૬. અકાલમરણપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, યે તે સત્તા મરન્તિ, સબ્બે તે કાલે યેવ મરન્તિ, ઉદાહુ અકાલેપિ મરન્તી’’તિ? ‘‘અત્થિ, મહારાજ, કાલેપિ મરણં, અત્થિ અકાલેપિ મરણ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કે કાલે મરન્તિ, કે અકાલે મરન્તી’’તિ? ‘‘દિટ્ઠપુબ્બા પન, મહારાજ, તયા અમ્બરુક્ખા વા જમ્બુરુક્ખા વા, અઞ્ઞસ્મા વા પન ફલરુક્ખા ફલાનિ પતન્તાનિ આમાનિ ચ પક્કાનિ ચા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘યાનિ તાનિ, મહારાજ, ફલાનિ રુક્ખતો પતન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ કાલે યેવ પતન્તિ, ઉદાહુ અકાલેપી’’તિ? ‘‘યાનિ તાનિ, ભન્તે નાગસેન, ફલાનિ પરિપક્કાનિ વિલીનાનિ પતન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ કાલે પતન્તિ. યાનિ પન તાનિ અવસેસાનિ ફલાનિ તેસુ કાનિચિ કિમિવિદ્ધાનિ પતન્તિ, કાનિચિ લગુળહતાનિ [સકુણપહતા (સ્યા.), લકુટહતાનિ (સી. પી. ક.)] પતન્તિ, કાનિચિ વાતપ્પહતાનિ પતન્તિ, કાનિચિ અન્તોપૂતિકાનિ હુત્વા પતન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ અકાલે પતન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે જરાવેગહતા મરન્તિ, તે યેવ કાલે મરન્તિ, અવસેસા કેચિ કમ્મપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, કેચિ ગતિપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, કેચિ કિરિયપ્પટિબાળ્હા મરન્તી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યે તે કમ્મપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, યેપિ તે ગતિપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, યેપિ તે કિરિયપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, યેપિ તે જરાવેગપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, સબ્બે તે કાલે યેવ મરન્તિ, યોપિ માતુકુચ્છિગતો મરતિ, સો તસ્સ કાલો, કાલે યેવ સો મરતિ. યોપિ વિજાતઘરે મરતિ, સો તસ્સ કાલો, સોપિ કાલે યેવ મરતિ. યોપિ માસિકો મરતિ…પે… યોપિ વસ્સસતિકો મરતિ, સો તસ્સ કાલો, કાલે યેવ સો મરતિ, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, અકાલે મરણં નામ ન હોતિ, યે કેચિ મરન્તિ, સબ્બે તે કાલે યેવ મરન્તી’’તિ.

‘‘સત્તિમે, મહારાજ, વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરન્તિ. કતમે સત્ત? જિઘચ્છિતો, મહારાજ, ભોજનં અલભમાનો ઉપહતબ્ભન્તરો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, પિપાસિતો, મહારાજ, પાનીયં અલભમાનો પરિસુક્ખહદયો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, અહિના દટ્ઠો, મહારાજ, વિસવેગાભિહતો તિકિચ્છકં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, વિસમાસિતો, મહારાજ, ડય્હન્તેસુ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેસુ અગદં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, અગ્ગિગતો, મહારાજ, ઝાયમાનો નિબ્બાપનં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, ઉદકગતો, મહારાજ, પતિટ્ઠં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, સત્તિહતો, મહારાજ, આબાધિકો ભિસક્કં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, ઇમે ખો, મહારાજ, સત્ત વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરન્તિ. તત્રાપાહં, મહારાજ, એકંસેન વદામિ.

‘‘અટ્ઠવિધેન, મહારાજ, સત્તાનં કાલઙ્કિરિયા હોતિ, વાતસમુટ્ઠાનેન પિત્તસમુટ્ઠાનેન સેમ્હસમુટ્ઠાનેન સન્નિપાતિકેન ઉતુવિપરિણામેન વિસમપરિહારેન ઓપક્કમિકેન કમ્મવિપાકેન, મહારાજ, સત્તાનં કાલઙ્કિરિયા હોતિ. તત્ર, મહારાજ, યદિદં કમ્મવિપાકેન કાલઙ્કિરિયા, સા યેવ તત્થ સામયિકા [સામાયિકા (ક.)] કાલઙ્કિરિયા, અવસેસા અસામયિકા કાલઙ્કિરિયાતિ. ભવતિ ચ –

‘‘‘જિઘચ્છાય પિપાસાય, અહિદટ્ઠા [અહિદટ્ઠો (સી.), અહિના દટ્ઠો (પી.)] વિસેન ચ;

અગ્ગિઉદકસત્તીહિ, અકાલે તત્થ મીયતિ;

વાતપિત્તેન સેમ્હેન, સન્નિપાતેનુતૂહિ ચ;

વિસમોપક્કમકમ્મેહિ, અકાલે તત્થ મીયતી’તિ.

‘‘કેચિ, મહારાજ, સત્તા પુબ્બે કતેન તેન તેન અકુસલકમ્મવિપાકેન મરન્તિ. ઇધ, મહારાજ, યો પુબ્બે પરે જિઘચ્છાય મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ જિઘચ્છાય પરિપીળિતો છાતો પરિકિલન્તો સુક્ખમિલાતહદયો બુભુક્ખિતો [સુક્ખિતો (સી. પી. ક.)] વિસુક્ખિતો ઝાયન્તો અબ્ભન્તરં પરિડય્હન્તો જિઘચ્છાય યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે પિપાસાય મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ પેતો હુત્વા નિજ્ઝામતણ્હિકો સમાનો લૂખો કિસો પરિસુક્ખિતહદયો પિપાસાય યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે અહિના ડંસાપેત્વા મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ અજગરમુખેનેવ અજગરમુખં કણ્હસપ્પમુખેનેવ કણ્હસપ્પમુખં પરિવત્તિત્વા તેહિ ખાયિતખાયિતો અહીહિ દટ્ઠો યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે વિસં દત્વા મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ ડય્હન્તેહિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ ભિજ્જમાનેન સરીરેન કુણપગન્ધં વાયન્તો વિસેનેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે અગ્ગિના મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ અઙ્ગારપબ્બતેનેવ અઙ્ગારપબ્બતં યમવિસયેનેવ યમવિસયં પરિવત્તિત્વા દડ્ઢવિદડ્ઢગત્તો અગ્ગિના યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મલલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે ઉદકેન મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ હતવિલુત્તભગ્ગદુબ્બલગત્તો ખુબ્ભિતચિત્તો [ખુભિતચિત્તો (સી. પી.)] ઉદકેનેવ [ઉદકે યેવ (બહૂસુ)] મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે સત્તિયા મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ છિન્નભિન્નકોટ્ટિતવિકોટ્ટિતો સત્તિમુખસમાહતો સત્તિયા યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં’’.

‘‘ભન્તે નાગસેન, અકાલે મરણં અત્થીતિ યં વદેતિ, ઇઙ્ઘ મે ત્વં તત્થ કારણં અતિદિસાતિ’’. ‘‘યથા, મહારાજ, મહતિમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો આદિન્નતિણકટ્ઠસાખાપલાસો પરિયાદિન્નભક્ખો ઉપાદાનસઙ્ખયા નિબ્બાયતિ, સો અગ્ગિ વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો સમયે નિબ્બુતો નામા’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ બહૂનિ દિવસસહસ્સાનિ જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘સમયે મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહતિમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો આદિન્નતિણકટ્ઠસાખાપલાસો અસ્સ, તં અપરિયાદિન્ને યેવ તિણકટ્ઠસાખાપલાસે મહતિમહામેઘો અભિપ્પવસ્સિત્વા નિબ્બાપેય્ય, અપિ નુ ખો, મહારાજ, મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો સમયે નિબ્બુતો નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન સો, મહારાજ, પચ્છિમો અગ્ગિક્ખન્ધો પુરિમકેન અગ્ગિક્ખન્ધેન સમસમગતિકો નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, મેઘેન પટિપીળિતો સો અગ્ગિક્ખન્ધો અસમયે નિબ્બુતો’’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા પિત્તસમુટ્ઠાનેન વા સેમ્હસમુટ્ઠાનેન વા સન્નિપાતિકેન વા ઉતુપરિણામજેન વા વિસમપરિહારજેન વા ઓપક્કમિકેન વા જિઘચ્છાય વા પિપાસાય વા સપ્પદટ્ઠેન વા વિસમાસિતેન વા અગ્ગિના વા ઉદકેન વા સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ગગને મહતિમહાવલાહકો ઉટ્ઠહિત્વા નિન્નઞ્ચ થલઞ્ચ પરિપૂરયન્તો અભિવસ્સતિ, સો વુચ્ચતિ ‘મેઘો અનીતિકો અનુપદ્દવો વસ્સતી’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ ચિરં જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘સમયે મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ગગને મહતિમહાવલાહકો ઉટ્ઠહિત્વા અન્તરાયેવ મહતા વાતેન અબ્ભત્થં ગચ્છેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, મહાવલાહકો સમયે વિગતો નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન સો, મહારાજ, પચ્છિમો વલાહકો પુરિમેન વલાહકેન સમસમગતિકો નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, વાતેન પટિપીળિતો સો વલાહકો અસમયપ્પત્તો યેવ વિગતો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, બલવા આસીવિસો કુપિતો કિઞ્ચિદેવ પુરિસં ડંસેય્ય, તસ્સ તં વિસં અનીતિકં અનુપદ્દવં મરણં પાપેય્ય, તં વિસં વુચ્ચતિ ‘અનીતિકમનુપદ્દવં કોટિગત’ન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ ચિરં જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો જીવિતકોટિગતો સામયિકં મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, બલવતા આસીવિસેન દટ્ઠસ્સ અન્તરાયેવ આહિતુણ્ડિકો અગદં દત્વા અવિસં કરેય્ય, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, વિસં સમયે વિગતં નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન તં, મહારાજ, પચ્છિમં વિસં પુરિમકેન વિસેન સમસમગતિકં નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, અગદેન પટિપીળિતં વિસં અકોટિગતં યેવ વિગત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ઇસ્સાસો સરં પાતેય્ય, સચે સો સરો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગચ્છતિ, સો સરો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગતો નામા’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ ચિરં જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો સમયે મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ઇસ્સાસો સરં પાતેય્ય, તસ્સ તં સરં તસ્મિં યેવ ખણે કોચિ ગણ્હેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, સરો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગતો નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન સો, મહારાજ, પચ્છિમો સરો પુરિમકેન સરેન સમસમગતિકો નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, ગહણેન તસ્સ સરસ્સ ગમનં ઉપચ્છિન્ન’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, યો કોચિ લોહમયં ભાજનં આકોટેય્ય, તસ્સ આકોટનેન સદ્દો નિબ્બત્તિત્વા યથાગતિગમનપથમત્થકં ગચ્છતિ, સો સદ્દો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગતો નામા’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ બહૂનિ દિવસસહસ્સાનિ જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો સમયે મરણમુપાગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, યો કોચિ લોહમયં ભાજનં આકોટેય્ય, તસ્સ આકોટનેન સદ્દો નિબ્બત્તેય્ય, નિબ્બત્તે સદ્દે અદૂરગતે કોચિ આમસેય્ય, સહ આમસનેન સદ્દો નિરુજ્ઝેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, સદ્દો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગતો નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન, મહારાજ, પચ્છિમો સદ્દો પુરિમકેન સદ્દેન સમસમગતિકો નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, આમસનેન સો સદ્દો ઉપરતો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ મહારાજ કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ખેત્તે સુવિરૂળ્હં ધઞ્ઞબીજં સમ્મા પવત્તમાનેન વસ્સેન ઓતતવિતતઆકિણ્ણબહુફલં હુત્વા [ઉટ્ઠિતઆકિણ્ણબહુફલં ભવિત્વા (સ્યા.)] સસ્સુટ્ઠાનસમયં પાપુણાતિ, તં ધઞ્ઞં વુચ્ચતિ ‘અનીતિકમનુપદ્દવં સમયસમ્પત્તં નામ હોતી’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ બહૂનિ દિવસસહસ્સાનિ જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો સમયે મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ખેત્તે સુવિરૂળ્હં ધઞ્ઞબીજં ઉદકેન વિકલં મરેય્ય, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, ધઞ્ઞં અસમયસમ્પત્તં નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન તં, મહારાજ, પચ્છિમં ધઞ્ઞં પુરિમકેન ધઞ્ઞેન સમસમગતિકં નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, ઉણ્હેન પટિપીળિતં તં ધઞ્ઞં મત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘સમ્પન્નતરુણસસ્સં કિમયો ઉટ્ઠહિત્વા સમૂલં નાસેન્તી’’’તિ? ‘‘સુતપુબ્બઞ્ચેવ તં, ભન્તે, અમ્હેહિ દિટ્ઠપુબ્બઞ્ચા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો તં, મહારાજ, સસ્સં કાલે નટ્ઠં, ઉદાહુ અકાલે નટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘અકાલે, ભન્તે, યદિ ખો તં, ભન્તે, સસ્સં કિમયો ન ખાદેય્યું, સસ્સુદ્ધરણસમયં પાપુણેય્યા’’તિ. ‘‘કિં પન, મહારાજ, આગન્તુકેન ઉપઘાતેન સસ્સં વિનસ્સતિ, નિરુપઘાતં સસ્સં સસ્સુદ્ધરણસમયં પાપુણાતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘સમ્પન્ને સસ્સે ફલભારનમિતે મઞ્ચરિતપત્તે કરકવસ્સં નામ વસ્સજાતિ નિપતિત્વા વિનાસેતિ અફલં કરોતી’તિ? ‘‘સુતપુબ્બઞ્ચેવ તં, ભન્તે, અમ્હેહિ દિટ્ઠપુબ્બઞ્ચા’’તિ. ‘‘અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, સસ્સં કાલે નટ્ઠં, ઉદાહુ અકાલે નટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘અકાલે, ભન્તે, યદિ ખો તં, ભન્તે, સસ્સં કરકવસ્સં ન વસ્સેય્ય સસ્સુદ્ધરણસમયં પાપુણેય્યા’’તિ. ‘‘કિં પન, મહારાજ, આગન્તુકેન ઉપઘાતેન સસ્સં વિનસ્સતિ, નિરુપઘાતં સસ્સં સસ્સુદ્ધરણસમયં પાપુણાતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા પિત્તસમુટ્ઠાનેન વા સેમ્હસમુટ્ઠાનેન વા સન્નિપાતિકેન વા ઉતુપરિણામજેન વા વિસમપરિહારજેન વા ઓપક્કમિકેન વા જિઘચ્છાય વા પિપાસાય વા સપ્પદટ્ઠેન વા વિસમાસિતેન વા અગ્ગિના વા ઉદકેન વા સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. યદિ પન આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો ન ભવેય્ય, સમયેવ મરણં પાપુણેય્ય. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં ભન્તે નાગસેન, સુદસ્સિતં કારણં, સુદસ્સિતં ઓપમ્મં અકાલે મરણસ્સ પરિદીપનાય, ‘અત્થિ અકાલે મરણ’ન્તિ ઉત્તાનીકતં પાકટં કતં વિભૂતં કતં, અચિત્તવિક્ખિત્તકોપિ, ભન્તે નાગસેન, મનુજો એકમેકેનપિ તાવ ઓપમ્મેન નિટ્ઠં ગચ્છેય્ય ‘અત્થિ અકાલે મરણ’ન્તિ, કિં પન મનુજો સચેતનો? પઠમોપમ્મેનેવાહં, ભન્તે, સઞ્ઞત્તો ‘અત્થિ અકાલે મરણ’ન્તિ, અપિ ચ અપરાપરં નિબ્બાહનં સોતુકામો ન સમ્પટિચ્છિ’’ન્તિ.

અકાલમરણપઞ્હો છટ્ઠો.