૫. સુપિનપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇમસ્મિં લોકે નરનારિયો સુપિનં પસ્સન્તિ કલ્યાણમ્પિ પાપકમ્પિ, દિટ્ઠપુબ્બમ્પિ અદિટ્ઠપુબ્બમ્પિ, કતપુબ્બમ્પિ અકતપુબ્બમ્પિ, ખેમમ્પિ સભયમ્પિ, દૂરેપિ સન્તિકેપિ, બહુવિધાનિપિ અનેકવણ્ણસહસ્સાનિ દિસ્સન્તિ, કિઞ્ચેતં સુપિનં નામ, કો ચેતં પસ્સતી’’તિ? ‘‘નિમિત્તમેતં, મહારાજ, સુપિનં નામ, યં ચિત્તસ્સ આપાત [આપાથ (સી. પી.)] મુપગચ્છતિ. છયિમે, મહારાજ, સુપિનં પસ્સન્તિ, વાતિકો સુપિનં પસ્સતિ, પિત્તિકો સુપિનં પસ્સતિ, સેમ્હિકો સુપિનં પસ્સતિ, દેવતૂપસંહારતો સુપિનં પસ્સતિ, સમુદાચિણ્ણતો સુપિનં પસ્સતિ, પુબ્બનિમિત્તતો સુપિનં પસ્સતિ, તત્ર, મહારાજ, યં પુબ્બનિમિત્તતો સુપિનં પસ્સતિ, તં યેવ સચ્ચં, અવસેસં મિચ્છા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યો પુબ્બનિમિત્તતો સુપિનં પસ્સતિ, કિં તસ્સ ચિત્તં સયં ગન્ત્વા તં નિમિત્તં વિચિનાતિ, તં વા નિમિત્તં ચિત્તસ્સ આપાતમુપગચ્છતિ, અઞ્ઞો વા આગન્ત્વા તસ્સ આરોચેતી’’તિ? ‘‘ન, મહારાજ, તસ્સ ચિત્તં સયં ગન્ત્વા તં નિમિત્તં વિચિનાતિ, નાપિ અઞ્ઞો કોચિ આગન્ત્વા તસ્સ આરોચેતિ, અથ ખો તં યેવ નિમિત્તં ચિત્તસ્સ આપાતમુપગચ્છતિ. યથા, મહારાજ, આદાસો ન સયં કુહિઞ્ચિ ગન્ત્વા છાયં વિચિનાતિ, નાપિ અઞ્ઞો કોચિ છાયં આનેત્વા આદાસં આરોપેતિ [આરોચેતિ (ક.)], અથ ખો યતો કુતોચિ છાયા આગન્ત્વા આદાસસ્સ આપાતમુપગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ન તસ્સ ચિત્તં સયં ગન્ત્વા તં નિમિત્તં વિચિનાતિ, નાપિ અઞ્ઞો કોચિ આગન્ત્વા આરોચેતિ, અથ ખો યતો કુતોચિ નિમિત્તં આગન્ત્વા ચિત્તસ્સ આપાતમુપગચ્છતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યં તં ચિત્તં સુપિનં પસ્સતિ, અપિ નુ તં ચિત્તં જાનાતિ ‘એવં નામ વિપાકો ભવિસ્સતિ ખેમં વા ભયં વા’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, તં ચિત્તં જાનાતિ ‘એવંવિપાકો ભવિસ્સતિ ખેમં વા ભયં વા’તિ, નિમિત્તે પન ઉપ્પન્ને અઞ્ઞેસં કથેતિ, તતો તે અત્થં કથેન્તી’’તિ.

‘‘ઇઙ્ઘ, ભન્તે નાગસેન, કારણં મે દસ્સેહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, સરીરે તિલકા પીળકા દદ્દૂનિ ઉટ્ઠહન્તિ લાભાય વા અલાભાય વા, યસાય વા અયસાય વા, નિન્દાય વા પસંસાય વા, સુખાય વા દુક્ખાય વા, અપિ નુ તા, મહારાજ, પીળકા જાનિત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ ‘ઇમં નામ મયં અત્થં નિપ્ફાદેસ્સામા’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યાદિસે તા ઓકાસે પીળકા સમ્ભવન્તિ, તત્થ તા પીળકા દિસ્વા નેમિત્તકા બ્યાકરોન્તિ ‘એવં નામ વિપાકો ભવિસ્સતી’’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યં તં ચિત્તં સુપિનં પસ્સતિ, ન તં ચિત્તં જાનાતિ ‘એવં નામ વિપાકો ભવિસ્સતિ ખેમં વા ભયં વા’તિ, નિમિત્તે પન ઉપ્પન્ને અઞ્ઞેસં કથેતિ, તતો તે અત્થં કથેન્તી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યો સુપિનં પસ્સતિ, સો નિદ્દાયન્તો, ઉદાહુ જાગરન્તો [જગ્ગન્તો (સી. પી.)] પસ્સતી’’તિ? ‘‘યો સો, મહારાજ, સુપિનં પસ્સતિ, ન સો નિદ્દાયન્તો પસ્સતિ, નાપિ જાગરન્તો પસ્સતિ. અપિ ચ ઓક્કન્તે મિદ્ધે અસમ્પત્તે ભવઙ્ગે એત્થન્તરે સુપિનં પસ્સતિ. મિદ્ધસમારૂળ્હસ્સ, મહારાજ, ચિત્તં ભવઙ્ગગતં હોતિ, ભવઙ્ગગતં ચિત્તં નપ્પવત્તતિ, અપ્પવત્તં ચિત્તં સુખદુક્ખં નપ્પજાનાતિ, અપ્પટિવિજાનન્તસ્સ સુપિનો ન હોતિ, પવત્તમાને ચિત્તે સુપિનં પસ્સતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, તિમિરે અન્ધકારે અપ્પભાસે સુપરિસુદ્ધેપિ આદાસે છાયા ન દિસ્સતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મિદ્ધસમારૂળ્હે ચિત્તે ભવઙ્ગગતે તિટ્ઠમાનેપિ સરીરે ચિત્તં અપ્પવત્તં હોતિ, અપ્પવત્તે ચિત્તે સુપિનં ન પસ્સતિ. યથા, મહારાજ, આદાસો, એવં સરીરં દટ્ઠબ્બં; યથા અન્ધકારો, એવં મિદ્ધં દટ્ઠબ્બં; યથા આલોકો, એવં ચિત્તં દટ્ઠબ્બં.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહિકોત્થટસ્સ સૂરિયસ્સ પભા ન દિસ્સતિ સન્તા યેવ સૂરિયરસ્મિ અપ્પવત્તા હોતિ, અપ્પવત્તાય સૂરિયરસ્મિયા આલોકો ન હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મિદ્ધસમારૂળ્હસ્સ ચિત્તં ભવઙ્ગગતં હોતિ, ભવઙ્ગગતં ચિત્તં નપ્પવત્તતિ, અપ્પવત્તે ચિત્તે સુપિનં ન પસ્સતિ. યથા, મહારાજ, સૂરિયો, એવં સરીરં દટ્ઠબ્બં; યથા મહિકોત્થરણં, એવં મિદ્ધં દટ્ઠબ્બં; યથા સૂરિયરસ્મિ, એવં ચિત્તં દટ્ઠબ્બં.

‘‘દ્વિન્નં, મહારાજ, સન્તેપિ સરીરે ચિત્તં અપ્પવત્તં હોતિ, મિદ્ધસમારૂળ્હસ્સ ભવઙ્ગગતસ્સ સન્તેપિ સરીરે ચિત્તં અપ્પવત્તં હોતિ, નિરોધસમાપન્નસ્સ સન્તેપિ સરીરે ચિત્તં અપ્પવત્તં હોતિ, જાગરન્તસ્સ, મહારાજ, ચિત્તં લોલં હોતિ વિવટં પાકટં અનિબદ્ધં, એવરૂપસ્સ ચિત્તે નિમિત્તં આપાતં ન ઉપેતિ. યથા, મહારાજ, પુરિસં વિવટં પાકટં અકિરિયં અરહસ્સં રહસ્સકામા પરિવજ્જેન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, જાગરન્તસ્સ દિબ્બો અત્થો આપાતં ન ઉપેતિ, તસ્મા જાગરન્તો સુપિનં ન પસ્સતિ. યથા વા પન, મહારાજ, ભિક્ખું ભિન્નાજીવં અનાચારં પાપમિત્તં દુસ્સીલં કુસીતં હીનવીરિયં કુસલા બોધિપક્ખિયા ધમ્મા આપાતં ન ઉપેન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, જાગરન્તસ્સ દિબ્બો અત્થો આપાતં ન ઉપેતિ, તસ્મા જાગરન્તો સુપિનં ન પસ્સતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ મિદ્ધસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાન’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, અત્થિ મિદ્ધસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાન’’ન્તિ. ‘‘કતમં આદિ, કતમં મજ્ઝં, કતમં પરિયોસાન’’ન્તિ? ‘‘યો, મહારાજ, કાયસ્સ ઓનાહો પરિયોનાહો દુબ્બલ્યં મન્દતા અકમ્મઞ્ઞતા કાયસ્સ, અયં મિદ્ધસ્સ આદિ; યો, મહારાજ, કપિનિદ્દાપરેતો વોકિણ્ણકં જગ્ગતિ [વોકિણ્ણતં ગચ્છતિ (નિસ્ય)], ઇદં મિદ્ધસ્સ મજ્ઝં; ભવઙ્ગગતિ પરિયોસનં. મજ્ઝૂપગતો, મહારાજ, કપિનિદ્દાપરેતો સુપિનં પસ્સતિ. યથા, મહારાજ, કોચિ યતચારી સમાહિતચિત્તો ઠિતધમ્મો અચલબુદ્ધિ પહીનકોતૂહલસદ્દં વનમજ્ઝોગાહિત્વા સુખુમં અત્થં ચિન્તયતિ, ન ચ સો તત્થ મિદ્ધં ઓક્કમતિ, સો તત્થ સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો સુખુમં અત્થં પટિવિજ્ઝતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, જાગરો ન મિદ્ધસમાપન્નો, મજ્ઝૂપગતો કપિનિદ્દાપરેતો સુપિનં પસ્સતિ. યથા, મહારાજ, કોતૂહલસદ્દો, એવં જાગરં દટ્ઠબ્બં; યથા વિવિત્તં વનં, એવં કપિનિદ્દાપરેતો દટ્ઠબ્બો; યથા સો કોતૂહલસદ્દં ઓહાય મિદ્ધં વિવજ્જેત્વા મજ્ઝત્તભૂતો સુખુમં અત્થં પટિવિજ્ઝતિ, એવં જાગરો ન મિદ્ધસમાપન્નો કપિનિદ્દાપરેતો સુપિનં પસ્સતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

સુપિનપઞ્હો પઞ્ચમો.