૫. પપાતવગ્ગો

૧. લોકચિન્તાસુત્તં

૧૧૧૧. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતરો પુરિસો રાજગહા નિક્ખમિત્વા ‘લોકચિન્તં ચિન્તેસ્સામી’તિ યેન સુમાગધા પોક્ખરણી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા સુમાગધાય પોક્ખરણિયા તીરે નિસીદિ લોકચિન્તં ચિન્તેન્તો. અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, સો પુરિસો સુમાગધાય પોક્ખરણિયા તીરે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં [ચતુરઙ્ગિનિસેનં (ક.)] ભિસમુળાલં [ભિસમૂલાલં (પી. ક.)] પવિસન્તં. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘ઉમ્મત્તોસ્મિ નામાહં, વિચેતોસ્મિ નામાહં! યં લોકે નત્થિ તં મયા દિટ્ઠ’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો નગરં પવિસિત્વા મહાજનકાયસ્સ આરોચેસિ – ‘ઉમ્મત્તોસ્મિ નામાહં, ભન્તે, વિચેતોસ્મિ નામાહં, ભન્તે! યં લોકે નત્થિ તં મયા દિટ્ઠ’’’ન્તિ. ‘‘કથં પન ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, ઉમ્મત્તો કથં વિચેતો? કિઞ્ચ લોકે નત્થિ યં તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, રાજગહા નિક્ખમિત્વા ‘લોકચિન્તં ચિન્તેસ્સામી’તિ યેન સુમાગધા પોક્ખરણી તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા સુમાગધાય પોક્ખરણિયા તીરે નિસીદિં લોકચિન્તં ચિન્તેન્તો. અદ્દસં ખ્વાહં, ભન્તે, સુમાગધાય પોક્ખરણિયા તીરે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં ભિસમુળાલં પવિસન્તં. એવં ખ્વાહં, ભન્તે, ઉમ્મત્તો એવં વિચેતો. ઇદઞ્ચ લોકે નત્થિ યં મયા દિટ્ઠ’’ન્તિ. ‘‘તગ્ઘ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, ઉમ્મત્તો તગ્ઘ વિચેતો. ઇદઞ્ચ લોકે નત્થિ યં તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ.

‘‘તં ખો પન, ભિક્ખવે, સો પુરિસો ભૂતંયેવ અદ્દસ, નો અભૂતં. ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, દેવાસુરસઙ્ગામો સમુપબ્યૂળ્હો અહોસિ. તસ્મિં ખો પન, ભિક્ખવે, સઙ્ગામે દેવા જિનિંસુ, અસુરા પરાજિનિંસુ. પરાજિતા ચ ખો, ભિક્ખવે, અસુરા ભીતા ભિસમુળાલેન અસુરપુરં પવિસિંસુ દેવાનંયેવ મોહયમાના.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, મા લોકચિન્તં ચિન્તેથ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અન્તવા લોકો’તિ વા ‘અનન્તવા લોકો’તિ વા, ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ વા ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ વા, ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા. તં કિસ્સ હેતુ? નેસા, ભિક્ખવે, ચિન્તા અત્થસંહિતા નાદિબ્રહ્મચરિયકા ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘ચિન્તેન્તા ખો તુમ્હે, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ ચિન્તેય્યાથ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ ચિન્તેય્યાથ. તં કિસ્સ હેતુ? એસા, ભિક્ખવે, ચિન્તા અત્થસંહિતા એસા આદિબ્રહ્મચરિયકા એસા નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. પઠમં.

૨. પપાતસુત્તં

૧૧૧૨. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આયામ, ભિક્ખવે, યેન પટિભાનકૂટો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. અથ ખો ભગવા સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં યેન પટિભાનકૂટો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ પટિભાનકૂટે મહન્તં પપાતં. દિસ્વાન ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મહા વતાયં, ભન્તે, પપાતો સુભયાનકો, ભન્તે, પપાતો. અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, ઇમમ્હા પપાતા અઞ્ઞો પપાતો મહન્તતરો ચ ભયાનકતરો ચા’’તિ? ‘‘અત્થિ ખો, ભિક્ખુ, ઇમમ્હા પપાતા અઞ્ઞો પપાતો મહન્તતરો ચ ભયાનકતરો ચા’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, ઇમમ્હા પપાતા અઞ્ઞો પપાતો મહન્તતરો ચ ભયાનકતરો ચા’’તિ? ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, તે જાતિસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરમન્તિ, જરાસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરમન્તિ, મરણસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરમન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરમન્તિ. તે જાતિસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરતા જરાસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરતા મરણસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરતા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરતા જાતિસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તિ, જરાસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તિ, મરણસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તિ. તે જાતિસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અભિસઙ્ખરિત્વા જરાસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અભિસઙ્ખરિત્વા મરણસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અભિસઙ્ખરિત્વા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અભિસઙ્ખરિત્વા જાતિપપાતમ્પિ પપતન્તિ, જરાપપાતમ્પિ પપતન્તિ, મરણપપાતમ્પિ પપતન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસપપાતમ્પિ પપતન્તિ. તે ન પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘ન પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે જાતિસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ નાભિરમન્તિ, જરાસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ નાભિરમન્તિ, મરણસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ નાભિરમન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ નાભિરમન્તિ. તે જાતિસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અનભિરતા, જરાસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અનભિરતા, મરણસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અનભિરતા, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અનભિરતા, જાતિસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે નાભિસઙ્ખરોન્તિ, જરાસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે નાભિસઙ્ખરોન્તિ, મરણસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે નાભિસઙ્ખરોન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે નાભિસઙ્ખરોન્તિ. તે જાતિસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અનભિસઙ્ખરિત્વા, જરાસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અનભિસઙ્ખરિત્વા, મરણસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અનભિસઙ્ખરિત્વા, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસસંવત્તનિકેપિ સઙ્ખારે અનભિસઙ્ખરિત્વા, જાતિપપાતમ્પિ નપ્પપતન્તિ, જરાપપાતમ્પિ નપ્પપતન્તિ, મરણપપાતમ્પિ નપ્પપતન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસપપાતમ્પિ નપ્પપતન્તિ. તે પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. દુતિયં.

૩. મહાપરિળાહસુત્તં

૧૧૧૩. ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, મહાપરિળાહો નામ નિરયો. તત્થ યં કિઞ્ચિ ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, અનિટ્ઠરૂપઞ્ઞેવ પસ્સતિ નો ઇટ્ઠરૂપં; અકન્તરૂપઞ્ઞેવ પસ્સતિ નો કન્તરૂપં; અમનાપરૂપઞ્ઞેવ પસ્સતિ નો મનાપરૂપં. યં કિઞ્ચિ સોતેન સદ્દં સુણાતિ…પે… યં કિઞ્ચિ કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસતિ…પે… યં કિઞ્ચિ મનસા ધમ્મં વિજાનાતિ, અનિટ્ઠરૂપઞ્ઞેવ વિજાનાતિ નો ઇટ્ઠરૂપં; અકન્તરૂપઞ્ઞેવ વિજાનાતિ નો કન્તરૂપં; અમનાપરૂપઞ્ઞેવ વિજાનાતિ નો મનાપરૂપ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મહા વત સો, ભન્તે, પરિળાહો, સુમહા વત સો, ભન્તે, પરિળાહો! અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, એતમ્હા પરિળાહા અઞ્ઞો પરિળાહો મહન્તતરો ચેવ ભયાનકતરો ચા’’તિ? ‘‘અત્થિ ખો, ભિક્ખુ, એતમ્હા પરિળાહા અઞ્ઞો પરિળાહો મહન્તતરો ચ ભયાનકતરો ચા’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, એતમ્હા પરિળાહા અઞ્ઞો પરિળાહો મહન્તતરો ચ ભયાનકતરો ચા’’તિ? ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, તે જાતિસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરમન્તિ…પે… અભિરતા…પે… અભિસઙ્ખરોન્તિ…પે… અભિસઙ્ખરિત્વા જાતિપરિળાહેનપિ પરિડય્હન્તિ, જરાપરિળાહેનપિ પરિડય્હન્તિ, મરણપરિળાહેનપિ પરિડય્હન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસપરિળાહેનપિ પરિડય્હન્તિ. તે ન પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘ન પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ. તે જાતિસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ નાભિરમન્તિ…પે… અનભિરતા…પે… નાભિસઙ્ખરોન્તિ…પે… અનભિસઙ્ખરિત્વા જાતિપરિળાહેનપિ ન પરિડય્હન્તિ, જરાપરિળાહેનપિ ન પરિડય્હન્તિ, મરણપરિળાહેનપિ ન પરિડય્હન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસપરિળાહેનપિ ન પરિડય્હન્તિ. તે પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. તતિયં.

૪. કૂટાગારસુત્તં

૧૧૧૪. ‘‘યો હિ, ભિક્ખવે [યો ચ ખો ભિક્ખવે (સ્યા. ક.)], એવં વદેય્ય – ‘અહં દુક્ખં અરિયસચ્ચં યથાભૂતં અનભિસમેચ્ચ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અરિયસચ્ચં યથાભૂતં અનભિસમેચ્ચ સમ્મા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામી’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યો એવં વદેય્ય – ‘અહં કૂટાગારસ્સ હેટ્ઠિમં ઘરં અકરિત્વા ઉપરિમં ઘરં આરોપેસ્સામી’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યો એવં વદેય્ય – ‘અહં દુક્ખં અરિયસચ્ચં યથાભૂતં અનભિસમેચ્ચ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અરિયસચ્ચં યથાભૂતં અનભિસમેચ્ચ સમ્મા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામી’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘યો ચ ખો, ભિક્ખવે, એવં વદેય્ય – ‘અહં દુક્ખં અરિયસચ્ચં યથાભૂતં અભિસમેચ્ચ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અરિયસચ્ચં યથાભૂતં અભિસમેચ્ચ સમ્મા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામી’તિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યો એવં વદેય્ય – ‘અહં કૂટાગારસ્સ હેટ્ઠિમં ઘરં કરિત્વા ઉપરિમં ઘરં આરોપેસ્સામી’તિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યો એવં વદેય્ય – ‘અહં દુક્ખં અરિયસચ્ચં યથાભૂતં અભિસમેચ્ચ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અરિયસચ્ચં યથાભૂતં અભિસમેચ્ચ સમ્મા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામી’તિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. ચતુત્થં.

૫. વાલસુત્તં

૧૧૧૫. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા આનન્દો સમ્બહુલે લિચ્છવિકુમારકે સન્થાગારે ઉપાસનં કરોન્તે, દૂરતોવ સુખુમેન તાળચ્છિગ્ગળેન અસનં અતિપાતેન્તે, પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં [પોખાનુપોખં (સ્યા. કં.)] અવિરાધિતં. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા, સુસિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા; યત્ર હિ નામ દૂરતોવ સુખુમેન તાળચ્છિગ્ગળેન અસનં અતિપાતેસ્સન્તિ પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં અવિરાધિત’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો વેસાલિં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસિં. અદ્દસં ખ્વાહં, ભન્તે સમ્બહુલે લિચ્છવિકુમારકે સન્થાગારે ઉપાસનં કરોન્તે દૂરતોવ સુખુમેન તાળચ્છિગ્ગળેન અસનં અતિપાતેન્તે પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં અવિરાધિતં’. દિસ્વાન મે એતદહોસિ – ‘‘સિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા, સુસિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા; યત્ર હિ નામ દૂરતોવ સુખુમેન તાળચ્છિગ્ગળેન અસનં અતિપાતેસ્સન્તિ પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં અવિરાધિત’’ન્તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આનન્દ, કતમં નુ ખો દુક્કરતરં વા દુરભિસમ્ભવતરં વા – યો દૂરતોવ સુખુમેન તાળચ્છિગ્ગળેન અસનં અતિપાતેય્ય પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં અવિરાધિતં, યો વા સત્તધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિયા કોટિં પટિવિજ્ઝેય્યા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, દુક્કરતરઞ્ચેવ દુરભિસમ્ભવતરઞ્ચ યો વા [યો (સી.)] સત્તધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિયા કોટિં પટિવિજ્ઝેય્યા’’તિ. ‘‘અથ ખો [અથ ખો તે (સ્યા. કં.)], આનન્દ, દુપ્પટિવિજ્ઝતરં પટિવિજ્ઝન્તિ, યે ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પટિવિજ્ઝન્તિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પટિવિજ્ઝન્તિ’’.

‘‘તસ્માતિહાનન્દ, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. અન્ધકારસુત્તં

૧૧૧૬. ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, લોકન્તરિકા અઘા અસંવુતા અન્ધકારા અન્ધકારતિમિસા, યત્થમિમેસં ચન્દિમસૂરિયાનં એવંમહિદ્ધિકાનં એવં મહાનુભાવાનં આભાય નાનુભોન્તી’’તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મહા વત સો, ભન્તે, અન્ધકારો, સુમહા વત સો, ભન્તે, અન્ધકારો! અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, એતમ્હા અન્ધકારા અઞ્ઞો અન્ધકારો મહન્તતરો ચ ભયાનકતરો ચા’’તિ? ‘‘અત્થિ ખો, ભિક્ખુ, એતમ્હા અન્ધકારા અઞ્ઞો અન્ધકારો મહન્તતરો ચ ભયાનકતરો ચા’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, એતમ્હા અન્ધકારા અઞ્ઞો અન્ધકારો મહન્તતરો ચ ભયાનકતરો ચા’’તિ? ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખુ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, તે જાતિસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ અભિરમન્તિ…પે… અભિરતા…પે… અભિસઙ્ખરોન્તિ…પે… અભિસઙ્ખરિત્વા જાતન્ધકારમ્પિ પપતન્તિ, જરન્ધકારમ્પિ પપતન્તિ, મરણન્ધકારમ્પિ પપતન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસન્ધકારમ્પિ પપતન્તિ. તે ન પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘ન પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખુ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે જાતિસંવત્તનિકેસુ સઙ્ખારેસુ નાભિરમન્તિ…પે… અનભિરતા…પે… નાભિસઙ્ખરોન્તિ…પે… અનભિસઙ્ખરિત્વા જાતન્ધકારમ્પિ નપ્પપતન્તિ, જરન્ધકારમ્પિ નપ્પપતન્તિ, મરણન્ધકારમ્પિ નપ્પપતન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસન્ધકારમ્પિ નપ્પપતન્તિ. તે પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. પઠમછિગ્ગળયુગસુત્તં

૧૧૧૭. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો મહાસમુદ્દે એકચ્છિગ્ગળં યુગં પક્ખિપેય્ય. તત્રાપિસ્સ કાણો કચ્છપો. સો વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન સકિં સકિં ઉમ્મુજ્જેય્ય. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ ખો કાણો કચ્છપો વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન સકિં સકિં ઉમ્મુજ્જન્તો અમુસ્મિં એકચ્છિગ્ગળે યુગે ગીવં પવેસેય્યા’’તિ? ‘‘યદિ નૂન, ભન્તે, કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેના’’તિ.

‘‘ખિપ્પતરં ખો સો, ભિક્ખવે, કાણો કચ્છપો વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન સકિં સકિં ઉમ્મુજ્જન્તો અમુસ્મિં એકચ્છિગ્ગળે યુગે ગીવં પવેસેય્ય, ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, સકિં વિનિપાતગતેન બાલેન [વિનીતગતેન બહુલેન (ક.)] મનુસ્સત્તં વદામિ’’.

તં કિસ્સ હેતુ? ન હેત્થ, ભિક્ખવે, અત્થિ ધમ્મચરિયા, સમચરિયા, કુસલકિરિયા, પુઞ્ઞકિરિયા. અઞ્ઞમઞ્ઞખાદિકા એત્થ, ભિક્ખવે, વત્તતિ દુબ્બલખાદિકા. તં કિસ્સ હેતુ? અદિટ્ઠત્તા, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં. કતમેસં ચતુન્નં? દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચસ્સ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયછિગ્ગળયુગસુત્તં

૧૧૧૮. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં મહાપથવી એકોદકા અસ્સ. તત્ર પુરિસો એકચ્છિગ્ગળં યુગં પક્ખિપેય્ય. તમેનં પુરત્થિમો વાતો પચ્છિમેન સંહરેય્ય, પચ્છિમો વાતો પુરત્થિમેન સંહરેય્ય, ઉત્તરો વાતો દક્ખિણેન સંહરેય્ય, દક્ખિણો વાતો ઉત્તરેન સંહરેય્ય. તત્રસ્સ કાણો કચ્છપો. સો વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન સકિં સકિં ઉમ્મુજ્જેય્ય. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ ખો કાણો કચ્છપો વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન સકિં સકિં ઉમ્મુજ્જન્તો અમુસ્મિં એકચ્છિગ્ગળે યુગે ગીવં પવેસેય્યા’’તિ? ‘‘અધિચ્ચમિદં, ભન્તે, યં સો કાણો કચ્છપો વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન સકિં સકિં ઉમ્મુજ્જન્તો અમુસ્મિં એકચ્છિગ્ગળે યુગે ગીવં પવેસેય્યા’’તિ.

‘‘એવં અધિચ્ચમિદં, ભિક્ખવે, યં મનુસ્સત્તં લભતિ. એવં અધિચ્ચમિદં, ભિક્ખવે, યં તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. એવં અધિચ્ચમિદં, ભિક્ખવે, યં તથાગતપ્પવેદિતો ધમ્મવિનયો લોકે દિબ્બતિ. તસ્સિદં [તયિદં (?)], ભિક્ખવે, મનુસ્સત્તં લદ્ધં, તથાગતો લોકે ઉપ્પન્નો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, તથાગતપ્પવેદિતો ચ ધમ્મવિનયો લોકે દિબ્બતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમસિનેરુપબ્બતરાજસુત્તં

૧૧૧૯. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો સિનેરુસ્સ પબ્બતરાજસ્સ સત્ત મુગ્ગમત્તિયો પાસાણસક્ખરા ઉપનિક્ખિપેય્ય. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો બહુતરં – યા વા [યા ચ] સત્ત મુગ્ગમત્તિયો પાસાણસક્ખરા ઉપનિક્ખિત્તા, યો વા [યો ચ (સ્યા. કં. પી. ક.) સં. નિ. ૨.૮૪] સિનેરુપબ્બતરાજા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, બહુતરં, યદિદં – સિનેરુપબ્બતરાજા; અપ્પમત્તિકા સત્ત મુગ્ગમત્તિયો પાસાણસક્ખરા ઉપનિક્ખિત્તા. સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેન્તિ, ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેન્તિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેન્તિ સિનેરુપબ્બતરાજાનં ઉપનિધાય સત્ત મુગ્ગમત્તિયો પાસાણસક્ખરા ઉપનિક્ખિત્તા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ દિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ પુગ્ગલસ્સ અભિસમેતાવિનો એતદેવ બહુતરં દુક્ખં યદિદં પરિક્ખીણં પરિયાદિન્નં; અપ્પમત્તકં અવસિટ્ઠં. સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતિ, ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેતિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ, પુરિમં દુક્ખક્ખન્ધં પરિક્ખીણં પરિયાદિન્નં ઉપનિધાય યદિદં સત્તક્ખત્તુપરમતા; યો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ’’.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયસિનેરુપબ્બતરાજસુત્તં

૧૧૨૦. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સિનેરુપબ્બતરાજાયં પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય, ઠપેત્વા સત્ત મુગ્ગમત્તિયો પાસાણસક્ખરા. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો બહુતરં – યં વા સિનેરુસ્સ પબ્બતરાજસ્સ પરિક્ખીણં પરિયાદિન્નં, યા વા સત્ત મુગ્ગમત્તિયો પાસાણસક્ખરા અવસિટ્ઠા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, બહુતરં સિનેરુસ્સ પબ્બતરાજસ્સ યદિદં પરિક્ખીણં પરિયાદિન્નં; અપ્પમત્તિકા સત્ત મુગ્ગમત્તિયો પાસાણસક્ખરા અવસિટ્ઠા. સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેન્તિ, ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેન્તિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેન્તિ સિનેરુસ્સ પબ્બતરાજસ્સ પરિક્ખીણં પરિયાદિન્નં ઉપનિધાય સત્ત મુગ્ગમત્તિયો પાસાણસક્ખરા અવસિટ્ઠા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ દિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ પુગ્ગલસ્સ અભિસમેતાવિનો એતદેવ બહુતરં દુક્ખં યદિદં પરિક્ખીણં પરિયાદિન્નં; અપ્પમત્તકં અવસિટ્ઠં. સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતિ, ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેતિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ, પુરિમં દુક્ખક્ખન્ધં પરિક્ખીણં પરિયાદિન્નં ઉપનિધાય યદિદં સત્તક્ખત્તુપરમતા; યો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ’’.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. દસમં.

પપાતવગ્ગો પઞ્ચમો.

તસ્સુદ્દાનં –

ચિન્તા પપાતો પરિળાહો, કૂટં વાલન્ધકારો ચ;

છિગ્ગળેન ચ દ્વે વુત્તા, સિનેરુ અપરે દુવેતિ.