નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

નેત્તિપ્પકરણપાળિ

૧. સઙ્ગહવારો

યં લોકો પૂજયતે, સલોકપાલો સદા નમસ્સતિ ચ;

તસ્સેત સાસનવરં, વિદૂહિ ઞેય્યં નરવરસ્સ.

દ્વાદસ પદાનિ સુત્તં, તં સબ્બં બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચ;

તં વિઞ્ઞેય્યં ઉભયં, કો અત્થો બ્યઞ્જનં કતમં.

સોળસહારા નેત્તિ [નેત્તી (ક.)], પઞ્ચનયા સાસનસ્સ પરિયેટ્ઠિ;

અટ્ઠારસમૂલપદા, મહકચ્ચાનેન [મહાકચ્ચાનેન (સી.)] નિદ્દિટ્ઠા.

હારા બ્યઞ્જનવિચયો, સુત્તસ્સ નયા તયો ચ સુત્તત્થો;

ઉભયં પરિગ્ગહીતં, વુચ્ચતિ સુત્તં યથાસુત્તં.

યા ચેવ દેસના યઞ્ચ, દેસિતં ઉભયમેવ વિઞ્ઞેય્યં;

તત્રાયમાનુપુબ્બી, નવવિધસુત્તન્તપરિયેટ્ઠીતિ.

સઙ્ગહવારો.

૨. ઉદ્દેસવારો

૧. તત્થ કતમે સોળસ હારા? દેસના વિચયો યુત્તિ પદટ્ઠાનો લક્ખણો ચતુબ્યૂહો આવટ્ટો વિભત્તિ પરિવત્તનો વેવચનો પઞ્ઞત્તિ ઓતરણો સોધનો અધિટ્ઠાનો પરિક્ખારો સમારોપનો ઇતિ.

તસ્સાનુગીતિ

દેસના વિચયો યુત્તિ, પદટ્ઠાનો ચ લક્ખણો;

ચતુબ્યૂહો ચ આવટ્ટો, વિભત્તિ પરિવત્તનો.

વેવચનો ચ પઞ્ઞત્તિ, ઓતરણો ચ સોધનો;

અધિટ્ઠાનો પરિક્ખારો, સમારોપનો સોળસો [સોળસ (સી.)].

એતે સોળસ હારા, પકિત્તિતા અત્થતો અસંકિણ્ણા;

એતેસઞ્ચેવ ભવતિ, વિત્થારતયા નયવિભત્તીતિ.

૨. તત્થ કતમે પઞ્ચ નયા? નન્દિયાવટ્ટો તિપુક્ખલો સીહવિક્કીળિતો દિસાલોચનો અઙ્કુસો ઇતિ.

તસ્સાનુગીતિ

પઠમો નન્દિયાવટ્ટો, દુતિયો ચ તિપુક્ખલો;

સીહવિક્કીળિતો નામ, તતિયો નયલઞ્જકો [નયલઞ્છકો (સી.)].

દિસાલોચનમાહંસુ, ચતુત્થં નયમુત્તમં;

પઞ્ચમો અઙ્કુસો નામ, સબ્બે પઞ્ચ નયા ગતાતિ.

૩. તત્થ કતમાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ? નવ પદાનિ કુસલાનિ નવ પદાનિ અકુસલાનિ. તત્થ કતમાનિ નવ પદાનિ અકુસલાનિ, તણ્હા અવિજ્જા લોભો દોસો મોહો સુભસઞ્ઞા સુખસઞ્ઞા નિચ્ચસઞ્ઞા અત્તસઞ્ઞાતિ, ઇમાનિ નવ પદાનિ અકુસલાનિ, યત્થ સબ્બો અકુસલપક્ખો સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતિ.

તત્થ કતમાનિ નવ પદાનિ કુસલાનિ? સમથો વિપસ્સના અલોભો અદોસો અમોહો અસુભસઞ્ઞા દુક્ખસઞ્ઞા અનિચ્ચસઞ્ઞા અનત્તસઞ્ઞાતિ, ઇમાનિ નવ પદાનિ કુસલાનિ, યત્થ સબ્બો કુસલપક્ખો સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતિ.

તત્રિદં ઉદ્દાનં

તણ્હા ચ અવિજ્જાપિ ચ, લોભો દોસો તથેવ મોહો ચ;

ચતુરો ચ વિપલ્લાસા, કિલેસભૂમી નવ પદાનિ.

સમથો ચ વિપસ્સના ચ, કુસલાનિ ચ યાનિ તીણિ મૂલાનિ;

ચતુરો સતિપટ્ઠાના, ઇન્દ્રિયભૂમી નવ પદાનિ.

નવહિ ચ પદેહિ કુસલા, નવહિ ચ યુજ્જન્તિ અકુસલપક્ખા;

એતે ખો મૂલપદા, ભવન્તિ અટ્ઠારસ પદાનીતિ.

ઉદ્દેસવારો.

૩. નિદ્દેસવારો

૪. તત્થ સઙ્ખેપતો નેત્તિ કિત્તિતા.

હારસઙ્ખેપો

૧. અસ્સાદાદીનવતા, નિસ્સરણમ્પિ ચ ફલં ઉપાયો ચ;

આણત્તી ચ ભગવતો, યોગીનં દેસનાહારો.

૨. યં પુચ્છિતઞ્ચ વિસ્સજ્જિતઞ્ચ, સુત્તસ્સ યા ચ અનુગીતિ;

સુત્તસ્સ યો પવિચયો, હારો વિચયોતિ નિદ્દિટ્ઠો.

૩. સબ્બેસં હારાનં, યા ભૂમી યો ચ ગોચરો તેસં;

યુત્તાયુત્તપરિક્ખા, હારો યુત્તીતિ નિદ્દિટ્ઠો.

૪. ધમ્મં દેસેતિ જિનો, તસ્સ ચ ધમ્મસ્સ યં પદટ્ઠાનં;

ઇતિ યાવ સબ્બધમ્મા, એસો હારો પદટ્ઠાનો.

૫. વુત્તમ્હિ એકધમ્મે, યે ધમ્મા એકલક્ખણા કેચિ;

વુત્તા ભવન્તિ સબ્બે, સો હારો લક્ખણો નામ.

૬. નેરુત્તમધિપ્પાયો, બ્યઞ્જનમથ દેસનાનિદાનઞ્ચ;

પુબ્બાપરાનુસન્ધી, એસો હારો ચતુબ્યૂહો.

૭. એકમ્હિ પદટ્ઠાને, પરિયેસતિ સેસકં પદટ્ઠાનં;

આવટ્ટતિ પટિપક્ખે, આવટ્ટો નામ સો હારો.

૮. ધમ્મઞ્ચ પદટ્ઠાનં, ભૂમિઞ્ચ વિભજ્જતે અયં હારો;

સાધારણે અસાધારણે ચ નેય્યો વિભત્તીતિ.

૯. કુસલાકુસલે ધમ્મે, નિદ્દિટ્ઠે ભાવિતે પહીને ચ;

પરિવત્તતિ પટિપક્ખે, હારો પરિવત્તનો નામ.

૧૦. વેવચનાનિ બહૂનિ તુ, સુત્તે વુત્તાનિ એકધમ્મસ્સ;

યો જાનાતિ સુત્તવિદૂ, વેવચનો નામ સો હારો.

૧૧. એકં ભગવા ધમ્મં, પઞ્ઞત્તીહિ વિવિધાહિ દેસેતિ;

સો આકારો ઞેય્યો, પઞ્ઞત્તી નામ હારોતિ.

૧૨. યો ચ પટિચ્ચુપ્પાદો, ઇન્દ્રિયખન્ધા ચ ધાતુ આયતના;

એતેહિ ઓતરતિ યો, ઓતરણો નામ સો હારો.

૧૩. વિસ્સજ્જિતમ્હિ પઞ્હે, ગાથાયં પુચ્છિતાયમારબ્ભ;

સુદ્ધાસુદ્ધપરિક્ખા, હારો સો સોધનો નામ.

૧૪. એકત્તતાય ધમ્મા, યેપિ ચ વેમત્તતાય નિદ્દિટ્ઠા;

તેન વિકપ્પયિતબ્બા, એસો હારો અધિટ્ઠાનો.

૧૫. યે ધમ્મા યં ધમ્મં, જનયન્તિપ્પચ્ચયા પરમ્પરતો;

હેતુમવકડ્ઢયિત્વા, એસો હારો પરિક્ખારો.

૧૬. યે ધમ્મા યં મૂલા, યે ચેકત્થા પકાસિતા મુનિના;

તે સમરોપયિતબ્બા, એસ સમારોપનો હારો.

નયસઙ્ખેપો

૧૭. તણ્હઞ્ચ અવિજ્જમ્પિ ચ, સમથેન વિપસ્સના યો નેતિ;

સચ્ચેહિ યોજયિત્વા, અયં નયો નન્દિયાવટ્ટો.

૧૮. યો અકુસલે સમૂલેહિ, નેતિ કુસલે ચ કુસલમૂલેહિ;

ભૂતં તથં અવિતથં, તિપુક્ખલં તં નયં આહુ.

૧૯. યો નેતિ વિપલ્લાસેહિ, કિલેસે ઇન્દ્રિયેહિ સદ્ધમ્મે;

એતં નયં નયવિદૂ, સીહવિક્કીળિતં આહુ.

૨૦. વેય્યાકરણેસુ હિ યે, કુસલાકુસલા તહિં તહિં વુત્તા;

મનસા વોલોકયતે, તં ખુ દિસાલોચનં આહુ.

૨૧. ઓલોકેત્વા દિસલોચનેન, ઉક્ખિપિય યં સમાનેતિ;

સબ્બે કુસલાકુસલે, અયં નયો અઙ્કુસો નામ.

૨૨. સોળસ હારા પઠમં, દિસલોચનતો [દિસલોચનેન (ક.)] દિસા વિલોકેત્વા;

સઙ્ખિપિય અઙ્કુસેન હિ, નયેહિ તીહિ નિદ્દિસે સુત્તં.

દ્વાદસપદ

૨૩. અક્ખરં પદં બ્યઞ્જનં, નિરુત્તિ તથેવ નિદ્દેસો;

આકારછટ્ઠવચનં, એત્તાવ બ્યઞ્જનં સબ્બં.

૨૪. સઙ્કાસના પકાસના, વિવરણા વિભજનુત્તાનીકમ્મપઞ્ઞત્તિ;

એતેહિ છહિ પદેહિ, અત્થો કમ્મઞ્ચ નિદ્દિટ્ઠં.

૨૫. તીણિ ચ નયા અનૂના, અત્થસ્સ ચ છપ્પદાનિ ગણિતાનિ;

નવહિ પદેહિ ભગવતો, વચનસ્સત્થો સમાયુત્તો.

૨૬. અત્થસ્સ નવપ્પદાનિ, બ્યઞ્જનપરિયેટ્ઠિયા ચતુબ્બીસ;

ઉભયં સઙ્કલયિત્વા [સઙ્ખેપયતો (ક.)], તેત્તિંસા એત્તિકા નેત્તીતિ.

નિદ્દેસવારો.

૪. પટિનિદ્દેસવારો

૧. દેસનાહારવિભઙ્ગો

૫. તત્થ કતમો દેસનાહારો? ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિ ગાથા અયં દેસનાહારો. કિં દેસયતિ? અસ્સાદં આદીનવં નિસ્સરણં ફલં ઉપાયં આણત્તિં. ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેસ્સામીતિ.

તત્થ કતમો અસ્સાદો?

‘‘કામં [કામમાદિકા ઇમા છ ગાથા સુ. નિ. ૭૭૨ પસ્સિતબ્બા] કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચેતં સમિજ્ઝતિ;

અદ્ધા પીતિમનો હોતિ, લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતી’’તિ.

અયં અસ્સાદો.

તત્થ કતમો આદીનવો?

‘‘તસ્સ ચે કામયાનસ્સ, છન્દજાતસ્સ જન્તુનો;

તે કામા પરિહાયન્તિ, સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતી’’તિ.

અયં આદીનવો.

તત્થ કતમં નિસ્સરણં?

‘‘યો કામે પરિવજ્જેતિ, સપ્પસ્સેવ પદા સિરો;

સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતી’’તિ.

ઇદં નિસ્સરણં.

તત્થ કતમો અસ્સાદો?

‘‘ખેત્તં વત્થું હિરઞ્ઞં વા, ગવાસ્સં દાસપોરિસં;

થિયો બન્ધૂ પુથૂ કામે, યો નરો અનુગિજ્ઝતી’’તિ.

અયં અસ્સાદો.

તત્થ કતમો આદીનવો?

‘‘અબલા નં બલીયન્તિ, મદ્દન્તે નં પરિસ્સયા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, નાવં ભિન્નમિવોદક’’ન્તિ.

અયં આદીનવો.

તત્થ કતમં નિસ્સરણં?

‘‘તસ્મા જન્તુ સદા સતો, કામાનિ પરિવજ્જયે;

તે પહાય તરે ઓઘં, નાવં સિત્વાવ પારગૂ’’તિ.

ઇદં નિસ્સરણં.

તત્થ કતમં ફલં?

‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિં, છત્તં મહન્તં યથ વસ્સકાલે;

એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે, ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારી’’તિ.

ઇદં ફલં.

તત્થ કતમો ઉપાયો?

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ…પે…

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા [પસ્સ ધ. પ. ૨૭૭] દુક્ખા’’તિ…પે…

‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખે, એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા’’તિ.

અયં ઉપાયો.

તત્થ કતમા આણત્તિ?

‘‘ચક્ખુમા [પસ્સ ઉદા. ૪૩] વિસમાનીવ, વિજ્જમાને પરક્કમે;

પણ્ડિતો જીવલોકસ્મિં, પાપાનિ પરિવજ્જયે’’તિ.

અયં આણત્તિ.

‘‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સુ,

મોઘરાજા’તિ આણત્તિ, ‘સદા સતો’તિ ઉપાયો;

‘અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચ [ઉહચ્ચ (ક.) પસ્સ સુ. નિ. ૧૧૨૫], એવં મચ્ચુતરો સિયા’’’.

ઇદં ફલં.

૬. તત્થ ભગવા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિસ્સરણં દેસયતિ, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ પુગ્ગલસ્સ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ દેસયતિ, નેય્યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ દેસયતિ.

તત્થ ચતસ્સો પટિપદા, ચત્તારો પુગ્ગલા. તણ્હાચરિતો મન્દો સતિન્દ્રિયેન દુક્ખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ સતિપટ્ઠાનેહિ નિસ્સયેહિ. તણ્હાચરિતો ઉદત્તો [ઉદત્થો (સી.) ઉ + આ + દા + ત] સમાધિન્દ્રિયેન દુક્ખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ ઝાનેહિ નિસ્સયેહિ. દિટ્ઠિચરિતો મન્દો વીરિયિન્દ્રિયેન સુખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ સમ્મપ્પધાનેહિ નિસ્સયેહિ. દિટ્ઠિચરિતો ઉદત્તો પઞ્ઞિન્દ્રિયેન સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ સચ્ચેહિ નિસ્સયેહિ.

ઉભો તણ્હાચરિતા સમથપુબ્બઙ્ગમાય વિપસ્સના નિય્યન્તિ રાગવિરાગાય ચેતોવિમુત્તિયા. ઉભો દિટ્ઠિચરિતા વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમે સમથેન નિય્યન્તિ અવિજ્જાવિરાગાય પઞ્ઞાવિમુત્તિયા.

તત્થ યે સમથપુબ્બઙ્ગમાહિ પટિપદાહિ નિય્યન્તિ, તે નન્દિયાવટ્ટેન નયેન હાતબ્બા, યે વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમાહિ પટિપદાહિ નિય્યન્તિ, તે સીહવિક્કીળિતેન નયેન હાતબ્બા.

૭. સ્વાયં હારો કત્થ સમ્ભવતિ, યસ્સ સત્થા વા ધમ્મં દેસયતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનીયો સબ્રહ્મચારી, સો તં ધમ્મં સુત્વા સદ્ધં પટિલભતિ. તત્થ યા વીમંસા ઉસ્સાહના તુલના ઉપપરિક્ખા, અયં સુતમયી પઞ્ઞા. તથા સુતેન નિસ્સયેન યા વીમંસા તુલના ઉપપરિક્ખા મનસાનુપેક્ખણા, અયં ચિન્તામયી પઞ્ઞા. ઇમાહિ દ્વીહિ પઞ્ઞાહિ મનસિકારસમ્પયુત્તસ્સ યં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ દસ્સનભૂમિયં વા ભાવનાભૂમિયં વા, અયં ભાવનામયી પઞ્ઞા.

૮. પરતોઘોસા સુતમયી પઞ્ઞા. પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતા યોનિસો મનસિકારા ચિન્તામયી પઞ્ઞા. યં પરતો ચ ઘોસેન પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતેન ચ યોનિસોમનસિકારેન ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, અયં ભાવનામયી પઞ્ઞા. યસ્સ ઇમા દ્વે પઞ્ઞા અત્થિ સુતમયી ચિન્તામયી ચ, અયં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. યસ્સ સુતમયી પઞ્ઞા અત્થિ, ચિન્તામયી નત્થિ, અયં વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ [વિપચ્ચિતઞ્ઞૂ (સી.)]. યસ્સ નેવ સુતમયી પઞ્ઞા અત્થિ ન ચિન્તામયી, અયં નેય્યો.

૯. સાયં ધમ્મદેસના કિં દેસયતિ? ચત્તારિ સચ્ચાનિ દુક્ખં સમુદયં નિરોધં મગ્ગં. આદીનવો ચ ફલઞ્ચ દુક્ખં, અસ્સાદો સમુદયો, નિસ્સરણં નિરોધો, ઉપાયો આણત્તિ ચ મગ્ગો. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ. ઇદં ધમ્મચક્કં.