૧. લોકચિન્તાસુત્તં

૧૧૧૧. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતરો પુરિસો રાજગહા નિક્ખમિત્વા ‘લોકચિન્તં ચિન્તેસ્સામી’તિ યેન સુમાગધા પોક્ખરણી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા સુમાગધાય પોક્ખરણિયા તીરે નિસીદિ લોકચિન્તં ચિન્તેન્તો. અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, સો પુરિસો સુમાગધાય પોક્ખરણિયા તીરે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં [ચતુરઙ્ગિનિસેનં (ક.)] ભિસમુળાલં [ભિસમૂલાલં (પી. ક.)] પવિસન્તં. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘ઉમ્મત્તોસ્મિ નામાહં, વિચેતોસ્મિ નામાહં! યં લોકે નત્થિ તં મયા દિટ્ઠ’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો નગરં પવિસિત્વા મહાજનકાયસ્સ આરોચેસિ – ‘ઉમ્મત્તોસ્મિ નામાહં, ભન્તે, વિચેતોસ્મિ નામાહં, ભન્તે! યં લોકે નત્થિ તં મયા દિટ્ઠ’’’ન્તિ. ‘‘કથં પન ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, ઉમ્મત્તો કથં વિચેતો? કિઞ્ચ લોકે નત્થિ યં તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, રાજગહા નિક્ખમિત્વા ‘લોકચિન્તં ચિન્તેસ્સામી’તિ યેન સુમાગધા પોક્ખરણી તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા સુમાગધાય પોક્ખરણિયા તીરે નિસીદિં લોકચિન્તં ચિન્તેન્તો. અદ્દસં ખ્વાહં, ભન્તે, સુમાગધાય પોક્ખરણિયા તીરે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં ભિસમુળાલં પવિસન્તં. એવં ખ્વાહં, ભન્તે, ઉમ્મત્તો એવં વિચેતો. ઇદઞ્ચ લોકે નત્થિ યં મયા દિટ્ઠ’’ન્તિ. ‘‘તગ્ઘ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, ઉમ્મત્તો તગ્ઘ વિચેતો. ઇદઞ્ચ લોકે નત્થિ યં તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ.

‘‘તં ખો પન, ભિક્ખવે, સો પુરિસો ભૂતંયેવ અદ્દસ, નો અભૂતં. ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, દેવાસુરસઙ્ગામો સમુપબ્યૂળ્હો અહોસિ. તસ્મિં ખો પન, ભિક્ખવે, સઙ્ગામે દેવા જિનિંસુ, અસુરા પરાજિનિંસુ. પરાજિતા ચ ખો, ભિક્ખવે, અસુરા ભીતા ભિસમુળાલેન અસુરપુરં પવિસિંસુ દેવાનંયેવ મોહયમાના.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, મા લોકચિન્તં ચિન્તેથ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અન્તવા લોકો’તિ વા ‘અનન્તવા લોકો’તિ વા, ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ વા ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ વા, ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા. તં કિસ્સ હેતુ? નેસા, ભિક્ખવે, ચિન્તા અત્થસંહિતા નાદિબ્રહ્મચરિયકા ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘ચિન્તેન્તા ખો તુમ્હે, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ ચિન્તેય્યાથ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ ચિન્તેય્યાથ. તં કિસ્સ હેતુ? એસા, ભિક્ખવે, ચિન્તા અત્થસંહિતા એસા આદિબ્રહ્મચરિયકા એસા નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. પઠમં.