નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

સંયુત્તનિકાયો

મહાવગ્ગો

૧. મગ્ગસંયુત્તં

૧. અવિજ્જાવગ્ગો

૧. અવિજ્જાસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અવિજ્જા, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા, અન્વદેવ [અનુદેવ (સી. પી. ક.)] અહિરિકં અનોત્તપ્પં. અવિજ્જાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અવિદ્દસુનો મિચ્છાદિટ્ઠિ પહોતિ; મિચ્છાદિટ્ઠિસ્સ મિચ્છાસઙ્કપ્પો પહોતિ; મિચ્છાસઙ્કપ્પસ્સ મિચ્છાવાચા પહોતિ; મિચ્છાવાચસ્સ મિચ્છાકમ્મન્તો પહોતિ; મિચ્છાકમ્મન્તસ્સ મિચ્છાઆજીવો પહોતિ; મિચ્છાઆજીવસ્સ મિચ્છાવાયામો પહોતિ; મિચ્છાવાયામસ્સ મિચ્છાસતિ પહોતિ; મિચ્છાસતિસ્સ મિચ્છાસમાધિ પહોતિ.

‘‘વિજ્જા ચ ખો, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા, અન્વદેવ હિરોત્તપ્પં. વિજ્જાગતસ્સ, ભિક્ખવે, વિદ્દસુનો સમ્માદિટ્ઠિ પહોતિ; સમ્માદિટ્ઠિસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ; સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચા પહોતિ; સમ્માવાચસ્સ સમ્માકમ્મન્તો પહોતિ; સમ્માકમ્મન્તસ્સ સમ્માઆજીવો પહોતિ; સમ્માઆજીવસ્સ સમ્માવાયામો પહોતિ; સમ્માવાયામસ્સ સમ્માસતિ પહોતિ; સમ્માસતિસ્સ સમ્માસમાધિ પહોતી’’તિ. પઠમં.

૨. ઉપડ્ઢસુત્તં

૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્યેસુ વિહરતિ નગરકં નામ [નાગરકં નામ (સી.), સક્કરં નામ (સ્યા. ક.)] સક્યાનં નિગમો. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઉપડ્ઢમિદં, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ.

‘‘મા હેવં, આનન્દ, મા હેવં, આનન્દ! સકલમેવિદં, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરિસ્સતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં; સમ્માસઙ્કપ્પં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં …પે… સમ્માવાચં ભાવેતિ …પે… સમ્માકમ્મન્તં ભાવેતિ…પે… સમ્માઆજીવં ભાવેતિ…પે… સમ્માવાયામં ભાવેતિ…પે… સમ્માસતિં ભાવેતિ…પે… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ.

‘‘તદમિનાપેતં, આનન્દ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમેવિદં બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ; જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ; મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ; સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમિના ખો એતં, આનન્દ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમેવિદં બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ. દુતિયં.

૩. સારિપુત્તસુત્તં

૩. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સકલમિદં, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! સકલમિદં, સારિપુત્ત, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, સારિપુત્ત, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરિસ્સતિ. કથઞ્ચ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ?

‘‘ઇધ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ.

‘‘તદમિનાપેતં, સારિપુત્ત, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમિદં બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. મમઞ્હિ, સારિપુત્ત, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ; જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ; મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ; સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમિના ખો એતં, સારિપુત્ત, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમિદં બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ. તતિયં.

૪. જાણુસ્સોણિબ્રાહ્મણસુત્તં

૪. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા આનન્દો જાણુસ્સોણિં બ્રાહ્મણં સબ્બસેતેન વળવાભિરથેન [વળભીરથેન (સી.)] સાવત્થિયા નિય્યાયન્તં. સેતા સુદં અસ્સા યુત્તા હોન્તિ સેતાલઙ્કારા, સેતો રથો, સેતપરિવારો, સેતા રસ્મિયો, સેતા પતોદલટ્ઠિ, સેતં છત્તં, સેતં ઉણ્હીસં, સેતાનિ વત્થાનિ, સેતા ઉપાહના, સેતાય સુદં વાલબીજનિયા બીજીયતિ. તમેનં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘‘બ્રહ્મં વત, ભો, યાનં! બ્રહ્મયાનરૂપં વત, ભો’’તિ!!

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિં. અદ્દસં ખ્વાહં, ભન્તે, જાણુસ્સોણિં બ્રાહ્મણં સબ્બસેતેન વળવાભિરથેન સાવત્થિયા નિય્યાયન્તં. સેતા સુદં અસ્સા યુત્તા હોન્તિ સેતાલઙ્કારા, સેતો રથો, સેતપરિવારો, સેતા રસ્મિયો, સેતા પતોદલટ્ઠિ, સેતં છત્તં, સેતં ઉણ્હીસં, સેતાનિ વત્થાનિ, સેતા ઉપાહના, સેતાય સુદં વાલબીજનિયા બીજીયતિ. તમેનં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘બ્રહ્મં વત, ભો, યાનં! બ્રહ્મયાનરૂપં વત, ભો’તિ!! સક્કા નુ ખો, ભન્તે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે બ્રહ્મયાનં પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ?

‘‘સક્કા, આનન્દા’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘ઇમસ્સેવ ખો એતં, આનન્દ, અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં – ‘બ્રહ્મયાનં’ ઇતિપિ, ‘ધમ્મયાનં’ ઇતિપિ, ‘અનુત્તરો સઙ્ગામવિજયો’ ઇતિપી’’તિ.

‘‘સમ્માદિટ્ઠિ, આનન્દ, ભાવિતા બહુલીકતા રાગવિનયપરિયોસાના હોતિ, દોસવિનયપરિયોસાના હોતિ, મોહવિનયપરિયોસાના હોતિ. સમ્માસઙ્કપ્પો, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસવિનયપરિયોસાનો હોતિ, મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ. સમ્માવાચા, આનન્દ, ભાવિતા બહુલીકતા રાગવિનયપરિયોસાના હોતિ, દોસ…પે… મોહવિનયપરિયોસાના હોતિ. સમ્માકમ્મન્તો, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ. સમ્માઆજીવો, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ. સમ્માવાયામો, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ. સમ્માસતિ, આનન્દ, ભાવિતા બહુલીકતા રાગવિનયપરિયોસાના હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાના હોતિ. સમ્માસમાધિ, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ.

‘‘ઇમિના ખો એતં, આનન્દ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા ઇમસ્સેવેતં અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં – ‘બ્રહ્મયાનં’ ઇતિપિ, ‘ધમ્મયાનં’ ઇતિપિ, ‘અનુત્તરો સઙ્ગામવિજયો’ ઇતિપી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘યસ્સ સદ્ધા ચ પઞ્ઞા ચ, ધમ્મા યુત્તા સદા ધુરં;

હિરી ઈસા મનો યોત્તં, સતિ આરક્ખસારથિ.

‘‘રથો સીલપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો;

ઉપેક્ખા ધુરસમાધિ, અનિચ્છા પરિવારણં.

‘‘અબ્યાપાદો અવિહિંસા, વિવેકો યસ્સ આવુધં;

તિતિક્ખા ચમ્મસન્નાહો [વમ્મસન્નાહો (સી.)], યોગક્ખેમાય વત્તતિ.

‘‘એતદત્તનિ સમ્ભૂતં, બ્રહ્મયાનં અનુત્તરં;

નિય્યન્તિ ધીરા લોકમ્હા, અઞ્ઞદત્થુ જયં જય’’ન્તિ. ચતુત્થં;

૫. કિમત્થિયસુત્તં

૫. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ…પે… એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘ઇધ નો, ભન્તે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા અમ્હે એવં પુચ્છન્તિ – ‘કિમત્થિયં, આવુસો, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ? એવં પુટ્ઠા મયં, ભન્તે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરોમ – ‘દુક્ખસ્સ ખો, આવુસો, પરિઞ્ઞત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ. કચ્ચિ મયં, ભન્તે, એવં પુટ્ઠા એવં બ્યાકરમાના વુત્તવાદિનો ચેવ ભગવતો હોમ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખામ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોમ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતી’’તિ?

‘‘તગ્ઘ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં પુટ્ઠા એવં બ્યાકરમાના વુત્તવાદિનો ચેવ મે હોથ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખથ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોથ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતિ. દુક્ખસ્સ હિ પરિઞ્ઞત્થં મયિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. સચે વો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘અત્થિ પનાવુસો, મગ્ગો, અત્થિ પટિપદા એતસ્સ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાયા’તિ, એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરેય્યાથ – ‘અત્થિ ખો, આવુસો, મગ્ગો, અત્થિ પટિપદા એતસ્સ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાયા’’’તિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, મગ્ગો, કતમા પટિપદા એતસ્સ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાયાતિ? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો, અયં પટિપદા એતસ્સ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાયાતિ. એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરેય્યાથા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઠમઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તં

૬. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘બ્રહ્મચરિયં, બ્રહ્મચરિય’ન્તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયં, કતમં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ?

‘‘અયમેવ ખો, ભિક્ખુ, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો બ્રહ્મચરિયં, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. યો ખો, ભિક્ખુ, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો – ઇદં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તં

૭. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘‘રાગવિનયો દોસવિનયો મોહવિનયો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિસ્સ નુ ખો એતં, ભન્તે, અધિવચનં – ‘રાગવિનયો દોસવિનયો મોહવિનયો’’’તિ? ‘‘નિબ્બાનધાતુયા ખો એતં, ભિક્ખુ, અધિવચનં – ‘રાગવિનયો દોસવિનયો મોહવિનયો’તિ. આસવાનં ખયો તેન વુચ્ચતી’’તિ.

એવં વુત્તે સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘અમતં, અમત’ન્તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, ભન્તે, અમતં, કતમો અમતગામિમગ્ગો’’તિ? ‘‘યો ખો, ભિક્ખુ, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો – ઇદં વુચ્ચતિ અમતં. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો અમતગામિમગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધી’’તિ. સત્તમં.

૮. વિભઙ્ગસુત્તં

૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અરિયં વો, ભિક્ખવે, અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં દેસેસ્સામિ વિભજિસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ? યં ખો, ભિક્ખવે, દુક્ખે ઞાણં, દુક્ખસમુદયે ઞાણં, દુક્ખનિરોધે ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માસઙ્કપ્પો? યો ખો, ભિક્ખવે, નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પો, અબ્યાપાદસઙ્કપ્પો, અવિહિંસાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માસઙ્કપ્પો.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા? યા ખો, ભિક્ખવે, મુસાવાદા વેરમણી, પિસુણાય વાચાય વેરમણી, ફરુસાય વાચાય વેરમણી, સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માકમ્મન્તો? યા ખો, ભિક્ખવે, પાણાતિપાતા વેરમણી, અદિન્નાદાના વેરમણી, અબ્રહ્મચરિયા વેરમણી – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માકમ્મન્તો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માઆજીવો? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો મિચ્છાઆજીવં પહાય સમ્માઆજીવેન જીવિતં કપ્પેતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માઆજીવો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માવાયામો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ, ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય છન્દં જનેતિ…પે… અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય છન્દં જનેતિ…પે… ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માવાયામો.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માસતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માસતિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. સૂકસુત્તં

૯. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સાલિસૂકં વા યવસૂકં વા મિચ્છાપણિહિતં હત્થેન વા પાદેન વા અક્કન્તં હત્થં વા પાદં વા ભિન્દિસ્સતિ [ભેચ્છતિ (ક.)], લોહિતં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? મિચ્છાપણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, સૂકસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સો વત ભિક્ખુ મિચ્છાપણિહિતાય દિટ્ઠિયા મિચ્છાપણિહિતાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જં ભિન્દિસ્સતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેસ્સતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? મિચ્છાપણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સાલિસૂકં વા યવસૂકં વા સમ્માપણિહિતં હત્થેન વા પાદેન વા અક્કન્તં હત્થં વા પાદં વા ભિન્દિસ્સતિ, લોહિતં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? સમ્માપણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, સૂકસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સો વત ભિક્ખુ સમ્માપણિહિતાય દિટ્ઠિયા સમ્માપણિહિતાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જં ભિન્દિસ્સતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેસ્સતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? સમ્માપણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માપણિહિતાય દિટ્ઠિયા સમ્માપણિહિતાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જં ભિન્દતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માપણિહિતાય દિટ્ઠિયા સમ્માપણિહિતાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જં ભિન્દતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરોતી’’તિ. નવમં.

૧૦. નન્દિયસુત્તં

૧૦. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો નન્દિયો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો નન્દિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતિ નુ ખો, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા નિબ્બાનઙ્ગમા હોન્તિ નિબ્બાનપરાયના નિબ્બાનપરિયોસાના’’તિ?

‘‘અટ્ઠિમે ખો, નન્દિય, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા નિબ્બાનઙ્ગમા હોન્તિ નિબ્બાનપરાયના નિબ્બાનપરિયોસાના. કતમે અટ્ઠ? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમે ખો, નન્દિય, અટ્ઠ ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા નિબ્બાનઙ્ગમા હોન્તિ નિબ્બાનપરાયના નિબ્બાનપરિયોસાના’’તિ. એવં વુત્તે નન્દિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ …પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. દસમં.

અવિજ્જાવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અવિજ્જઞ્ચ ઉપડ્ઢઞ્ચ, સારિપુત્તો ચ બ્રાહ્મણો;

કિમત્થિયો ચ દ્વે ભિક્ખૂ, વિભઙ્ગો સૂકનન્દિયાતિ.

૨. વિહારવગ્ગો

૧. પઠમવિહારસુત્તં

૧૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં પટિસલ્લિયિતું. નમ્હિ કેનચિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો, અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેના’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પટિસ્સુત્વા નાસ્સુધ કોચિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમતિ, અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેન.

અથ ખો ભગવા તસ્સ અડ્ઢમાસસ્સ અચ્ચયેન પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યેન સ્વાહં, ભિક્ખવે, વિહારેન પઠમાભિસમ્બુદ્ધો વિહરામિ, તસ્સ પદેસેન વિહાસિં. સો એવં પજાનામિ – ‘મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિતં; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિતં…પે… મિચ્છાસમાધિપચ્ચયાપિ વેદયિતં; સમ્માસમાધિપચ્ચયાપિ વેદયિતં; છન્દપચ્ચયાપિ વેદયિતં; વિતક્કપચ્ચયાપિ વેદયિતં; સઞ્ઞાપચ્ચયાપિ વેદયિતં; છન્દો ચ અવૂપસન્તો હોતિ, વિતક્કો ચ અવૂપસન્તો હોતિ, સઞ્ઞા ચ અવૂપસન્તા હોતિ, તપ્પચ્ચયાપિ વેદયિતં; છન્દો ચ વૂપસન્તો હોતિ, વિતક્કો ચ વૂપસન્તો હોતિ, સઞ્ઞા ચ વૂપસન્તા હોતિ, તપ્પચ્ચયાપિ વેદયિતં; અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અત્થિ આયામં [વાયામં (સી. સ્યા.)], તસ્મિમ્પિ ઠાને અનુપ્પત્તે તપ્પચ્ચયાપિ વેદયિત’’’ન્તિ. પઠમં.

૨. દુતિયવિહારસુત્તં

૧૨. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, તેમાસં પટિસલ્લિયિતું. નમ્હિ કેનચિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો, અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેના’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પટિસ્સુત્વા નાસ્સુધ કોચિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમતિ, અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેન.

અથ ખો ભગવા તસ્સ તેમાસસ્સ અચ્ચયેન પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યેન સ્વાહં, ભિક્ખવે, વિહારેન પઠમાભિસમ્બુદ્ધો વિહરામિ, તસ્સ પદેસેન વિહાસિં. સો એવં પજાનામિ – ‘મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિતં; મિચ્છાદિટ્ઠિવૂપસમપચ્ચયાપિ વેદયિતં; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિતં; સમ્માદિટ્ઠિવૂપસમપચ્ચયાપિ વેદયિતં…પે… મિચ્છાસમાધિપચ્ચયાપિ વેદયિતં; મિચ્છાસમાધિવૂપસમપચ્ચયાપિ વેદયિતં, સમ્માસમાધિપચ્ચયાપિ વેદયિતં; સમ્માસમાધિવૂપસમપચ્ચયાપિ વેદયિતં; છન્દપચ્ચયાપિ વેદયિતં; છન્દવૂપસમપચ્ચયાપિ વેદયિતં; વિતક્કપચ્ચયાપિ વેદયિતં; વિતક્કવૂપસમપચ્ચયાપિ વેદયિતં; સઞ્ઞાપચ્ચયાપિ વેદયિતં; સઞ્ઞાવૂપસમપચ્ચયાપિ વેદયિતં; છન્દો ચ અવૂપસન્તો હોતિ, વિતક્કો ચ અવૂપસન્તો હોતિ, સઞ્ઞા ચ અવૂપસન્તા હોતિ, તપ્પચ્ચયાપિ વેદયિતં; છન્દો ચ વૂપસન્તો હોતિ, વિતક્કો ચ વૂપસન્તો હોતિ, સઞ્ઞા ચ વૂપસન્તા હોતિ, તપ્પચ્ચયાપિ વેદયિતં; અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અત્થિ આયામં [વાયામં (સી. સ્યા.)], તસ્મિમ્પિ ઠાને અનુપ્પત્તે તપ્પચ્ચયાપિ વેદયિત’’’ન્તિ. દુતિયં.

૩. સેક્ખસુત્તં

૧૩. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સેક્ખો, સેક્ખો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સેક્ખો હોતી’’તિ?

‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, સેક્ખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ…પે… સેક્ખેન સમ્માસમાધિના સમન્નાગતો હોતિ. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખુ, સેક્ખો હોતી’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમઉપ્પાદસુત્તં

૧૪. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સ પાતુભાવા અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. કતમે અટ્ઠ? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સ પાતુભાવા અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયઉપ્પાદસુત્તં

૧૫. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર સુગતવિનયા. કતમે અટ્ઠ? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર સુગતવિનયા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઠમપરિસુદ્ધસુત્તં

૧૬. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા અનઙ્ગણા વિગતૂપક્કિલેસા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સ પાતુભાવા અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. કતમે અટ્ઠ? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ ધમ્મા પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા અનઙ્ગણા વિગતૂપક્કિલેસા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સ પાતુભાવા અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયપરિસુદ્ધસુત્તં

૧૭. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા અનઙ્ગણા વિગતૂપક્કિલેસા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર સુગતવિનયા. કતમે અટ્ઠ? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ ધમ્મા પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા અનઙ્ગણા વિગતૂપક્કિલેસા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, નાઞ્ઞત્ર સુગતવિનયા’’તિ. સત્તમં.

૮. પઠમકુક્કુટારામસુત્તં

૧૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા ચ આનન્દો આયસ્મા ચ ભદ્દો પાટલિપુત્તે વિહરન્તિ કુક્કુટારામે. અથ ખો આયસ્મા ભદ્દો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ભદ્દો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ –

‘‘‘અબ્રહ્મચરિયં, અબ્રહ્મચરિય’ન્તિ, આવુસો આનન્દ, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, આવુસો, અબ્રહ્મચરિય’’ન્તિ? ‘‘સાધુ સાધુ, આવુસો ભદ્દ! ભદ્દકો ખો તે, આવુસો ભદ્દ, ઉમ્મઙ્ગો, ભદ્દકં પટિભાનં, કલ્યાણી પરિપુચ્છા. એવઞ્હિ ત્વં, આવુસો ભદ્દ, પુચ્છસિ – ‘અબ્રહ્મચરિયં, અબ્રહ્મચરિયન્તિ, આવુસો આનન્દ, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, આવુસો, અબ્રહ્મચરિય’’’ન્તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘અયમેવ ખો, આવુસો, અટ્ઠઙ્ગિકો મિચ્છામગ્ગો અબ્રહ્મચરિયં, સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… મિચ્છાસમાધી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. દુતિયકુક્કુટારામસુત્તં

૧૯. પાટલિપુત્તનિદાનં. ‘‘‘બ્રહ્મચરિયં, બ્રહ્મચરિય’ન્તિ, આવુસો આનન્દ, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, આવુસો, બ્રહ્મચરિયં, કતમં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ? ‘‘સાધુ સાધુ, આવુસો ભદ્દ! ભદ્દકો ખો તે, આવુસો ભદ્દ, ઉમ્મઙ્ગો, ભદ્દકં પટિભાનં, કલ્યાણી પરિપુચ્છા. એવઞ્હિ ત્વં, આવુસો ભદ્દ, પુચ્છસિ – ‘બ્રહ્મચરિયં, બ્રહ્મચરિયન્તિ, આવુસો આનન્દ, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, આવુસો, બ્રહ્મચરિયં, કતમં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’’ન્તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘અયમેવ ખો, આવુસો, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો બ્રહ્મચરિયં, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો – ઇદં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. તતિયકુક્કુટારામસુત્તં

૨૦. પાટલિપુત્તનિદાનં. ‘‘‘બ્રહ્મચરિયં, બ્રહ્મચરિય’ન્તિ, આવુસો આનન્દ, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, આવુસો, બ્રહ્મચરિયં, કતમો બ્રહ્મચારી, કતમં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ? ‘‘સાધુ સાધુ, આવુસો ભદ્દ! ભદ્દકો ખો તે, આવુસો ભદ્દ, ઉમ્મઙ્ગો, ભદ્દકં પટિભાનં, કલ્યાણી પરિપુચ્છા. એવઞ્હિ ત્વં, આવુસો ભદ્દ, પુચ્છસિ – ‘બ્રહ્મચરિયં, બ્રહ્મચરિયન્તિ, આવુસો આનન્દ, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, આવુસો, બ્રહ્મચરિયં, કતમો બ્રહ્મચારી, કતમં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’’ન્તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘અયમેવ ખો, આવુસો, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો બ્રહ્મચરિયં, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. યો ખો, આવુસો, ઇમિના અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સમન્નાગતો – અયં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચારી. યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો – ઇદં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ. દસમં.

તીણિ સુત્તન્તાનિ એકનિદાનાનિ.વિહારવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

દ્વે વિહારા ચ સેક્ખો ચ, ઉપ્પાદા અપરે દુવે;

પરિસુદ્ધેન દ્વે વુત્તા, કુક્કુટારામેન તયોતિ.

૩. મિચ્છત્તવગ્ગો

૧. મિચ્છત્તસુત્તં

૨૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘મિચ્છત્તઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, સમ્મત્તઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, મિચ્છત્તં? સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… મિચ્છાસમાધિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મિચ્છત્તં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સમ્મત્તં? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્મત્ત’’ન્તિ. પઠમં.

૨. અકુસલધમ્મસુત્તં

૨૨. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અકુસલે ચ ખો, ભિક્ખવે, ધમ્મે દેસેસ્સામિ, કુસલે ચ ધમ્મે. તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, અકુસલા ધમ્મા? સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… મિચ્છાસમાધિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, અકુસલા ધમ્મા. કતમે ચ, ભિક્ખવે, કુસલા ધમ્મા? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, કુસલા ધમ્મા’’તિ. દુતિયં.

૩. પઠમપટિપદાસુત્તં

૨૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘મિચ્છાપટિપદઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, સમ્માપટિપદઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમા ચ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપદા? સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… મિચ્છાસમાધિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપદા. કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપદા? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપદા’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયપટિપદાસુત્તં

૨૪. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘ગિહિનો વાહં, ભિક્ખવે, પબ્બજિતસ્સ વા મિચ્છાપટિપદં ન વણ્ણેમિ. ગિહિ વા, ભિક્ખવે, પબ્બજિતો વા મિચ્છાપટિપન્નો મિચ્છાપટિપત્તાધિકરણહેતુ નારાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલં’’.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપદા? સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… મિચ્છાસમાધિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપદા. ગિહિનો વાહં, ભિક્ખવે, પબ્બજિતસ્સ વા મિચ્છાપટિપદં ન વણ્ણેમિ. ગિહિ વા, ભિક્ખવે, પબ્બજિતો વા મિચ્છાપટિપન્નો મિચ્છાપટિપત્તાધિકરણહેતુ નારાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘ગિહિનો વાહં, ભિક્ખવે, પબ્બજિતસ્સ વા સમ્માપટિપદં વણ્ણેમિ. ગિહિ વા, ભિક્ખવે, પબ્બજિતો વા સમ્માપટિપન્નો સમ્માપટિપત્તાધિકરણહેતુ આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલં. કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપદા? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપદા. ગિહિનો વાહં, ભિક્ખવે, પબ્બજિતસ્સ વા સમ્માપટિપદં વણ્ણેમિ. ગિહિ વા, ભિક્ખવે, પબ્બજિતો વા સમ્માપટિપન્નો સમ્માપટિપત્તાધિકરણહેતુ આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમઅસપ્પુરિસસુત્તં

૨૫. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અસપ્પુરિસઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, સપ્પુરિસઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પો, મિચ્છાવાચો, મિચ્છાકમ્મન્તો, મિચ્છાઆજીવો, મિચ્છાવાયામો, મિચ્છાસતિ, મિચ્છાસમાધિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો’’.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ, સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માવાચો, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો, સમ્માવાયામો, સમ્માસતિ, સમ્માસમાધિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયઅસપ્પુરિસસુત્તં

૨૬. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અસપ્પુરિસઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, અસપ્પુરિસેન અસપ્પુરિસતરઞ્ચ. સપ્પુરિસઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ સપ્પુરિસેન સપ્પુરિસતરઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ…પે… મિચ્છાસમાધિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો’’.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસેન અસપ્પુરિસતરો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ…પે… મિચ્છાસમાધિ, મિચ્છાઞાણી, મિચ્છાવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસેન અસપ્પુરિસતરો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ…પે… સમ્માસમાધિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસેન સપ્પુરિસતરો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ…પે… સમ્માસમાધિ, સમ્માઞાણી, સમ્માવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસેન સપ્પુરિસતરો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. કુમ્ભસુત્તં

૨૭. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુમ્ભો અનાધારો સુપ્પવત્તિયો હોતિ, સાધારો દુપ્પવત્તિયો હોતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચિત્તં અનાધારં સુપ્પવત્તિયં હોતિ, સાધારં દુપ્પવત્તિયં હોતિ. કો ચ, ભિક્ખવે, ચિત્તસ્સ આધારો? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. અયં ચિત્તસ્સ આધારો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુમ્ભો અનાધારો સુપ્પવત્તિયો હોતિ, સાધારો દુપ્પવત્તિયો હોતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચિત્તં અનાધારં સુપ્પવત્તિયં હોતિ, સાધારં દુપ્પવત્તિયં હોતી’’તિ. સત્તમં.

૮. સમાધિસુત્તં

૨૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અરિયં વો, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધિં દેસેસ્સામિ સઉપનિસં સપરિક્ખારં. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, અરિયો સમ્માસમાધિ સઉપનિસો સપરિક્ખારો? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસતિ [સમ્માસમાધિ (સી. સ્યા. કં. ક.)]. યા ખો, ભિક્ખવે, ઇમેહિ સત્તહઙ્ગેહિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા સપરિક્ખારતા [સપરિક્ખતા (સી. પી.)] – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયો સમ્માસમાધિ સઉપનિસો ઇતિપિ સપરિક્ખારો ઇતિપી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. વેદનાસુત્તં

૨૯. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદના. ઇમાસં ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સન્નં વેદનાનં પરિઞ્ઞાય અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવેતબ્બો. કતમો અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમાસં ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સન્નં વેદનાનં પરિઞ્ઞાય અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવેતબ્બો’’તિ. નવમં.

૧૦. ઉત્તિયસુત્તં

૩૦. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા ઉત્તિયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉત્તિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘પઞ્ચ કામગુણા વુત્તા ભગવતા. કતમે નુ ખો પઞ્ચ કામગુણા વુત્તા ભગવતા’’’તિ? ‘‘સાધુ સાધુ, ઉત્તિય! પઞ્ચિમે ખો, ઉત્તિય, કામગુણા વુત્તા મયા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા – ઇમે ખો, ઉત્તિય, પઞ્ચ કામગુણા વુત્તા મયા. ઇમેસં ખો, ઉત્તિય, પઞ્ચન્નં કામગુણાનં પહાનાય અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવેતબ્બો. કતમો અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમેસં ખો, ઉત્તિય, પઞ્ચન્નં કામગુણાનં પહાનાય અયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવેતબ્બો’’તિ. દસમં.

મિચ્છત્તવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

મિચ્છત્તં અકુસલં ધમ્મં, દુવે પટિપદાપિ ચ;

અસપ્પુરિસેન દ્વે કુમ્ભો, સમાધિ વેદનુત્તિયેનાતિ.

૪. પટિપત્તિવગ્ગો

૧. પઠમપટિપત્તિસુત્તં

૩૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘મિચ્છાપટિપત્તિઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, સમ્માપટિપત્તિઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમા ચ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપત્તિ? સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… મિચ્છાસમાધિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપત્તિ. કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપત્તિ? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપત્તી’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયપટિપત્તિસુત્તં

૩૨. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘મિચ્છાપટિપન્નઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, સમ્માપટિપન્નઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપન્નો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ…પે… મિચ્છાસમાધિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપન્નો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપન્નો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ…પે… સમ્માસમાધિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપન્નો’’તિ. દુતિયં.

૩. વિરદ્ધસુત્તં

૩૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વિરદ્ધો, વિરદ્ધો તેસં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી. યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો આરદ્ધો, આરદ્ધો તેસં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી. કતમો ચ, ભિક્ખવે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, અયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વિરદ્ધો, વિરદ્ધો તેસં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી. યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, અયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો આરદ્ધો, આરદ્ધો તેસં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી’’તિ. તતિયં.

૪. પારઙ્ગમસુત્તં

૩૪. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા અપારા પારં ગમનાય સંવત્તન્તિ. કતમે અટ્ઠ? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા અપારા પારં ગમનાય સંવત્તન્તી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘અપ્પકા તે મનુસ્સેસુ, યે જના પારગામિનો;

અથાયં ઇતરા પજા, તીરમેવાનુધાવતિ.

‘‘યે ચ ખો સમ્મદક્ખાતે, ધમ્મે ધમ્માનુવત્તિનો;

તે જના પારમેસ્સન્તિ, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તરં.

‘‘કણ્હં ધમ્મં વિપ્પહાય, સુક્કં ભાવેથ પણ્ડિતો;

ઓકા અનોકમાગમ્મ, વિવેકે યત્થ દૂરમં.

‘‘તત્રાભિરતિમિચ્છેય્ય, હિત્વા કામે અકિઞ્ચનો;

પરિયોદપેય્ય અત્તાનં, ચિત્તક્લેસેહિ પણ્ડિતો.

‘‘યેસં સમ્બોધિયઙ્ગેસુ, સમ્મા ચિત્તં સુભાવિતં;

આદાનપટિનિસ્સગ્ગે, અનુપાદાય યે રતા;

ખીણાસવા જુતિમન્તો, તે લોકે પરિનિબ્બુતા’’તિ. ચતુત્થં;

૫. પઠમસામઞ્ઞસુત્તં