૮. પચ્ચયપરિચ્છેદવણ્ણના

૧. ઇદાનિ યથાવુત્તનામરૂપધમ્માનં પટિચ્ચસમુપ્પાદપટ્ઠાનનયવસેન પચ્ચયે દસ્સેતું ‘‘યેસ’’ન્ત્યાદિ આરદ્ધં. યેસં પચ્ચયેહિ સઙ્ખતત્તા સઙ્ખતાનં પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં યે પચ્ચયધમ્મા યથા યેનાકારેન પચ્ચયા ઠિતિયા, ઉપ્પત્તિયા ચ ઉપકારકા, તં વિભાગં તેસં પચ્ચયુપ્પન્નાનં, તેસં પચ્ચયાનં, તસ્સ ચ પચ્ચયાકારસ્સ પભેદં ઇહ ઇમસ્મિં સમુચ્ચયસઙ્ગહાનન્તરે ઠાને યથારહં તંતંપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે સતિ તંતંપચ્ચયાનં તંતંપચ્ચયભાવાકારાનુરૂપં ઇદાનિ પવક્ખામીતિ યોજના.

૨. તત્થ પચ્ચયસામગ્ગિં પટિચ્ચ સમં ગન્ત્વા ફલાનં ઉપ્પાદો એતસ્માતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો, પચ્ચયાકારો. નાનપ્પકારાનિ ઠાનાનિ પચ્ચયા એત્થાત્યાદિના પટ્ઠાનં, અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનમહાપકરણં, તત્થ દેસિતનયો પટ્ઠાનનયો.

૩. તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ નયેસુ. તસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ ભાવેન ભવનસીલસ્સ ભાવો તબ્ભાવભાવીભાવો, સોયેવ આકારમત્તં, તેન ઉપલક્ખિતો તબ્ભાવભાવીભાવાકારમત્તોપલક્ખિતો. એતેનેવ તદભાવાભાવાકારમત્તોપલક્ખિતતાપિ અત્થતો દસ્સિતા હોતિ. અન્વયબ્યતિરેકવસેન હિ પચ્ચયલક્ખણં દસ્સેતબ્બં. તેનાહ ભગવા – ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદમુપ્પજ્જતિ. ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૪, ૪૦૬; સં. નિ. ૨.૨૧; ઉદા. ૧, ૨). પટિચ્ચ ફલં એતિ એતસ્માતિ પચ્ચયો. તિટ્ઠતિ ફલં એત્થ તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠિતિ, આહચ્ચ વિસેસેત્વા પવત્તા પચ્ચયસઙ્ખાતા ઠિતિ આહચ્ચપચ્ચયટ્ઠિતિ. પટિચ્ચસમુપ્પાદનયો હિ તબ્ભાવભાવીભાવાકારમત્તં ઉપાદાય પવત્તત્તા હેતાદિપચ્ચયનિયમવિસેસં અનપેક્ખિત્વા અવિસેસતોવ પવત્તતિ, અયં પન હેતાદિતંતંપચ્ચયાનં તસ્સ તસ્સ ધમ્મન્તરસ્સ તંતંપચ્ચયભાવસામત્થિયાકારવિસેસં ઉપાદાય વિસેસેત્વા પવત્તોતિ આહચ્ચપચ્ચયટ્ઠિતિમારબ્ભ પવુચ્ચતીતિ. કેચિ પન ‘‘આહચ્ચ કણ્ઠતાલુઆદીસુ પહરિત્વા વુત્તા ઠિતિ આહચ્ચપચ્ચયટ્ઠિતી’’તિ વણ્ણેન્તિ. તં પન સવનમત્તેનેવ તેસં અવહસિતબ્બવચનતં પકાસેતિ. ન હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદનયો, અઞ્ઞો વા કોચિ નયો કણ્ઠતાલુઆદીસુ અનાહચ્ચ દેસેતું સક્કાતિ. વોમિસ્સેત્વાતિ પટ્ઠાનનયમ્પિ પટિચ્ચસમુપ્પાદેયેવ પક્ખિપિત્વા તબ્ભાવભાવીભાવેન હેતાદિપચ્ચયવસેન ચ મિસ્સેત્વા આચરિયા સઙ્ગહકારાદયો પપઞ્ચેન્તિ વિત્થારેન્તિ, મયં પન વિસું વિસુંયેવ દસ્સયિસ્સામાત્યધિપ્પાયો.

પટિચ્ચસમુપ્પાદનયવણ્ણના

૪. ન વિજાનાતીતિ અવિજ્જા, અવિન્દિયં વા કાયદુચ્ચરિતાદિં વિન્દતિ પટિલભતિ, વિન્દિયં વા કાયસુચરિતાદિં ન વિન્દતિ, વેદિતબ્બં વા ચતુસચ્ચાદિકં ન વિદિતં કરોતિ, અવિજ્જમાને વા જવાપેતિ, વિજ્જમાને વા ન જવાપેતીતિ અવિજ્જા, ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પુબ્બન્તાદીસુ ચતૂસુ અઞ્ઞાણસ્સેતં નામં. અવિજ્જા એવ પચ્ચયો અવિજ્જાપચ્ચયો. તતો અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારા, કુસલાકુસલકમ્માનિ. તે તિવિધા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારોતિ. તત્થકામરૂપાવચરા તેરસ કુસલચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, દ્વાદસ અકુસલચેતના અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, ચતસ્સો આરુપ્પચેતના આનેઞ્જાભિસઙ્ખારોતિ એવમેતા એકૂનતિંસ ચેતના સઙ્ખારા નામ. પટિસન્ધિવસેન એકૂનવીસતિવિધં, પવત્તિવસેન દ્વત્તિંસવિધં વિપાકચિત્તં વિઞ્ઞાણં નામ. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપં. તત્થ નામં ઇધ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયં, રૂપં પન ભૂતુપાદાયભેદતો દુવિધં કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપં, તદુભયમ્પિ ઇધ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસહગતન્તિ દટ્ઠબ્બં. નામરૂપપચ્ચયાતિ એત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપઞ્ચ નામરૂપન્તિ સરૂપેકસેસો વેદિતબ્બો. ચક્ખાદીનિ છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ, કેસઞ્ચિ મતેન રૂપાદીનિ છ બાહિરાયતનાનિપિ વા આયતનં નામ. છ આયતનાનિ ચ છટ્ઠાયતનઞ્ચ સળાયતનં. ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિવસેન છદ્વારિકો ફસ્સો ફસ્સો નામ. સુખદુક્ખુપેક્ખાવસેન તિવિધા વેદના.

કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હાતિ તિવિધા તણ્હા. છળારમ્મણાદિવસેન પન અટ્ઠસતપ્પભેદા હોન્તિ કામુપાદાનાદિવસેન ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ. એત્થ ચ દુબ્બલા તણ્હા તણ્હા નામ, બલવતી ઉપાદાનં. અસમ્પત્તવિસયપત્થના વા તણ્હા તમસિ ચોરાનં હત્થપ્પસારણં વિય, સમ્પત્તવિસયગ્ગહણં ઉપાદાનં ચોરાનં હત્થપ્પત્તસ્સ ગહણં વિય. અપ્પિચ્છતાપટિપક્ખા તણ્હા, સન્તોસપ્પટિપક્ખં ઉપાદાનં. પરિયેસનદુક્ખમૂલં તણ્હા, આરક્ખદુક્ખમૂલં ઉપાદાનન્તિ અયમેતેસં વિસેસો. કમ્મભવો ઉપપત્તિભવોતિ દુવિધો ભવો. તત્થ પઠમો ભવતિ એતસ્મા ફલન્તિ ભવો, સો કામાવચરકુસલાકુસલાદિવસેન એકૂનતિંસવિધો. દુતિયો પન ભવતીતિ ભવો, સો કામભવાદિવસેન નવવિધો. ઉપાદાનપચ્ચયા ભવોતિ ચેત્થ ઉપપત્તિભવોપિ અધિપ્પેતો. ભવપચ્ચયા જાતીતિ કમ્મભવોવ. સો હિ જાતિયા પચ્ચયો હોતિ, ન ઇતરો. સો હિ પઠમાભિનિબ્બત્તક્ખન્ધસભાવો જાતિયેવ, ન ચ તદેવ તસ્સ કારણં યુત્તં. તેસં તેસં સત્તાનં તંતંગતિઆદીસુ અત્તભાવપટિલાભો જાતિ. તથાનિબ્બત્તસ્સ ચ અત્તભાવસ્સ પુરાણભાવો જરા. એતસ્સેવ એકભવપરિચ્છિન્નસ્સ પરિયોસાનં મરણં. ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ ચિત્તસન્તાપો સોકો. તસ્સેવ વચીપલાપો પરિદેવો. કાયિકદુક્ખવેદના દુક્ખં. માનસિકદુક્ખવેદના દોમનસ્સં. ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ અધિમત્તચેતોદુક્ખપ્પભાવિતો ભુસો આયાસો ઉપાયાસો.

એત્થ ચ સતિપિ વત્થારમ્મણાદિકે પચ્ચયન્તરે અવિજ્જાદિએકેકપચ્ચયગ્ગહણં પધાનભાવતો, પાકટભાવતો ચાતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ અવિજ્જાનુસયિતેયેવ સન્તાને સઙ્ખારાનં વિપાકધમ્મભાવેન પવત્તનતો અવિજ્જાપચ્ચયાસઙ્ખારાસમ્ભવન્તિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચ સઙ્ખારજનિતં હુત્વા ભવન્તરે પતિટ્ઠાતિ. ન હિ જનકાભાવે તસ્સુપ્પત્તિ સિયા, તસ્મા સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં. નામરૂપઞ્ચ પુબ્બઙ્ગમાધિટ્ઠાનભૂતવિઞ્ઞાણુપત્થદ્ધં પટિસન્ધિપવત્તીસુ પતિટ્ઠહતીતિ વિઞ્ઞાણપચ્ચયાનામરૂપં, સળાયતનઞ્ચ નામરૂપનિસ્સયમેવ છબ્બિધફસ્સસ્સ દ્વારભાવેન યથારહં પવત્તતિ, નો અઞ્ઞથાતિ નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં. ફસ્સો ચ સળાયતનસમ્ભવેયેવ આરમ્મણં ફુસતિ. ન હિ દ્વારાભાવે તસ્સુપ્પત્તિ સિયાતિ સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો. ઇટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તઞ્ચ આરમ્મણં ફુસન્તોયેવ વેદનં વેદયતિ, નો અઞ્ઞથાતિ ફસ્સપચ્ચયા વેદના. વેદનીયેસુ ચ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વેદનાહેતુકા તણ્હા સમુટ્ઠાતીતિ વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. તણ્હાસિનેહપિપાસિતાયેવ ચ ઉપાદાનિયેસુ ધમ્મેસુ ઉપાદાય દળ્હભાવાય સંવત્તન્તિ. તણ્હાય હિ રૂપાદીનિ અસ્સાદેત્વા અસ્સાદેત્વા કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જન્તીતિ તણ્હા કામુપાદાનસ્સ પચ્ચયો. તથા રૂપાદિભેદેગધિતો ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્ત્યાદિના મિચ્છાદસ્સનં સંસારતો મુચ્ચિતુકામો અસુદ્ધિમગ્ગે સુદ્ધિમગ્ગપરામાસં ખન્ધેસુ અત્તત્તનિયગાહભૂતં અત્તવાદદસ્સનદ્વયઞ્ચ ગણ્હાતિ, તસ્મા દિટ્ઠુપાદાદીનમ્પિ પચ્ચયોતિ તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં. યથારહં સમ્પયોગાનુસયવસેન ઉપાદાનપતિટ્ઠિતાયેવ સત્તા કમ્માયૂહનાય સંવત્તન્તીતિ ઉપાદાનં ભવસ્સ પચ્ચયો. ઉપપત્તિભવસઙ્ખાતા ચ જાતિ કમ્મભવહેતુકાયેવ. બીજતો અઙ્કુરો વિય તત્થ તત્થ સમુપલબ્ભતીતિ ભવો જાતિયા પચ્ચયો નામ. સતિ ચ જાતિયા એવ જરામરણસમ્ભવો. ન હિ અજાતાનં જરામરણસમ્ભવો હોતીતિ જાતિ જરામરણાનં પચ્ચયોતિ એવમેતેસં તબ્ભાવભાવીભાવો દટ્ઠબ્બો.

એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતીતિ યથાવુત્તેન પચ્ચયપરમ્પરવિધિના, ન પન ઇસ્સરનિમ્માનાદીહિ એતસ્સ વટ્ટસઙ્ખાતસ્સ કેવલસ્સ સુખાદીહિ અસમ્મિસ્સસ્સ, સકલસ્સ વા દુક્ખક્ખન્ધસ્સ દુક્ખરાસિસ્સ ન સુખસુભાદીનં સમુદયો નિબ્બત્તિ હોતિ. એત્થ ઇમસ્મિં પચ્ચયસઙ્ગહાધિકારે.

૫. અતતિ સતતં ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અદ્ધા, કાલો.

૬. અવિજ્જાસઙ્ખારા અતીતો અદ્ધા અતીતભવપરિયાપન્નહેતૂનમેવેત્થ અધિપ્પેતત્તા, અદ્ધાગ્ગહણેન ચ અવિજ્જાદીનં ધમ્માનમેવ ગહણં તબ્બિનિમુત્તસ્સ કસ્સચિ કાલસ્સ અનુપલબ્ભનતો. નિરુદ્ધાનુપ્પાદા એવ હિ ધમ્મા અતીતાનાગતકાલવસેન ઉપ્પાદાદિક્ખણત્તયપરિયાપન્ના ચ પચ્ચુપ્પન્નકાલવસેન વોહરીયન્તિ. જાતિજરામરણં અનાગતો અદ્ધા પચ્ચુપ્પન્નહેતુતો અનાગતે નિબ્બત્તનતો. મજ્ઝે પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા અતીતહેતુતો ઇધ નિબ્બત્તનકફલસભાવત્તા, અનાગતફલસ્સ ઇધ હેતુસભાવત્તા ચ મજ્ઝે વિઞ્ઞાણાદીનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા.

૮. નનુ સોકપરિદેવાદયોપિ અઙ્ગભાવેન વત્તબ્બાતિ આહ ‘‘સોકાદિવચન’’ન્ત્યાદિ. સોકાદિવચનં જાતિયા નિસ્સન્દસ્સ અમુખ્યફલમત્તસ્સ નિદસ્સનં, ન પન વિસું અઙ્ગદસ્સનન્ત્યત્થો.

૯. તણ્હુપાદાનભવાપિ ગહિતા હોન્તીતિ કિલેસભાવસામઞ્ઞતો અવિજ્જાગ્ગહણેન તણ્હુપાદાનાનિ, કમ્મભવસામઞ્ઞતો સઙ્ખારગ્ગહણેન કમ્મભવો ગહિતો. તથા તણ્હુપાદાનભવગ્ગહણેન ચ અવિજ્જાસઙ્ખારા ગહિતાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાપિ વુત્તનયેન તેસં ગહણેન તેસં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો, વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદનાનં જાતિજરાભઙ્ગાવ જાતિજરામરણન્તિ ચ વુત્તાતિ આહ ‘‘જાતિજરામરણગ્ગહણેના’’ત્યાદિ.

૧૦. અતીતે હેતવો પઞ્ચાતિ સરૂપતો વુત્તાનં દ્વિન્નં અવિજ્જાસઙ્ખારાનં, સઙ્ગહવસેન ગહિતાનં તિણ્ણં તણ્હુપાદાનભવાનઞ્ચ વસેન પચ્ચુપ્પન્નફલસ્સ પચ્ચયા અતીતભવે નિબ્બત્તા હેતવો પઞ્ચ, ઇદાનિ ફલપઞ્ચકન્તિ અતીતહેતુપચ્ચયા ઇધ પચ્ચુપ્પન્ને નિબ્બત્તં વિઞ્ઞાણાદિફલપઞ્ચકં. ઇદાનિ હેતવો પઞ્ચાતિ સરૂપતો વુત્તાનં તણ્હાદીનં તિણ્ણં, સઙ્ગહતો લદ્ધાનં અવિજ્જાસઙ્ખારાનં દ્વિન્નઞ્ચ વસેન આયતિં ફલસ્સ પચ્ચયા ઇદાનિ હેતવો પઞ્ચ. આયતિં ફલપઞ્ચકન્તિ જાતિજરામરણગ્ગહણેન વુત્તં પચ્ચુપ્પન્નહેતુપચ્ચયા અનાગતે નિબ્બત્તનકવિઞ્ઞાણાદિફલપઞ્ચકન્તિ એવં વીસતિ અતીતાદીસુ તત્થ તત્થ આકિરિયન્તીતિ આકારા.

અતીતહેતૂનં, ઇદાનિ ફલપઞ્ચકસ્સ ચ અન્તરા એકો સન્ધિ, ઇદાનિ ફલપઞ્ચકસ્સ, ઇદાનિ હેતૂનઞ્ચ અન્તરા એકો, ઇદાનિ હેતૂનં, આયતિં ફલસ્સ ચ અન્તરા એકોતિ એવં તિસન્ધિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનમન્તરા એકો, વેદનાતણ્હાનમન્તરા એકો, ભવજાતીનમન્તરા એકો સન્ધી’’તિ. એત્થ હિ હેતુતોફલસ્સ અવિચ્છેદપ્પવત્તિભાવતો હેતુફલસમ્બન્ધભૂતો પઠમો સન્ધિ, તથા તતિયો, દુતિયો પન ફલતો હેતુનો અવિચ્છેદપ્પવત્તિભાવતો ફલહેતુસમ્બન્ધભૂતો. ફલભૂતોપિ હિ ધમ્મો અઞ્ઞસ્સ હેતુસભાવસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયોતિ. સઙ્ખિપીયન્તિ એત્થ અવિજ્જાદયો, વિઞ્ઞાણાદયો ચાતિ સઙ્ખેપો, અતીતહેતુ, એતરહિ વિપાકો, એતરહિ હેતુ આયતિં વિપાકોતિ ચત્તારો સઙ્ખેપાતિ ચતુસઙ્ખેપા.

૧૧. કમ્મભવસઙ્ખાતો ભવેકદેસોતિ એત્થ આયતિં પટિસન્ધિયા પચ્ચયચેતના ભવો નામ, પુરિમકમ્મભવસ્મિં ઇધ પટિસન્ધિયા પચ્ચયચેતના સઙ્ખારાતિ વેદિતબ્બા. અવસેસા ચાતિ વિઞ્ઞાણાદિપઞ્ચકજાતિજરામરણવસેન સત્તવિધા પચ્ચુપ્પન્નફલવસેન વુત્તધમ્મા. ઉપપત્તિભવસઙ્ખાતો ભવેકદેસોતિ પન અનાગતપરિયાપન્ના વેદિતબ્બા. ભવ-સદ્દેન કમ્મભવસ્સપિ વુચ્ચમાનત્તા ભવેકદેસ-સદ્દો વુત્તો.

૧૨. પુબ્બન્તસ્સ અવિજ્જા મૂલં. અપરન્તસ્સ તણ્હા મૂલન્તિ આહ અવિજ્જાતણ્હાવસેન દ્વે મૂલાની’’તિ.

૧૩. તેસમેવ અવિજ્જાતણ્હાસઙ્ખાતાનં વટ્ટમૂલાનં નિરોધેન અનુપ્પાદધમ્મતાપત્તિયા સચ્ચપ્પટિવેધતો સિદ્ધાય અપ્પવત્તિયા વટ્ટં નિરુજ્ઝતિ. અભિણ્હસો અભિક્ખણં જરામરણસઙ્ખાતાય મુચ્છાય પીળિતાનં સત્તાનં સોકાદિસમપ્પિતાનં કામાસવાદિઆસવાનં સમુપ્પાદતો પુન અવિજ્જા ચ પવત્તતિ. ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩) હિ વુત્તં. એતેન અવિજ્જાયપિ પચ્ચયો દસ્સિતો હોતિ, ઇતરથા પટિચ્ચસમુપ્પાદચક્કં અબદ્ધં સિયાતિ. ઇચ્ચેવં વુત્તનયેન આબદ્ધં અવિચ્છિન્નં અનાદિકં આદિરહિતં તિભૂમકપરિયાપન્નત્તા તેભૂમકં કિલેસકમ્મવિપાકવસેન તિવટ્ટભૂતં પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ પટ્ઠપેસિ પઞ્ઞપેસિ મહામુનિ સમ્માસમ્બુદ્ધો.

પટિચ્ચસમુપ્પાદનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટ્ઠાનનયવણ્ણના

૧૪. એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદનયં વિભાગતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટ્ઠાનનયં દસ્સેતું ‘‘હેતુપચ્ચયો’’ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ હિનોતિ પતિટ્ઠાતિ એતેનાતિ હેતુ. અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં હિ-સદ્દો ઇધ પતિટ્ઠત્થોતિ દટ્ઠબ્બો. હિનોતિ વા એતેન કમ્મનિદાનભૂતેન ઉદ્ધં ઓજં અભિહરન્તેન મૂલેન વિય પાદપો તપ્પચ્ચયં ફલં ગચ્છતિ પવત્તતિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં આપજ્જતીતિ હેતુ. હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચાતિ હેતુપચ્ચયો. હેતુ હુત્વા પચ્ચયો, હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ. મૂલટ્ઠેન હેતુ, ઉપકારટ્ઠેન પચ્ચયોતિ સઙ્ખેપતો મૂલટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો હેતુપચ્ચયો. સો પન પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, પટિસન્ધિયં કમ્મસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઉભયત્થ સમ્પયુત્તાનં નામધમ્માનઞ્ચ રુક્ખસ્સ મૂલાનિ વિય સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનસઙ્ખાતમૂલટ્ઠેન ઉપકારકા છ ધમ્માતિ દટ્ઠબ્બં.

આલમ્બીયતિ દુબ્બલેન વિય દણ્ડાદિકં ચિત્તચેતસિકેહિ ગય્હતીતિ આરમ્મણં. ચિત્તચેતસિકા હિ યં યં ધમ્મં આરબ્ભ પવત્તન્તિ, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયો નામ. ન હિ સો ધમ્મો અત્થિ, યો ચિત્તચેતસિકાનં આરમ્મણપચ્ચયભાવં ન ગચ્છેય્ય. અત્તાધીનપ્પવત્તીનં પતિભૂતો પચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયો.

ન વિજ્જતિ પચ્ચયુપ્પન્નેન સહ અન્તરં એતસ્સ પચ્ચયસ્સાતિ અનન્તરપચ્ચયો. સણ્ઠાનાભાવેન સુટ્ઠુ અનન્તરપચ્ચયો સમનન્તરપચ્ચયો. અત્તનો અત્તનો અનન્તરં અનુરૂપચિત્તુપ્પાદજનનસમત્થો પુરિમપુરિમનિરુદ્ધો ધમ્મો ‘‘અનન્તરપચ્ચયો’’, ‘‘સમનન્તરપચ્ચયો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. બ્યઞ્જનમત્તેનેવ હિ નેસં વિસેસો. અત્થતો પન ઉભયમ્પિ સમનન્તરનિરુદ્ધસ્સેવાધિવચનં. ન હિ તેસં અત્થતો ભેદો ઉપલબ્ભતિ. યં પન કેચિ વદન્તિ ‘‘અત્થાનન્તરતાય અનન્તરપચ્ચયો, કાલાનન્તરતાય સમનન્તરપચ્ચયો’’તિ, તં ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ફલસમાપત્તિયા સમનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’ત્યાદીહિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) વિરુજ્ઝતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં હિ સત્તાહાદિકાલં નિરુદ્ધં ફલસમાપત્તિયા સમનન્તરપચ્ચયો, તસ્મા અભિનિવેસં અકત્વા બ્યઞ્જનમત્તતોવેત્થ નાનાકરણં પચ્ચેતબ્બં, ન અત્થતો. પુબ્બધમ્મનિરોધસ્સ હિ પચ્છાજાતધમ્મુપ્પાદનસ્સ ચ અન્તરાભાવેન ઉપ્પાદનસમત્થતાય નિરોધો અનન્તરપચ્ચયતા, ‘‘ઇદમિતો ઉદ્ધં, ઇદં હેટ્ઠા, ઇદં સમન્તતો’’તિ અત્તના એકત્તં ઉપનેત્વા વિય સુટ્ઠુ અનન્તરભાવેન ઉપ્પાદેતું સમત્થં હુત્વા નિરોધો સમનન્તરપચ્ચયતાતિ એવં બ્યઞ્જનમત્તતોવ ભેદો. નિરોધપચ્ચયસ્સપિ હિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ અસઞ્ઞુપ્પત્તિયા પુરિમસ્સ ચ ચુતિચિત્તસ્સ કાલન્તરેપિ ઉપ્પજ્જન્તાનં ફલપટિસન્ધીનં અન્તરા સમાનજાતિયેન અરૂપધમ્મેન બ્યવધાનાભાવતો ભિન્નજાતિકાનઞ્ચ રૂપધમ્માનં બ્યવધાનકરણે અસમત્થતાય નિરન્તરુપ્પાદને એકત્તં ઉપનેત્વા વિય ઉપ્પાદને ચ સમત્થતા અત્થીતિ તેસમ્પિ અનન્તરસમનન્તરપચ્ચયતા લબ્ભતિ, તસ્મા ધમ્મતો અવિસેસેપિ તથા તથા બુજ્ઝનકાનં વેનેય્યાનં વસેન ઉપસગ્ગત્થવિસેસમત્તતોવ ભેદો પચ્ચેતબ્બોતિ.

અત્તનો અનુપ્પત્તિયા સહુપ્પન્નાનમ્પિ અનુપ્પત્તિતો પકાસસ્સ પદીપો વિય સહુપ્પન્નાનં સહુપ્પાદભાવેન પચ્ચયો સહજાતપચ્ચયો, અરૂપિનો ચતુક્ખન્ધા, ચત્તારો મહાભૂતા, પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુવિપાકા ચ ધમ્મા.

અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપત્થમ્ભયમાનં તિદણ્ડં વિય અત્તનો ઉપકારકધમ્માનં ઉપત્થમ્ભકભાવેન પચ્ચયો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો. અઞ્ઞમઞ્ઞતાવસેનેવ ચ ઉપકારકતા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા, ન સહજાતમત્તેનાતિ અયમેતેસં દ્વિન્નં વિસેસો. તથા હિ સહજાતપચ્ચયભાવીયેવ કોચિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો ન હોતિ ચિત્તજરૂપાનં સહજાતપચ્ચયભાવિનો નામસ્સ ઉપાદારૂપાનં સહજાતપચ્ચયભાવીનં મહાભૂતાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભાવસ્સ અનુદ્ધટત્તા. યદિ હિ સહજાતભાવેનેવ અત્તનો ઉપકારકાનં ઉપકારકતા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા સિયા, તદા સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેહિ સમાનેહિ ભવિતબ્બન્તિ.

ચિત્તકમ્મસ્સ પટો વિય સહજાતનામરૂપાનં નિસ્સયભૂતા ચતુક્ખન્ધા, તરુપબ્બતાદીનં પથવી વિય આધારણતોયેવ સહજાતરૂપસત્તવિઞ્ઞાણધાતૂનં યથાક્કમં નિસ્સયા ભૂતરૂપં, વત્થુ ચાતિ ઇમે નિસ્સયપચ્ચયો નામ નિસ્સીયતિ નિસ્સિતકેહીતિ કત્વા, બલવભાવેન નિસ્સયો પચ્ચયો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો ઉપ-સદ્દસ્સ અતિસયજોતકત્તા, તસ્સ પન ભેદં વક્ખતિ.

છ વત્થૂનિ, છ આરમ્મણાનિ ચાતિ ઇમે પચ્ચયુપ્પન્નતો પઠમં ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તમાનભાવેન ઉપકારકો પુરેજાતપચ્ચયો. પચ્છાજાતપચ્ચયે અસતિ સન્તાનટ્ઠિતિહેતુભાવં આગચ્છન્તસ્સ કાયસ્સ ઉપત્થમ્ભનભાવેન ઉપકારકા પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પચ્છાજાતપચ્ચયો. સો ગિજ્ઝપોતકસરીરાનં આહારાસા ચેતના વિય દટ્ઠબ્બો.

પુરિમપુરિમપરિચિતગન્થો વિય ઉત્તરઉત્તરગન્થસ્સ કુસલાદિભાવેન અત્તસદિસસ્સ પગુણબલવભાવવિસિટ્ઠઅત્તસમાનજાતિયતાગાહણં આસેવનં, તેન પચ્ચયા સજાતિયધમ્માનં સજાતિયધમ્માવ આસેવનપચ્ચયો. ભિન્નજાતિકા હિ ભિન્નજાતિકેહિ આસેવનપગુણેન પગુણબલવભાવવિસિટ્ઠં કુસલાદિભાવસઙ્ખાતં અત્તનો ગતિં ગાહાપેતું ન સક્કોન્તિ, ન ચ સયં તતો ગણ્હન્તિ, તે પન અનન્તરાતીતાનિ લોકિયકુસલાકુસલાનિ ચેવ અનાવજ્જનકિરિયજવનાનિ ચાતિ દટ્ઠબ્બં. ચિત્તપ્પયોગસઙ્ખાતકિરિયાભાવેન સહજાતાનં નાનાક્ખણિકાનં વિપાકાનં, કટત્તારૂપાનઞ્ચ ઉપકારિકા ચેતના કમ્મપચ્ચયો.

અત્તનો નિરુસ્સાહસન્તભાવેન સહજાતનામરૂપાનં નિરુસ્સાહસન્તભાવાય ઉપકારકા વિપાકચિત્તચેતસિકા વિપાકપચ્ચયો. તે હિ પયોગેન અસાધેતબ્બતાય કમ્મસ્સ કટત્તા નિપ્ફજ્જમાનમત્તતો નિરુસ્સાહસન્તભાવા હોન્તિ, ન કિલેસવૂપસમસન્તભાવા. તથા સન્તભાવતોયેવ હિ ભવઙ્ગાદયો દુબ્બિઞ્ઞેય્યા. અભિનિપાતસમ્પટિચ્છનસન્તીરણમત્તા પન વિપાકા દુબ્બિઞ્ઞેય્યાવ. જવનપ્પવત્તિયાવ નેસં રૂપાદિગ્ગહિતતા વિઞ્ઞાયતિ.

રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકત્તેન ઉપકારકા ચત્તારો આહારા આહારપચ્ચયો. સતિપિ હિ જનકભાવે ઉપત્થમ્ભકત્તમેવ આહારસ્સ પધાનકિચ્ચં. જનયન્તોપિ આહારો અવિચ્છેદવસેન ઉપત્થમ્ભેન્તો વ જનેતીતિ ઉપત્થમ્ભકભાવો વ આહારભાવો. તેસુ તેસુ કિચ્ચેસુ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મેહિ અત્તાનં અનુવત્તાપનસઙ્ખાતાધિપતિયટ્ઠેન પચ્ચયો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો.

આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણૂપનિજ્ઝાનવસેન ઉપગન્ત્વા આરમ્મણનિજ્ઝાનકા વિતક્કાદયો ઝાનપચ્ચયો. સુગતિતો પુઞ્ઞતો, દુગ્ગહિતો પાપતો વા નિય્યાનટ્ઠેન ઉપકારકા સમ્માદિટ્ઠાદયો મગ્ગપચ્ચયો.

પરમત્થતો ભિન્નાપિ એકીભાવગતા વિય એકુપ્પાદાદિભાવસઙ્ખાતસમ્પયોગલક્ખણેન ઉપકારકા નામધમ્મા વ સમ્પયુત્તપચ્ચયો. અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધતાય યુત્તાપિ સમાના વિપ્પયુત્તભાવેન વિસંસટ્ઠતાય નાનત્તુપગમનેન ઉપકારકા વત્થુચિત્તચેતસિકા વિપ્પયુત્તપચ્ચયો.

પચ્ચુપ્પન્નસભાવસઙ્ખાતેન અત્થિભાવેન તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપત્થમ્ભકત્તેન ઉપકારકા ‘‘સહજાતં પુરેજાત’’ન્ત્યાદિના વક્ખમાનધમ્મા અત્થિપચ્ચયો. સતિપિ હિ જનકત્તે ઠિતિયંયેવ સાતિસયો અત્થિપચ્ચયાનં બ્યાપારોતિ ઉપત્થમ્ભકતાવ તેસં ગહિતા. એકસ્મિં ફસ્સાદિસમુદાયે પવત્તમાને દુતિયસ્સ અભાવતો અત્તનો ઠિતિયા ઓકાસં અલભન્તાનં અનન્તરમુપ્પજ્જમાનકચિત્તચેતસિકાનં ઓકાસદાનવસેન ઉપકારકા અનન્તરનિરુદ્ધા ચિત્તચેતસિકા નત્થિપચ્ચયો.

અત્તનો સભાવાવિગમનેન અપ્પવત્તમાનાનં વિગતભાવેન ઉપકારકાયેવ ધમ્મા વિગતપચ્ચયો. નિરોધાનુપગમનવસેન ઉપકારકા અત્થિપચ્ચયા વ અવિગતપચ્ચયો. સસભાવતામત્તેન ઉપકારકતા અત્થિપચ્ચયતા, નિરોધાનુપગમનવસેન ઉપકારકતા અવિગતપચ્ચયતાતિ પચ્ચયતાવિસેસો નેસં ધમ્માવિસેસેપિ દટ્ઠબ્બો. ધમ્માનઞ્હિ સમત્થતાવિસેસં સબ્બાકારેન ઞત્વા ભગવતા ચતુવીસતિપચ્ચયા દેસિતાતિ ભગવતિ સદ્ધાય ‘‘એવં વિસેસા એતે ધમ્મા’’તિ સુતમયઞાણં ઉપ્પાદેત્વા ચિન્તાભાવનામયઞાણેહિ તદભિસમયાય યોગો કરણીયો. અવિસેસેપિ હિ ધમ્મસામગ્ગિયસ્સ તથા તથા વિનેતબ્બપુગ્ગલાનં વસેન હેટ્ઠા વુત્તોપિ પચ્ચયો પુન પકારન્તેન વુચ્ચતિ અહેતુકદુકં વત્વાપિ હેતુવિપ્પયુત્તદુકં વિયાતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૫. નામં ચતુક્ખન્ધસઙ્ખાતં નામં તાદિસસ્સેવ નામસ્સ છધા છહાકારેહિ પચ્ચયો હોતિ, તદેવ નામરૂપીનં સમુદિતાનં પઞ્ચધા પચ્ચયો હોતિ, રૂપસ્સ પુન ભૂતુપાદાયભેદસ્સ એકધા પચ્ચયો હોતિ, રૂપઞ્ચ નામસ્સ એકધા પચ્ચયો, પઞ્ઞત્તિનામરૂપાનિ નામસ્સ દ્વિધા દ્વિપ્પકારા પચ્ચયા હોન્તિ, દ્વયં પન નામરૂપદ્વયં સમુદિતં દ્વયસ્સ તાદિસસ્સેવ નામરૂપદ્વયસ્સ નવધા પચ્ચયો ચેતિ એવં પચ્ચયા છબ્બિધા ઠિતા.

૧૬. વિપાકબ્યાકતં કમ્મવસેન વિપાકભાવપ્પત્તં કમ્મવેગક્ખિત્તપતિતં વિય હુત્વા પવત્તમાનં અત્તનો સભાવં ગાહેત્વા પરિભાવેત્વા નેવ અઞ્ઞં પવત્તેતિ, ન ચ પુરિમવિપાકાનુભાવં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવને એક’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૨૧) વચનતો ચ અહેતુકકિરિયેસુ હસિતુપ્પાદસ્સેવ આસેવનતાઉદ્ધરણેન આવજ્જનદ્વયં આસેવનપચ્ચયો ન હોતિ, તસ્મા જવનાનેવ આસેવનપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તીતિ આહ ‘‘પુરિમાનિ જવનાની’’ત્યાદિ. અવિસેસવચનેપેત્થ લોકિયકુસલાકુસલાબ્યાકતજવનાનેવ દટ્ઠબ્બાનિ લોકુત્તરજવનાનં આસેવનભાવસ્સ અનુદ્ધટત્તા.

એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં પટ્ઠાનટ્ઠકથાયં (પટ્ઠા. અટ્ઠ. ૧.૧૨) ‘‘લોકુત્તરો પન આસેવનપચ્ચયો નામ નત્થી’’તિ. તત્થ હિ કુસલં ભિન્નજાતિકસ્સ પુરેચરત્તા ન તેન આસેવનગુણં ગણ્હાપેતિ, ફલચિત્તાનિ ચ જવનવસેન ઉપ્પજ્જમાનાનિપિ વિપાકાબ્યાકતે વુત્તનયેન આસેવનં ન ગણ્હન્તિ, ન ચ અઞ્ઞં ગાહાપેન્તિ. યમ્પિ ‘‘આસેવનવિનિમુત્તં જવનં નત્થી’’તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં, તમ્પિ યેભુય્યવસેન વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ઇતરથા આચરિયસ્સ અસમપેક્ખિતાભિધાયકત્તપ્પસઙ્ગો સિયા. મગ્ગો પન ગોત્રભુતો આસેવનં ન ગણ્હાતીતિ નત્થિ ભૂમિઆદિવસેન નાનાજાતિતાય અનધિપ્પેતત્તા. તથા હિ વુત્તં પટ્ઠાને ‘‘ગોત્રભુ મગ્ગસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો, વોદાનં મગ્ગસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૬). એકુપ્પાદાદિચતુબ્બિધસમ્પયોગલક્ખણાભાવતો સહુપ્પન્નાનમ્પિ રૂપધમ્માનં સમ્પયુત્તપચ્ચયતા નત્થીતિ વુત્તં ‘‘ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ.

૧૭. હેતુઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનિ સહજાતાનં નામ રૂપાનન્તિ તયોપેતે પટિસન્ધિયં કમ્મસમુટ્ઠાનાનં, પવત્તિયં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં, ઉભયત્થ સહજાતાનં નામાનઞ્ચ હેતાદિપચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તિ. ‘‘સહજાતરૂપન્તિ હિ સબ્બત્થ પટિસન્ધિયં કમ્મસમુટ્ઠાનાનં, પવત્તિયં ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ વક્ખતિ. સહજાતા ચેતનાતિ અન્તમસો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિપિ સહજાતચેતના. સહજાતાનં નામ રૂપાનન્તિ સબ્બાપિ ચેતના નામાનં, પટિસન્ધિસહગતા ચેતના કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપાનં, પવત્તિયં રૂપસમુટ્ઠાપકચિત્તસહગતા ચેતના ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ. નાનાક્ખણિકા ચેતનાતિ વિપાકક્ખણતો નાનાક્ખણે અતીતભવાદીસુ નિબ્બત્તા કુસલાકુસલચેતના. નામરૂપાનન્તિ ઉભયત્થાપિ નામરૂપાનં. વિપાકક્ખન્ધાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણાદિકા વિપાકા અરૂપક્ખન્ધા. કમ્મસમુટ્ઠાનમ્પિ હિ રૂપં વિપાકવોહારં ન લભતિ અરૂપધમ્મભાવેન, સારમ્મણભાવેન ચ કમ્મસદિસેસુ અરૂપધમ્મેસ્વેવ વિપાક-સદ્દસ્સ નિરુળ્હત્તા.

૧૮. પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સાતિ પચ્ચયધમ્મતો પુરે ઉપ્પન્નસ્સ ઇમસ્સ રૂપકાયસ્સ. કથં પન પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પુરે નિબ્બત્તિયં પચ્છાજાતસ્સ પચ્ચયતાતિ? નનુ વુત્તં ‘‘પચ્છાજાતપચ્ચયે અસતિ સન્તાનટ્ઠિતિહેતુકભાવં આગચ્છન્તસ્સા’’તિ, તસ્મા સન્તાનપ્પવત્તસ્સ હેતુભાવુપત્થમ્ભને ઇમસ્સ બ્યાપારોતિ ન કોચિ વિરોધો.

૧૯. પટિસન્ધિયં ચક્ખાદિવત્થૂનં અસમ્ભવતો, સતિ ચ સમ્ભવે તંતંવિઞ્ઞાણાનં પચ્ચયભાવાનુપગમનતો, હદયવત્થુનો ચ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન સહુપ્પન્નસ્સ પુરેજાતકતાભાવતો વુત્તં ‘‘છવત્થૂનિ પવત્તિય’’ન્તિ. ‘‘પઞ્ચારમ્મણાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણવીથિયા’’તિ ચ ઇદં આરમ્મણપુરેજાતનિદ્દેસે આગતં સન્ધાય વુત્તં. પઞ્હાવારે પન ‘‘સેક્ખા વા પુથુજ્જના વા ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તી’’ત્યાદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૪) અવિસેસેન પચ્ચુપ્પન્નચક્ખાદીનમ્પિ ગહિતત્તા ધમ્મારમ્મણમ્પિ આરમ્મણપુરેજાતં મનોવિઞ્ઞાણવીથિયા લબ્ભતિ. અત્થતો હેતં સિદ્ધં, યં પચ્ચુપ્પન્નધમ્મારમ્મણં ગહેત્વા મનોદ્વારિકવીથિ પવત્તતિ, તં તસ્સ આરમ્મણપુરેજાતં હોતીતિ.

૨૨. પકતિયા એવ પચ્ચયન્તરરહિતેન અત્તનો સભાવેનેવ ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો. આરમ્મણાનન્તરેહિ અસંમિસ્સો પુથગેવ કોચિ ઉપનિસ્સયોતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા પકતો ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો. પકતોતિ ચેત્થ પ-કારો ઉપસગ્ગો, સો અત્તનો ફલસ્સ ઉપ્પાદનસમત્થભાવેન સન્તાને નિપ્ફાદિતભાવં, આસેવિતભાવઞ્ચ દીપેતિ, તસ્મા અત્તનો સન્તાને નિપ્ફન્નો રાગાદિ, સદ્ધાદિ, ઉપસેવિતો વા ઉતુભોજનાદિ પકતૂપનિસ્સયો. તથા ચેવ નિદ્દિસતિ.

૨૩. ગરુકતન્તિ ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખિતં. તથા હિ ‘‘દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખતી’’ત્યાદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૩) દાનસીલઉપોસથકમ્મપુબ્બેકતસુચિણ્ણઝાનગોત્રભુવોદાનમગ્ગાદીનિ ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખણવસેન અસ્સ નિદ્દેસો પવત્તો.

૨૪. ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ખન્ધા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ખન્ધાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’ત્યાદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) નયેન અનન્તરપચ્ચયેન સદ્ધિં નાનત્તં અકત્વા અનન્તરૂપનિસ્સયસ્સ આગતત્તા વુત્તં ‘‘અનન્તરનિરુદ્ધા’’ત્યાદિ. એવં સન્તેપિ અત્તનો અનન્તરં અનુરૂપચિત્તુપ્પાદવસેન અનન્તરપચ્ચયો, બલવકારણવસેન અનન્તરૂપનિસ્સયપચ્ચયોતિ અયમેતેસં વિસેસો.

૨૫. યથારહં અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ રાગાદયો…પે… સેનાસનઞ્ચાતિ યોજના. રાગાદયો હિ અજ્ઝત્તં નિપ્ફાદિતા, પુગ્ગલાદયો બહિદ્ધા સેવિતા. તથા હિ વુત્તં આચરિયેન –

‘‘રાગસદ્ધાદયો ધમ્મા, અજ્ઝત્તમનુવાસિતા;

સત્તસઙ્ખારધમ્મા ચ, બહિદ્ધોપનિસેવિતા’’તિ. (નામ. પરિ. ૮૨૭);

અથ વા અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ કુસલાદિધમ્માનન્તિ યથાઠિતવસેનેવ યોજના અત્તનો હિ રાગાદયો ચ અત્તનો કુસલાદિધમ્માનં કલ્યાણમિત્તસ્સ સદ્ધાદિકે નિસ્સાય કુસલં કરોન્તાનં પરેસઞ્ચ નિસ્સયા હોન્તિ.

તત્થ કામરાગાદયો નિસ્સાય કામભવાદીસુ નિબ્બત્તનત્થં, રાગાદિવૂપસમત્થઞ્ચ દાનસીલઉપોસથજ્ઝાનાભિઞ્ઞાવિપસ્સનામગ્ગભાવના, રાગાદિહેતુકા ચ ઉપરૂપરિરાગાદયો હોન્તીતિ યથારહં દટ્ઠબ્બં. યં યઞ્હિ નિસ્સાય યસ્સ યસ્સ સમ્ભવો, તં તં તસ્સ તસ્સ પકતૂપનિસ્સયો હોતિ. પચ્ચયમહાપદેસો હેસ, યદિદં ‘‘ઉપનિસ્સયપચ્ચયો’’તિ વુત્તં. તથા ચાહ ‘‘બહુધા હોતિ પકતૂપનિસ્સયો’’તિ. સદ્ધાદયોતિ સીલસુતચાગપઞ્ઞા. અત્તનો સદ્ધાદિકઞ્હિ ઉપનિસ્સાય અત્તનો દાનસીલાદયો, તથા કલ્યાણમિત્તાનં સદ્ધાદયો ઉપનિસ્સાય પરેસઞ્ચ દાનસીલાદયો હોન્તીતિ પાકટમેતં. સુખં દુક્ખન્તિ કાયિકં સુખં દુક્ખં. પુગ્ગલોતિ કલ્યાણમિત્તાદિપુગ્ગલો. ભોજનન્તિ સપ્પાયાદિભોજનં, ઉતુપિ તાદિસોવ.

૨૭. ‘‘અધિપતિ…પે… પચ્ચયા હોન્તી’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેતું ‘‘તત્થ ગરુકતમારમ્મણ’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. ગરુકતમારમ્મણન્તિ પચ્ચવેક્ખણઅસ્સાદાદિના ગરુકતં આરમ્મણં. તઞ્હિ ઝાનમગ્ગફલવિપસ્સનાનિબ્બાનાદિભેદં પચ્ચવેક્ખણઅસ્સાદાદિમગ્ગફલાદિધમ્મે અત્તાધીને કરોતીતિ આરમ્મણાધિપતિ નામ. ગરુકાતબ્બતામત્તેન આરમ્મણાધિપતિ. ગરુકતોપિ બલવકારણટ્ઠેન આરમ્મણૂપનિસ્સયોતિ અયમેતેસં વિસેસો. સહજાતા…પે… નામરૂપાનન્તિ છન્દચિત્તવીરિયવીમંસાનં, વસેન ચતુબ્બિધોપિ સહજાતાધિપતિ યથારહં સહજાતનામરૂપાનં પવત્તિયંયેવ સહજાતાધિપતિવસેન પચ્ચયો.

૨૮. રૂપધમ્મસ્સ અરૂપધમ્મં પતિ સહજાતપચ્ચયતા પટિસન્ધિયં વત્થુવસેન વુત્તાતિ આહ ‘‘વત્થુવિપાકા અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ –

૩૦. યસ્મા પન અઞ્ઞમઞ્ઞુપત્થમ્ભનવસેનેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા, ન સહજાતમત્તતોતિ પવત્તિયં રૂપં નામાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો ન હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ. તથા ઉપાદારૂપાનિ ચ ભૂતરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ન હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ.

૩૧. નનુ ચ ‘‘અરૂપિનો આહારા સહજાતાનં નામરૂપાન’’ન્તિ વુત્તં, એવઞ્ચ સતિ અસઞ્ઞીનં સહજાતાહારસ્સ અસમ્ભવતો ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ કથમિદં નીયતીતિ? વુચ્ચતે – મનોસઞ્ચેતનાહારવસપ્પવત્તસ્સ કમ્મસ્સ, તંસહગતાનમ્પિ વા સેસાહારાનં કમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પચ્ચયત્તપરિયાયં ગહેત્વા સબ્બસત્તાનં આહારટ્ઠિતિકતા વુત્તા, ન આહારપચ્ચયભાવતોતિ.

૩૨. ‘‘પઞ્ચ પસાદા’’ત્યાદીસુ નનુ ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયા ન ગહિતાતિ? સચ્ચં ન ગહિતા. યદિપિ તેસં લિઙ્ગાદીહિ અનુવત્તનીયતા અત્થિ, સા પન ન પચ્ચયભાવતો. યથા હિ જીવિતાહારા યેસં પચ્ચયા હોન્તિ, તેસં અનુપાલકા ઉપત્થમ્ભકા અત્થિ, અવિગતપચ્ચયભૂતા ચ હોન્તિ, ન એવં ઇત્થિપુરિસભાવા લિઙ્ગાદીનં કેનચિ ઉપકારેન ઉપકારા હોન્તિ. કેવલં પન યથાસકેહેવ કમ્માદિપચ્ચયેહિ પવત્તમાનં લિઙ્ગાદીનં યથા ઇત્થાદિગ્ગહણસ્સ પચ્ચયભાવો હોતિ, તતો અઞ્ઞેનાકારેન તં-સહિતસન્તાને અપ્પવત્તિતો લિઙ્ગાદીહિ અનુવત્તનીયતા, ઇન્દ્રિયતા ચ નેસં વુચ્ચતિ, તસ્મા ન તેસં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવો વુત્તો.

૩૩. યેસં નામાનં ચક્ખાદીનં અબ્ભન્તરતો નિક્ખમન્તાનં વિય પવત્તાનં, યેસઞ્ચ રૂપાનં નામસન્નિસ્સયેનેવ ઉપ્પજ્જમાનાનં સમ્પયોગાસઙ્કા હોતિ, તેસમેવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા. રૂપાનં પન રૂપેહિ સાસઙ્કા નત્થિ. વત્થુસન્નિસ્સયેનેવ જાયન્તાનં વિસયભાવમત્તં આરમ્મણન્તિ તેનાપિ તેસં સમ્પયોગાસઙ્કા નત્થીતિ યેસં સમ્પયોગાસઙ્કા અત્થિ, તેસમેવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતાપિ વુત્તાતિ આહ ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે વત્થૂ’’ત્યાદિ.

૩૪. સબ્બથા સબ્બાકારેન યથારહં નામવસેન વુત્તં તિવિધં સહજાતં, દુવિધં પુરેજાતં, એકવિધં પચ્છાજાતઞ્ચ પચ્ચયજાતં, આહારેસુ કબળીકારો આહારો, રૂપજીવિતિન્દ્રિયન્તિ અયં પઞ્ચવિધોપિ અત્થિપચ્ચયો, અવિગતપચ્ચયો ચ હોતિ. પચ્ચુપ્પન્નસભાવેન અત્થિભાવેન તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપત્થમ્ભકત્તા અત્થિભાવાભાવેન અનુપકારકાનમેવ અત્થિભાવેન ઉપકારકતા અત્થિપચ્ચયભાવોતિ નત્થિ નિબ્બાનસ્સ સબ્બદા ભાવિનો અત્થિપચ્ચયતા, અવિગતપચ્ચયતા ચ. ઉપ્પાદાદિયુત્તાનં વા નત્થિભાવોપકારકતાવિરુદ્ધો, વિગતભાવોપકારકતાવિરુદ્ધો ચ ઉપકારકભાવો અત્થિપચ્ચયતાદિકાતિ ન તસ્સ તપ્પચ્ચયત્તપ્પસઙ્ગો. રૂપજીવિતિન્દ્રિયઞ્ચેત્થ ઓજા વિય ઠિતિક્ખણેવ ઉપકારકત્તા સહજાતપચ્ચયેસુ ન ગય્હતીતિ વિસું વુત્તં.

૩૫. ઇદાનિ સબ્બેપિ પચ્ચયા સઙ્ખેપતોપિ ચતુધાયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘આરમ્મણૂ…પે… ગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં. ન હિ સો કોચિ પચ્ચયો અત્થિ, યો ચિત્તચેતસિકાનં આરમ્મણભાવં ન ગચ્છેય્ય, સકસકપચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ચ ઉપનિસ્સયભાવં ન ગચ્છતિ, કમ્મહેતુકત્તા ચ લોકપ્પવત્તિયા ફલહેતૂપચારવસેન સબ્બેપિ કમ્મસભાવં નાતિવત્તન્તિ, તે ચ પરમત્થતો લોકસમ્મુતિવસેન ચ વિજ્જમાનાયેવાતિ સબ્બેપિ ચતૂસુ સમોધાનં ગચ્છન્તિ.

૩૬. ઇદાનિ યં વુત્તં તત્થ તત્થ ‘‘સહજાતરૂપ’’ન્તિ, તં સબ્બં ન અવિસેસતો દટ્ઠબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘સહજાતરૂપ’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. પટિસન્ધિયઞ્હિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાભાવતો પવત્તિયં કમ્મસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ ચિત્તચેતસિકેહિ સહુપ્પત્તિનિયમાભાવતો સહજાતરૂપન્તિ સબ્બત્થાપિ પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં, પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપસઙ્ખાતકમ્મજરૂપાનઞ્ચ વસેન દુવિધં હોતિ. કમ્મસ્સ કતત્તા નિબ્બત્તમાનાનિ રૂપાનિ કટત્તારૂપાનિ.

૩૭. ઇતિ એવં વુત્તનયેન સમ્ભવા યથાસમ્ભવં તેકાલિકા અનન્તરસમનન્તરઆસેવનનત્થિવિગતવસેન પઞ્ચન્નં અતીતકાલિકાનં, કમ્મપચ્ચયસ્સ અતીતવત્તમાનવસેન દ્વિકાલિકસ્સ, આરમ્મણઅધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયાનં તિકાલિકાનં, ઇતરેસં પન્નરસન્નં પચ્ચુપ્પન્નકાલિકાનઞ્ચ વસેન કાલત્તયવન્તો, નિબ્બાનપઞ્ઞત્તિવસેન કાલવિમુત્તા ચ, ચક્ખાદિરાગાદિસદ્ધાદિવસેન અજ્ઝત્તિકા ચ, પુગ્ગલઉતુભોજનાદિવસેન તતો બહિદ્ધા ચ, પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન સઙ્ખતા ચ, કથા તપ્પટિપક્ખભાવેન અસઙ્ખતા ચ ધમ્મા પઞ્ઞત્તિનામરૂપાનં વસેન સઙ્ખેપતો તિવિધા ઠિતા સબ્બથા પટ્ઠાને અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાને પકરણે ચતુવીસતિસઙ્ખાતા પચ્ચયા નામાતિ યોજના.

૩૮. તત્થાતિ તેસુ પઞ્ઞત્તિનામરૂપેસુ.

પટ્ઠાનનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ઞત્તિભેદવણ્ણના

૩૯. વચનીયવાચકભેદા દુવિધા પઞ્ઞત્તીતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાપિયત્તા’’ત્યાદિ. પઞ્ઞાપિયત્તાતિ તેન તેન પકારેન ઞાપેતબ્બત્તા, ઇમિના રૂપાદિધમ્માનં સમૂહસન્તાનાદિઅવત્થાવિસેસાદિભેદા સમ્મુતિસચ્ચભૂતા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતા અત્થપઞ્ઞત્તિ વુત્તા. સા હિ નામપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞાપીયતિ. પઞ્ઞાપનતોતિ પકારેહિ અત્થપઞ્ઞત્તિયા ઞાપનતો. ઇમિના હિ પઞ્ઞાપેતીતિ ‘‘પઞ્ઞત્તી’’તિ લદ્ધનામાનં અત્થાનં અભિધાનસઙ્ખાતા નામપઞ્ઞત્તિ વુત્તા.

૪૦. ભૂતપરિણામાકારમુપાદાયાતિ પથવાદિકાનં મહાભૂતાનં પબન્ધવસેન પવત્તમાનાનં પત્થટસઙ્ગહતાદિઆકારેન પરિણામાકારં પરિણતભાવસઙ્ખાતં આકારં ઉપાદાય નિસ્સયં કત્વા. તથા તથાતિ ભૂમાદિવસેન. ભૂમિપબ્બતાદિકાતિ ભૂમિપબ્બતરુક્ખાદિકા સન્તાનપઞ્ઞત્તિ. સમ્ભારસન્નિવેસાકારન્તિ દારુમત્તિકાતન્તાદીનં સમ્ભારાનં ઉપકરણાનં સન્નિવેસાકારં રચનાદિવિસિટ્ઠતંતંસણ્ઠાનાદિઆકારં. રથસકટાદિકાતિ રથસકટગામઘટપટાદિકા સમૂહપઞ્ઞત્તિ. ચન્દાવટ્ટનાદિકન્તિ ચન્દિમસૂરિયનક્ખત્તાનં સિનેરું પદક્ખિણવસેન ઉદયાદિઆવટ્ટનાકારં. દિસાકાલાદિકાતિ પુરત્થિમદિસાદિકા દિસાપઞ્ઞત્તિ, પુબ્બણ્હાદિકા કાલપઞ્ઞત્તિ, માસોતુવેસાખમાસાદિકા તંતંનામવિસિટ્ઠા માસાદિપઞ્ઞત્તિ ચ. અસમ્ફુટ્ઠાકારન્તિ તંતંરૂપકલાપેહિ અસમ્ફુટ્ઠં સુસિરાદિઆકારં. કૂપગુહાદિકા તિ કૂપગુહછિદ્દાદિકા આકાસપઞ્ઞત્તિ. તંતંભૂતનિમિત્તન્તિ પથવીકસિણાદિતંતંભૂતનિમિત્તં. ભાવનાવિસેસન્તિ પરિકમ્માદિભેદં ભાવનાય પબન્ધવિસેસં. કસિણનિમિત્તાદિકાતિ કસિણાસુભનિમિત્તાદિભેદા યોગીનં ઉપટ્ઠિતા ઉગ્ગહપટિભાગાદિભેદા નિમિત્તપઞ્ઞત્તિ. એવમાદિપ્પભેદાતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસનિરોધકસિણાદિભેદા ચ. અત્થચ્છાયાકારેનાતિ પરમત્થધમ્મસ્સ છાયાકારેન પટિભાગાકારેન.

૪૧. નામનામકમ્માદિનામેનાતિ નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપોતિ ઇમેહિ છહિ નામેહિ. તત્થ અત્થેસુ નમતીતિ નામં. તં અન્વત્થરુળ્હીવસેન દુવિધં, સામઞ્ઞગુણકિરિયાયદિચ્છાવસેન ચતુબ્બિધં. નામમેવ નામકમ્મં. તથા નામધેય્યં. અક્ખરદ્વારેન અત્થં નીહરિત્વા ઉત્તિ કથનં નિરુત્તિ, અત્થં બ્યઞ્જયતીતિ બ્યઞ્જનં. અભિલપતીતિ અભિલાપો, સદ્દગતઅક્ખરસન્નિવેસક્કમો. સા પનાયં નામપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનઅવિજ્જમાનતદુભયસંયોગવસેન છબ્બિધા હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’ત્યાદિ વુત્તં, એતાય પઞ્ઞાપેન્તીતિ ‘‘રૂપવેદના’’ત્યાદિના પકાસેન્તિ.

૪૨. ઉભિન્નન્તિ વિજ્જમાનાવિજ્જમાનાનં દ્વિન્નં. પઞ્ચાભિઞ્ઞા, આસવક્ખયઞાણન્તિ છ અભિઞ્ઞા અસ્સાતિ છળભિઞ્ઞો. એત્થ ચ અભિઞ્ઞાનં વિજ્જમાનત્તા, તપ્પટિલાભિનો પુગ્ગલસ્સ અવિજ્જમાનત્તા ચ અયં વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. તથા ઇત્થિયા અવિજ્જમાનત્તા, સદ્દસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તા ઇત્થિસદ્દોતિ અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. પસાદચક્ખુનો, તન્નિસ્સિતવિઞ્ઞાણસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તા ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. રઞ્ઞો ચ પુત્તસ્સ ચ સમ્મુતિસચ્ચભૂતત્તા રાજપુત્તોતિ અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ.

૪૩. વચીઘોસાનુસારેનાતિ ભૂમિપબ્બતરૂપવેદનાદિવચીમયસદ્દસ્સ અનુસારેન અનુગમનેન અનુસ્સરણેન આરમ્મણકરણેન પવત્તાય સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા પવત્તિતો અનન્તરં ઉપ્પન્નસ્સ મનોદ્વારસ્સ નામચિન્તનાકારપ્પવત્તસ્સ મનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણસન્તાનસ્સ ‘‘ઇદમીદિસસ્સ અત્થસ્સ નામ’’ન્તિ પુબ્બેયેવ ગહિતસઙ્કેતોપનિસ્સયસ્સ ગોચરા આરમ્મણભૂતા તતો નામગ્ગહણતો પરં યસ્સા સમ્મુતિપરમત્થવિસયાય નામપઞ્ઞત્તિયા અનુસારેન અનુગમનેન અત્થા સમ્મુતિપરમત્થભેદા વિઞ્ઞાયન્તિ, સાયં ભૂમિપબ્બતરૂપવેદનાદિકા પઞ્ઞાપેતબ્બત્થપઞ્ઞાપિકા લોકસઙ્કેતેન નિમ્મિતા લોકવોહારેન સિદ્ધા, મનોદ્વારગ્ગહિતા અક્ખરાવલિભૂતા પઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞેય્યા પઞ્ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતા નામપઞ્ઞત્તીતિ વિઞ્ઞેય્યા.

એત્થ ચ સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા અનન્તરભાવિનિં મનોદ્વારિકવીથિમ્પિ સોતવિઞ્ઞાણવીથિગ્ગહણેનેવ સઙ્ગહેત્વા ‘‘સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા’’તિ વુત્તં. ઘટાદિસદ્દઞ્હિ સુણન્તસ્સ એકમેકં સદ્દં આરબ્ભ પચ્ચુપ્પન્નાતીતારમ્મણવસેન દ્વે દ્વે જવનવારા, બુદ્ધિયા ગહિતનામપણ્ણત્તિભૂતં અક્ખરાવલિમારબ્ભ એકોતિ એવં સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા અનન્તરાય અતીતસદ્દારમ્મણાય જવનવીથિયા અનન્તરં નામપઞ્ઞત્તિયા ગહણં, તતો પરં અત્થાવબોધોતિ આચરિયા.

પઞ્ઞત્તિભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિભાવિનિયા નામ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહવણ્ણનાય

પચ્ચયપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.