબ્બટ્ઠાનિકં કાયાયતનં, તતો પઞ્ચન્નમ્પિ ગોચરગ્ગહણસમત્થં મનાયતનં, યથાવુત્તાનં પન અનુક્કમેન તેસં તેસં આરમ્મણાનિ રૂપાયતનાદીનિ વુત્તાનિ.

૪૫. અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધાતુયો. અથ વા યથાસમ્ભવં અનેકપ્પકારં સંસારદુક્ખં વિદહન્તિ, ભારહારેહિ વિય ચ ભારો સત્તેહિ ધીયન્તિ ધારિયન્તિ, અવસવત્તનતો દુક્ખવિધાનમત્તમેવ ચેતા, સત્તેહિ ચ સંસારદુક્ખં અનુવિધીયતિ એતાહિ, તથાવિહિતઞ્ચ એતાસ્વેવ મીયતિ ઠપિયતિ, રસસોણિતાદિસરીરાવયવધાતુયો વિય, હરિતાલમનોસિલાદિસેલાવયવધાતુયો વિય ચ ઞેય્યાવયવભૂતા ચાતિ ધાતુયો. યથાહુ –

‘‘વિદહતિ વિધાનઞ્ચ, ધીયતે ચ વિધીયતે;

એતાય ધીયતે એત્થ, ઇતિ વા ધાતુસમ્મતા;

સરીરસેલાવયવ-ધાતુયો વિય ધાતુયો’’તિ.

તા પન મનાયતનં સત્તવિઞ્ઞાણધાતુવસેન સત્તધા ભિન્દિત્વા અવસેસેહિ એકાદસાયતનેહિ સહ અટ્ઠારસધાતૂ વુત્તાતિ આહ ‘‘ચક્ખુધાતૂ’’ત્યાદિ. કમકારણં વુત્તનયેન દટ્ઠબ્બં.

૪૬. અરિયકરત્તા અરિયાનિ, તચ્છભાવતો સચ્ચાનીતિ અરિયસચ્ચાનિ. ઇમાનિ હિ ચત્તારો પટિપન્નકે, ચત્તારો ફલટ્ઠેતિ અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલે સાધેન્તિ અસતિ સચ્ચપ્પટિવેધે તેસં અરિયભાવાનુપગમનતો, સતિ ચ તસ્મિં એકન્તેન તબ્ભાવૂપગમનતો ચ. દુક્ખસમુદયનિરોધમગ્ગાનમેવ પન યથાક્કમં બાધકત્તં પભવત્તં નિસ્સરણત્તં નિય્યાનિકત્તં, નાઞ્ઞેસં, બાધકાદિભાવોયેવ ચ દુક્ખાદીનં, ન અબાધકાદિભાવો, તસ્મા અઞ્ઞત્થાભાવતત્થબ્યાપિતાસઙ્ખાતેન લક્ખણેન એતાનિ તચ્છાનિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘બોધાનુરૂપં ચત્તારો, છિન્દન્તે ચતુરો મલે;

ખીણદોસે ચ ચત્તારો, સાધેન્તારિયપુગ્ગલે.

‘‘અઞ્ઞત્થ બાધકત્તાદિ, ન હિ એતેહિ લબ્ભતિ;

નાબાધકત્તમેતેસં, તચ્છાનેતાનિવેતતો’’તિ.

અરિયાનં વા સચ્ચાનિ તેહિ પટિવિજ્ઝિતબ્બત્તા, અરિયસ્સ વા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સચ્ચાનિ તેન દેસિતત્તાતિ અરિયસચ્ચાનિ. તાનિ પન સંકિલિટ્ઠાસંકિલિટ્ઠફલહેતુવસેન ચતુબ્બિધાનીતિ આહ ‘‘ચત્તારિ અરિયસચ્ચાની’’ત્યાદિ. તત્થ કુચ્છિતત્તા, તુચ્છત્તા ચ દુક્ખં. કમ્માદિપચ્ચયસન્નિટ્ઠાને દુક્ખુપ્પત્તિનિમિત્તતાય સમુદયો સમુદેતિ એતસ્મા દુક્ખન્તિ કત્વા, દુક્ખસ્સ સમુદયો દુક્ખસમુદયો. દુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો એત્થ, એતેનાતિ વા દુક્ખનિરોધો. દુક્ખનિરોધં ગચ્છતિ, પટિપજ્જન્તિ ચ તં એતાયાતિ દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદા.

૪૭. ચેતસિકાનં, સોળસસુખુમરૂપાનં, નિબ્બાનસ્સ ચ વસેન એકૂનસત્તતિ ધમ્મા આયતનેસુ ધમ્માયતનં, ધાતૂસુ ધમ્મધાતૂતિ ચ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ.

૪૯. સેસા ચેતસિકાતિ વેદનાસઞ્ઞાહિ સેસા પઞ્ઞાસ ચેતસિકા. કસ્મા પન વેદનાસઞ્ઞા વિસું કતાતિ? વટ્ટધમ્મેસુ અસ્સાદતદુપકરણભાવતો. તેભૂમકધમ્મેસુ હિ અસ્સાદવસપ્પવત્તા વેદના, અસુભે સુભાદિસઞ્ઞાવિપલ્લાસવસેન ચ તસ્સા તદાકારપ્પવત્તીતિ તદુપકરણભૂતા સઞ્ઞા, તસ્મા સંસારસ્સ પધાનહેતુતાય એતા વિનિભુજ્જિત્વા દેસિતાતિ. વુત્તઞ્હેતં આચરિયેન –

‘‘વટ્ટધમ્મેસુ અસ્સાદં, તદસ્સાદુપસેવનં;

વિનિભુજ્જ નિદસ્સેતું, ખન્ધદ્વયમુદાહટ’’ન્તિ. (નામ. પરિ. ૬૪૯);

૫૦. નનુ ચ આયતનધાતૂસુ નિબ્બાનં સઙ્ગહિતં, ખન્ધેસુ કસ્મા ન સઙ્ગહિતન્તિ આહ ‘‘ભેદાભાવેના’’ત્યાદિ. અતીતાદિભેદભિન્નાનઞ્હિ રાસટ્ઠેન ખન્ધવોહારોતિ નિબ્બાનં ભેદાભાવતો ખન્ધસઙ્ગહતો નિસ્સટં, વિનિમુત્તન્ત્યત્થો.

૫૧. છન્નં દ્વારાનં, છન્નં આરમ્મણાનઞ્ચ ભેદેન આયતનાનિ દ્વાદસ ભવન્તિ, છન્નં દ્વારાનં છન્નં આરમ્મણાનં તદુભયં નિસ્સાય ઉપ્પન્નાનં તત્તકાનમેવ વિઞ્ઞાણાનં પરિયાયેન કમેન ધાતુયો અટ્ઠારસ ભવન્તિ.

૫૨. તિસ્સો ભૂમિયો ઇમસ્સાતિ તિભૂમં, તિભૂમંયેવ તેભૂમકં. વત્તતિ એત્થ કમ્મં, તબ્બિપાકો ચાતિ વટ્ટં. તણ્હાતિ કામતણ્હાદિવસેન તિવિધા, પુન છળારમ્મણવસેન અટ્ઠારસવિધા, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નવસેન ચતુપઞ્ઞાસવિધા, અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન અટ્ઠસતપ્પભેદા તણ્હા. કસ્મા પન અઞ્ઞેસુપિ દુક્ખહેતૂસુ સન્તેસુ તણ્હાયેવ સમુદયોતિ વુત્તાતિ? પધાનકારણત્તા. કમ્મવિચિત્તતાહેતુભાવેન, હિ કમ્મસહાયભાવૂપગમનેન ચ દુક્ખવિચિત્તતાકારણત્તા તણ્હા દુક્ખસ્સ વિસેસકારણન્તિ. મગ્ગો દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાનામેન વુત્તો મગ્ગો લોકુત્તરો મતોતિ મગ્ગોતિ પુન મગ્ગગ્ગહણં યોજેતબ્બં.

૫૩. મગ્ગયુત્તા અટ્ઠઙ્ગિકવિનિમુત્તા સેસા મગ્ગસમ્પયુત્તા ફસ્સાદયો ફલઞ્ચેવ સસમ્પયુત્તન્તિ એતે ચતૂહિ સચ્ચેહિ વિનિસ્સટા વિનિગ્ગતા નિપ્પરિયાયતો, પરિયાયતો પન અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયનિદ્દેસેપિ ‘‘મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્ન’’ન્તિ (ધ. સ. ૫૫૫) વુત્તત્તા ફલધમ્મેસુ સમ્માદિટ્ઠાદીનં મગ્ગસચ્ચે, ઇતરેસઞ્ચ મગ્ગફલસમ્પયુત્તાનં સઙ્ખારદુક્ખસામઞ્ઞેન દુક્ખસચ્ચે સઙ્ગહો સક્કા કાતું. એવઞ્હિ સતિ સચ્ચદેસનાયપિ સબ્બસઙ્ગાહિકતા ઉપપન્ના હોતિ. કસ્મા પનેતે ખન્ધાદયો બહૂ ધમ્મા વુત્તાતિ? ભગવતાપિ તથેવ દેસિતત્તા. ભગવતાપિ કસ્મા તથા દેસિતાતિ? તિવિધસત્તાનુગ્ગહસ્સ અધિપ્પેતત્તા. નામરૂપતદુભયસમ્મુળ્હવસેન હિ તિક્ખનાભિતિક્ખમુદિન્દ્રિયવસેન, સઙ્ખિત્તમજ્ઝિમવિત્થારરુચિવસેન ચ તિવિધા સત્તા. તેસુ નામસમ્મુળ્હાનં ખન્ધગ્ગહણં નામસ્સ તત્થ ચતુધા વિભત્તત્તા, રૂપસમ્મુળ્હાનં આયતનગ્ગહણં રૂપસ્સ તત્થ અડ્ઢેકાદસધા વિભત્તત્તા, ઉભયમુળ્હાનં ધાતુગ્ગહણં ઉભયેસમ્પિ તત્થ વિત્થારતો વિભત્તત્તા, તથા તિક્ખિન્દ્રિયાનં, સઙ્ખિત્તરુચિકાનઞ્ચ ખન્ધાગ્ગહણન્ત્યાદિ યોજેતબ્બં. તં પનેતં તિવિધમ્પિ પવત્તિનિવત્તિતદુભયહેતુવસેન દિટ્ઠમેવ ઉપકારાવહં. નો અઞ્ઞથાતિ સચ્ચગ્ગહણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

સમુચ્ચયપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.