નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

મિલિન્દપઞ્હપાળિ

૧. મિલિન્દો નામ સો રાજા, સાગલાયં પુરુત્તમે;

ઉપગઞ્છિ નાગસેનં, ગઙ્ગા ચ [ગઙ્ગાવ (સી. પી.)] યથા સાગરં.

આસજ્જ રાજા ચિત્રકથિં, ઉક્કાધારં તમોનુદં;

અપુચ્છિ નિપુણે પઞ્હે, ઠાનાટ્ઠાનગતે પુથૂ.

પુચ્છા વિસજ્જના [વિસ્સજ્જના (સી. પી.)] ચેવ, ગમ્ભીરત્થૂપનિસ્સિતા;

હદયઙ્ગમા કણ્ણસુખા, અબ્ભુતા લોમહંસના.

અભિધમ્મવિનયોગાળ્હા, સુત્તજાલસમત્તિતા;

નાગસેનકથા ચિત્રા, ઓપમ્મેહિ નયેહિ ચ.

તત્થ ઞાણં પણિધાય, હાસયિત્વાન માનસં;

સુણાથ નિપુણે પઞ્હે, કઙ્ખાટ્ઠાનવિદાલનેતિ.

૨. તં યથાનુસૂયતે – અત્થિ યોનકાનં નાનાપુટભેદનં સાગલં નામ નગરં નદીપબ્બતસોભિતં રમણીયભૂમિપ્પદેસભાગં આરામુય્યાનોપવનતળાકપોક્ખરણિસમ્પન્નં નદીપબ્બતવનરામણેય્યકં સુતવન્તનિમ્મિતં નિહતપચ્ચત્થિકં [નિપ્પચ્ચત્થિકં (ક.)] પચ્ચામિત્તાનુપપીળિતં વિવિધવિચિત્રદળ્હમટ્ટાલકોટ્ઠકં વરપવરગોપુર [પવરપચુરગોપુર (સી.)] તોરણં ગમ્ભીરપરિખાપણ્ડરપાકારપરિક્ખિત્તન્તેપુરં. સુવિભત્તવીથિચચ્ચરચતુક્કસિઙ્ઘાટકં સુપ્પસારિતાનેકવિધવરભણ્ડપરિપૂરિતન્તરાપણં વિવિધદાનગ્ગસતસમુપસોભિતં [સતસમુપસોભિતં (સી. પી.)] હિમગિરિસિખરસઙ્કાસવરભવનસતસહસ્સપ્પટિમણ્ડિતં ગજહયરથપત્તિસમાકુલં અભિરૂપનરનારિગણાનુચરિતં આકિણ્ણજનમનુસ્સં પુથુખત્તિયબ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દં વિવિધસમણબ્રાહ્મણસભાજન [સભાજન (સી. પી.), સમ્માભાજન (ક.)] સઙ્ઘટિતં બહુવિધવિજ્જાવન્ત [વિજ્જાધર (ક.)] નરચિર [નરવિર (સી. પી.)] નિસેવિતં કાસિકકોટુમ્બરિકાદિનાનાવિધવત્થાપણસમ્પન્નં સુપ્પસારિતરુચિરબહુવિધપુપ્ફગન્ધાપણં ગન્ધગન્ધિતં આસીસનીયબહુરતનપરિપૂરિતં દિસામુખસુપ્પસારિતાપણં સિઙ્ગારવાણિજગણાનુચરિતં કહાપણરજતસુવણ્ણકંસપત્થરપરિપૂરં પજ્જોતમાનનિધિનિકેતં પહૂતધનધઞ્ઞવિત્તૂપકરણં પરિપુણ્ણકોસકોટ્ઠાગારં બહ્વન્નપાનં બહુવિધખજ્જભોજ્જલેય્યપેય્યસાયનીયં ઉત્તરકુરુસઙ્કાસં સમ્પન્નસસ્સં આળકમન્દા વિય દેવપુરં.

એત્થ ઠત્વા તેસં પુબ્બકમ્મં કથેતબ્બં, કથેન્તેન ચ છધા વિભજિત્વા કથેતબ્બં. સેય્યથીદં – પુબ્બયોગો મિલિન્દપઞ્હં લક્ખણપઞ્હં મેણ્ડકપઞ્હં અનુમાનપઞ્હં ઓપમ્મકથાપઞ્હન્તિ.

તત્થ મિલિન્દપઞ્હો લક્ખણપઞ્હો, વિમતિચ્છેદનપઞ્હોતિ દુવિધો. મેણ્ડકપઞ્હોપિ મહાવગ્ગો, યોગિકથાપઞ્હોતિ દુવિધો.

પુબ્બયોગોતિ તેસં પુબ્બકમ્મં.

૧. બાહિરકથા

પુબ્બયોગાદિ

૩. અતીતે કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને વત્તમાને ગઙ્ગાય સમીપે એકસ્મિં આવાસે મહાભિક્ખુસઙ્ઘો પટિવસતિ, તત્થ વત્તસીલસમ્પન્ના ભિક્ખૂ પાતોવ ઉટ્ઠાય યટ્ઠિસમ્મજ્જનિયો [યટ્ઠિસમ્મુઞ્જનિયો (સી. પી.)] આદાય બુદ્ધગુણે આવજ્જેન્તા અઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા કચવરબ્યૂહં કરોન્તિ. અથેકો ભિક્ખુ એકં સામણેરં ‘‘એહિ સામણેર, ઇમં કચવરં છડ્ડેહી’’તિ આહ, સો અસુણન્તો વિય ગચ્છતિ, સો દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ આમન્તિયમાનો અસુણન્તો વિય ગચ્છતેવ. તતો સો ભિક્ખુ ‘‘દુબ્બચો વતાયં સામણેરો’’તિ કુદ્ધો સમ્મજ્જનિદણ્ડેન પહારં અદાસિ. તતો સો રોદન્તો ભયેન કચવરં છડ્ડેન્તો ‘‘ઇમિના કચવરછડ્ડનપુઞ્ઞકમ્મેન યાવાહં નિબ્બાનં પાપુણામિ [ન પાપુણામિ (સ્યા.)], એત્થન્તરે નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને મજ્ઝન્હિકસૂરિયો [સુરિયો (સી. પી.)] વિય મહેસક્ખો મહાતેજો ભવેય્ય’’ન્તિ પઠમં પત્થનં પટ્ઠપેસિ. કચવરં છડ્ડેત્વા નહાનત્થાય ગઙ્ગાતિત્થં ગતો ગઙ્ગાય ઊમિવેગં ગગ્ગરાયમાનં દિસ્વા ‘‘યાવાહં નિબ્બાનં પાપુણામિ [ન પાપુણામિ (સ્યા.)], એત્થન્તરે નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અયં ઊમિવેગો વિય ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનો ભવેય્યં અક્ખયપટિભાનો’’તિ દુતિયમ્પિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ.

સોપિ ભિક્ખુ સમ્મજ્જનિસાલાય સમ્મજ્જનિં ઠપેત્વા નહાનત્થાય ગઙ્ગાતિત્થં ગચ્છન્તો સામણેરસ્સ પત્થનં સુત્વા ‘‘એસ મયા પયોજિતોપિ તાવ એવં પત્થેતિ, મય્હં કિં ન સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘યાવાહં નિબ્બાનં પાપુણામિ [ન પાપુણામિ (સ્યા.)], એત્થન્તરે નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અયં ગઙ્ગાઊમિવેગો વિય અક્ખયપટિભાનો ભવેય્યં, ઇમિના પુચ્છિતપુચ્છિતં સબ્બં પઞ્હપટિભાનં વિજટેતું નિબ્બેઠેતું સમત્થો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ.

તે ઉભોપિ દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તા એકં બુદ્ધન્તરં ખેપેસું. અથ અમ્હાકં ભગવતાપિ યથા મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરો દિસ્સતિ, એવમેતેપિ દિસ્સન્તિ મમ પરિનિબ્બાનતો પઞ્ચવસ્સસતે અતિક્કન્તે એતે ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, યં મયા સુખુમં કત્વા દેસિતં ધમ્મવિનયં, તં એતે પઞ્હપુચ્છનઓપમ્મયુત્તિવસેન નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા વિભજિસ્સન્તીતિ નિદ્દિટ્ઠા.

૪. તેસુ સામણેરો જમ્બુદીપે સાગલનગરે મિલિન્દો નામ રાજા અહોસિ પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી પટિબલો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં મન્તયોગવિધાનકિરિયાનં [સમન્તયોગ … (સી. પી.)], કરણકાલે નિસમ્મકારી હોતિ, બહૂનિ ચસ્સ સત્થાનિ ઉગ્ગહિતાનિ હોન્તિ. સેય્યથિદં, સુતિ સમ્મુતિ સઙ્ખ્યા યોગા નીતિ વિસેસિકા ગણિકા ગન્ધબ્બા તિકિચ્છા ધનુબ્બેદા [ચતુબ્બેદા (સી. પી.)] પુરાણા ઇતિહાસા જોતિસા માયા કેતુ [હેતુ (સી. પી.)] મન્તના યુદ્ધા છન્દસા બુદ્ધવચનેન [છન્દસામુદ્દવચનેન (સી. પી.)] એકૂનવીસતિ, વિતણ્ડવાદી [વાદી (સી. પી.)] દુરાસદો દુપ્પસહો પુથુતિત્થકરાનં અગ્ગમક્ખાયતિ, સકલજમ્બુદીપે મિલિન્દેન રઞ્ઞા સમો કોચિ નાહોસિ યદિદં થામેન જવેન સૂરેન પઞ્ઞાય, અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો અનન્તબલવાહનો.

૫. અથેકદિવસં મિલિન્દો રાજા અનન્તબલવાહનં ચતુરઙ્ગિનિં બલગ્ગસેનાબ્યૂહં દસ્સનકમ્યતાય નગરા નિક્ખમિત્વા બહિનગરે સેનઙ્ગદસ્સનં કત્વા [સેનાગણનં કારેત્વા (સી. પી.)] સારેત્વા સો રાજા ભસ્સપ્પવાદકો લોકાયતવિતણ્ડ [પવત્ત (સી. પી.)] જનસલ્લાપપ્લવ ચિત્તકોતૂહલો વિસારદો વિજમ્ભકો સૂરિયં ઓલોકેત્વા અમચ્ચે આમન્તેસિ ‘‘બહુ ભણે તાવ દિવસાવસેસો કિં કરિસ્સામ, ઇદાનેવ નગરં પવિસિત્વા અત્થિ કોચિ પણ્ડિતો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા સઙ્ઘી ગણી ગણાચરિયો અપિ અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં પટિજાનમાનો, યો મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું સક્કોતિ કઙ્ખં પટિવિનેતું, તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છિસ્સામ, કઙ્ખં પટિવિનયિસ્સામા’’તિ.

એવં વુત્તે પઞ્ચસતા યોનકા રાજાનં મિલિન્દં એતદવોચું ‘‘અત્થિ, મહારાજ, છ સત્થારો પૂરણો કસ્સપો મક્ખલિગોસાલો નિગણ્ઠો નાટપુત્તો [નાથપુત્તો (સી. પી.)] સઞ્જયો બેલટ્ઠપુત્તો અજિતો કેસકમ્બલો પકુધો કચ્ચાયનો, તે સઙ્ઘિનો ગણિનો ગણાચરિયકા ઞાતા યસસ્સિનો તિત્થકરા સાધુસમ્મતા બહુજનસ્સ, ગચ્છ ત્વં મહારાજ, તે પઞ્હં પુચ્છસ્સુ, કઙ્ખં પટિવિનયસ્સૂ’’તિ.

૬. અથ ખો મિલિન્દો રાજા પઞ્ચહિ યોનકસતેહિ પરિવુતો ભદ્રવાહનં રથવરમારુય્હ યેન પૂરણો કસ્સપો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પૂરણેન કસ્સપેન સદ્ધિં સમ્મોદિ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો મિલિન્દો રાજા પૂરણં કસ્સપં એતદવોચ ‘‘કો, ભન્તે કસ્સપ, લોકં પાલેતી’’તિ? ‘‘પથવી, મહારાજ, લોકં પાલેતી’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે કસ્સપ, પથવી [પઠવી (સી. સ્યા. પી.)] લોકં પાલેતિ, અથ કસ્મા અવીચિનિરયં ગચ્છન્તા સત્તા પથવિં અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તી’’તિ? એવં વુત્તે પૂરણો કસ્સપો નેવ સક્ખિ ઓગિલિતું, નો સક્ખિ ઉગ્ગિલિતું, અધોમુખો પત્તક્ખન્ધો તુણ્હીભૂતો પજ્ઝાયન્તો નિસીદિ.

૭. અથ ખો મિલિન્દો રાજા મક્ખલિં ગોસાલં એતદવોચ ‘‘અત્થિ, ભન્તે ગોસાલ, કુસલાકુસલાનિ કમ્માનિ, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો’’તિ? ‘‘નત્થિ, મહારાજ, કુસલાકુસલાનિ કમ્માનિ, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો. યે તે, મહારાજ, ઇધ લોકે ખત્તિયા, તે પરલોકં ગન્ત્વાપિ પુન ખત્તિયાવ ભવિસ્સન્તિ, યે તે બ્રાહ્મણા વેસ્સા સુદ્દા ચણ્ડાલા પુક્કુસા, તે પરલોકં ગન્ત્વાપિ પુન બ્રાહ્મણા વેસ્સા સુદ્દા ચણ્ડાલા પુક્કુસાવ ભવિસ્સન્તિ. કિં કુસલાકુસલેહિ કમ્મેહી’’તિ? ‘‘યદિ, ભન્તે ગોસાલ, ઇધ લોકે ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા સુદ્દા ચણ્ડાલા પુક્કુસા, તે પરલોકં ગન્ત્વાપિ પુન ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા સુદ્દા ચણ્ડાલા પુક્કુસાવ ભવિસ્સન્તિ, નત્થિ કુસલાકુસલેહિ કમ્મેહિ કરણીયં. તેન હિ, ભન્તે ગોસાલ, યે તે ઇધ લોકે હત્થચ્છિન્ના, તે પરલોકં ગન્ત્વાપિ પુન હત્થચ્છિન્નાવ ભવિસ્સન્તિ. યે પાદચ્છિન્ના, તે પાદચ્છિન્નાવ ભવિસ્સન્તિ. યે હત્થપાદચ્છિન્ના, તે હત્થપાદચ્છિન્નાવ ભવિસ્સન્તિ. યે કણ્ણચ્છિન્ના, તે કણ્ણચ્છિન્નાવ ભવિસ્સન્તિ. યે નાસચ્છિન્ના, તે નાસચ્છિન્નાવ ભવિસ્સન્તિ. યે કણ્ણનાસચ્છિન્ના, તે કણ્ણનાસચ્છિન્નાવ ભવિસ્સન્તી’’તિ. એવં વુત્તે ગોસાલો તુણ્હી અહોસિ.

અથ ખો મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો એતદહોસિ ‘‘તુચ્છો વત ભો જમ્બુદીપો, પલાપો વત ભો જમ્બુદીપો, નત્થિ કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા, યો મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું સક્કોતિ કઙ્ખં પટિવિનેતુ’’ન્તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા અમચ્ચે આમન્તેસિ ‘‘રમણીયા વત ભો દોસિના રત્તિ, કં નુ ખ્વજ્જ સમણં વા બ્રાહ્મણં વા ઉપસઙ્કમેય્યામ પઞ્હં પુચ્છિતું, કો મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું સક્કોતિ કઙ્ખં પટિવિનેતુ’’ન્તિ? એવં વુત્તે અમચ્ચા તુણ્હીભૂતા રઞ્ઞો મુખં ઓલોકયમાના અટ્ઠંસુ.

તેન ખો પન સમયેન સાગલનગરં દ્વાદસ વસ્સાનિ સુઞ્ઞં અહોસિ સમણબ્રાહ્મણગહપતિપણ્ડિતેહિ, યત્થ સમણબ્રાહ્મણગહપતિપણ્ડિતા પટિવસન્તીતિ સુણાતિ, તત્થ ગન્ત્વા રાજા તે પઞ્હં પુચ્છતિ, તે સબ્બેપિ પઞ્હવિસજ્જનેન રાજાનં આરાધેતું અસક્કોન્તા યેન વા તેન વા પક્કમન્તિ. યે અઞ્ઞં દિસં ન પક્કમન્તિ, તે સબ્બે તુણ્હીભૂતા અચ્છન્તિ. ભિક્ખૂ પન યેભુય્યેન હિમવન્તમેવ ગચ્છન્તિ.

૮. તેન ખો પન સમયેન કોટિસતા અરહન્તો હિમવન્તે પબ્બતે રક્ખિતતલે પટિવસન્તિ. અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો દિબ્બાય સોતધાતુયા મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો વચનં સુત્વા યુગન્ધરમત્થકે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા ભિક્ખૂ પુચ્છિ ‘‘અત્થાવુસો કોચિ ભિક્ખુ પટિબલો મિલિન્દેન રઞ્ઞા સદ્ધિં સલ્લપિતું કઙ્ખં પટિવિનેતુ’’ન્તિ?

એવં વુત્તે કોટિસતા અરહન્તો તુણ્હી અહેસું. દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ પુટ્ઠા તુણ્હી અહેસું. અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં એતદવોચ ‘‘અત્થાવુસો તાવતિંસભવને વેજયન્તસ્સ પાચીનતો કેતુમતી નામ વિમાનં, તત્થ મહાસેનો નામ દેવપુત્તો પટિવસતિ, સો પટિબલો તેન મિલિન્દેન રઞ્ઞા સદ્ધિં સલ્લપિતું કઙ્ખં પટિવિનેતુ’’ન્તિ.

અથ ખો કોટિસતા અરહન્તો યુગન્ધરપબ્બતે અન્તરહિતા તાવતિંસભવને પાતુરહેસું. અદ્દસા ખો સક્કો દેવાનમિન્દો તે ભિક્ખૂ દૂરતોવ આગચ્છન્તે, દિસ્વાન યેનાયસ્મા અસ્સગુત્તો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ, એકમન્તં ઠિતો ખો સક્કો દેવાનમિન્દો આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં એતદવોચ ‘‘મહા ખો, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘો અનુપ્પત્તો, અહં સઙ્ઘસ્સ આરામિકો, કેનત્થો, કિં મયા કરણીય’’ન્તિ?

અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો સક્કં દેવાનમિન્દં એતદવોચ ‘‘અયં ખો, મહારાજ, જમ્બુદીપે સાગલનગરે મિલિન્દો નામ રાજા વિતણ્ડવાદી દુરાસદો દુપ્પસહો પુથુતિત્થકરાનં અગ્ગમક્ખાયતિ, સો ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા દિટ્ઠિવાદેન પઞ્હં પુચ્છિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં વિહેઠેતી’’તિ.

અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં એતદવોચ ‘‘અયં ખો, ભન્તે, મિલિન્દો રાજા ઇતો ચુતો મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્નો, એસો ખો, ભન્તે, કેતુમતિવિમાને મહાસેનો નામ દેવપુત્તો પટિવસતિ, સો પટિબલો તેન મિલિન્દેન રઞ્ઞા સદ્ધિં સલ્લપિતું કઙ્ખં પટિવિનેતું, તં દેવપુત્તં યાચિસ્સામ મનુસ્સલોકૂપપત્તિયા’’તિ.

અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો ભિક્ખુસઙ્ઘં પુરક્ખત્વા કેતુમતિવિમાનં પવિસિત્વા મહાસેનં દેવપુત્તં આલિઙ્ગિત્વા એતદવોચ ‘‘યાચતિ તં, મારિસ, ભિક્ખુસઙ્ઘો મનુસ્સલોકૂપપત્તિયા’’તિ. ‘‘ન મે, ભન્તે, મનુસ્સલોકેનત્થો કમ્મબહુલેન, તિબ્બો મનુસ્સલોકો, ઇધેવાહં, ભન્તે, દેવલોકે ઉપરૂપરૂપપત્તિકો હુત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ ખો સક્કેન દેવાનમિન્દેન યાચિતો મહાસેનો દેવપુત્તો એવમાહ ‘‘ન મે, ભન્તે, મનુસ્સલોકેનત્થો કમ્મબહુલેન, તિબ્બો મનુસ્સલોકો, ઇધેવાહં, ભન્તે, દેવલોકે ઉપરૂપરૂપપત્તિકો હુત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો મહાસેનં દેવપુત્તં એતદવોચ ‘‘ઇધ મયં, મારિસ, સદેવકં લોકં અનુવિલોકયમાના અઞ્ઞત્ર તયા મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો વાદં ભિન્દિત્વા સાસનં પગ્ગહેતું સમત્થં અઞ્ઞં કઞ્ચિ ન પસ્સામ, યાચતિ તં, મારિસ, ભિક્ખુસઙ્ઘો, સાધુ સપ્પુરિસ મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તિત્વા દસબલસ્સ સાસનં પગ્ગણ્હાહી’’તિ. એવં વુત્તે મહાસેનો દેવપુત્તો ‘‘અહં કિર મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો વાદં ભિન્દિત્વા બુદ્ધસાસનં પગ્ગહેતું સમત્થો ભવિસ્સામી’’તિ હટ્ઠપહટ્ઠો ઉદગ્ગુદગ્ગો હુત્વા ‘‘સાધુ, ભન્તે, મનુસ્સલોકે ઉપ્પજ્જિસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞં અદાસિ.

૯. અથ ખો તે ભિક્ખૂ દેવલોકે તં કરણીયં તીરેત્વા દેવેસુ તાવતિંસેસુ અન્તરહિતા હિમવન્તે પબ્બતે રક્ખિતતલે પાતુરહેસું.

અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં એતદવોચ ‘‘અત્થાવુસો, ઇમસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે કોચિ ભિક્ખુ સન્નિપાતં અનાગતો’’તિ. એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં એતદવોચ ‘‘અત્થિ, ભન્તે, આયસ્મા રોહણો ઇતો સત્તમે દિવસે હિમવન્તં પબ્બતં પવિસિત્વા નિરોધં સમાપન્નો, તસ્સ સન્તિકે દૂતં પાહેથા’’તિ. આયસ્માપિ રોહણો તઙ્ખણઞ્ઞેવ નિરોધા વુટ્ઠાય ‘‘સઙ્ઘો મં પટિમાનેતી’’તિ હિમવન્તે પબ્બતે અન્તરહિતો રક્ખિતતલે કોટિસતાનં અરહન્તાનં પુરતો પાતુરહોસિ.

અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો આયસ્મન્તં રોહણં એતદવોચ ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, રોહણ બુદ્ધસાસને ભિજ્જન્તે [પલુજ્જન્તે (સી. પી.)] ન પસ્સસિ સઙ્ઘસ્સ કરણીયાની’’તિ. ‘‘અમનસિકારો મે, ભન્તે, અહોસી’’તિ.

‘‘તેન, હાવુસો રોહણ, દણ્ડકમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘કિં, ભન્તે, કરોમી’’તિ? ‘‘અત્થાવુસો રોહણ, હિમવન્તપબ્બતપસ્સે ગજઙ્ગલં [કજઙ્ગલં (સી. પી.)] નામ બ્રાહ્મણગામો, તત્થ સોણુત્તરો નામ બ્રાહ્મણો પટિવસતિ, તસ્સ પુત્તો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ નાગસેનોતિ નામ દારકો, તેન હિ ત્વં, આવુસો રોહણ, દસમાસાધિકાનિ સત્ત વસ્સાનિ તં કુલં પિણ્ડાય પવિસિત્વા નાગસેનં દારકં નીહરિત્વા પબ્બાજેહિ, પબ્બજિતેવ તસ્મિં દણ્ડકમ્મતો મુચ્ચિસ્સસી’’તિ. આયસ્માપિ ખો રોહણો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

૧૦. મહાસેનોપિ ખો દેવપુત્તો દેવલોકા ચવિત્વા સોણુત્તરબ્રાહ્મણસ્સ ભરિયાય કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ, સહ પટિસન્ધિગ્ગહણા તયો અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા પાતુરહેસું, આવુધભણ્ડાનિ પજ્જલિંસુ, અગ્ગસસ્સં અભિનિપ્ફન્નં, મહામેઘો અભિપ્પવસ્સિ. આયસ્માપિ ખો રોહણો તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય દસમાસાધિકાનિ સત્ત વસ્સાનિ તં કુલં પિણ્ડાય પવિસન્તો એકદિવસમ્પિ કટચ્છુમત્તં ભત્તં વા ઉળુઙ્કમત્તં યાગું વા અભિવાદનં વા અઞ્જલિકમ્મં વા સામીચિકમ્મં વા નાલત્થ, અથ ખો અક્કોસઞ્ઞેવ પરિભાસઞ્ઞેવ પટિલભતિ ‘‘અતિચ્છથ ભન્તે’’તિ વચનમત્તમ્પિ વત્તા નામ નાહોસિ, દસમાસાધિકાનં પન સત્તન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન એકદિવસં ‘‘અતિચ્છથ ભન્તે’’તિ વચનમત્તં અલત્થ. તં દિવસમેવ બ્રાહ્મણોપિ બહિ કમ્મન્તા આગચ્છન્તો પટિપથે થેરં દિસ્વા ‘‘કિં, ભો પબ્બજિત, અમ્હાકં ગેહં અગમિત્થા’’તિ આહ. ‘‘આમ, બ્રાહ્મણ, અગમમ્હા’’તિ. ‘‘અપિ કિઞ્ચિ લભિત્થા’’તિ. ‘‘આમ, બ્રાહ્મણ, લભિમ્હા’’તિ. સો અનત્તમનો ગેહં ગન્ત્વા પુચ્છિ ‘‘તસ્સ પબ્બજિતસ્સ કિઞ્ચિ અદત્થા’’તિ. ‘‘ન કિઞ્ચિ અદમ્હા’’તિ. બ્રાહ્મણો દુતિયદિવસે ઘરદ્વારે યેવ નિસીદિ ‘‘અજ્જ પબ્બજિતં મુસાવાદેન નિગ્ગહેસ્સામી’’તિ. થેરો દુતિયદિવસે બ્રાહ્મણસ્સ ઘરદ્વારં સમ્પત્તો.

બ્રાહ્મણો થેરં દિસ્વાવ એવમાહ ‘‘તુમ્હે હિય્યો અમ્હાકં ગેહે કિઞ્ચિ અલભિત્વાવ ‘‘લભિમ્હા’’તિ અવોચુત્થ, વટ્ટતિ નુ ખો તુમ્હાકં મુસાવાદો’’તિ. થેરો આહ ‘‘મયં, બ્રાહ્મણ, તુમ્હાકં ગેહે ( ) [(પવિસન્તા) (ક.)] દસમાસાધિકાનિ સત્ત વસ્સાનિ ‘અતિચ્છથા’તિ વચનમત્તમ્પિ અલભિત્વા હિય્યો ‘અતિચ્છથા’તિ વચનમત્તં લભિમ્હા, અથેતં વાચાપટિસન્ધારં [પટિસન્તારં (સી. પી.)] ઉપાદાય એવમવોચુમ્હા’’તિ.

બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ ‘‘ઇમે વાચાપટિસન્ધારમત્તમ્પિ લભિત્વા જનમજ્ઝે ‘લભિમ્હા’તિ પસંસન્તિ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા લભિત્વા કસ્મા નપ્પસંસન્તી’’તિ પસીદિત્વા અત્તનો અત્થાય પટિયાદિતભત્તતો કટચ્છુભિક્ખં, તદુપિયઞ્ચ બ્યઞ્જનં દાપેત્વા ‘‘ઇમં ભિક્ખં સબ્બકાલં તુમ્હે લભિસ્સથા’’તિ આહ.

સો પુનદિવસતો પભુતિ ઉપસઙ્કમન્તસ્સ થેરસ્સ ઉપસમં દિસ્વા ભિય્યોસો મત્તાય પસીદિત્વા થેરં નિચ્ચકાલં અત્તનો ઘરે ભત્તવિસ્સગ્ગકરણત્થાય યાચિ. થેરો તુણ્હીભાવેન અધિવાસેત્વા દિવસે દિવસે ભત્તકિચ્ચં કત્વા ગચ્છન્તો થોકં થોકં બુદ્ધવચનં કથેત્વા ગચ્છતિ. સાપિ ખો બ્રાહ્મણી દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ, ‘‘નાગસેનો’’તિસ્સ નામમકંસુ, સો અનુક્કમેન વડ્ઢન્તો સત્તવસ્સિકો જાતો.

૧૧. અથ ખો નાગસેનસ્સ દારકસ્સ પિતા નાગસેનં દારકં એતદવોચ ‘‘ઇમસ્મિં ખો, તાત નાગસેન, બ્રાહ્મણકુલે સિક્ખાનિ સિક્ખેય્યાસી’’તિ. ‘‘કતમાનિ, તાત, ઇમસ્મિં બ્રાહ્મણકુલે સિક્ખાનિ નામા’’તિ? ‘‘તયો ખો, તાત નાગસેન, વેદા સિક્ખાનિ નામ, અવસેસાનિ સિપ્પાનિ સિપ્પં નામા’’તિ. ‘‘તેન હિ, તાત, સિક્ખિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો સોણુત્તરો બ્રાહ્મણો આચરિયબ્રાહ્મણસ્સ આચરિયભાગં સહસ્સં દત્વા અન્તોપાસાદે એકસ્મિં ગબ્ભે એકતો મઞ્ચકં પઞ્ઞપેત્વા આચરિયબ્રાહ્મણં એતદવોચ ‘‘સજ્ઝાપેહિ ખો, ત્વં બ્રાહ્મણ, ઇમં દારકં મન્તાનીતિ. તેન હિ ‘તાત દારક’ ઉગ્ગણ્હાહિ મન્તાની’’તિ. આચરિયબ્રાહ્મણો સજ્ઝાયતિ નાગસેનસ્સ દારકસ્સ એકેનેવ ઉદ્દેસેન તયો વેદા હદયઙ્ગતા વાચુગ્ગતા સૂપધારિતા સુવવત્થાપિતા સુમનસિકતા અહેસું, સકિમેવ ચક્ખું ઉદપાદિ તીસુ વેદેસુ સનિઘણ્ડુકેટુભેસુ [સનિઘણ્ટુકેટુભેસુ (ક.)] સાક્ખરપ્પભેદેસુ ઇતિહાસપઞ્ચમેસુ પદકો વેય્યાકરણો લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો અહોસિ.

અથ ખો નાગસેનો દારકો પિતરં એતદવોચ ‘‘અત્થિ નુ ખો, તાત, ઇમસ્મિં બ્રાહ્મણકુલે ઇતો ઉત્તરિમ્પિ સિક્ખિતબ્બાનિ, ઉદાહુ એત્તકાનેવા’’તિ. ‘‘નત્થિ, તાત નાગસેન, ઇમસ્મિં બ્રાહ્મણકુલે ઇતો ઉત્તરિં સિક્ખિતબ્બાનિ, એત્તકાનેવ સિક્ખિતબ્બાની’’તિ.

અથ ખો નાગસેનો દારકો આચરિયસ્સ અનુયોગં દત્વા પાસાદા ઓરુય્હ પુબ્બવાસનાય ચોદિતહદયો રહોગતો પટિસલ્લીનો અત્તનો સિપ્પસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનં ઓલોકેન્તો આદિમ્હિ વા મજ્ઝે વા પરિયોસાને વા અપ્પમત્તકમ્પિ સારં અદિસ્વા ‘‘તુચ્છા વત ભો ઇમે વેદા, પલાપા વત ભો ઇમે વેદા અસારા નિસ્સારા’’તિ વિપ્પટિસારી અનત્તમનો અહોસિ.

૧૨. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા રોહણો વત્તનિયે સેનાસને નિસિન્નો નાગસેનસ્સ દારકસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વત્તનિયે સેનાસને અન્તરહિતો ગજઙ્ગલબ્રાહ્મણગામસ્સ પુરતો પાતુરહોસિ. અદ્દસા ખો નાગસેનો દારકો અત્તનો દ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો આયસ્મન્તં રોહણં દૂરતોવ આગચ્છન્તં, દિસ્વાન અત્તમનો ઉદગ્ગો પમુદિતો પીતિસોમનસ્સજાતો ‘‘અપ્પેવ નામાયં પબ્બજિતો કઞ્ચિ સારં જાનેય્યા’’તિ યેનાયસ્મા રોહણો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં રોહણં એતદવોચ ‘‘કો નુ ખો, ત્વં મારિસ, એદિસો ભણ્ડુકાસાવવસનો’’તિ. ‘‘પબ્બજિતો [પાપકાનં મલાનં પબ્બાજેતું પબ્બજિતો (સી. પી.)] નામાહં દારકા’’તિ. ‘‘કેન, ત્વં મારિસ, પબ્બજિતો નામાસી’’તિ? ‘‘પાપકાનિ મલાનિ પબ્બાજેતિ, તસ્માહં, દારક, પબ્બજિતો નામા’’તિ. ‘‘કિંકારણા, મારિસ, કેસા તે ન યથા અઞ્ઞેસ’’ન્તિ? ‘‘સોળસિમે, દારક, પલિબોધે દિસ્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા પબ્બજિતો. ‘‘કતમે સોળસ’’? ‘‘અલઙ્કારપલિબોધો મણ્ડનપલિબોધો તેલમક્ખનપલિબોધો ધોવનપલિબોધો માલાપલિબોધો ગન્ધપલિબોધો વાસનપલિબોધો હરીટકપલિબોધો આમલકપલિબોધો રઙ્ગપલિબોધો બન્ધનપલિબોધો કોચ્છપલિબોધો કપ્પકપલિબોધો વિજટનપલિબોધો ઊકાપલિબોધો, કેસેસુ વિલૂનેસુ સોચન્તિ કિલમન્તિ પરિદેવન્તિ ઉરત્તાળિં કન્દન્તિ સમ્મોહં આપજ્જન્તિ, ઇમેસુ ખો, દારક, સોળસસુ પલિબોધેસુ પલિગુણ્ઠિતા મનુસ્સા સબ્બાનિ અતિસુખુમાનિ સિપ્પાનિ નાસેન્તી’’તિ. ‘‘કિંકારણા, મારિસ, વત્થાનિપિ તે ન યથા અઞ્ઞેસ’’ન્તિ? ‘‘કામનિસ્સિતાનિ ખો, દારક, વત્થાનિ, કામનિસ્સિતાનિ ગિહિબ્યઞ્જનભણ્ડાનિ [કમનીયાનિ ગિહિબ્યઞ્જનાનિ (સી. પી.)], યાનિ કાનિચિ ખો ભયાનિ વત્થતો ઉપ્પજ્જન્તિ, તાનિ કાસાવવસનસ્સ ન હોન્તિ, તસ્મા વત્થાનિપિ મે ન યથા અઞ્ઞેસ’’ન્તિ. ‘‘જાનાસિ ખો, ત્વં મારિસ, સિપ્પાનિ નામા’’તિ? ‘‘આમ, દારક, જાનામહં સિપ્પાનિ, યં લોકે ઉત્તમં મન્તં, તમ્પિ જાનામી’’તિ. ‘‘મય્હમ્પિ તં, મારિસ, દાતું સક્કા’’તિ? ‘‘આમ, દારક, સક્કા’’તિ. ‘‘તેન હિ મે દેહી’’તિ. ‘‘અકાલો ખો, દારક, અન્તરઘરં પિણ્ડાય પવિટ્ઠમ્હા’’તિ.

અથ ખો નાગસેનો દારકો આયસ્મતો રોહણસ્સ હત્થતો પત્તં ગહેત્વા ઘરં પવેસેત્વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા આયસ્મન્તં રોહણં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એતદવોચ ‘‘દેહિ મે દાનિ, મારિસ, મન્ત’’ન્તિ. ‘‘યદા ખો ત્વં, દારક, નિપ્પલિબોધો હુત્વા માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા મયા ગહિતં પબ્બજિતવેસં ગણ્હિસ્સસિ, તદા દસ્સામી’’તિ આહ.

અથ ખો નાગસેનો દારકો માતાપિતરો ઉપસઙ્કમિત્વા આહ ‘‘અમ્મતાતા, અયં પબ્બજિતો ‘યં લોકે ઉત્તમં મન્તં, તં જાનામી’તિ વદતિ, ન ચ અત્તનો સન્તિકે અપબ્બજિતસ્સ દેતિ, અહં એતસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તં ઉત્તમં મન્તં ઉગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ માતાપિતરો ‘‘પબ્બજિત્વાપિ નો પુત્તો મન્તં ગણ્હતુ, ગહેત્વા પુન આગચ્છિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાના ‘‘ગણ્હ પુત્તા’’તિ અનુજાનિંસુ.

૧૩. અથ ખો આયસ્મા રોહણો નાગસેનં દારકં આદાય યેન વત્તનિયં સેનાસનં, યેન વિજમ્ભવત્થુ તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા વિજમ્ભવત્થુસ્મિં સેનાસને એકરત્તં વસિત્વા યેન રક્ખિતતલં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા કોટિસતાનં અરહન્તાનં મજ્ઝે નાગસેનં દારકં પબ્બાજેસિ. પબ્બજિતો ચ પનાયસ્મા નાગસેનો આયસ્મન્તં રોહણં એતદવોચ ‘‘ગહિતો મે, ભન્તે, તવ વેસો, દેથ મે દાનિ મન્ત’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા રોહણો ‘‘કિમ્હિ નુ ખોહં નાગસેનં વિનેય્યં પઠમં વિનયે વા સુત્તન્તે વા અભિધમ્મે વા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘પણ્ડિતો ખો અયં નાગસેનો, સક્કોતિ સુખેનેવ અભિધમ્મં પરિયાપુણિતુ’’ન્તિ પઠમં અભિધમ્મે વિનેસિ.

આયસ્મા ચ નાગસેનો ‘‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા, અબ્યાકતા ધમ્મા’’તિ તિકદુકપટિમણ્ડિતં ધમ્મસઙ્ગણીપકરણં, ખન્ધવિભઙ્ગાદિ અટ્ઠારસ વિભઙ્ગપટિમણ્ડિતં વિભઙ્ગપ્પકરણં, ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિ આદિના ચુદ્દસવિધેન વિભત્તં ધાતુકથાપકરણં, ‘‘ખન્ધપઞ્ઞત્તિ આયતનપઞ્ઞત્તી’’તિ આદિના છબ્બિધેન વિભત્તં પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપ્પકરણં, સકવાદે પઞ્ચસુત્તસતાનિ પરવાદે પઞ્ચસુત્તસતાનીતિ સુત્તસહસ્સં સમોધાનેત્વા વિભત્તં કથાવત્થુપ્પકરણં, ‘‘મૂલયમકં ખન્ધયમક’’ન્તિ આદિના દસવિધેન વિભત્તં યમકપ્પકરણં, ‘‘હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિ આદિના ચતુવીસતિવિધેન વિભત્તં પટ્ઠાનપ્પકરણન્તિ સબ્બં તં અભિધમ્મપિટકં એકેનેવ સજ્ઝાયેન પગુણં કત્વા ‘‘તિટ્ઠથ ભન્તે, ન પુન ઓસારેથ, એત્તકેનેવાહં સજ્ઝાયિસ્સામી’’તિ આહ.

૧૪. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો યેન કોટિસતા અરહન્તો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા કોટિસતે અરહન્તે એતદવોચ ‘‘અહં ખો ભન્તે ‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા, અબ્યાકતા ધમ્મા’તિ ઇમેસુ તીસુ પદેસુ પક્ખિપિત્વા સબ્બં તં અભિધમ્મપિટકં વિત્થારેન ઓસારેસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, નાગસેન, ઓસારેહી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો સત્ત માસાનિ સત્ત પકરણાનિ વિત્થારેન ઓસારેસિ, પથવી ઉન્નદિ, દેવતા સાધુકારમદંસુ, બ્રહ્માનો અપ્ફોટેસું, દિબ્બાનિ ચન્દનચુણ્ણાનિ દિબ્બાનિ ચ મન્દારવપુપ્ફાનિ અભિપ્પવસ્સિંસુ.

૧૫. અથ ખો કોટિસતા અરહન્તો આયસ્મન્તં નાગસેનં પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સં રક્ખિતતલે ઉપસમ્પાદેસું. ઉપસમ્પન્નો ચ પનાયસ્મા નાગસેનો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ઉપજ્ઝાયેન સદ્ધિં ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તો એવરૂપં પરિવિતક્કં ઉપ્પાદેસિ ‘‘તુચ્છો વત મે ઉપજ્ઝાયો, બાલો વત મે ઉપજ્ઝાયો, ઠપેત્વા અવસેસં બુદ્ધવચનં પઠમં મં અભિધમ્મે વિનેસી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા રોહણો આયસ્મતો નાગસેનસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘અનનુચ્છવિકં ખો નાગસેન પરિવિતક્કં વિતક્કેસિ, ન ખો પનેતં નાગસેન તવાનુચ્છવિક’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મતો નાગસેનસ્સ એતદહોસિ ‘‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો, યત્ર હિ નામ મે ઉપજ્ઝાયો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કં જાનિસ્સતિ, પણ્ડિતો વત મે ઉપજ્ઝાયો, યંનૂનાહં ઉપજ્ઝાયં ખમાપેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો આયસ્મન્તં રોહણં એતદવોચ ‘‘ખમથ મે, ભન્તે, ન પુન એવરૂપં વિતક્કેસ્સામી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા રોહણો આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ન ખો ત્યાહં નાગસેન એત્તાવતા ખમામિ, અત્થિ ખો નાગસેન સાગલં નામ નગરં, તત્થ મિલિન્દો નામ રાજા રજ્જં કારેતિ, સો દિટ્ઠિવાદેન પઞ્હં પુચ્છિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં વિહેઠેતિ, સચે ત્વં તત્થ ગન્ત્વા તં રાજાનં દમેત્વા બુદ્ધસાસને પસાદેસ્સસિ, એવાહં તં ખમિસ્સામી’’તિ.

‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, એકો મિલિન્દો રાજા; સચે, ભન્તે, સકલજમ્બુદીપે સબ્બે રાજાનો આગન્ત્વા મં પઞ્હં પુચ્છેય્યું, સબ્બં તં વિસજ્જેત્વા સમ્પદાલેસ્સામિ, ‘ખમથ મે ભન્તે’તિ વત્વા, ‘ન ખમામી’તિ વુત્તે ‘તેન હિ, ભન્તે, ઇમં તેમાસં કસ્સ સન્તિકે વસિસ્સામી’તિ આહ’’. અયં ખો, નાગસેન, આયસ્મા અસ્સગુત્તો વત્તનિયે સેનાસને વિહરતિ, ગચ્છ ત્વં, નાગસેન, યેનાયસ્મા અસ્સગુત્તો તેનુપસઙ્કમ, ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન આયસ્મતો અસ્સગુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દ, એવઞ્ચ નં વદેહિ ‘ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, તુમ્હાકં પાદે સિરસા વન્દતિ, અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતિ, ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, ઇમં તેમાસં તુમ્હાકં સન્તિકે વસિતું મં પહિણી’તિ, ‘કોનામો તે ઉપજ્ઝાયો’તિ ચ વુત્તે ‘રોહણત્થેરો નામ ભન્તે’’તિ વદેય્યાસિ, ‘અહં કોનામો’તિ વુત્તે એવં વદેય્યાસિ ‘મમ ઉપજ્ઝાયો, ભન્તે, તુમ્હાકં નામં જાનાતી’’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા નાગસેનો આયસ્મન્તં રોહણં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પત્તચીવરમાદાય અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન વત્તનિયં સેનાસનં, યેનાયસ્મા અસ્સગુત્તો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ, એકમન્તં ઠિતો ખો આયસ્મા નાગસેનો આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં એતદવોચ ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, તુમ્હાકં પાદે સિરસા વન્દતિ, એવઞ્ચ વદેતિ અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતિ, ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, ઇમં તેમાસં તુમ્હાકં સન્તિકે વસિતું મં પહિણી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ત્વં કિન્નામોસી’’તિ. ‘‘અહં, ભન્તે, નાગસેનો નામા’’તિ. ‘‘કોનામો તે ઉપજ્ઝાયો’’તિ? ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, રોહણો નામા’’તિ. ‘‘અહં કોનામો’’તિ. ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, તુમ્હાકં નામં જાનાતી’’તિ.

‘‘સાધુ, નાગસેન, પત્તચીવરં પટિસામેહી’’તિ. ‘‘સાધુ ભન્તે’’તિ પત્તચીવરં પટિસામેત્વા પુનદિવસે પરિવેણં સમ્મજ્જિત્વા મુખોદકં દન્તપોણં ઉપટ્ઠપેસિ. થેરો સમ્મજ્જિતટ્ઠાનં પટિસમ્મજ્જિ, તં ઉદકં છડ્ડેત્વા અઞ્ઞં ઉદકં આહરિ, તઞ્ચ દન્તકટ્ઠં અપનેત્વા અઞ્ઞં દન્તકટ્ઠં ગણ્હિ, ન આલાપસલ્લાપં અકાસિ, એવં સત્ત દિવસાનિ કત્વા સત્તમે દિવસે પુન પુચ્છિત્વા પુન તેન તથેવ વુત્તે વસ્સવાસં અનુજાનિ.

૧૬. તેન ખો પન સમયેન એકા મહાઉપાસિકા આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં તિંસમત્તાનિ વસ્સાનિ ઉપટ્ઠાસિ. અથ ખો સા મહાઉપાસિકા તેમાસચ્ચયેન યેનાયસ્મા અસ્સગુત્તો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં એતદવોચ ‘‘અત્થિ નુ ખો, તાત, તુમ્હાકં સન્તિકે અઞ્ઞો ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘અત્થિ, મહાઉપાસિકે, અમ્હાકં સન્તિકે નાગસેનો નામ ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘તેન હિ, તાત અસ્સગુત્ત, અધિવાસેહિ નાગસેનેન સદ્ધિં સ્વાતનાય ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય આયસ્મતા નાગસેનેન સદ્ધિં પચ્છાસમણેન યેન મહાઉપાસિકાય નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો સા મહાઉપાસિકા આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં આયસ્મન્તઞ્ચ નાગસેનં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ત્વં, નાગસેન, મહાઉપાસિકાય અનુમોદનં કરોહી’’તિ ઇદં વત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

અથ ખો સા મહાઉપાસિકા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘મહલ્લિકા ખોહં, તાત નાગસેન, ગમ્ભીરાય ધમ્મકથાય મય્હં અનુમોદનં કરોહી’’તિ. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો તસ્સા મહાઉપાસિકાય ગમ્ભીરાય ધમ્મકથાય લોકુત્તરાય સુઞ્ઞતપ્પટિસંયુત્તાય અનુમોદનં અકાસિ. અથ ખો તસ્સા મહાઉપાસિકાય તસ્મિંયેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ. આયસ્માપિ ખો નાગસેનો તસ્સા મહાઉપાસિકાય અનુમોદનં કત્વા અત્તના દેસિતં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા તસ્મિંયેવ આસને નિસિન્નો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ.

અથ ખો આયસ્મા અસ્સગુત્તો મણ્ડલમાળે નિસિન્નો દ્વિન્નમ્પિ ધમ્મચક્ખુપટિલાભં ઞત્વા સાધુકારં પવત્તેસિ ‘‘સાધુ સાધુ નાગસેન, એકેન કણ્ડપ્પહારેન દ્વે મહાકાયા પદાલિતા’’તિ, અનેકાનિ ચ દેવતાસહસ્સાનિ સાધુકારં પવત્તેસું.

૧૭. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો ઉટ્ઠાયાસના યેનાયસ્મા અસ્સગુત્તો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં નાગસેનં આયસ્મા અસ્સગુત્તો એતદવોચ ‘‘ગચ્છ, ત્વં નાગસેન, પાટલિપુત્તં, પાટલિપુત્તનગરે અસોકારામે આયસ્મા ધમ્મરક્ખિતો પટિવસતિ, તસ્સ સન્તિકે બુદ્ધવચનં પરિયાપુણાહી’’તિ. ‘‘કીવ દૂરો, ભન્તે, ઇતો પાટલિપુત્તનગર’’ન્તિ? ‘‘યોજનસતાનિ ખો નાગસેના’’તિ. ‘‘દૂરો ખો, ભન્તે, મગ્ગો. અન્તરામગ્ગે ભિક્ખા દુલ્લભા, કથાહં ગમિસ્સામી’’તિ? ‘‘ગચ્છ, ત્વં નાગસેન, અન્તરામગ્ગે પિણ્ડપાતં લભિસ્સસિ સાલીનં ઓદનં વિગતકાળકં અનેકસૂપં અનેકબ્યઞ્જન’’ન્તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા નાગસેનો આયસ્મન્તં અસ્સગુત્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન પાટલિપુત્તં તેન ચારિકં પક્કામિ.

૧૮. તેન ખો પન સમયેન પાટલિપુત્તકો સેટ્ઠિ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ પાટલિપુત્તગામિમગ્ગં પટિપન્નો હોતિ. અદ્દસા ખો પાટલિપુત્તકો સેટ્ઠિ આયસ્મન્તં નાગસેનં દૂરતોવ આગચ્છન્તં, દિસ્વાન યેનાયસ્મા નાગસેનો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં અભિવાદેત્વા ‘‘કુહિં ગચ્છસિ તાતા’’તિ આહ. ‘‘પાટલિપુત્તં ગહપતી’’તિ. ‘‘સાધુ તાત, મયમ્પિ પાટલિપુત્તં ગચ્છામ. અમ્હેહિ સદ્ધિં સુખં ગચ્છથા’’તિ.

અથ ખો પાટલિપુત્તકો સેટ્ઠિ આયસ્મતો નાગસેનસ્સ ઇરિયાપથે પસીદિત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો પાટલિપુત્તકો સેટ્ઠિ આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘કિન્નામોસિ ત્વં તાતા’’તિ. ‘‘અહં, ગહપતિ, નાગસેનો નામા’’તિ. ‘‘જાનાસિ ખો, ત્વં તાત, બુદ્ધવચનં નામા’’તિ? ‘‘જાનામિ ખોહં, ગહપતિ, અભિધમ્મપદાની’’તિ. ‘‘લાભા નો તાત, સુલદ્ધં નો તાત, અહમ્પિ ખો, તાત, આભિધમ્મિકો, ત્વમ્પિ આભિધમ્મિકો, ભણ, તાત, અભિધમ્મપદાની’’તિ. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો પાટલિપુત્તકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ અભિધમ્મં દેસેસિ, દેસેન્તે યેવ પાટલિપુત્તકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ.

અથ ખો પાટલિપુત્તકો સેટ્ઠિ પઞ્ચમત્તાનિ સકટસતાનિ પુરતો ઉય્યોજેત્વા સયં પચ્છતો ગચ્છન્તો પાટલિપુત્તસ્સ અવિદૂરે દ્વેધાપથે ઠત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘અયં ખો, તાત નાગસેન, અસોકારામસ્સ મગ્ગો, ઇદં ખો, તાત, અમ્હાકં કમ્બલરતનં સોળસહત્થં આયામેન, અટ્ઠહત્થં વિત્થારેન, પટિગ્ગણ્હાહિ ખો, તાત, ઇદં કમ્બલરતનં અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. પટિગ્ગહેસિ ખો આયસ્મા નાગસેનો તં કમ્બલરતનં અનુકમ્પં ઉપાદાય. અથ ખો પાટલિપુત્તકો સેટ્ઠિ અત્તમનો ઉદગ્ગો પમુદિતો પીતિસોમનસ્સજાતો આયસ્મન્તં નાગસેનં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

૧૯. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો યેન અસોકારામો યેનાયસ્મા ધમ્મરક્ખિતો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ધમ્મરક્ખિતં અભિવાદેત્વા અત્તનો આગતકારણં કથેત્વા આયસ્મતો ધમ્મરક્ખિતસ્સ સન્તિકે તેપિટકં બુદ્ધવચનં એકેનેવ ઉદ્દેસેન તીહિ માસેહિ બ્યઞ્જનસો પરિયાપુણિત્વા પુન તીહિ માસેહિ અત્થસો મનસાકાસિ.

અથ ખો આયસ્મા ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘સેય્યથાપિ, નાગસેન, ગોપાલકો ગાવો રક્ખતિ, અઞ્ઞે ગોરસં પરિભુઞ્જન્તિ. એવમેવ ખો, ત્વં નાગસેન, તેપિટકં બુદ્ધવચનં ધારેન્તોપિ ન ભાગી સામઞ્ઞસ્સા’’તિ. ‘‘હોતુ, ભન્તે, અલં એત્તકેના’’તિ. તેનેવ દિવસભાગેન તેન રત્તિભાગેન સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ, સહ સચ્ચપ્પટિવેધેન આયસ્મતો નાગસેનસ્સ સબ્બે દેવા સાધુકારમદંસુ, પથવી ઉન્નદિ, બ્રહ્માનો અપ્ફોટેસું, દિબ્બાનિ ચન્દનચુણ્ણાનિ દિબ્બાનિ ચ મન્દારવપુપ્ફાનિ અભિપ્પવસ્સિંસુ.

૨૦. તેન ખો પન સમયેન કોટિસતા અરહન્તો હિમવન્તે પબ્બતે રક્ખિતતલે સન્નિપતિત્વા આયસ્મતો નાગસેનસ્સ સન્તિકે દૂતં પાહેસું ‘‘આગચ્છતુ નાગસેનો, દસ્સનકામા મયં નાગસેન’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો દૂતસ્સ વચનં સુત્વા અસોકારામે અન્તરહિતો હિમવન્તે પબ્બતે રક્ખિતતલે કોટિસતાનં અરહન્તાનં પુરતો પાતુરહોસિ.

અથ ખો કોટિસતા અરહન્તો આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચું ‘‘એસો ખો, નાગસેન, મિલિન્દો રાજા ભિક્ખુસઙ્ઘં વિહેઠેતિ વાદપ્પટિવાદેન પઞ્હપુચ્છાય. સાધુ, નાગસેન, ગચ્છ ત્વં મિલિન્દં રાજાનં દમેહી’’તિ. ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, એકો મિલિન્દો રાજા; સચે, ભન્તે, સકલજમ્બુદીપે રાજાનો આગન્ત્વા મં પઞ્હં પુચ્છેય્યું, સબ્બં તં વિસજ્જેત્વા સમ્પદાલેસ્સામિ, ગચ્છથ વો, ભન્તે, અચ્છમ્ભિતા સાગલનગર’’ન્તિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ સાગલનગરં કાસાવપ્પજ્જોતં ઇસિવાતપટિવાતં અકંસુ.

૨૧. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા આયુપાલો સઙ્ખ્યેય્યપરિવેણે પટિવસતિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા અમચ્ચે એતદવોચ ‘‘રમણીયા વત ભો દોસિના રત્તિ, કન્નુ ખ્વજ્જ સમણં વા બ્રાહ્મણં વા ઉપસઙ્કમેય્યામ સાકચ્છાય પઞ્હપુચ્છનાય, કો મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું ઉસ્સહતિ કઙ્ખં પટિવિનેતુ’’ન્તિ. એવં વુત્તે પઞ્ચસતા યોનકા રાજાનં મિલિન્દં એતદવોચું ‘‘અત્થિ, મહારાજ, આયુપાલો નામ થેરો તેપિટકો બહુસ્સુતો આગતાગમો, સો એતરહિ સઙ્ખ્યેય્યપરિવેણે પટિવસતિ; ગચ્છ, ત્વં મહારાજ, આયસ્મન્તં આયુપાલં પઞ્હં પુચ્છસ્સૂ’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભણે, ભદન્તસ્સ આરોચેથા’’તિ.

અથ ખો નેમિત્તિકો આયસ્મતો આયુપાલસ્સ સન્તિકે દૂતં પાહેસિ ‘‘રાજા, ભન્તે, મિલિન્દો આયસ્મન્તં આયુપાલં દસ્સનકામો’’તિ. આયસ્માપિ ખો આયુપાલો એવમાહ ‘‘તેન હિ આગચ્છતૂ’’તિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા પઞ્ચમત્તેહિ યોનકસતેહિ પરિવુતો રથવરમારુય્હ યેન સઙ્ખ્યેય્યપરિવેણં યેનાયસ્મા આયુપાલો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આયુપાલેન સદ્ધિં સમ્મોદિ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં આયુપાલં એતદવોચ ‘‘કિમત્થિયા, ભન્તે આયુપાલ, તુમ્હાકં પબ્બજ્જા, કો ચ તુમ્હાકં પરમત્થો’’તિ. થેરો આહ ‘‘ધમ્મચરિયસમચરિયત્થા ખો, મહારાજ, પબ્બજ્જા, સામઞ્ઞફલં ખો પન અમ્હાકં પરમત્થો’’તિ. ‘‘અત્થિ પન, ભન્તે, કોચિ ગિહીપિ ધમ્મચારી સમચારી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, અત્થિ ગિહીપિ ધમ્મચારી સમચારી, ભગવતિ ખો, મહારાજ, બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે ધમ્મચક્કં પવત્તેન્તે અટ્ઠારસન્નં બ્રહ્મકોટીનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, દેવતાનં પન ધમ્માભિસમયો ગણનપથં વીતિવત્તો, સબ્બેતે ગિહિભૂતા, ન પબ્બજિતા.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ભગવતા ખો મહાસમયસુત્તન્તે દેસિયમાને, મહામઙ્ગલસુત્તન્તે દેસિયમાને, સમચિત્તપરિયાયસુત્તન્તે દેસિયમાને, રાહુલોવાદસુત્તન્તે દેસિયમાને, પરાભવસુત્તન્તે દેસિયમાને ગણનપથં વીતિવત્તાનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, સબ્બેતે ગિહિભૂતા, ન પબ્બજિતા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે આયુપાલ, નિરત્થિકા તુમ્હાકં પબ્બજ્જા, પુબ્બે કતસ્સ પાપકમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન સમણા સક્યપુત્તિયા પબ્બજન્તિ ધુતઙ્ગાનિ ચ પરિહરન્તિ. યે ખો તે, ભન્તે આયુપાલ, ભિક્ખૂ એકાસનિકા, નૂન તે પુબ્બે પરેસં ભોગહારકા ચોરા, તે પરેસં ભોગે અચ્છિન્દિત્વા તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન એતરહિ એકાસનિકા ભવન્તિ, ન લભન્તિ કાલેન કાલં પરિભુઞ્જિતું, નત્થિ તેસં સીલં, નત્થિ તપો, નત્થિ બ્રહ્મચરિયં. યે ખો પન તે, ભન્તે આયુપાલ, ભિક્ખૂ અબ્ભોકાસિકા, નૂન તે પુબ્બે ગામઘાતકા ચોરા, તે પરેસં ગેહાનિ વિનાસેત્વા તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન એતરહિ અબ્ભોકાસિકા ભવન્તિ, ન લભન્તિ સેનાસનાનિ પરિભુઞ્જિતું, નત્થિ તેસં સીલં, નત્થિ તપો, નત્થિ બ્રહ્મચરિયં. યે ખો પન તે, ભન્તે આયુપાલ, ભિક્ખૂ નેસજ્જિકા, નૂન તે પુબ્બે પન્થદૂસકા ચોરા, તે પરેસં પથિકે જને ગહેત્વા બન્ધિત્વા નિસીદાપેત્વા તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન એતરહિ નેસજ્જિકા ભવન્તિ, ન લભન્તિ સેય્યં કપ્પેતું, નત્થિ તેસં સીલં, નત્થિ તપો, નત્થિ બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ આહ.

એવં વુત્તે આયસ્મા આયુપાલો તુણ્હી અહોસિ, ન કિઞ્ચિ પટિભાસિ. અથ ખો પઞ્ચસતા યોનકા રાજાનં મિલિન્દં એતદવોચું ‘‘પણ્ડિતો, મહારાજ, થેરો, અપિ ચ ખો અવિસારદો ન કિઞ્ચિ પટિભાસતી’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં આયુપાલં તુણ્હીભૂતં દિસ્વા અપ્ફોટેત્વા ઉક્કુટ્ઠિં કત્વા યોનકે એતદવોચ ‘‘તુચ્છો વત ભો જમ્બુદીપો, પલાપો વત ભો જમ્બુદીપો, નત્થિ કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા, યો મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું ઉસ્સહતિ કઙ્ખં પટિવિનેતુ’’ન્તિ.

૨૨. અથ ખો મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો સબ્બં તં પરિસં અનુવિલોકેન્તસ્સ અભીતે અમઙ્કુભૂતે યોનકે દિસ્વા એતદહોસિ ‘‘નિસ્સંસયં અત્થિ મઞ્ઞે અઞ્ઞો કોચિ પણ્ડિતો ભિક્ખુ, યો મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું ઉસ્સહતિ, યેનિમે યોનકા ન મઙ્કુભૂતા’’તિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા યોનકે એતદવોચ ‘‘અત્થિ, ભણે, અઞ્ઞો કોચિ પણ્ડિતો ભિક્ખુ, યો મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું ઉસ્સહતિ કઙ્ખં પટિવિનેતુ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા નાગસેનો સમણગણપરિવુતો સઙ્ઘી ગણી ગણાચરિયો ઞાતો યસસ્સી સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સ પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી નિપુણો વિઞ્ઞૂ વિભાવી વિનીતો વિસારદો બહુસ્સુતો તેપિટકો વેદગૂ પભિન્નબુદ્ધિમા આગતાગમો પભિન્નપટિસમ્ભિદો નવઙ્ગસત્થુસાસને પરિયત્તિધરો પારમિપ્પત્તો જિનવચને ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધકુસલો અક્ખયવિચિત્રપટિભાનો ચિત્રકથી કલ્યાણવાક્કરણો દુરાસદો દુપ્પસહો દુરુત્તરો દુરાવરણો દુન્નિવારયો, સાગરો વિય અક્ખોભો, ગિરિરાજા વિય નિચ્ચલો, રણઞ્જહો તમોનુદો પભઙ્કરો મહાકથી પરગણિગણમથનો પરતિત્થિયમદ્દનો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં રાજૂનં રાજમહામત્તાનં સક્કતો ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો વુદ્ધાનં વિઞ્ઞૂનં સોતાવધાનેન સમન્નાગતાનં સન્દસ્સેન્તો નવઙ્ગં જિનસાસનરતનં, ઉપદિસન્તો ધમ્મમગ્ગં, ધારેન્તો ધમ્મપ્પજ્જોતં, ઉસ્સાપેન્તો ધમ્મયૂપં, યજન્તો ધમ્મયાગં, પગ્ગણ્હન્તો ધમ્મદ્ધજં, ઉસ્સાપેન્તો ધમ્મકેતું, ધમેન્તો [ઉપ્પળાસેન્તો (સી. પી.)] ધમ્મસઙ્ખં, આહનન્તો ધમ્મભેરિં, નદન્તો સીહનાદં, ગજ્જન્તો ઇન્દગજ્જિતં, મધુરગિરગજ્જિતેન ઞાણવરવિજ્જુજાલપરિવેઠિતેન કરુણાજલભરિતેન મહતા ધમ્મામતમેઘેન સકલલોકમભિતપ્પયન્તો ગામનિગમરાજધાનીસુ ચારિકં ચરમાનો અનુપુબ્બેન સાગલનગરં અનુપ્પત્તો હોતિ. તત્ર સુદં આયસ્મા નાગસેનો અસીતિયા ભિક્ખુસહસ્સેહિ સદ્ધિં સઙ્ખ્યેય્યપરિવેણે પટિવસતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘બહુસ્સુતો ચિત્રકથી, નિપુણો ચ વિસારદો;

સામયિકો ચ કુસલો, પટિભાને ચ કોવિદો.

‘‘તે ચ તેપિટકા ભિક્ખૂ, પઞ્ચનેકાયિકાપિ ચ;

ચતુનેકાયિકા ચેવ, નાગસેનં પુરક્ખરું.

‘‘ગમ્ભીરપઞ્ઞો મેધાવી, મગ્ગામગ્ગસ્સ કોવિદો;

ઉત્તમત્થં અનુપ્પત્તો, નાગસેનો વિસારદો.

‘‘તેહિ ભિક્ખૂહિ પરિવુતો, નિપુણેહિ સચ્ચવાદિભિ;

ચરન્તો ગામનિગમં, સાગલં ઉપસઙ્કમિ.

‘‘સઙ્ખ્યેય્યપરિવેણસ્મિં, નાગસેનો તદા વસિ;

કથેતિ સો મનુસ્સેહિ, પબ્બતે કેસરી યથા’’તિ.

૨૩. અથ ખો દેવમન્તિયો રાજાનં મિલિન્દં એતદવોચ ‘‘આગમેહિ, ત્વં મહારાજ; અત્થિ, મહારાજ, નાગસેનો નામ થેરો પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી વિનીતો વિસારદો બહુસ્સુતો ચિત્રકથી કલ્યાણપટિભાનો અત્થધમ્મનિરુત્તિપટિભાનપટિસમ્ભિદાસુ પારમિપ્પત્તો, સો એતરહિ સઙ્ખ્યેય્યપરિવેણે પટિવસતિ, ગચ્છ, ત્વં મહારાજ, આયસ્મન્તં નાગસેનં પઞ્હં પુચ્છસ્સુ, ઉસ્સહતિ સો તયા સદ્ધિં સલ્લપિતું કઙ્ખં પટિવિનેતુ’’ન્તિ. અથ ખો મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો સહસા ‘‘નાગસેનો’’તિ સદ્દં સુત્વાવ અહુદેવ ભયં, અહુદેવ છમ્ભિતત્તં, અહુદેવ લોમહંસો. અથ ખો મિલિન્દો રાજા દેવમન્તિયં એતદવોચ ‘‘ઉસ્સહતિ ભો નાગસેનો ભિક્ખુ મયા સદ્ધિં સલ્લપિતુ’’ન્તિ? ‘‘ઉસ્સહતિ, મહારાજ, અપિ ઇન્દયમવરુણકુવેરપજાપતિ સુયામ સન્તુસિતલોકપાલેહિપિ પિતુપિતામહેન મહાબ્રહ્મુનાપિ સદ્ધિં સલ્લપિતું, કિમઙ્ગં પન મનુસ્સભૂતેના’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા દેવમન્તિયં એતદવોચ ‘‘તેન હિ, ત્વં દેવમન્તિય, ભદન્તસ્સ સન્તિકે દૂતં પેસેહી’’તિ. ‘‘એવં દેવા’’તિ ખો દેવમન્તિયો આયસ્મતો નાગસેનસ્સ સન્તિકે દૂતં પાહેસિ ‘‘રાજા, ભન્તે, મિલિન્દો આયસ્મન્તં દસ્સનકામો’’તિ. આયસ્માપિ ખો નાગસેનો એવમાહ ‘‘તેન હિ આગચ્છતૂ’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા પઞ્ચમત્તેહિ યોનકસતેહિ પરિવુતો રથવરમારુય્હ મહતા બલકાયેન સદ્ધિં યેન સઙ્ખ્યેય્યપરિવેણં યેનાયસ્મા નાગસેનો તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા નાગસેનો અસીતિયા ભિક્ખુસહસ્સેહિ સદ્ધિં મણ્ડલમાળે નિસિન્નો હોતિ. અદ્દસા ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મતો નાગસેનસ્સ પરિસં દૂરતોવ, દિસ્વાન દેવમન્તિયં એતદવોચ ‘‘કસ્સેસા, દેવમન્તિય, મહતી પરિસા’’તિ? ‘‘આયસ્મતો ખો, મહારાજ, નાગસેનસ્સ પરિસા’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો આયસ્મતો નાગસેનસ્સ પરિસં દૂરતોવ દિસ્વા અહુદેવ ભયં, અહુદેવ છમ્ભિતત્તં, અહુદેવ લોમહંસો. અથ ખો મિલિન્દો રાજા ખગ્ગપરિવારિતો વિય ગજો, ગરુળપરિવારિતો વિય નાગો, અજગરપરિવારિતો વિય કોત્થુકો [કોત્થુકો (સી. પી.)], મહિંસપરિવુતો વિય અચ્છો, નાગાનુબદ્ધો વિય મણ્ડૂકો, સદ્દૂલાનુબદ્ધો વિય મિગો, અહિતુણ્ડિકસમાગતો [અભિગુણ્ઠિકસમાગતો (સી. પી.)] વિય પન્નગો, મજ્જારસમાગતો વિય ઉન્દૂરો, ભૂતવેજ્જસમાગતો વિય પિસાચો, રાહુમખગતો વિય ચન્દો, પન્નગો વિય પેળન્તરગતો, સકુણો વિય પઞ્જરન્તરગતો, મચ્છો વિય જાલન્તરગતો, વાળવનમનુપ્પવિટ્ઠો વિય પુરિસો, વેસ્સવણાપરાધિકો વિય યક્ખો, પરિક્ખીણાયુકો વિય દેવપુત્તો ભીતો ઉબ્બિગ્ગો ઉત્રસ્તો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો વિમનો દુમ્મનો ભન્તચિત્તો વિપરિણતમાનસો ‘‘મા મં અયં પરિજનો પરિભવી’’તિ સતિં [ધીતિં (સી. પી.)] ઉપટ્ઠપેત્વા દેવમન્તિયં એતદવોચ – ‘‘મા ખો, ત્વં દેવમન્તિય, આયસ્મન્તં નાગસેનં મય્હં આચિક્ખેય્યાસિ, અનક્ખાતઞ્ઞેવાહં નાગસેનં જાનિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, મહારાજ, ત્વઞ્ઞેવ જાનાહી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા નાગસેનો તસ્સા ભિક્ખુપરિસાય પુરતો ચત્તાલીસાય ભિક્ખુસહસ્સાનં નવકતરો હોતિ પચ્છતો ચત્તાલીસાય ભિક્ખુસહસ્સાનં વુડ્ઢતરો.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા સબ્બં તં ભિક્ખુસઙ્ઘં પુરતો ચ પચ્છતો ચ મજ્ઝતો ચ અનુવિલોકેન્તો અદ્દસા ખો આયસ્મન્તં નાગસેનં દૂરતોવ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે નિસિન્નં કેસરસીહં વિય વિગતભયભેરવં વિગતલોમહંસં વિગતભયસારજ્જં, દિસ્વાન આકારેનેવ અઞ્ઞાસિ ‘‘એસો ખો એત્થ નાગસેનો’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા દેવમન્તિયં એતદવોચ ‘‘એસો ખો, દેવમન્તિય, આયસ્મા નાગસેનો’’તિ. ‘‘આમ, મહારાજ, એસો ખો નાગસેનો, સુટ્ઠુ ખો, ત્વં મહારાજ, નાગસેનં અઞ્ઞાસી’’તિ. તતો રાજા તુટ્ઠો અહોસિ ‘‘અનક્ખાતોવ મયા નાગસેનો અઞ્ઞાતો’’તિ. અથ ખો મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો આયસ્મન્તં નાગસેનં દિસ્વાવ અહુદેવ ભયં, અહુદેવ છમ્ભિતત્તં, અહુદેવ લોમહંસો.

તેનાહુ –

‘‘ચરણેન ચ સમ્પન્નં, સુદન્તં ઉત્તમે દમે;

દિસ્વા રાજા નાગસેનં, ઇદં વચનમબ્રવિ.

‘‘કથિતા [કથિકા (સી. પી.)] મયા બહૂ દિટ્ઠા, સાકચ્છા ઓસટા બહૂ;

ન તાદિસં ભયં આસિ, અજ્જ તાસો યથા મમ.

‘‘નિસ્સંસયં પરાજયો, મમ અજ્જ ભવિસ્સતિ;

જયો ચ નાગસેનસ્સ, યથા ચિત્તં ન સણ્ઠિત’’ન્તિ.

બાહિરકથા નિટ્ઠિતા.

૨-૩. મિલિન્દપઞ્હો

૧. મહાવગ્ગો

૧. પઞ્ઞત્તિપઞ્હો

૧. અથ ખો મિલિન્દો રાજા યેનાયસ્મા નાગસેનો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા નાગસેનેન સદ્ધિં સમ્મોદિ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો નાગસેનો પટિસમ્મોદનીયેનેવ [પટિસમ્મોદિ, તેનેવ (સી.)] મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો ચિત્તં આરાધેસિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘કથં ભદન્તો ઞાયતિ, કિન્નામોસિ ભન્તે’’તિ? ‘‘નાગસેનો’’તિ ખો અહં, મહારાજ, ઞાયામિ, ‘‘નાગસેનો’’તિ ખો મં, મહારાજ, સબ્રહ્મચારી સમુદાચરન્તિ, અપિ ચ માતાપિતરો નામં કરોન્તિ ‘‘નાગસેનો’’તિ વા ‘‘સૂરસેનો’’તિ વા ‘‘વીરસેનો’’તિ વા ‘‘સીહસેનો’’તિ વા, અપિ ચ ખો, મહારાજ, સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં યદિદં નાગસેનોતિ, ન હેત્થ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા એવમાહ ‘‘સુણન્તુ મે ભોન્તો પઞ્ચસતા યોનકા અસીતિસહસ્સા ચ ભિક્ખૂ, અયં નાગસેનો એવમાહ ‘ન હેત્થ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’તિ, કલ્લં નુ ખો તદભિનન્દિતુ’’ન્તિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘સચે, ભન્તે નાગસેન, પુગ્ગલો નૂપલબ્ભતિ, કો ચરહિ તુમ્હાકં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં દેતિ, કો તં પરિભુઞ્જતિ, કો સીલં રક્ખતિ, કો ભાવનમનુયુઞ્જતિ, કો મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ સચ્છિકરોતિ, કો પાણં હનતિ, કો અદિન્નં આદિયતિ, કો કામેસુમિચ્છાચારં ચરતિ, કો મુસા ભણતિ, કો મજ્જં પિવતિ, કો પઞ્ચાનન્તરિયકમ્મં કરોતિ, તસ્મા નત્થિ કુસલં, નત્થિ અકુસલં, નત્થિ કુસલાકુસલાનં કમ્માનં કત્તા વા કારેતા વા, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, સચે, ભન્તે નાગસેન, યો તુમ્હે મારેતિ, નત્થિ તસ્સાપિ પાણાતિપાતો, તુમ્હાકમ્પિ, ભન્તે નાગસેન, નત્થિ આચરિયો, નત્થિ ઉપજ્ઝાયો, નત્થિ ઉપસમ્પદા. ‘નાગસેનોતિ મં, મહારાજ, સબ્રહ્મચારી સમુદાચરન્તી’તિ યં વદેસિ, ‘કતમો એત્થ નાગસેનો? કિન્નુ ખો, ભન્તે, કેસા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘લોમા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘નખા…પે… દન્તા…પે… તચો…પે… મંસં…પે… ન્હારુ…પે… અટ્ઠિ…પે… અટ્ઠિમિઞ્જં…પે… વક્કં…પે… હદયં…પે… યકનં…પે… કિલોમકં…પે… પિહકં…પે… પપ્ફાસં…પે… અન્તં…પે… અન્તગુણં…પે… ઉદરિયં…પે… કરીસં…પે… પિત્તં…પે… સેમ્હં…પે… પુબ્બો…પે… લોહિતં…પે… સેદો…પે… મેદો…પે… અસ્સુ…પે… વસા…પે… ખેળો…પે… સિઙ્ઘાણિકા…પે… લસિકા…પે… મુત્તં…પે… મત્થકે મત્થલુઙ્ગં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિમહારાજા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, રૂપં નાગસેનો’’તિ? ‘‘નહિ મહારાજા’’તિ. ‘‘વેદના નાગસેનો’’તિ?‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘સઞ્ઞા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘સઙ્ખારા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘વિઞ્ઞાણં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, અઞ્ઞત્ર રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘તમહં ભન્તે, પુચ્છન્તો પુચ્છન્તો ન પસ્સામિ નાગસેનં. નાગસેનસદ્દો યેવ નુ ખો, ભન્તે, નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘કો પનેત્થ નાગસેનો, અલિકં ત્વં, ભન્તે, ભાસસિ મુસાવાદં, નત્થિ નાગસેનો’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો મિલિન્દં રાજાનં એતદવોચ ‘‘ત્વં ખોસિ, મહારાજ, ખત્તિયસુખુમાલો અચ્ચન્તસુખુમાલો, તસ્સ તે, મહારાજ, મજ્ઝન્હિકસમયં તત્તાય ભૂમિયા ઉણ્હાય વાલિકાય ખરાય સક્ખરકથલિકાય [ખરા સક્ખરકઠલવાલિકા (સી. પી.)] મદ્દિત્વા પાદેનાગચ્છન્તસ્સ પાદા રુજ્જન્તિ, કાયો કિલમતિ, ચિત્તં ઉપહઞ્ઞતિ, દુક્ખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, કિં નુ ખો ત્વં પાદેનાગતોસિ, ઉદાહુ વાહનેના’’તિ? ‘‘નાહં, ભન્તે, પાદેનાગચ્છામિ, રથેનાહં આગતોસ્મી’’તિ. ‘‘સચે, ત્વં મહારાજ, રથેનાગતોસિ, રથં મે આરોચેહિ, કિં નુ ખો, મહારાજ, ઈસા રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘અક્ખો રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘ચક્કાનિ રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘રથપઞ્જરં રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘રથદણ્ડકો રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યુગં રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘રસ્મિયો રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘પતોદલટ્ઠિ રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, ઈસાઅક્ખચક્કરથપઞ્જરરથદણ્ડયુગરસ્મિપતોદા રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન, મહારાજ, અઞ્ઞત્ર ઈસાઅક્ખચક્કરથપઞ્જરરથદણ્ડયુગરસ્મિપતોદા રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘તમહં, મહારાજ, પુચ્છન્તો પુચ્છન્તો ન પસ્સામિ રથં. રથસદ્દોયેવ નુ ખો, મહારાજ, રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કો પનેત્થ રથો, અલિકં, ત્વં મહારાજ, ભાસસિ મુસાવાદં, નત્થિ રથો, ત્વંસિ, મહારાજ, સકલજમ્બુદીપે અગ્ગરાજા, કસ્સ પન ત્વં ભાયિત્વા મુસાવાદં ભાસસિ, સુણન્તુ મે ભોન્તો પઞ્ચસતા યોનકા અસીતિસહસ્સા ચ ભિક્ખૂ, અયં મિલિન્દો રાજા એવમાહ ‘રથેનાહં આગતોસ્મી’તિ, સચે ત્વં, મહારાજ, રથેનાગતો‘સિ, રથં મે આરોચેહી’તિ વુત્તો સમાનો રથં ન સમ્પાદેતિ, કલ્લં નુ ખો તદભિનન્દિતુ’’ન્તિ. એવં વુત્તે પઞ્ચસતા યોનકા આયસ્મતો નાગસેનસ્સ સાધુકારં દત્વા મિલિન્દં રાજાનં એતદવોચું ‘‘ઇદાનિ ખો ત્વં, મહારાજ, સક્કોન્તો ભાસસ્સૂ’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘નાહં, ભન્તે નાગસેન, મુસા ભણામિ, ઈસઞ્ચ પટિચ્ચ અક્ખઞ્ચ પટિચ્ચ ચક્કાનિ ચ પટિચ્ચ રથપઞ્જરઞ્ચ પટિચ્ચ રથદણ્ડકઞ્ચ પટિચ્ચ ‘રથો’તિ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં પવત્તતી’’તિ.

‘‘સાધુ ખો, ત્વં મહારાજ, રથં જાનાસિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મય્હમ્પિ કેસે ચ પટિચ્ચ લોમે ચ પટિચ્ચ…પે… મત્થકે મત્થલુઙ્ગઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ વેદનઞ્ચ પટિચ્ચ સઞ્ઞઞ્ચ પટિચ્ચ સઙ્ખારે ચ પટિચ્ચ વિઞ્ઞાણઞ્ચ પટિચ્ચ ‘નાગસેનો’તિ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં પવત્તતિ, પરમત્થતો પનેત્થ પુગ્ગલો નૂપલબ્ભતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, વજિરાય ભિક્ખુનિયા ભગવતો સમ્મુખા –

‘‘‘યથા હિ અઙ્ગસમ્ભારા, હોતિ સદ્દો રથો ઇતિ;

એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ, હોતિ ‘‘સત્તો’’તિ સમ્મુતી’’’તિ [પસ્સ સં. નિ. ૧.૧૭૧].

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, અતિચિત્રાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ વિસજ્જિતાનિ, યદિ બુદ્ધો તિટ્ઠેય્ય સાધુકારં દદેય્ય, સાધુ સાધુ નાગસેન, અતિચિત્રાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ વિસજ્જિતાની’’તિ.

પઞ્ઞત્તિપઞ્હો પઠમો.

૨. વસ્સગણનપઞ્હો

૨. ‘‘કતિવસ્સોસિ ત્વં, ભન્તે નાગસેના’’તિ? ‘‘સત્તવસ્સોહં, મહારાજા’’તિ. ‘‘કે તે, ભન્તે, સત્ત, ત્વં વા સત્ત, ગણના વા સત્તા’’તિ?

તેન ખો પન સમયેન મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતસ્સ અલઙ્કતપટિયત્તસ્સ પથવિયં છાયા દિસ્સતિ, ઉદકમણિકે ચ છાયા દિસ્સતિ. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો મિલિન્દં રાજાનં એતદવોચ ‘‘અયં તે, મહારાજ, છાયા પથવિયં ઉદકમણિકે ચ દિસ્સતિ, કિં પન, મહારાજ, ત્વં વા રાજા, છાયા વા રાજા’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે નાગસેન, રાજા, નાયં છાયા રાજા, મં પન નિસ્સાય છાયા પવત્તતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, વસ્સાનં ગણના સત્ત, ન પનાહં સત્ત, મં પન નિસ્સાય સત્ત પવત્તતિ, છાયૂપમં મહારાજા’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, અતિચિત્રાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ વિસજ્જિતાની’’તિ.

વસ્સગણનપઞ્હો દુતિયો.

૩. વીમંસનપઞ્હો

૩. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, સલ્લપિસ્સસિ મયા સદ્ધિ’’ન્તિ? ‘‘સચે, ત્વં મહારાજ, પણ્ડિતવાદં [પણ્ડિતવાદા (સી. પી.)] સલ્લપિસ્સસિ સલ્લપિસ્સામિ, સચે પન રાજવાદં સલ્લપિસ્સસિ ન સલ્લપિસ્સામી’’તિ. ‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, પણ્ડિતા સલ્લપન્તી’’તિ? ‘‘પણ્ડિતાનં ખો, મહારાજ, સલ્લાપે આવેઠનમ્પિ કયિરતિ, નિબ્બેઠનમ્પિ કયિરતિ, નિગ્ગહોપિ કયિરતિ, પટિકમ્મમ્પિ કયિરતિ, વિસ્સાસોપિ [વિસેસોપિ (સી. પી.)] કયિરતિ, પટિવિસ્સાસોપિ કયિરતિ, ન ચ તેન પણ્ડિતા કુપ્પન્તિ, એવં ખો, મહારાજ, પણ્ડિતા સલ્લપન્તી’’તિ. ‘‘કથં પન, ભન્તે, રાજાનો સલ્લપન્તી’’તિ? ‘‘રાજાનો ખો, મહારાજ, સલ્લાપે એકં વત્થું પટિજાનન્તિ, યો તં વત્થું વિલોમેતિ, તસ્સ દણ્ડં આણાપેન્તિ ‘ઇમસ્સ દણ્ડં પણેથા’તિ, એવં ખો, મહારાજ, રાજાનો સલ્લપન્તી’’તિ. ‘‘પણ્ડિતવાદાહં, ભન્તે, સલ્લપિસ્સામિ, નો રાજવાદં, વિસ્સટ્ઠો ભદન્તો સલ્લપતુ યથા ભિક્ખુના વા સામણેરેન વા ઉપાસકેન વા આરામિકેન વા સદ્ધિં સલ્લપતિ, એવં વિસ્સટ્ઠો ભદન્તો સલ્લપતુ મા ભાયતૂ’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ મહારાજા’’તિ થેરો અબ્ભાનુમોદિ.

રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, પુચ્છિસ્સામી’’તિ. ‘‘પુચ્છ મહારાજા’’તિ. ‘‘પુચ્છિતોસિ મે ભન્તે’’તિ. ‘‘વિસજ્જિતં મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, તયા વિસજ્જિત’’ન્તિ? ‘‘કિં પન, મહારાજ, તયા પુચ્છિત’’ન્તિ.

વીમંસનપઞ્હો તતિયો.

૪. અનન્તકાયપઞ્હો

૪. અથ ખો મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો એતદહોસિ ‘‘પણ્ડિતો ખો અયં ભિક્ખુ પટિબલો મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું, બહુકાનિ ચ મે ઠાનાનિ પુચ્છિતબ્બાનિ ભવિસ્સન્તિ, યાવ અપુચ્છિતાનિ યેવ તાનિ ઠાનાનિ ભવિસ્સન્તિ, અથ સૂરિયો અત્થં ગમિસ્સતિ, યંનૂનાહં સ્વે અન્તેપુરે સલ્લપેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો રાજા દેવમન્તિયં એતદવોચ ‘‘તેન હિ, ત્વં દેવમન્તિય, ભદન્તસ્સ આરોચેય્યાસિ ‘સ્વે અન્તેપુરે રઞ્ઞા સદ્ધિં સલ્લાપો ભવિસ્સતી’’’તિ. ઇદં વત્વા મિલિન્દો રાજા ઉટ્ઠાયાસના થેરં નાગસેનં આપુચ્છિત્વા રથં અભિરૂહિત્વા ‘‘નાગસેનો નાગસેનો’’તિ સજ્ઝાયં કરોન્તો પક્કામિ.

અથ ખો દેવમન્તિયો આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘રાજા, ભન્તે, મિલિન્દો એવમાહ ‘સ્વે અન્તેપુરે રઞ્ઞા સદ્ધિં સલ્લાપો ભવિસ્સતી’’’તિ. ‘‘સુટ્ઠૂ’’તિ થેરો અબ્ભાનુમોદિ. અથ ખો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન દેવમન્તિયો ચ અનન્તકાયો ચ મઙ્કુરો ચ સબ્બદિન્નો ચ યેન મિલિન્દો રાજા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનં મિલિન્દં એતદવોચું ‘‘આગચ્છતુ, મહારાજ, ભદન્તો નાગસેનો’’તિ? ‘‘આમ આગચ્છતૂ’’તિ. ‘‘કિત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ? ‘‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ.

અથ ખો સબ્બદિન્નો આહ ‘‘આગચ્છતુ, મહારાજ, દસહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિ’’ન્તિ, દુતિયમ્પિ ખો રાજા આહ ‘‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો સબ્બદિન્નો આહ ‘‘આગચ્છતુ, મહારાજ, દસહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિ’’ન્તિ. તતિયમ્પિ ખો રાજા આહ ‘‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ. તતિયમ્પિ ખો સબ્બદિન્નો આહ ‘‘આગચ્છતુ, મહારાજ, દસહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિ’’ન્તિ. ‘‘સબ્બો પનાયં સક્કારો પટિયાદિતો, અહં ભણામિ ‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’તિ. અયં, ભણે સબ્બદિન્નો, અઞ્ઞથા ભણતિ, કિં નુ મયં નપ્પટિબલા ભિક્ખૂનં ભોજનં દાતુ’’ન્તિ? એવં વુત્તે સબ્બદિન્નો મઙ્કુ અહોસિ.

અથ ખો દેવમન્તિયો ચ અનન્તકાયો ચ મઙ્કુરો ચ યેનાયસ્મા નાગસેનો તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચું ‘‘રાજા, ભન્તે, મિલિન્દો એવમાહ ‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’’તિ. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય અસીતિયા ભિક્ખુસહસ્સેહિ સદ્ધિં સાગલં પાવિસિ.

અથ ખો અનન્તકાયો આયસ્મન્તં નાગસેનં નિસ્સાય ગચ્છન્તો આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘નાગસેનો’તિ, કતમો એત્થ, નાગસેનો’’તિ? થેરો આહ ‘‘કો પનેત્થ ‘નાગસેનો’તિ મઞ્ઞસી’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, અબ્ભન્તરે વાતો જીવો પવિસતિ ચ નિક્ખમતિ ચ, સો ‘નાગસેનો’તિ મઞ્ઞામી’’તિ. ‘‘યદિ પનેસો વાતો નિક્ખમિત્વા નપ્પવિસેય્ય, પવિસિત્વા ન નિક્ખમેય્ય, જીવેય્ય નુ ખો સો પુરિસો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યે પનિમે સઙ્ખધમકા સઙ્ખં ધમેન્તિ, તેસં વાતો પુન પવિસતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યે પનિમે વંસધમકા વંસં ધમેન્તિ, તેસં વાતો પુન પવિસતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યે પનિમે સિઙ્ગધમકા સિઙ્ગં ધમેન્તિ, તેસં વાતો પુન પવિસતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘અથ કિસ્સ પન તેન ન મરન્તી’’તિ. ‘‘નાહં પટિબલો તયા વાદિના સદ્ધિં સલ્લપિતું, સાધુ, ભન્તે, અત્થં જપ્પેહી’’તિ. ‘‘નેસો જીવો, અસ્સાસપસ્સાસા નામેતે કાયસઙ્ખારા’’તિ થેરો અભિધમ્મકથં કથેસિ. અથ અનન્તકાયો ઉપાસકત્તં પટિવેદેસીતિ.

અનન્તકાયપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. પબ્બજ્જપઞ્હો

૫. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો યેન મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં સપરિસં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા એકમેકં ભિક્ખું એકમેકેન દુસ્સયુગેન અચ્છાદેત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં તિચીવરેન અચ્છાદેત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ભન્તે નાગસેન દસહિ, ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઇધ નિસીદથ, અવસેસા ગચ્છન્તૂ’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં વિદિત્વા અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિમ્હિ હોતિ કથાસલ્લાપો’’તિ? ‘‘અત્થેન મયં, મહારાજ, અત્થિકા, અત્થે હોતુ કથાસલ્લાપો’’તિ.

રાજા આહ ‘‘કિમત્થિયા, ભન્તે નાગસેન, તુમ્હાકં પબ્બજ્જા, કો ચ તુમ્હાકં પરમત્થો’’તિ. થેરો આહ ‘‘કિન્તિ, મહારાજ, ઇદં દુક્ખં નિરુજ્ઝેય્ય, અઞ્ઞઞ્ચ દુક્ખં ન ઉપ્પજ્જેય્યાતિ. એતદત્થા, મહારાજ, અમ્હાકં પબ્બજ્જા, અનુપાદા પરિનિબ્બાનં ખો પન અમ્હાકં પરમત્થો’’તિ.

‘‘કિં પન, ભન્તે નાગસેન, સબ્બે એતદત્થાય પબ્બજન્તી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, કેચિ એતદત્થાય પબ્બજન્તિ, કેચિ રાજાભિનીતા [રાજભીતિતા (સી.)] પબ્બજન્તિ, કેચિ ચોરાભિનીતા [ચોરભીતિતા (સી.)] પબ્બજન્તિ, કેચિ ઇણટ્ટા પબ્બજન્તિ, કેચિ આજીવિકત્થાય પબ્બજન્તિ, યે પન સમ્મા પબ્બજન્તિ, તે એતદત્થાય પબ્બજન્તી’’તિ.

‘‘ત્વં પન, ભન્તે, એતદત્થાય પબ્બજિતોસી’’તિ? ‘‘અહં ખો, મહારાજ, દહરકો સન્તો પબ્બજિતો, ન જાનામિ ઇમસ્સ નામત્થાય પબ્બજામીતિ, અપિ ચ ખો મે એવં અહોસિ ‘પણ્ડિતા ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા, તે મં સિક્ખાપેસ્સન્તી’તિ, સ્વાહં તેહિ સિક્ખાપિતો જાનામિ ચ પસ્સામિ ચ ‘ઇમસ્સ નામત્થાય પબ્બજ્જા’’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

પબ્બજ્જપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. પટિસન્ધિપઞ્હો

૬. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ કોચિ મતો ન પટિસન્દહતી’’તિ. થેરો આહ ‘‘કોચિ પટિસન્દહતિ, કોચિ ન પટિસન્દહતી’’તિ. ‘‘કો પટિસન્દહતિ, કો ન પટિસન્દહતી’’તિ? ‘‘સકિલેસો, મહારાજ, પટિસન્દહતિ, નિક્કિલેસો ન પટિસન્દહતી’’તિ. ‘‘ત્વં પન, ભન્તે નાગસેન, પટિસન્દહિસ્સસી’’તિ? ‘‘સચે, મહારાજ, સઉપાદાનો ભવિસ્સામિ પટિસન્દહિસ્સામિ, સચે અનુપાદાનો ભવિસ્સામિ ન પટિસન્દહિસ્સામી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

પટિસન્ધિપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. યોનિસોમનસિકારપઞ્હો

૭. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો ન પટિસન્દહતિ, નનુ સો યોનિસો મનસિકારેન ન પટિસન્દહતી’’તિ? ‘‘યોનિસો ચ મહારાજ, મનસિકારેન પઞ્ઞાય ચ અઞ્ઞેહિ ચ કુસલેહિ ધમ્મેહી’’તિ. ‘‘નનુ, ભન્તે, યોનિસો મનસિકારો યેવ પઞ્ઞા’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, અઞ્ઞો મનસિકારો, અઞ્ઞા પઞ્ઞા, ઇમેસં ખો, મહારાજ, અજેળકગોણમહિંસઓટ્ઠગદ્રભાનમ્પિ મનસિકારો અત્થિ, પઞ્ઞા પન તેસં નત્થી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

યોનિસોમનસિકારપઞ્હો સત્તમો.