૧૨. સચ્ચસંયુત્તં

૧. સમાધિવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તં

૧૦૭૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથ. સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતિ. કિઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથ. સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતિ’’.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યોગો કરણીયો, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યોગો કરણીયો, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. પઠમં.

૨. પટિસલ્લાનસુત્તં

૧૦૭૨. ‘‘પટિસલ્લાને, ભિક્ખવે, યોગમાપજ્જથ. પટિસલ્લીનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતિ. કિઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. પટિસલ્લાને, ભિક્ખવે, યોગમાપજ્જથ. પટિસલ્લીનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યોગો કરણીયો, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યોગો કરણીયો, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. દુતિયં.

૩. પઠમકુલપુત્તસુત્તં

૧૦૭૩. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં કુલપુત્તા સમ્મા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિંસુ, સબ્બે તે ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમયાય. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં કુલપુત્તા સમ્મા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમયાય. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ કુલપુત્તા સમ્મા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, સબ્બે તે ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમયાય.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ દુક્ખસમુદયસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ દુક્ખનિરોધસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચસ્સ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં કુલપુત્તા સમ્મા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિંસુ…પે… પબ્બજિસ્સન્તિ…પે… પબ્બજન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમયાય.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યોગો કરણીયો, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યોગો કરણીયો, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયકુલપુત્તસુત્તં

૧૦૭૪. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં કુલપુત્તા સમ્મા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા યથાભૂતં અભિસમેસું, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમેસું. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં કુલપુત્તા સમ્મા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા યથાભૂતં અભિસમેસ્સન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમેસ્સન્તિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ કુલપુત્તા સમ્મા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા યથાભૂતં અભિસમેન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમેન્તિ.

‘‘કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં કુલપુત્તા સમ્મા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા યથાભૂતં અભિસમેસું …પે… અભિસમેસ્સન્તિ…પે… અભિસમેન્તિ, સબ્બે તે ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમેન્તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૦૭૫. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યથાભૂતં અભિસમ્બોજ્ઝિંસુ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બોજ્ઝિંસુ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યથાભૂતં અભિસમ્બોજ્ઝિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બોજ્ઝિસ્સન્તિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યથાભૂતં અભિસમ્બોજ્ઝન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બોજ્ઝન્તિ.

‘‘કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં…પે… દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યથાભૂતં અભિસમ્બોજ્ઝિંસુ…પે… અભિસમ્બોજ્ઝિસ્સન્તિ…પે… અભિસમ્બોજ્ઝન્તિ, સબ્બે તે ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બોજ્ઝન્તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૦૭૬. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેસું, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેસું. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેસ્સન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેસ્સન્તિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેન્તિ.

‘‘કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં…પે… દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેસું…પે… પકાસેસ્સન્તિ…પે… પકાસેન્તિ, સબ્બે તે ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેન્તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. વિતક્કસુત્તં

૧૦૭૭. ‘‘મા, ભિક્ખવે, પાપકે અકુસલે વિતક્કે વિતક્કેય્યાથ [વિતક્કેથ (સી. સ્યા. કં.)], સેય્યથિદં – કામવિતક્કં, બ્યાપાદવિતક્કં, વિહિંસાવિતક્કં. તં કિસ્સ હેતુ? નેતે, ભિક્ખવે, વિતક્કા અત્થસંહિતા નાદિબ્રહ્મચરિયકા ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તન્તિ.

‘‘વિતક્કેન્તા ચ ખો તુમ્હે, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ વિતક્કેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ વિતક્કેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ વિતક્કેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ વિતક્કેય્યાથ. તં કિસ્સ હેતુ? એતે, ભિક્ખવે, વિતક્કા અત્થસંહિતા એતે આદિબ્રહ્મચરિયકા એતે નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. સત્તમં.

૮. ચિન્તસુત્તં

૧૦૭૮. ‘‘મા, ભિક્ખવે, પાપકં અકુસલં ચિત્તં ચિન્તેય્યાથ [ચિન્તેથ (સી. સ્યા. કં.)] – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અન્તવા લોકો’તિ વા ‘અનન્તવા લોકો’તિ વા, ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ વા ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ વા, ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા. તં કિસ્સ હેતુ? નેસા, ભિક્ખવે, ચિન્તા અત્થસંહિતા નાદિબ્રહ્મચરિયકા ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘ચિન્તેન્તા ચ ખો તુમ્હે, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ ચિન્તેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ ચિન્તેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ ચિન્તેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ ચિન્તેય્યાથ. તં કિસ્સ હેતુ? એસા, ભિક્ખવે, ચિન્તા અત્થસંહિતા, એસા આદિબ્રહ્મચરિયકા, એસા નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. વિગ્ગાહિકકથાસુત્તં

૧૦૭૯. ‘‘મા, ભિક્ખવે, વિગ્ગાહિકકથં કથેય્યાથ [કથેથ (સી. સ્યા. કં.)] – ‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ. કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ! મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો. સહિતં મે, અસહિતં તે. પુરેવચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છાવચનીયં પુરે અવચ. અધિચિણ્ણં [અચિણ્ણં (સ્યા. કં. પી.)] તે વિપરાવત્તં. આરોપિતો તે વાદો, ચર વાદપ્પમોક્ખાય. નિગ્ગહિતોસિ, નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? નેસા, ભિક્ખવે, કથા અત્થસંહિતા નાદિબ્રહ્મચરિયકા ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘કથેન્તા ચ ખો તુમ્હે, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ કથેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ કથેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ કથેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ કથેય્યાથ…પે… યોગો કરણીયો’’તિ. નવમં.

૧૦. તિરચ્છાનકથાસુત્તં

૧૦૮૦. ‘‘મા, ભિક્ખવે, અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેય્યાથ, સેય્યથિદં – રાજકથં ચોરકથં મહામત્તકથં સેનાકથં, ભયકથં યુદ્ધકથં, અન્નકથં પાનકથં વત્થકથં સયનકથં માલાકથં ગન્ધકથં, ઞાતિકથં યાનકથં ગામકથં નિગમકથં નગરકથં જનપદકથં ઇત્થિકથં [ઇત્થિકથં પુરિસકથં (સ્યા. કં. પી. ક.)] સૂરકથં વિસિખાકથં કુમ્ભટ્ઠાનકથં, પુબ્બપેતકથં નાનત્તકથં, લોકક્ખાયિકં સમુદ્દક્ખાયિકં ઇતિભવાભવકથં ઇતિ વા. તં કિસ્સ હેતુ? નેસા, ભિક્ખવે, કથા અત્થસંહિતા નાદિબ્રહ્મચરિયકા ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘કથેન્તા ચ ખો તુમ્હે, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ કથેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ કથેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ કથેય્યાથ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ કથેય્યાથ. તં કિસ્સ હેતુ? એસા, ભિક્ખવે, કથા અત્થસંહિતા, એસા આદિબ્રહ્મચરિયકા, એસા નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. દસમં.

સમાધિવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

સમાધિ પટિસલ્લાના, કુલપુત્તા અપરે દુવે;

સમણબ્રાહ્મણા વિતક્કં, ચિન્તા વિગ્ગાહિકા કથાતિ.

૨. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનવગ્ગો

૧. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તં

૧૦૮૧. એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તત્ર ખો ભગવા પઞ્ચવગ્ગિયે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા. કતમે દ્વે? યો ચાયં કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગો હીનો ગમ્મો પોથુજ્જનિકો અનરિયો અનત્થસંહિતો, યો ચાયં અત્તકિલમથાનુયોગો દુક્ખો અનરિયો અનત્થસંહિતો. એતે ખો, ભિક્ખવે, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા ચક્ખુકરણી ઞાણકરણી ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ’’.

‘‘કતમા ચ સા, ભિક્ખવે, મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા ચક્ખુકરણી ઞાણકરણી ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માસઙ્કપ્પો સમ્માવાચા સમ્માકમ્મન્તો સમ્માઆજીવો સમ્માવાયામો સમ્માસતિ સમ્માસમાધિ. અયં ખો સા, ભિક્ખવે, મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા ચક્ખુકરણી ઞાણકરણી ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં – જાતિપિ દુક્ખા, જરાપિ દુક્ખા, બ્યાધિપિ દુક્ખો, મરણમ્પિ દુક્ખં, અપ્પિયેહિ સમ્પયોગો દુક્ખો, પિયેહિ વિપ્પયોગો દુક્ખો, યમ્પિચ્છં ન લભતિ તમ્પિ દુક્ખં – સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા [પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાપિ (પી. ક.)] દુક્ખા. ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં – યાયં તણ્હા પોનોબ્ભવિકા [પોનોભવિકા (સી. પી.)] નન્દિરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની, સેય્યથિદં [સેય્યથીદં (સી. સ્યા. કં. પી.)] – કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા. ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં – યો તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો ચાગો પટિનિસ્સગ્ગો મુત્તિ અનાલયો. ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં – અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચ’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્ય’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે…પે… ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞાત’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘‘ઇદં દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચ’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં પહાતબ્બ’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે…પે… ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં પહીન’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘‘ઇદં દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચ’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં સચ્છિકાતબ્બ’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે…પે… ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં સચ્છિકત’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘‘ઇદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. તં ખો પનિદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં ભાવેતબ્બ’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે…પે… ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં ભાવિત’ન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ મે, ભિક્ખવે, ઇમેસુ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ એવં તિપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં યથાભૂતં ઞાણદસ્સનં ન સુવિસુદ્ધં અહોસિ, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં [અભિસમ્બુદ્ધો પચ્ચઞ્ઞાસિં (સી. સ્યા. કં.)].

‘‘યતો ચ ખો મે, ભિક્ખવે, ઇમેસુ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ એવં તિપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં યથાભૂતં ઞાણદસ્સનં સુવિસુદ્ધં અહોસિ, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સી. પી.)], અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના પઞ્ચવગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને આયસ્મતો કોણ્ડઞ્ઞસ્સ વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ.

પવત્તિતે ચ પન ભગવતા ધમ્મચક્કે ભુમ્મા દેવા સદ્દમનુસ્સાવેસું – ‘‘એતં ભગવતા બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં અપ્પટિવત્તિયં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિ’’ન્તિ. ભુમ્માનં દેવાનં સદ્દં સુત્વા ચાતુમહારાજિકા દેવા સદ્દમનુસ્સાવેસું – ‘‘એતં ભગવતા બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં, અપ્પટિવત્તિયં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિ’’ન્તિ. ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં સદ્દં સુત્વા તાવતિંસા દેવા…પે… યામા દેવા…પે… તુસિતા દેવા…પે… નિમ્માનરતી દેવા…પે… પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવા…પે… બ્રહ્મકાયિકા દેવા સદ્દમનુસ્સાવેસું – ‘‘એતં ભગવતા બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં અપ્પટિવત્તિયં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિ’’ન્તિ.

ઇતિહ તેન ખણેન (તેન લયેન) [( ) નત્થિ (સી. સ્યા. કં.)] તેન મુહુત્તેન યાવ બ્રહ્મલોકા સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છિ. અયઞ્ચ દસસહસ્સિલોકધાતુ સઙ્કમ્પિ સમ્પકમ્પિ સમ્પવેધિ, અપ્પમાણો ચ ઉળારો ઓભાસો લોકે પાતુરહોસિ અતિક્કમ્મ દેવાનં દેવાનુભાવન્તિ.

અથ ખો ભગવા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞો, અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞો’’તિ! ઇતિ હિદં આયસ્મતો કોણ્ડઞ્ઞસ્સ ‘અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો’ ત્વેવ નામં અહોસીતિ. પઠમં.

૨. તથાગતસુત્તં

૧૦૮૨. ‘‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્ય’ન્તિ ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે…પે… ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞાત’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘‘ઇદં દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચ’ન્તિ ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં પહાતબ્બ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે…પે… ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં પહીન’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘‘ઇદં દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં સચ્છિકાતબ્બ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે…પે. … ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં સચ્છિકત’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘‘ઇદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં ભાવેતબ્બ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે…પે… ઉદપાદિ. ‘તં ખો પનિદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં ભાવિત’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથાગતાનં પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદી’’તિ. દુતિયં.

૩. ખન્ધસુત્તં

૧૦૮૩. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં [દુક્ખસમુદયો અરિયસચ્ચં દુક્ખનિરોધો અરિયસચ્ચં (સ્યા.)] દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં? ‘પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’ તિસ્સ વચનીયં, સેય્યથિદં [કતમે પઞ્ચ (સી. સ્યા. કં.)] – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં? યાયં તણ્હા પોનોબ્ભવિકા નન્દિરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની, સેય્યથિદં – કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં? યો તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો ચાગો પટિનિસ્સગ્ગો મુત્તિ અનાલયો – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. તતિયં.

૪. અજ્ઝત્તિકાયતનસુત્તં

૧૦૮૪. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં? ‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાની’ તિસ્સ વચનીયં. કતમાનિ છ? ચક્ખાયતનં…પે… મનાયતનં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં? યાયં તણ્હા પોનોબ્ભવિકા નન્દિરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની, સેય્યથિદં – કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં.

૫. પઠમધારણસુત્તં

૧૦૮૫. ‘‘ધારેથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, મયા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ? એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભન્તે, ધારેમિ ભગવતા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ભિક્ખુ, ધારેસિ મયા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ? ‘‘દુક્ખં ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા પઠમં અરિયસચ્ચં દેસિતં ધારેમિ; દુક્ખસમુદયં ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા દુતિયં અરિયસચ્ચં દેસિતં ધારેમિ; દુક્ખનિરોધં ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા તતિયં અરિયસચ્ચં દેસિતં ધારેમિ; દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા ચતુત્થં અરિયસચ્ચં દેસિતં ધારેમિ. એવં ખ્વાહં, ભન્તે, ધારેમિ ભગવતા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખુ! સાધુ ખો ત્વં, ભિક્ખુ, ધારેસિ મયા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાનીતિ. દુક્ખં ખો, ભિક્ખુ, મયા પઠમં અરિયસચ્ચં દેસિતં, તથા નં ધારેહિ; દુક્ખસમુદયં [દુક્ખસમુદયો (સ્યા. કં.)] ખો, ભિક્ખુ, મયા દુતિયં અરિયસચ્ચં દેસિતં, તથા નં ધારેહિ; દુક્ખનિરોધં [દુક્ખનિરોધો (સ્યા. કં.)] ખો, ભિક્ખુ, મયા તતિયં અરિયસચ્ચં દેસિતં, તથા નં ધારેહિ; દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા [દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદં (પી.), દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં (ક.)] ખો, ભિક્ખુ, મયા ચતુત્થં અરિયસચ્ચં દેસિતં, તથા નં ધારેહિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, ધારેહિ મયા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાનીતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખુ, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયધારણસુત્તં

૧૦૮૬. ‘‘ધારેથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, મયા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ? એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભન્તે, ધારેમિ ભગવતા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ.

‘‘યથા કથં પન ત્વં, ભિક્ખુ, ધારેસિ મયા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ? ‘‘દુક્ખં ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા પઠમં અરિયસચ્ચં દેસિતં ધારેમિ. યો હિ કોચિ, ભન્તે, સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવં વદેય્ય – ‘નેતં દુક્ખં પઠમં અરિયસચ્ચં યં સમણેન ગોતમેન દેસિતં. અહમેતં દુક્ખં પઠમં અરિયસચ્ચં પચ્ચક્ખાય અઞ્ઞં દુક્ખં પઠમં અરિયસચ્ચં પઞ્ઞપેસ્સામી’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. દુક્ખસમુદયં ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા ચતુત્થં અરિયસચ્ચં દેસિતં ધારેમિ. યો હિ કોચિ, ભન્તે, સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવં વદેય્ય – ‘નેતં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા ચતુત્થં અરિયસચ્ચં યં સમણેન ગોતમેન દેસિતં. અહમેતં દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં ચતુત્થં અરિયસચ્ચં પચ્ચક્ખાય અઞ્ઞં દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં ચતુત્થં અરિયસચ્ચં પઞ્ઞપેસ્સામી’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. એવં ખ્વાહં, ભન્તે, ધારેમિ ભગવતા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખુ! સાધુ ખો ત્વં, ભિક્ખુ, ધારેસિ મયા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાનીતિ. દુક્ખં ખો, ભિક્ખુ, મયા પઠમં અરિયસચ્ચં દેસિતં, તથા નં ધારેહિ. યો હિ કોચિ, ભિક્ખુ, સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવં વદેય્ય – ‘નેતં દુક્ખં પઠમં અરિયસચ્ચં યં સમણેન ગોતમેન દેસિતં. અહમેતં દુક્ખં પઠમં અરિયસચ્ચં પચ્ચક્ખાય અઞ્ઞં દુક્ખં પઠમં અરિયસચ્ચં પઞ્ઞપેસ્સામી’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. દુક્ખસમુદયં ખો, ભિક્ખુ…પે… દુક્ખનિરોધં ખો, ભિક્ખુ…પે… દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા ખો, ભિક્ખુ, મયા ચતુત્થં અરિયસચ્ચં દેસિતં, તથા નં ધારેહિ. યો હિ કોચિ, ભિક્ખુ, સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવં વદેય્ય – ‘નેતં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા ચતુત્થં અરિયસચ્ચં યં સમણેન ગોતમેન દેસિતં. અહમેતં દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં ચતુત્થં અરિયસચ્ચં પચ્ચક્ખાય અઞ્ઞં દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં ચતુત્થં અરિયસચ્ચં પઞ્ઞપેસ્સામી’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. એવં ખો ત્વં, ભિક્ખુ, ધારેહિ મયા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાનીતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખુ, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અવિજ્જાસુત્તં

૧૦૮૭. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘અવિજ્જા, અવિજ્જા’તિ ભન્તે, વુચ્ચતિ. કતમા નુ ખો, ભન્તે, અવિજ્જા; કિત્તાવતા ચ અવિજ્જાગતો હોતી’’તિ? ‘‘યં ખો, ભિક્ખુ, દુક્ખે અઞ્ઞાણં, દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખુ, અવિજ્જા; એત્તાવતા ચ અવિજ્જાગતો હોતી’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખુ, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. સત્તમં.

૮. વિજ્જાસુત્તં

૧૦૮૮. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘વિજ્જા, વિજ્જા’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કતમા નુ ખો, ભન્તે, વિજ્જા; કિત્તાવતા ચ વિજ્જાગતો હોતી’’તિ? ‘‘યં ખો, ભિક્ખુ, દુક્ખે ઞાણં, દુક્ખસમુદયે ઞાણં, દુક્ખનિરોધે ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખુ, વિજ્જા; એત્તાવતા ચ વિજ્જાગતો હોતી’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખુ, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. સઙ્કાસનસુત્તં

૧૦૮૯. ‘‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચ’ન્તિ ભિક્ખવે, મયા પઞ્ઞત્તં. તત્થ અપરિમાણા વણ્ણા અપરિમાણા બ્યઞ્જના અપરિમાણા સઙ્કાસના – ‘ઇતિપિદં દુક્ખં અરિયસચ્ચ’ન્તિ; ઇદં દુક્ખસમુદયં…પે… ઇદં દુક્ખનિરોધં…પે… ‘ઇદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’ન્તિ, ભિક્ખવે, મયા પઞ્ઞત્તં. તત્થ અપરિમાણા વણ્ણા અપરિમાણા બ્યઞ્જના અપરિમાણા સઙ્કાસના – ‘ઇતિપિદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’ન્તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોગો કરણીયો…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યોગો કરણીયો’’તિ. નવમં.

૧૦. તથસુત્તં

૧૦૯૦. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેતં; ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેતં; ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેતં; ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેતં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ.

ધમ્મચક્કપ્પવત્તનવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

ધમ્મચક્કં તથાગતં, ખન્ધા આયતનેન ચ;

ધારણા ચ દ્વે અવિજ્જા, વિજ્જા સઙ્કાસના તથાતિ.

૩. કોટિગામવગ્ગો

૧. પઠમકોટિગામસુત્તં

૧૦૯૧. એકં સમયં ભગવા વજ્જીસુ વિહરતિ કોટિગામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનં અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ’’.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? દુક્ખસ્સ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ. દુક્ખસમુદયસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ…પે… દુક્ખનિરોધસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ. તયિદં, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં; ઉચ્છિન્ના ભવતણ્હા, ખીણા ભવનેત્તિ; નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં, યથાભૂતં અદસ્સના;

સંસિતં [સંસરિતં (સ્યા. કં. ક.) દી. નિ. ૨.૧૫૫] દીઘમદ્ધાનં, તાસુ તાસ્વેવ જાતિસુ.

‘‘તાનિ [યાનિ (સ્યા. કં. પી. ક.)] એતાનિ દિટ્ઠાનિ, ભવનેત્તિ સમૂહતા;

ઉચ્છિન્નં મૂલં દુક્ખસ્સ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. પઠમં;

૨. દુતિયકોટિગામસુત્તં

૧૦૯૨. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પનેતે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘યે દુક્ખં નપ્પજાનન્તિ, અથો દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

યત્થ ચ સબ્બસો દુક્ખં, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ.

‘‘તઞ્ચ મગ્ગં ન જાનન્તિ, દુક્ખૂપસમગામિનં;

ચેતોવિમુત્તિહીના તે, અથો પઞ્ઞાવિમુત્તિયા;

અભબ્બા તે અન્તકિરિયાય, તે વે જાતિજરૂપગા.

‘‘યે ચ દુક્ખં પજાનન્તિ, અથો દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

યત્થ ચ સબ્બસો દુક્ખં, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ.

‘‘તઞ્ચ મગ્ગં પજાનન્તિ, દુક્ખૂપસમગામિનં;

ચેતોવિમુત્તિસમ્પન્ના, અથો પઞ્ઞાવિમુત્તિયા;

સબ્બા તે અન્તકિરિયાય, ન તે જાતિજરૂપગા’’તિ. દુતિયં;

૩. સમ્માસમ્બુદ્ધસુત્તં

૧૦૯૩. સાવત્થિનિદાનં. ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં…પે… દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધત્તા તથાગતો ‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’તિ વુચ્ચતિ.

૪. અરહન્તસુત્તં

૧૦૯૪. સાવત્થિનિદાનં. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિંસુ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિંસુ. યે હિ [યેપિ હિ (બહૂસુ)] કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સન્તિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ, સબ્બે તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ.

‘‘કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં. યે હિ, કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝિંસુ…પે… અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સન્તિ…પે… અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ, સબ્બે તે ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથાભૂતં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ.

૫. આસવક્ખયસુત્તં

૧૦૯૫. ‘‘જાનતોહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામિ, નો અજાનતો અપસ્સતો. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ.

૬. મિત્તસુત્તં

૧૦૯૬. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનુકમ્પેય્યાથ, યે ચ સોતબ્બં મઞ્ઞેય્યું – મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા – તે વો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમયાય સમાદપેતબ્બા નિવેસેતબ્બા પતિટ્ઠાપેતબ્બા.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ, દુક્ખસમુદયસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ, દુક્ખનિરોધસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચસ્સ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનુકમ્પેય્યાથ, યે ચ સોતબ્બં મઞ્ઞેય્યું – મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા તે વો, ભિક્ખવે, ઇમેસં ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમયાય સમાદપેતબ્બા નિવેસેતબ્બા પતિટ્ઠાપેતબ્બા.

૭. તથસુત્તં

૧૦૯૭. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ; તસ્મા ‘અરિયસચ્ચાની’તિ વુચ્ચન્તિ.

૮. લોકસુત્તં

૧૦૯૮. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં. સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અરિયો; તસ્મા ‘અરિયસચ્ચાની’તિ વુચ્ચન્તિ’’.

૯. પરિઞ્ઞેય્યસુત્તં

૧૦૯૯. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં અત્થિ અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્યં, અત્થિ અરિયસચ્ચં પહાતબ્બં, અત્થિ અરિયસચ્ચં સચ્છિકાતબ્બં, અત્થિ અરિયસચ્ચં ભાવેતબ્બં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્યં? દુક્ખં, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્યં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં પહાતબ્બં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં સચ્છિકાતબ્બં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં ભાવેતબ્બં.