૩. વેસ્સન્તરવગ્ગો

૧. વેસ્સન્તરપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, સબ્બેવ બોધિસત્તા પુત્તદારં દેન્તિ, ઉદાહુ વેસ્સન્તરેનેવ રઞ્ઞા પુત્તદારં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સબ્બેપિ, મહારાજ, બોધિસત્તા પુત્તદારં દેન્તિ, ન વેસ્સન્તરેનેવ રઞ્ઞા પુત્તદારં દિન્ન’’ન્તિ. ‘‘અપિ ચ ખો, ભન્તે નાગસેન, તેસં અનુમતેન દેન્તી’’તિ. ‘‘ભરિયા, મહારાજ, અનુમતા, દારકા પન બાલતાય વિલપિંસુ [લાલપિંસુ (સી. પી.)], યદિ તે અત્થતો જાનેય્યું, તેપિ અનુમોદેય્યું, ન તે વિલપેય્યુ’’ન્તિ.

‘‘દુક્કરં, ભન્તે નાગસેન, બોધિસત્તેન કતં, યં સો અત્તનો ઓરસે પિયે પુત્તે બ્રાહ્મણસ્સ દાસત્થાય અદાસિ.

‘‘ઇદમ્પિ દુતિયં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો અત્તનો ઓરસે પિયે પુત્તે બાલકે તરુણકે લતાય બન્ધિત્વા તેન બ્રાહ્મણેન લતાય અનુમજ્જીયન્તે દિસ્વા અજ્ઝુપેક્ખિ.

‘‘ઇદમ્પિ તતિયં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો સકેન બલેન બન્ધના મુચ્ચિત્વા આગતે દારકે સારજ્જમુપગતે પુનદેવ લતાય બન્ધિત્વા અદાસિ.

‘‘ઇદમ્પિ ચતુત્થં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો દારકે ‘અયં ખો, તાત, યક્ખો ખાદિતું નેતિ અમ્હે’તિ વિલપન્તે ‘મા ભાયિત્થા’તિ ન અસ્સાસેસિ.

‘‘ઇદમ્પિ પઞ્ચમં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો જાલિસ્સ કુમારસ્સ રુદમાનસ્સ પાદેસુ નિપતિત્વા ‘અલં, તાત, કણ્હાજિનં નિવત્તેહિ, અહમેવ ગચ્છામિ યક્ખેન સહ, ખાદતુ મં યક્ખો’તિ યાચમાનસ્સ એવં ન સમ્પટિચ્છિ.

‘‘ઇદમ્પિ છટ્ઠં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો જાલિસ્સ કુમારસ્સ ‘પાસાણસમં નૂન તે, તાત, હદયં, યં ત્વં અમ્હાકં દુક્ખિતાનં પેક્ખમાનો નિમ્મનુસ્સકે બ્રહારઞ્ઞે યક્ખેન નીયમાને ન નિવારેસી’તિ વિલપમાનસ્સ કારુઞ્ઞં નાકાસિ.

‘‘ઇદમ્પિ સત્તમં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં તસ્સ રુળરુળસ્સ ભીમભીમસ્સ નીતે દારકે અદસ્સનં ગમિતે ન ફલિ હદયં સતધા વા સહસ્સધા વા, પુઞ્ઞકામેન મનુજેન કિં પરદુક્ખાપનેન, નનુ નામ સકદાનં દાતબ્બં હોતી’’તિ?

‘‘દુક્કરસ્સ, મહારાજ, કતત્તા બોધિસત્તસ્સ કિત્તિસદ્દો દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા સદેવમનુસ્સેસુ અબ્ભુગ્ગતો, દેવા દેવભવને પકિત્તેન્તિ, અસુરા અસુરભવને પકિત્તેન્તિ, ગરુળા ગરુળભવને પકિત્તેન્તિ, નાગા નાગભવને પકિત્તેન્તિ, યક્ખા યક્ખભવને પકિત્તેન્તિ, અનુપુબ્બેન તસ્સ કિત્તિસદ્દો પરમ્પરાય અજ્જેતરહિ ઇધ અમ્હાકં સમયં અનુપ્પત્તો, તં મયં દાનં પકિત્તેન્તા વિકોપેન્તા નિસિન્ના સુદિન્નં, ઉદાહુ દુદ્દિન્નન્તિ. સો ખો પનાયં, મહારાજ, કિત્તિસદ્દો નિપુણાનં વિઞ્ઞૂનં વિદૂનં વિભાવીનં બોધિસત્તાનં દસ ગુણે અનુદસ્સતિ. કતમે દસ? અગેધતા નિરાલયતા ચાગો પહાનં અપુનરાવત્તિતા સુખુમતા મહન્તતા દુરનુબોધતા દુલ્લભતા અસદિસતા બુદ્ધધમ્મસ્સ, સો ખો પનાયં, મહારાજ, કિત્તિસદ્દો નિપુણાનં વિઞ્ઞૂનં વિદૂનં વિભાવીનં બોધિસત્તાનં ઇમે દસ ગુણે અનુદસ્સતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યો પરં દુક્ખાપેત્વા દાનં દેતિ, અપિ નુ તં દાનં સુખવિપાકં હોતિ સગ્ગસંવત્તનિક’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, કિં વત્તબ્બ’’ન્તિ. ‘‘ઇઙ્ઘ, ભન્તે નાગસેન, કારણં ઉપદસ્સેહી’’તિ. ‘‘ઇધ, મહારાજ, કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા સીલવા હોતિ કલ્યાણધમ્મો, સો ભવેય્ય પક્ખહતો વા પીઠસપ્પી વા અઞ્ઞતરં વા બ્યાધિં આપન્નો, તમેનં યો કોચિ પુઞ્ઞકામો યાનં આરોપેત્વા પત્થિતં દેસમનુપાપેય્ય, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ પુરિસસ્સ તતોનિદાનં કિઞ્ચિ સુખં નિબ્બત્તેય્ય સગ્ગસંવત્તનિકં તં કમ્મ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, કિં વત્તબ્બં? હત્થિયાનં વા સો, ભન્તે, પુરિસો લભેય્ય અસ્સયાનં વા રથયાનં વા, થલે થલયાનં જલે જલયાનં દેવેસુ દેવયાનં મનુસ્સેસુ મનુસ્સયાનં, તદનુચ્છવિકં તદનુલોમિકં ભવે ભવે નિબ્બત્તેય્ય, તદનુચ્છવિકાનિ તદનુલોમિકાનિ ચસ્સ સુખાનિ નિબ્બત્તેય્યું, સુગતિતો સુગતિં ગચ્છેય્ય, તેનેવ કમ્માભિસન્દેન ઇદ્ધિયાનં અભિરુય્હ પત્થિતં નિબ્બાનનગરં પાપુણેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, પરદુક્ખાપનેન દિન્નદાનં સુખવિપાકં હોતિ સગ્ગસંવત્તનિકં, યં સો પુરિસો બલીબદ્દે દુક્ખાપેત્વા એવરૂપં સુખં અનુભવતિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યથા પરદુક્ખાપનેન દિન્નદાનં સુખવિપાકં હોતિ સગ્ગસંવત્તનિકં. ઇધ, મહારાજ, યો કોચિ રાજા જનપદતો ધમ્મિકં બલિં ઉદ્ધરાપેત્વા આણાપવત્તનેન દાનં દદેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, રાજા તતોનિદાનં કિઞ્ચિ સુખં અનુભવેય્ય સગ્ગસંવત્તનિકં તં દાન’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, કિં વત્તબ્બં, તતોનિદાનં સો, ભન્તે, રાજા ઉત્તરિં અનેકસતસહસ્સગુણં લભેય્ય. રાજૂનં અતિરાજા ભવેય્ય, દેવાનં અતિદેવો ભવેય્ય, બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા ભવેય્ય, સમણાનં અતિસમણો ભવેય્ય, બ્રાહ્મણાનં અતિબ્રાહ્મણો ભવેય્ય, અરહન્તાનં અતિઅરહા [અતિઅરહન્તો (સ્યા. ક.)] ભવેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, પરદુક્ખાપનેન દિન્નદાનં સુખવિપાકં હોતિ સગ્ગસંવત્તનિકં, યં સો રાજા બલિના જનં પીળેત્વા દિન્નદાનેન એવરૂપં ઉત્તરિં યસસુખં અનુભવતી’’તિ.

‘‘અતિદાનં, ભન્તે નાગસેન, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા દિન્નં, યં સો સકં ભરિયં પરસ્સ ભરિયત્થાય અદાસિ, સકે ઓરસે પુત્તે બ્રાહ્મણસ્સ દાસત્થાય અદાસિ, અતિદાનં નામ, ભન્તે નાગસેન, લોકે વિદૂહિ નિન્દિતં ગરહિતં, યથા નામ, ભન્તે નાગસેન, અતિભારેન સકટસ્સ અક્ખો ભિજ્જતિ, અતિભારેન નાવા ઓસીદતિ, અતિભુત્તેન ભોજનં વિસમં પરિણમતિ, અતિવસ્સેન ધઞ્ઞં વિનસ્સતિ, અતિદાનેન ભોગક્ખયં ઉપેતિ, અતિતાપેન પથવી ઉપડય્હતિ, અતિરાગેન ઉમ્મત્તકો હોતિ, અતિદોસેન વજ્ઝો હોતિ, અતિમોહેન અનયં આપજ્જતિ, અતિલોભેન ચોરગ્ગહણમુપગચ્છતિ, અતિભયેન નિરુજ્ઝતિ, અતિપૂરેન નદી ઉત્તરતિ, અતિવાતેન અસનિ પતતિ, અતિઅગ્ગિના ઓદનં ઉત્તરતિ, અતિસઞ્ચરણેન ન ચિરં જીવતિ. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, અતિદાનં નામ લોકે વિદૂહિ નિન્દિતં ગરહિતં, અતિદાનં, ભન્તે નાગસેન, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા દિન્નં, ન તત્થ કિઞ્ચિ ફલં ઇચ્છિતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘અતિદાનં, મહારાજ, લોકે વિદૂહિ વણ્ણિતં થુતં પસત્થં, યે કેચિ યાદિસં કીદિસં દાનં દેન્તિ [કેચિ યાદિસં તાદિસં દાનં દેન્તિ (સ્યા.)], અતિદાનદાયી લોકે કિત્તિં પાપુણાતિ. યથા, મહારાજ, અતિપવરતાય દિબ્બં વનમૂલં ગહિતમ્પિ હત્થપાસે ઠિતાનં પરજનાનં ન દસ્સયતિ, અગદો અતિજચ્ચતાય [અતિઉસભતાય (ક.)] પીળાય સમુગ્ઘાતકો રોગાનં અન્તકરો, અગ્ગિ અતિજોતિતાય ડહતિ, ઉદકં અતિસીતતાય નિબ્બાપેતિ, પદુમં પરિસુદ્ધતાય ન ઉપલિમ્પતિ વારિકદ્દમેન, મણિ અતિગુણતાય કામદદો, વજિરં અતિતિખિણતાય વિજ્ઝતિ મણિમુત્તાફલિકં, પથવી અતિમહન્તતાય નરોરગમિગપક્ખિજલસેલપબ્બતદુમે ધારેતિ, સમુદ્દો અતિમહન્તતાય અપરિપૂરણો, સિનેરુ અતિભારતાય અચલો, આકાસો અતિવિત્થારતાય અનન્તો, સૂરિયો અતિપ્પભતાય તિમિરં ઘાતેતિ, સીહો અતિજાતિતાય વિગતભયો, મલ્લો અતિબલવતાય પટિમલ્લં ખિપ્પં ઉક્ખિપતિ, રાજા અતિપુઞ્ઞતાય અધિપતિ, ભિક્ખુ અતિસીલવન્તતાય નાગયક્ખનરમરૂહિ નમસ્સનીયો, બુદ્ધો અતિઅગ્ગતાય [અતિવિસિટ્ઠતાય (સ્યા.)] અનુપમો. એવમેવ ખો, મહારાજ, અતિદાનં નામ લોકે વિદૂહિ વણ્ણિતં થુતં પસત્થં, યે કેચિ યાદિસં કીદિસં દાનં દેન્તિ, અતિદાનદાયી લોકે કિત્તિં પાપુણાતિ, અતિદાનેન વેસ્સન્તરો રાજા દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા વણ્ણિતો થુતો પસત્થો મહિતો કિત્તિતો, તેનેવ અતિદાનેન વેસ્સન્તરો રાજા અજ્જેતરહિ બુદ્ધો જાતો અગ્ગો સદેવકે લોકે.

‘‘અત્થિ પન, મહારાજ, લોકે ઠપનીયં દાનં, યં દક્ખિણેય્યે અનુપ્પત્તે ન દાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘દસ ખો પનિમાનિ, ભન્તે નાગસેન, દાનાનિ, યાનિ લોકે અદાનસમ્મતાનિ, યો તાનિ દાનાનિ દેતિ, સો અપાયગામી હોતિ. કતમાનિ દસ? મજ્જદાનં, ભન્તે નાગસેન, લોકે અદાનસમ્મતં, યો તં દાનં દેતિ, સો અપાયગામી હોતિ. સમજ્જદાનં…પે… ઇત્થિદાનં…પે… ઉસભદાનં…પે… ચિત્તકમ્મદાનં…પે… સત્થદાનં …પે… વિસદાનં…પે… સઙ્ખલિકદાનં…પે… કુક્કુટસૂકરદાનં…પે… તુલાકૂટમાનકૂટદાનં, ભન્તે નાગસેન, લોકે અદાનસમ્મતં હોતિ, યો તં દાનં દેતિ, સો અપાયગામી હોતિ. ઇમાનિ ખો, ભન્તે નાગસેન, દસ દાનાનિ લોકે અદાનસમ્મતાનિ, યો તાનિ દાનાનિ દેતિ, સો અપાયગામી હોતી’’તિ.

‘‘નાહં તં, મહારાજ, અદાનસમ્મતં પુચ્છામિ, ઇમં ખ્વાહં, મહારાજ, તં પુચ્છામિ ‘અત્થિ પન, મહારાજ, લોકે ઠપનીયં દાનં, યં દક્ખિણેય્યે અનુપ્પત્તે ન દાતબ્બ’ન્તિ. ‘‘નત્થિ, ભન્તે નાગસેન, લોકે ઠપનીયં દાનં. યં દક્ખિણેય્યે અનુપ્પત્તે ન દાતબ્બં, ચિત્તપ્પસાદે ઉપ્પન્ને કેચિ દક્ખિણેય્યાનં ભોજનં દેન્તિ, કેચિ અચ્છાદનં, કેચિ સયનં, કેચિ આવસથં, કેચિ અત્થરણપાવુરણં, કેચિ દાસિદાસં, કેચિ ખેત્તવત્થું, કેચિ દ્વિપદચતુપ્પદં, કેચિ સતં સહસ્સં સતસહસ્સં, કેચિ મહારજ્જં, કેચિ જીવિતમ્પિ દેન્તી’’તિ. ‘‘યદિ પન, મહારાજ, કેચિ જીવિતમ્પિ દેન્તિ, કિં કારણા વેસ્સન્તરં દાનપતિં અતિબાળ્હં પરિપાતેસિ સુદિન્ને પુત્તે ચ દારે ચ?

‘‘અપિ નુ ખો, મહારાજ, અત્થિ લોકપકતિ લોકાચિણ્ણં, લભતિ પિતા પુત્તં ઇણટ્ટો વા આજીવિકપકતો વા આવપિતું વા [આધાપેતું વા (સ્યા.), આધપિતું વા (ક.)] વિક્કિણિતું વા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, લભતિ પિતા પુત્તં ઇણટ્ટો વા આજીવિકપકતો વા આવપિતું વા વિક્કિણિતું વા’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, લભતિ પિતા પુત્તં ઇણટ્ટો વા આજીવિકપકતો વા આવપિતું વા વિક્કિણિતું વા, વેસ્સન્તરોપિ, મહારાજ, રાજા અલભમાનો સબ્બઞ્ઞુતઞાણં ઉપદ્દુતો દુક્ખિતો તસ્સ ધમ્મધનસ્સ પટિલાભાય પુત્તદારં આવપેસિ ચ વિક્કિણિ ચ. ઇતિ, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા અઞ્ઞેસં દિન્નં યેવ દિન્નં, કતં યેવ કતં. કિસ્સ પન ત્વં, મહારાજ, તેન દાનેન વેસ્સન્તરં દાનપતિં અતિબાળ્હં અપસાદેસી’’તિ?

‘‘નાહં, ભન્તે નાગસેન, વેસ્સન્તરસ્સ દાનપતિનો દાનં ગરહામિ, અપિ ચ પુત્તદારં યાચન્તે નિમિનિત્વા અત્તાનં દાતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘એતં ખો, મહારાજ, અસબ્ભિકારણં, યં પુત્તદારં યાચન્તે અત્તાનં દદેય્ય, યં યં હિ યાચન્તે તં તદેવ દાતબ્બં, એતં સપ્પુરિસાનં કમ્મં. યથા, મહારાજ, કોચિ પુરિસો પાનીયં આહરાપેય્ય, તસ્સ યો ભોજનં દદેય્ય, અપિ નુ સો, મહારાજ, પુરિસો તસ્સ કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યં સો આહરાપેતિ, તમેવ તસ્સ દેન્તો કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા બ્રાહ્મણે પુત્તદારં યાચન્તે પુત્તદારં યેવ અદાસિ. સચે, મહારાજ, બ્રાહ્મણો વેસ્સન્તરસ્સ સરીરં યાચેય્ય, ન સો, મહારાજ, અત્તાનં રક્ખેય્ય ન કમ્પેય્ય ન રજ્જેય્ય, તસ્સ દિન્નં પરિચ્ચત્તં યેવ સરીરં ભવેય્ય. સચે, મહારાજ, કોચિ વેસ્સન્તરં દાનપતિં ઉપગન્ત્વા યાચેય્ય ‘દાસત્તં મે ઉપેહી’તિ, દિન્નં પરિચ્ચત્તં યેવસ્સ સરીરં ભવેય્ય, ન સો દત્વા તપેય્ય [ઠપેય્ય (સી.)], રઞ્ઞો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ કાયો બહુસાધારણો.

‘‘યથા, મહારાજ, પક્કા મંસપેસિ બહુસાધારણા, એવમેવ ખો, મહારાજ, રઞ્ઞો વેસ્સન્તરસ્સ કાયો બહુસાધારણો. યથા વા પન, મહારાજ, ફલિતો [ફલિનો (?)] રુક્ખો નાનાદિજગણસાધારણો, એવમેવ ખો, મહારાજ, રઞ્ઞો વેસ્સન્તરસ્સ કાયો બહુસાધારણો. કિં કારણા? ‘એવાહં પટિપજ્જન્તો સમ્માસમ્બોધિં પાપુણિસ્સામી’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો અધનો ધનત્થિકો ધનપરિયેસનં ચરમાનો અજપથં સઙ્કુપથં વેત્તપથં ગચ્છતિ, જલથલવાણિજ્જં કરોતિ, કાયેન વાચાય મનસા ધનં આરાધેતિ, ધનપ્પટિલાભાય વાયમતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો દાનપતિ અધનો બુદ્ધધનેન સબ્બઞ્ઞુતઞાણરતનપ્પટિલાભાય યાચકાનં ધનધઞ્ઞં દાસિદાસં યાનવાહનં સકલસાપતેય્યં સકં પુત્તદારં અત્તાનઞ્ચ ચજિત્વા સમ્માસમ્બોધિં યેવ પરિયેસતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, અમચ્ચો મુદ્દકામો મુદ્દાધિકરણં યં કિઞ્ચિ ગેહે ધનધઞ્ઞં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં, તં સબ્બં દત્વાપિ મુદ્દપ્પટિલાભાય વાયમતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો દાનપતિ સબ્બં તં બાહિરબ્ભન્તરધનં દત્વા જીવિતમ્પિ પરેસં દત્વા સમ્માસમ્બોધિં યેવ પરિયેસતિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ દાનપતિનો એવં અહોસિ ‘યં સો બ્રાહ્મણો યાચતિ, તમેવાહં તસ્સ દેન્તો કિચ્ચકારી નામ હોમી’તિ, એવં સો તસ્સ પુત્તદારમદાસિ. ન ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો દાનપતિ દેસ્સતાય બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તદારમદાસિ, ન અદસ્સનકામતાય પુત્તદારમદાસિ, ન અતિબહુકા મે પુત્તદારા, ‘ન સક્કોમિ તે પોસેતુ’ન્તિ પુત્તદારમદાસિ, ન ઉક્કણ્ઠિતો ‘અપ્પિયા મે’તિ નીહરિતુકામતાય પુત્તદારમદાસિ. અથ ખો સબ્બઞ્ઞુતઞાણરતનસ્સેવ પિયત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞાણસ્સ કારણા વેસ્સન્તરો રાજા એવરૂપં અતુલં વિપુલમનુત્તરં પિયં મનાપં દયિતં પાણસમં પુત્તદારદાનવરં બ્રાહ્મણસ્સ અદાસિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન ચરિયાપિટકે –

‘‘‘ન મે દેસ્સા ઉભો પુત્તા, મદ્દી દેવી ન દેસ્સિયા;

સબ્બઞ્ઞુતં પિયં મય્હં, તસ્મા પિયે અદાસહ’ન્તિ.

‘‘તસ્મા, મહારાજ, વેસ્સતરો રાજા પુત્તદાનં [પુત્તદારં (ક.)] દત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા નિપજ્જિ. તસ્સ અતિપેમેન દુક્ખિતસ્સ બલવસોકો ઉપ્પજ્જિ, હદયવત્થુ ઉણ્હમહોસિ. નાસિકાય અપ્પહોન્તિયા મુખેન ઉણ્હે અસ્સાસપસ્સાસે વિસ્સજ્જેસિ, અસ્સૂનિ પરિવત્તિત્વા લોહિતબિન્દૂનિ હુત્વા નેત્તેહિ નિક્ખમિંસુ. એવમેવ ખો, મહારાજ, દુક્ખેન વેસ્સન્તરો રાજા બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તદારમદાસિ ‘મા મે દાનપથો પરિહાયી’તિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ બ્રાહ્મણસ્સ દ્વે દારકે અદાસિ. કતમે દ્વે? દાનપથો ચ મે અપરિહીનો ભવિસ્સતિ, દુક્ખિતે ચ મે પુત્તકે વનમૂલફલેહિ ઇતોનિદાનં અય્યકો મોચેસ્સતીતિ. જાનાતિ હિ, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા ‘ન મે દારકા સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું, ઇમે ચ દારકે અય્યકો નિક્કિણિસ્સતિ, એવં અમ્હાકમ્પિ ગમનં ભવિસ્સતી’તિ. ઇમે ખો, મહારાજ, દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ બ્રાહ્મણસ્સ દ્વે દારકે અદાસિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા જાનાતિ ‘અયં ખો બ્રાહ્મણો જિણ્ણો વુડ્ઢો મહલ્લકો દુબ્બલો ભગ્ગો દણ્ડપરાયણો ખીણાયુકો પરિત્તપુઞ્ઞો, નેસો સમત્થો ઇમે દારકે દાસભોગેન ભુઞ્જિતુ’ન્તિ. સક્કુણેય્ય પન, મહારાજ, પુરિસો પાકતિકેન બલેન ઇમે ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે ગહેત્વા પેળાય વા સમુગ્ગે વા પક્ખિપિત્વા નિપ્પભે કત્વા થાલકપરિભોગેન [પદીપપરિભોગેન (સ્યા.)] પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇમસ્મિં લોકે ચન્દિમસૂરિયપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતુન્તિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ મણિરતનં સુભં જાતિમન્તં અટ્ઠંસં સુપરિકમ્મકતં ચતુહત્થાયામં સકટનાભિપરિણાહં ન સક્કા કેનચિ પિલોતિકાય વેઠેત્વા પેળાય પક્ખિપિત્વા સત્થકનિસાનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતું, એવમેવ ખો, મહારાજ, લોકે ચક્કવત્તિરઞ્ઞો મણિરતનપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, તિધા પભિન્નો સબ્બસેતો સત્તપ્પતિટ્ઠિતો અટ્ઠરતનુબ્બેધો નવરતનાયામપરિણાહો પાસાદિકો દસ્સનીયો ઉપોસથો નાગરાજા ન સક્કા કેનચિ સુપ્પેન વા સરાવેન વા પિદહિતું, ગોવચ્છકો વિય વચ્છકસાલાય પક્ખિપિત્વા પરિહરિતું વા, એવમેવ ખો, મહારાજ, લોકે ઉપોસથનાગરાજપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, મહાસમુદ્દો દીઘપુથુલવિત્થિણ્ણો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુરુત્તરો અપરિયોગાળ્હો અનાવટો ન સક્કા કેનચિ સબ્બત્થ પિદહિત્વા એકતિત્થેન પરિભોગં કાતું, એવમેવ ખો, મહારાજ, લોકે મહાસમુદ્દપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, હિમવન્તો પબ્બતરાજા પઞ્ચયોજનસતં અચ્ચુગ્ગતો નભે તિસહસ્સયોજનાયામવિત્થારો ચતુરાસીતિકૂટસહસ્સપ્પટિમણ્ડિતો પઞ્ચન્નં મહાનદીસતાનં પભવો મહાભૂતગણાલયો નાનાવિધગન્ધધરો દિબ્બોસધસતસમલઙ્કતો નભે વલાહકો વિય અચ્ચુગ્ગતો દિસ્સતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, લોકે હિમવન્તપબ્બતરાજપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, રત્તન્ધકારતિમિસાયં ઉપરિપબ્બતગ્ગે જલમાનો મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો સુવિદૂરેપિ પઞ્ઞાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા પબ્બતગ્ગે જલમાનો મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો વિય સુવિદૂરેપિ પાકટો પઞ્ઞાયતિ, તસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, હિમવન્તે પબ્બતે નાગપુપ્ફસમયે ઉજુવાતે વાયન્તે દસ દ્વાદસ યોજનાનિ પુપ્ફગન્ધો વાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ રઞ્ઞો અપિ યોજનસહસ્સેહિપિ યાવ અકનિટ્ઠભવનં એત્થન્તરે સુરાસુરગરુળગન્ધબ્બયક્ખરક્ખસમહોરગકિન્નરઇન્દભવનેસુ કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો, સીલવરગન્ધો ચસ્સ સમ્પવાયતિ, તેન તસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. અનુસિટ્ઠો, મહારાજ, જાલી કુમારો પિતરા વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા ‘અય્યકો તે, તાત, તુમ્હે બ્રાહ્મણસ્સ ધનં દત્વા નિક્કિણન્તો તં નિક્ખસહસ્સં દત્વા નિક્કિણાતુ, કણ્હાજિનં નિક્કિણન્તો દાસસતં દાસિસતં હત્થિસતં અસ્સસતં ધેનુસતં ઉસભસતં નિક્ખસતન્તિ સબ્બસતં દત્વા નિક્કિણાતુ, યદિ તે, તાત, અય્યકો તુમ્હે બ્રાહ્મણસ્સ હત્થતો આણાય બલસા મુધા ગણ્હાતિ, મા તુમ્હે અય્યકસ્સ વચનં કરિત્થ, બ્રાહ્મણસ્સેવ અનુયાયિનો હોથા’તિ, એવમનુસાસિત્વા પુત્તે પેસેસિ, તતો જાલીકુમારો ગન્ત્વા અય્યકેન પુટ્ઠો કથેસિ –

‘‘‘સહસ્સગ્ઘં હિ મં તાત, બ્રાહ્મણસ્સ પિતા અદા;

અથો કણ્હાજિનં કઞ્ઞં, હત્થીનઞ્ચ સતેન ચા’’’તિ.

‘‘સુનિબ્બેઠિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો; સુભિન્નં દિટ્ઠિજાલં; સુમદ્દિતો પરવાદો; સકસમયો સુદીપિતો; બ્યઞ્જનં સુપરિસોધિતં; સુવિભત્તો અત્થો; એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

વેસ્સન્તરપઞ્હો પઠમો.

૨. દુક્કરકારિકપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, સબ્બેવ બોધિસત્તા દુક્કરકારિકં કરોન્તિ, ઉદાહુ ગોતમેનેવ બોધિસત્તેન દુક્કરકારિકા કતા’’તિ? ‘‘નત્થિ, મહારાજ, સબ્બેસં બોધિસત્તાનં દુક્કરકારિકા, ગોતમેનેવ બોધિસત્તેન દુક્કરકારિકા કતા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યદિ એવં અયુત્તં, યં બોધિસત્તાનં બોધિસત્તેહિ વેમત્તતા હોતી’’તિ. ‘‘ચતૂહિ, મહારાજ, ઠાનેહિ બોધિસત્તાનં બોધિસત્તેહિ વેમત્તતા હોતિ. કતમેહિ ચતૂહિ? કુલવેમત્તતા પધાનવેમત્તતા [અદ્ધાનવેમત્તતા (સી. સ્યા. પી.)] આયુવેમત્તતા પમાણવેમત્તતાતિ. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, ચતૂહિ ઠાનેહિ બોધિસત્તાનં બોધિસત્તેહિ વેમત્તતા હોતિ. સબ્બેસમ્પિ, મહારાજ, બુદ્ધાનં રૂપે સીલે સમાધિમ્હિ પઞ્ઞાય વિમુત્તિયા વિમુત્તિઞાણદસ્સને ચતુવેસારજ્જે દસતથાગતબલે છઅસાધારણઞાણે ચુદ્દસબુદ્ધઞાણે અટ્ઠારસબુદ્ધધમ્મે કેવલે ચ બુદ્ધગુણે [બુદ્ધધમ્મે (સી. પી.)] નત્થિ વેમત્તતા, સબ્બેપિ બુદ્ધા બુદ્ધધમ્મેહિ સમસમા’’તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેપિ બુદ્ધા બુદ્ધધમ્મેહિ સમસમા, કેન કારણેન ગોતમેનેવ બોધિસત્તેન દુક્કરકારિકા કતા’’તિ? ‘‘અપરિપક્કે, મહારાજ, ઞાણે અપરિપક્કાય બોધિયા ગોતમો બોધિસત્તો નેક્ખમ્મમભિનિક્ખન્તો અપરિપક્કં ઞાણં પરિપાચયમાનેન દુક્કરકારિકા કતા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન બોધિસત્તો અપરિપક્કે ઞાણે અપરિપક્કાય બોધિયા મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો, નનુ નામ ઞાણં પરિપાચેત્વા પરિપક્કે ઞાણે નિક્ખમિતબ્બ’’ન્તિ?

‘‘બોધિસત્તો, મહારાજ, વિપરીતં ઇત્થાગારં દિસ્વા વિપ્પટિસારી અહોસિ, તસ્સ વિપ્પટિસારિસ્સ અરતિ ઉપ્પજ્જિ, અરતિચિત્તં ઉપ્પન્નં દિસ્વા અઞ્ઞતરો મારકાયિકો દેવપુત્તો ‘અયં ખો કાલો અરતિચિત્તસ્સ વિનોદનાયા’તિ વેહાસે ઠત્વા ઇદં વચનમબ્રવિ –

‘‘મારિસ, મા ખો ત્વં ઉક્કણ્ઠિતો અહોસિ, ઇતો તે સત્તમે દિવસે દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુભવિસ્સતિ સહસ્સારં સનેમિકં સનાભિકં સબ્બાકારપરિપૂરં, પથવિગતાનિ ચ તે રતનાનિ આકાસટ્ઠાનિ ચ સયમેવ ઉપગચ્છિસ્સન્તિ, દ્વિસહસ્સપરિત્તદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ એકમુખેન આણા પવત્તિસ્સતિ, પરોસહસ્સઞ્ચ તે પુત્તા ભવિસ્સન્તિ સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના, તેહિ પુત્તેહિ પરિકિણ્ણો સત્તરતનસમન્નાગતો ચતુદ્દીપમનુસાસિસ્સસી’તિ.

‘‘યથા નામ દિવસસન્તત્તં અયોસૂલં સબ્બત્થ ઉપડહન્તં કણ્ણસોતં પવિસેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તસ્સ તં વચનં કણ્ણસોતં પવિસિત્થ, ઇતિ સો પકતિયાવ ઉક્કણ્ઠિતો તસ્સા દેવતાય વચનેન ભિય્યોસોમત્તાય ઉબ્બિજ્જિ સંવિજ્જિ સંવેગમાપજ્જિ.

‘‘યથા પન, મહારાજ, મહતિમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો જલમાનો અઞ્ઞેન કટ્ઠેન ઉપડહિતો ભિય્યોસોમત્તાય જલેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો પકતિયાવ ઉક્કણ્ઠિતો તસ્સા દેવતાય વચનેન ભિય્યોસોમત્તાય ઉબ્બિજ્જિ સંવિજ્જિ સંવેગમાપજ્જિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહાપથવી પકતિતિન્તા નિબ્બત્તહરિતસદ્દલા આસિત્તોદકા ચિક્ખલ્લજાતા પુનદેવ મહામેઘે અભિવુટ્ઠે ભિય્યોસોમત્તાય ચિક્ખલ્લતરા અસ્સ, એવમેવ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો પકતિયાવ ઉક્કણ્ઠિતો તસ્સા દેવતાય વચનેન ભિય્યોસોમત્તાય ઉબ્બિજ્જિ સંવિજ્જિ સંવેગમાપજ્જી’’તિ.

‘‘અપિ નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, બોધિસત્તસ્સ યદિ સત્તમે દિવસે દિબ્બં ચક્કરતનં નિબ્બત્તેય્ય, પટિનિવત્તેય્ય બોધિસત્તો દિબ્બે ચક્કરતને નિબ્બત્તે’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, સત્તમે દિવસે બોધિસત્તસ્સ દિબ્બં ચક્કરતનં નિબ્બત્તેય્ય, અપિ ચ પલોભનત્થાય તાય દેવતાય મુસા ભણિતં, યદિપિ, મહારાજ, સત્તમે દિવસે દિબ્બં ચક્કરતનં નિબ્બત્તેય્ય, બોધિસત્તો ન નિવત્તેય્ય. કિં કારણં? ‘અનિચ્ચ’ન્તિ, મહારાજ, બોધિસત્તો દળ્હં અગ્ગહેસિ, ‘દુક્ખં અનત્તા’તિ દળ્હં અગ્ગહેસિ, ઉપાદાનક્ખયં પત્તો.

‘‘યથા, મહારાજ, અનોતત્તદહતો ઉદકં ગઙ્ગં નદિં પવિસતિ, ગઙ્ગાય નદિયા મહાસમુદ્દં પવિસતિ, મહાસમુદ્દતો પાતાલમુખં પવિસતિ, અપિ નુ, મહારાજ, તં ઉદકં પાતાલમુખગતં પટિનિવત્તિત્વા મહાસમુદ્દં પવિસેય્ય, મહાસમુદ્દતો ગઙ્ગં નદિં પવિસેય્ય, ગઙ્ગાય નદિયા પુન અનોતત્તં પવિસેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તેન કપ્પાનં સતસહસ્સં ચતુરો ચ અસઙ્ખ્યેય્યે કુસલં પરિપાચિતં ઇમસ્સ ભવસ્સ કારણા, સોયં અન્તિમભવો અનુપ્પત્તો પરિપક્કં બોધિઞાણં છહિ વસ્સેહિ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ સબ્બઞ્ઞૂ લોકે અગ્ગપુગ્ગલો, અપિ નુ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો ચક્કરતનકારણા [ચક્કરતનસ્સ કારણા (સી. સ્યા. પી.)] પટિનિવત્તેય્યા’’તિ [પરિનિવત્તેય્યાતિ (સી. પી. ક.)]? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, મહાપથવી પરિવત્તેય્ય સકાનના સપબ્બતા, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં. આરોહેય્યપિ ચે, મહારાજ, ગઙ્ગાય ઉદકં પટિસોતં, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં; વિસુસ્સેય્યપિ ચે, મહારાજ, મહાસમુદ્દો અપરિમિતજલધરો ગોપદે ઉદકં વિય, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં; ફલેય્યપિ ચે, મહારાજ, સિનેરુપબ્બતરાજા સતધા વા સહસ્સધા વા, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં; પતેય્યુમ્પિ ચે, મહારાજ, ચન્દિમસૂરિયા સતારકા લેડ્ડુ વિય છમાયં, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં; સંવત્તેય્યપિ ચે, મહારાજ, આકાસો કિલઞ્જમિવ, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં. કિં કારણા? પદાલિતત્તા સબ્બબન્ધનાન’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતિ લોકે બન્ધનાની’’તિ? ‘‘દસ ખો પનિમાનિ, મહારાજ, લોકે બન્ધનાનિ, યેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધા સત્તા ન નિક્ખમન્તિ, નિક્ખમિત્વાપિ પટિનિવત્તન્તિ. કતમાનિ દસ? માતા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, પિતા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ભરિયા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, પુત્તા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ઞાતી, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, મિત્તં, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ધનં, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, લાભસક્કારો, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ઇસ્સરિયં, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, પઞ્ચ કામગુણા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ઇમાનિ ખો મહારાજ દસ લોકે બન્ધનાનિ, યેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધા સત્તા ન નિક્ખમન્તિ, નિક્ખમિત્વાપિ પટિનિવત્તન્તિ, તાનિ દસ બન્ધનાનિ બોધિસત્તસ્સ છિન્નાનિ પદાલિતાનિ, તસ્મા, મહારાજ, બોધિસત્તો ન પટિનિવત્તતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યદિ બોધિસત્તો ઉપ્પન્ને અરતિચિત્તે દેવતાય વચનેન અપરિપક્કે ઞાણે અપરિપક્કાય બોધિયા નેક્ખમ્મમભિનિક્ખન્તો, કિં તસ્સ દુક્કરકારિકાય કતાય, નનુ નામ સબ્બભક્ખેન ભવિતબ્બં ઞાણપરિપાકં આગમયમાનેના’’તિ?

‘‘દસ ખો પનિમે, મહારાજ, પુગ્ગલા લોકસ્મિં ઓઞ્ઞાતા અવઞ્ઞાતા હીળિતા ખીળિતા ગરહિતા પરિભૂતા અચિત્તીકતા. કતમે દસ? ઇત્થી, મહારાજ, વિધવા લોકસ્મિં ઓઞ્ઞાતા અવઞ્ઞાતા હીળિતા ખીળિતા ગરહિતા પરિભૂતા અચિત્તીકતા. દુબ્બલો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… અમિત્તઞાતિ, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… મહગ્ઘસો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… અગરુકુલવાસિકો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… પાપમિત્તો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… ધનહીનો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… આચારહીનો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… કમ્મહીનો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… પયોગહીનો, મહારાજ, પુગ્ગલો લોકસ્મિં ઓઞ્ઞાતો અવઞ્ઞાતો હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો. ઇમે ખો, મહારાજ, દસ પુગ્ગલા લોકસ્મિં ઓઞ્ઞાતા અવઞ્ઞાતા હીળિતા ખીળિતા ગરહિતા પરિભૂતા અચિત્તીકતા. ઇમાનિ ખો, મહારાજ, દસ ઠાનાનિ અનુસ્સરમાનસ્સ બોધિસત્તસ્સ એવં સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જિ ‘માહં કમ્મહીનો અસ્સં પયોગહીનો ગરહિતો દેવમનુસ્સાનં, યંનૂનાહં કમ્મસ્સામી અસ્સં કમ્મગરુ કમ્માધિપતેય્યો કમ્મસીલો કમ્મધોરય્હો કમ્મનિકેતવા અપ્પમત્તો વિહરેય્ય’ન્તિ, એવં ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો ઞાણં પરિપાચેન્તો દુક્કરકારિકં અકાસી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, બોધિસત્તો દુક્કરકારિકં કરોન્તો એવમાહ ‘ન ખો પનાહં ઇમાય કટુકાય દુક્કરકારિકાય અધિગચ્છામિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં, સિયા નુ ખો અઞ્ઞો મગ્ગો બોધાયા’તિ. અપિ નુ તસ્મિં સમયે બોધિસત્તસ્સ મગ્ગં આરબ્ભ સતિસમ્મોસો અહોસી’’તિ?

‘‘પઞ્ચવીસતિ ખો પનિમે, મહારાજ, ચિત્તદુબ્બલીકરણા ધમ્મા, યેહિ દુબ્બલીકતં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. કતમે પઞ્ચવીસતિ? કોધો, મહારાજ, ચિત્તદુબ્બલીકરણો ધમ્મો, યેન દુબ્બલીકતં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય, ઉપનાહો…પે… મક્ખો…પે… પળાસો…પે… ઇસ્સા…પે… મચ્છરિયં…પે… માયા…પે… સાઠેય્યં…પે… થમ્ભો…પે… સારમ્ભો…પે… માનો…પે… અતિમાનો …પે… મદો…પે… પમાદો…પે… થિનમિદ્ધં…પે… તન્દિ [નન્દી (પી. ક.)] …પે… આલસ્યં…પે… પાપમિત્તતા…પે… રૂપા…પે… સદ્દા…પે… ગન્ધા…પે… રસા…પે… ફોટ્ઠબ્બા…પે… ખુદાપિપાસા…પે… અરતિ, મહારાજ, ચિત્તદુબ્બલીકરણો ધમ્મો, યેન દુબ્બલીકતં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. ઇમે ખો, મહારાજ, પઞ્ચવીસતિ ચિત્તદુબ્બલીકરણા ધમ્મા, યેહિ દુબ્બલીકતં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય.

બોધિસત્તસ્સ ખો, મહારાજ, ખુદાપિપાસા [ખુદાપિપાસા (સી. પી. ક.)] કાયં પરિયાદિયિંસુ, કાયે પરિયાદિન્ને ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. સતસહસ્સં, મહારાજ, કપ્પાનં [કપ્પે (ક.)] ચતુરો ચ અસઙ્ખ્યેય્યે કપ્પે બોધિસત્તો ચતુન્નં યેવ અરિયસચ્ચાનં અભિસમયં અન્વેસિ તાસુ તાસુ જાતીસુ, કિં પનસ્સ પચ્છિમે ભવે અભિસમયજાતિયં મગ્ગં આરબ્ભ સતિસમ્મોસો હેસ્સતિ? અપિ ચ, મહારાજ, બોધિસત્તસ્સ સઞ્ઞામત્તં ઉપ્પજ્જિ ‘સિયા નુ ખો અઞ્ઞો મગ્ગો બોધાયા’તિ. પુબ્બે ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો એકમાસિકો સમાનો પિતુ સક્કસ્સ કમ્મન્તે સીતાય જમ્બુચ્છાયાય સિરિસયને પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિચિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામિ, ઞાણં પરિપાચેન્તો બોધિસત્તો દુક્કરકારિકં અકાસી’’તિ.

દુક્કરકારિકપઞ્હો દુતિયો.

૩. કુસલાકુસલબલવતરપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં અધિમત્તં બલવતરં કુસલં વા અકુસલં વા’’તિ? ‘‘કુસલં, મહારાજ, અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા અકુસલ’ન્તિ. ‘‘નાહં, ભન્તે નાગસેન, તં વચનં સમ્પટિચ્છામિ ‘કુસલં અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા અકુસલ’ન્તિ, દિસ્સન્તિ, ભન્તે નાગસેન, ઇધ પાણાતિપાતિનો અદિન્નાદાયિનો કામેસુમિચ્છાચારિનો મુસાવાદિનો ગામઘાતિકા પન્થદૂસકા નેકતિકા વઞ્ચનિકા, સબ્બે તે તાવતકેન પાપેન લભન્તિ હત્થચ્છેદં પાદચ્છેદં હત્થપાદચ્છેદં કણ્ણચ્છેદં નાસચ્છેદં કણ્ણનાસચ્છેદં બિલઙ્ગથાલિકં સઙ્ખમુણ્ડિકં રાહુમુખં જોતિમાલિકં હત્થપજ્જોતિકં એરકવત્તિકં ચીરકવાસિકં એણેય્યકં બળિસમંસિકં કહાપણિકં ખારાપતચ્છિકં પલિઘપરિવત્તિકં પલાલપીઠકં તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચનં સુનખેહિપિ ખાદાપનં જીવસૂલારોપનં અસિનાપિ સીસચ્છેદં, કેચિ રત્તિં પાપં કત્વા રત્તિં યેવ વિપાકં અનુભવન્તિ, કેચિ રત્તિં કત્વા દિવા યેવ અનુભવન્તિ, કેચિ દિવા કત્વા દિવા યેવ અનુભવન્તિ, કેચિ દિવા કત્વા રત્તિં યેવ અનુભવન્તિ, કેચિ દ્વે તયો દિવસે વીતિવત્તે અનુભવન્તિ, સબ્બેપિ તે દિટ્ઠેવ ધમ્મે વિપાકં અનુભવન્તિ. અત્થિ પન, ભન્તે નાગસેન, કોચિ એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા તિણ્ણં વા ચતુન્નં વા પઞ્ચન્નં વા દસન્નં વા સતસ્સ વા સહસ્સસ્સ વા સતસહસ્સસ્સ વા સપરિવારં દાનં દત્વા દિટ્ઠધમ્મિકં ભોગં વા યસં વા સુખં વા અનુભવિતા સીલેન વા ઉપોસથકમ્મેન વા’’તિ?

‘‘અત્થિ, મહારાજ, ચત્તારો પુરિસા દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે તેનેવ સરીરદેહેન તિદસપુરે સમનુપ્પત્તા’’તિ [યસમનુપત્તાતિ (સી. પી.)]. ‘‘કો ચ કો ચ ભન્તે’’તિ? ‘‘મન્ધાતા, મહારાજ, રાજા, નિમિ રાજા, સાધીનો રાજા, ગુત્તિલો ચ ગન્ધબ્બો’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, અનેકેહિ તં ભવસહસ્સેહિ અન્તરિતં, દ્વિન્નમ્પેતં અમ્હાકં [દીપિતં, અમ્હાકમ્પેતં (ક.)] પરોક્ખં, યદિ સમત્થોસિ વત્તમાનકે ભવે ભગવતો ધરમાનકાલે કથેહી’’તિ? ‘‘વત્તમાનકેપિ, મહારાજ, ભવે પુણ્ણકો દાસો થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ ભોજનં દત્વા તદહેવ સેટ્ઠિટ્ઠાનં અજ્ઝુપગતો, સો એતરહિ પુણ્ણકો સેટ્ઠીતિ પઞ્ઞાયિ, ગોપાલમાતા દેવી અત્તનો કેસે વિક્કિણિત્વા લદ્ધેહિ અટ્ઠહિ કહાપણેહિ થેરસ્સ મહાકચ્ચાયનસ્સ અત્તટ્ઠમકસ્સ પિણ્ડપાતં દત્વા તદહેવ રઞ્ઞો ચન્દપજ્જોતસ્સ [ઉદેનસ્સ (સી. પી.)] અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં પત્તા. સુપ્પિયા ઉપાસિકા અઞ્ઞતરસ્સ ગિલાનભિક્ખુનો અત્તનો ઊરુમંસેન પટિચ્છાદનીયં દત્વા દુતિયદિવસે યેવ રૂળ્હવણા સઞ્છવી [સચ્છવી (સી. પી.)] અરોગા જાતા. મલ્લિકા દેવી ભગવતો આભિદોસિકં કુમ્માસપિણ્ડં દત્વા તદહેવ રઞ્ઞો કોસલસ્સ અગ્ગમહેસી જાતા. સુમનો માલાકારો અટ્ઠહિ સુમનપુપ્ફમુટ્ઠીહિ ભગવન્તં પૂજેત્વા તં દિવસં યેવ મહાસમ્પત્તિં પત્તો. એકસાટકો બ્રાહ્મણો ઉત્તરસાટકેન ભગવન્તં પૂજેત્વા તં દિવસં યેવ સબ્બટ્ઠકં લભિ, સબ્બેપેતે, મહારાજ, દિટ્ઠધમ્મિકં ભોગઞ્ચ યસઞ્ચ અનુભવિંસૂ’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, વિચિનિત્વા પરિયેસિત્વા છ જને યેવ અદ્દસાસી’’તિ. ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, અકુસલં યેવ અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા કુસલં. અહઞ્હિ, ભન્તે નાગસેન, એકદિવસં યેવ દસપિ પુરિસે પસ્સામિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન સૂલેસુ આરોપેન્તે, વીસમ્પિ તિંસમ્પિ ચત્તાલીસમ્પિ પઞ્ઞાસમ્પિ પુરિસસતમ્પિ પુરિસસહસ્સમ્પિ પસ્સામિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન સૂલેસુ આરોપેન્તે. નન્દકુલસ્સ, ભન્તે નાગસેન, ભદ્દસાલો નામ સેનાપતિપુત્તો અહોસિ. તેન ચ રઞ્ઞા ચન્દગુત્તેન સઙ્ગામો સમુપબ્યૂળ્હો અહોસિ. તસ્મિં ખો પન, ભન્તે નાગસેન, સઙ્ગામે ઉભતો બલકાયે અસીતિકબન્ધરૂપાનિ અહેસું, એકસ્મિં કિર સીસકબન્ધે પરિપાતે [પરિપુણ્ણે (સબ્બત્થ)] એકં કબન્ધરૂપં ઉટ્ઠહતિ, સબ્બેપેતે પાપસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકેન અનયબ્યસનં આપન્ના. ઇમિનાપિ, ભન્તે નાગસેન, કારણેન ભણામિ અકુસલં યેવ અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા કુસલ’’ન્તિ.

‘‘સુય્યતિ, ભન્તે નાગસેન, ઇમસ્મિં બુદ્ધસાસને કોસલેન રઞ્ઞા અસદિસદાનં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, સુય્યતી’’તિ. ‘‘અપિ નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, કોસલરાજા તં અસદિસં દાનં દત્વા તતોનિદાનં કઞ્ચિ દિટ્ઠધમ્મિકં ભોગં વા યસં વા સુખં વા પટિલભી’’તિ [પટિલભતીતિ (ક.)]? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, કોસલરાજા એવરૂપં અનુત્તરં દાનં દત્વાપિ ન લભિ [ન લભતિ (ક.)] તતોનિદાનં કઞ્ચિ દિટ્ઠધમ્મિકં ભોગં વા યસં વા સુખં વા, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, અકુસલં યેવ અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા કુસલ’’ન્તિ.

‘‘પરિત્તત્તા, મહારાજ, અકુસલં ખિપ્પં પરિણમતિ, વિપુલત્તા કુસલં દીઘેન કાલેન પરિણમતિ, ઉપમાયપિ, મહારાજ, એતં ઉપપરિક્ખિતબ્બં. યથા, મહારાજ, અપરન્તે જનપદે કુમુદભણ્ડિકા નામ ધઞ્ઞજાતિ માસલૂના [માસપૂરા (ક.)] અન્તોગેહગતા હોતિ, સાલયો છપ્પઞ્ચમાસેહિ પરિણમન્તિ, કિં પનેત્થ, મહારાજ, અન્તરં કો વિસેસો કુમુદભણ્ડિકાય ચ સાલીનઞ્ચા’’તિ? ‘‘પરિત્તત્તા, ભન્તે, કુમુદભણ્ડિકાય, વિપુલત્તા ચ સાલીનં. સાલયો, ભન્તે નાગસેન, રાજારહા રાજભોજનં, કુમુદભણ્ડિકા દાસકમ્મકરાનં ભોજન’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, પરિત્તત્તા અકુસલં ખિપ્પં પરિણમતિ, વિપુલત્તા કુસલં દીઘેન કાલેન પરિણમતી’’તિ.

‘‘યં તત્થ, ભન્તે નાગસેન, ખિપ્પં પરિણમતિ, તં નામ લોકે અધિમત્તં બલવતરં, તસ્મા અકુસલં બલવતરં, નો તથા કુસલં. યથા નામ, ભન્તે નાગસેન, યો કોચિ યોધો મહતિમહાયુદ્ધં પવિસિત્વા પટિસત્તું ઉપકચ્છકે ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા ખિપ્પતરં સામિનો ઉપનેય્ય, સો યોધો લોકે સમત્થો સૂરો નામ. યો ચ ભિસક્કો ખિપ્પં સલ્લં ઉદ્ધરતિ રોગમપનેતિ, સો ભિસક્કો છેકો નામ. યો ગણકો સીઘસીઘં ગણેત્વા ખિપ્પં દસ્સયતિ, સો ગણકો છેકો નામ. યો મલ્લો ખિપ્પં પટિમલ્લં ઉક્ખિપિત્વા ઉત્તાનકં પાતેતિ, સો મલ્લો સમત્થો સૂરો નામ. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, યં ખિપ્પં પરિણમતિ કુસલં વા અકુસલં વા, તં લોકે અધિમત્તં બલવતર’’ન્તિ.

‘‘ઉભયમ્પિ તં, મહારાજ, કમ્મં સમ્પરાયવેદનીયમેવ, અપિ ચ ખો અકુસલં સાવજ્જતાય ખણેન દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં હોતિ, પુબ્બકેહિ, મહારાજ, ખત્તિયેહિ ઠપિતો એસો નિયમો ‘યો પાણં હનતિ, સો દણ્ડારહો…પે… યો અદિન્નં આદિયતિ…પે… યો પરદારં ગચ્છતિ…પે… યો મુસા ભણતિ…પે… યો ગામં ઘાતેતિ…પે… યો પન્થં દૂસેતિ…પે… યો નિકતિં કરોતિ…પે… યો વઞ્ચનં કરોતિ, સો દણ્ડારહો વધિતબ્બો છેત્તબ્બો ભેત્તબ્બો હન્તબ્બો’તિ. તં તે ઉપાદાય વિચિનિત્વા વિચિનિત્વા દણ્ડેન્તિ વધેન્તિ છિન્દન્તિ ભિન્દન્તિ હનન્તિ ચ, અપિ નુ, મહારાજ, અત્થિ કેહિચિ ઠપિતો નિયમો ‘યો દાનં વા દેતિ, સીલં વા રક્ખતિ, ઉપોસથકમ્મં વા કરોતિ, તસ્સ ધનં વા યસં વા દાતબ્બ’ન્તિ; અપિ નુ તં વિચિનિત્વા વિચિનિત્વા ધનં વા યસં વા દેન્તિ, ચોરસ્સ કતકમ્મસ્સ વધબન્ધનં વિયા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, દાયકાનં વિચિનિત્વા વિચિનિત્વા ધનં વા યસં વા દદેય્યું, કુસલમ્પિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ભવેય્ય, યસ્મા ચ ખો, મહારાજ, દાયકે ન વિચિનન્તિ ‘ધનં વા યસં વા દસ્સામા’તિ, તસ્મા કુસલં ન દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. ઇમિના, મહારાજ, કારણેન અકુસલં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં, સમ્પરાયેવ સો અધિમત્તં બલવતરં વેદનં વેદયતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, તવાદિસેન બુદ્ધિમન્તેન વિના નેસો પઞ્હો સુનિબ્બેઠિયો, લોકિકં, ભન્તે નાગસેન, લોકુત્તરેન વિઞ્ઞાપિત’’ન્તિ.

કુસલાકુસલબલવતરપઞ્હો તતિયો.

૪. પુબ્બપેતાદિસપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇમે દાયકા દાનં દત્વા પુબ્બપેતાનં આદિસન્તિ [ઉદ્દિસન્તિ (ક. સી.)] ‘ઇદં તેસં પાપુણાતૂ’તિ, અપિ નુ તે કિઞ્ચિ તતોનિદાનં વિપાકં પટિલભન્તી’’તિ? ‘‘કેચિ, મહારાજ, પટિલભન્તિ, કેચિ નપ્પટિલભન્તી’’તિ. ‘‘કે, ભન્તે, પટિલભન્તિ, કે નપ્પટિલભન્તી’’તિ? ‘‘નિરયૂપપન્ના, મહારાજ, નપ્પટિલભન્તિ, સગ્ગગતા નપ્પટિલભન્તિ, તિરચ્છાનયોનિગતા નપ્પટિલભન્તિ, ચતુન્નં પેતાનં તયો પેતા નપ્પટિલભન્તિ વન્તાસિકા ખુપ્પિપાસિનો નિજ્ઝામતણ્હિકા, લભન્તિ પેતા પરદત્તૂપજીવિનો, તેપિ સરમાના યેવ લભન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, દાયકાનં દાનં વિસોસિતં [વિસોતં (સી. પી.)] હોતિ અફલં, યેસં ઉદ્દિસ્સ કતં યદિ તે નપ્પટિલભન્તી’’તિ? ‘‘ન હિ તં, મહારાજ, દાનં અફલં હોતિ અવિપાકં, દાયકા યેવ તસ્સ ફલં અનુભવન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, કારણેન મં સઞ્ઞાપેહી’’તિ. ‘‘ઇધ, મહારાજ, કેચિ મનુસ્સા મચ્છમંસસુરાભત્તખજ્જકાનિ પટિયાદેત્વા ઞાતિકુલં ગચ્છન્તિ, યદિ તે ઞાતકા તં ઉપાયનં ન સમ્પટિચ્છેય્યું, અપિ નુ તં ઉપાયનં વિસોસિતં ગચ્છેય્ય વિનસ્સેય્ય વા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સામિકાનં યેવ તં હોતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, દાયકા યેવ તસ્સ ફલં અનુભવન્તિ. યથા પન, મહારાજ, પુરિસો ગબ્ભં પવિટ્ઠો અસતિ પુરતો નિક્ખમનમુખે કેન નિક્ખમેય્યા’’તિ. ‘‘પવિટ્ઠેનેવ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, દાયકા યેવ તસ્સ ફલં અનુભવન્તી’’તિ. ‘‘હોતુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામિ, દાયકા યેવ તસ્સ ફલં અનુભવન્તિ, ન મયં તં કારણં વિલોમેમાતિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યદિ ઇમેસં દાયકાનં દિન્નદાનં પુબ્બપેતાનં પાપુણાતિ, તે ચ તસ્સ વિપાકં અનુભવન્તિ. તેન હિ યો પાણાતિપાતી લુદ્દો લોહિતપાણી પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો મનુસ્સે ઘાતેત્વા દારુણં કમ્મં કત્વા પુબ્બપેતાનં આદિસેય્ય ‘ઇમસ્સ મે કમ્મસ્સ વિપાકો પુબ્બપેતાનં પાપુણાતૂ’તિ, અપિ નુ તસ્સ વિપાકો પુબ્બપેતાનં પાપુણાતી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કો તત્થ હેતુ કિં કારણં, યેન કુસલં પાપુણાતિ અકુસલં ન પાપુણાતી’’તિ? ‘‘નેસો, મહારાજ, પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો, મા ચ ત્વં, મહારાજ, ‘વિસજ્જકો અત્થી’તિ અપુચ્છિતબ્બં પુચ્છિ, ‘કિસ્સ આકાસો નિરાલમ્બો, કિસ્સ ગઙ્ગા ઉદ્ધમ્મુખા ન સન્દતિ, કિસ્સ ઇમે મનુસ્સા ચ દિજા ચ દ્વિપદા મિગા ચતુપ્પદા’તિ તમ્પિ મં ત્વં પુચ્છિસ્સસી’’તિ. ‘‘નાહં તં, ભન્તે નાગસેન, વિહેસાપેક્ખો પુચ્છામિ, અપિ ચ નિબ્બાહનત્થાય [નિબ્બાનત્થાય (ક.)] સન્દેહસ્સ પુચ્છામિ, બહૂ મનુસ્સા લોકે વામગામિનો [પાપગાહિનો (સ્યા.)] વિચક્ખુકા, ‘કિન્તિ તે ઓતારં ન લભેય્યુ’ન્તિ એવાહં તં પુચ્છામી’’તિ. ‘‘ન સક્કા, મહારાજ, સહ અકતેન અનનુમતેન સહ પાપં કમ્મં સંવિભજિતું.

‘‘યથા, મહારાજ, મનુસ્સા ઉદકનિબ્બાહનેન ઉદકં સુવિદૂરમ્પિ હરન્તિ, અપિ નુ, મહારાજ, સક્કા ઘનમહાસેલપબ્બતો [પબ્બતતો (ક.)] નિબ્બાહનેન યથિચ્છિતં હરિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કા કુસલં સંવિભજિતું, ન સક્કા અકુસલં સંવિભજિતું. યથા વા પન, મહારાજ, સક્કા તેલેન પદીપો જાલેતું, અપિ નુ, મહારાજ, સક્કા ઉદકેન પદીપો જાલેતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કા કુસલં સંવિભજિતું, ન સક્કા અકુસલં સંવિભજિતું. યથા વા પન, મહારાજ, કસ્સકા તળાકતો ઉદકં નીહરિત્વા ધઞ્ઞં પરિપાચેન્તિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, સક્કા મહાસમુદ્દતો ઉદકં નીહરિત્વા ધઞ્ઞં પરિપાચેતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કા કુસલં સંવિભજિતું, ન સક્કા અકુસલં સંવિભજિતુ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન સક્કા કુસલં સંવિભજિતું, ન સક્કા અકુસલં સંવિભજિતું. કારણેન મં સઞ્ઞાપેહિ, નાહં અન્ધો અનાલોકો સુત્વા વેદિસ્સામી’’તિ. ‘‘અકુસલં, મહારાજ, થોકં, કુસલં બહુકં, થોકત્તા અકુસલં કત્તારં યેવ પરિયાદિયતિ, બહુકત્તા કુસલં સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરતી’’તિ. ‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પરિત્તં એકં ઉદકબિન્દુ પથવિયં નિપતેય્ય, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, ઉદકબિન્દુ દસપિ દ્વાદસપિ યોજનાનિ અજ્ઝોત્થરેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યત્થ તં ઉદકબિન્દુ નિપતિતં, તત્થેવ પરિયાદિયતી’’તિ. ‘‘કેન કારણેન, મહારાજા’’તિ? ‘‘પરિત્તત્તા, ભન્તે, ઉદકબિન્દુસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, પરિત્તં અકુસલં પરિત્તત્તા કત્તારં યેવ પરિયાદિયતિ, ન સક્કા સંવિભજિતું.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહતિમહામેઘો અભિવસ્સેય્ય તપ્પયન્તો ધરણિતલં, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, મહામેઘો સમન્તતો ઓત્થરેય્યા’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, પૂરયિત્વા સો મહામેઘો સોબ્ભસર સરિતસાખાકન્દરપદરદહતળાક [માતિકાતળાક (ક.)] ઉદપાનપોક્ખરણિયો દસપિ દ્વાદસપિ યોજનાનિ અજ્ઝોત્થરેય્યા’’તિ. ‘‘કેન કારણેન, મહારાજા’’તિ? ‘‘મહન્તત્તા, ભન્તે, મેઘસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કુસલં બહુકં, બહુકત્તા સક્કા દેવમનુસ્સેહિપિ સંવિભજિતુ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન અકુસલં થોકં કુસલં બહુતર’’ન્તિ? ‘‘ઇધ, મહારાજ, યો કોચિ દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, સો હટ્ઠો પહટ્ઠો હસિતો પમુદિતો પસન્નમાનસો વેદજાતો હોતિ, તસ્સ અપરાપરં પીતિ ઉપ્પજ્જતિ, પીતિમનસ્સ ભિય્યો ભિય્યો કુસલં પવડ્ઢતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ઉદપાને બહુસલિલસમ્પુણ્ણે એકેન દેસેન ઉદકં પવિસેય્ય, એકેન નિક્ખમેય્ય, નિક્ખમન્તેપિ અપરાપરં ઉપ્પજ્જતિ, ન સક્કા હોતિ ખયં પાપેતું. એવમેવ ખો, મહારાજ, કુસલં ભિય્યો ભિય્યો પવડ્ઢતિ. વસ્સસતેપિ ચે, મહારાજ, પુરિસો કતં કુસલં આવજ્જેય્ય, આવજ્જિતે આવજ્જિતે ભિય્યો ભિય્યો કુસલં પવડ્ઢતિ. તસ્સ તં કુસલં સક્કા હોતિ યથિચ્છકેહિ સદ્ધિં સંવિભજિતું, ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન કુસલં બહુતરં.

‘‘અકુસલં પન, મહારાજ, કરોન્તો પચ્છા વિપ્પટિસારી હોતિ, વિપ્પટિસારિનો ચિત્તં પટિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારીયતિ સોચતિ તપ્પતિ હાયતિ ખીયતિ ન પરિવડ્ઢતિ તત્થેવ પરિયાદિયતિ. યથા, મહારાજ, સુક્ખાય નદિયા મહાપુળિનાય ઉન્નતાવનતાય કુટિલસઙ્કુટિલાય ઉપરિતો પરિત્તં ઉદકં આગચ્છન્તં હાયતિ ખીયતિ ન પરિવડ્ઢતિ તત્થેવ પરિયાદિયતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અકુસલં કરોન્તસ્સ ચિત્તં પટિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારીયતિ સોચતિ તપ્પતિ હાયતિ ખીયતિ ન પરિવડ્ઢતિ તત્થેવ પરિયાદિયતિ, ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકુસલં થોક’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

પુબ્બપેતાદિસપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. સુપિનપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇમસ્મિં લોકે નરનારિયો સુપિનં પસ્સન્તિ કલ્યાણમ્પિ પાપકમ્પિ, દિટ્ઠપુબ્બમ્પિ અદિટ્ઠપુબ્બમ્પિ, કતપુબ્બમ્પિ અકતપુબ્બમ્પિ, ખેમમ્પિ સભયમ્પિ, દૂરેપિ સન્તિકેપિ, બહુવિધાનિપિ અનેકવણ્ણસહસ્સાનિ દિસ્સન્તિ, કિઞ્ચેતં સુપિનં નામ, કો ચેતં પસ્સતી’’તિ? ‘‘નિમિત્તમેતં, મહારાજ, સુપિનં નામ, યં ચિત્તસ્સ આપાત [આપાથ (સી. પી.)] મુપગચ્છતિ. છયિમે, મહારાજ, સુપિનં પસ્સન્તિ, વાતિકો સુપિનં પસ્સતિ, પિત્તિકો સુપિનં પસ્સતિ, સેમ્હિકો સુપિનં પસ્સતિ, દેવતૂપસંહારતો સુપિનં પસ્સતિ, સમુદાચિણ્ણતો સુપિનં પસ્સતિ, પુબ્બનિમિત્તતો સુપિનં પસ્સતિ, તત્ર, મહારાજ, યં પુબ્બનિમિત્તતો સુપિનં પસ્સતિ, તં યેવ સચ્ચં, અવસેસં મિચ્છા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યો પુબ્બનિમિત્તતો સુપિનં પસ્સતિ, કિં તસ્સ ચિત્તં સયં ગન્ત્વા તં નિમિત્તં વિચિનાતિ, તં વા નિમિત્તં ચિત્તસ્સ આપાતમુપગચ્છતિ, અઞ્ઞો વા આગન્ત્વા તસ્સ આરોચેતી’’તિ? ‘‘ન, મહારાજ, તસ્સ ચિત્તં સયં ગન્ત્વા તં નિમિત્તં વિચિનાતિ, નાપિ અઞ્ઞો કોચિ આગન્ત્વા તસ્સ આરોચેતિ, અથ ખો તં યેવ નિમિત્તં ચિત્તસ્સ આપાતમુપગચ્છતિ. યથા, મહારાજ, આદાસો ન સયં કુહિઞ્ચિ ગન્ત્વા છાયં વિચિનાતિ, નાપિ અઞ્ઞો કોચિ છાયં આનેત્વા આદાસં આરોપેતિ [આરોચેતિ (ક.)], અથ ખો યતો કુતોચિ છાયા આગન્ત્વા આદાસસ્સ આપાતમુપગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ન તસ્સ ચિત્તં સયં ગન્ત્વા તં નિમિત્તં વિચિનાતિ, નાપિ અઞ્ઞો કોચિ આગન્ત્વા આરોચેતિ, અથ ખો યતો કુતોચિ નિમિત્તં આગન્ત્વા ચિત્તસ્સ આપાતમુપગચ્છતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યં તં ચિત્તં સુપિનં પસ્સતિ, અપિ નુ તં ચિત્તં જાનાતિ ‘એવં નામ વિપાકો ભવિસ્સતિ ખેમં વા ભયં વા’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, તં ચિત્તં જાનાતિ ‘એવંવિપાકો ભવિસ્સતિ ખેમં વા ભયં વા’તિ, નિમિત્તે પન ઉપ્પન્ને અઞ્ઞેસં કથેતિ, તતો તે અત્થં કથેન્તી’’તિ.

‘‘ઇઙ્ઘ, ભન્તે નાગસેન, કારણં મે દસ્સેહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, સરીરે તિલકા પીળકા દદ્દૂનિ ઉટ્ઠહન્તિ લાભાય વા અલાભાય વા, યસાય વા અયસાય વા, નિન્દાય વા પસંસાય વા, સુખાય વા દુક્ખાય વા, અપિ નુ તા, મહારાજ, પીળકા જાનિત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ ‘ઇમં નામ મયં અત્થં નિપ્ફાદેસ્સામા’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યાદિસે તા ઓકાસે પીળકા સમ્ભવન્તિ, તત્થ તા પીળકા દિસ્વા નેમિત્તકા બ્યાકરોન્તિ ‘એવં નામ વિપાકો ભવિસ્સતી’’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યં તં ચિત્તં સુપિનં પસ્સતિ, ન તં ચિત્તં જાનાતિ ‘એવં નામ વિપાકો ભવિસ્સતિ ખેમં વા ભયં વા’તિ, નિમિત્તે પન ઉપ્પન્ને અઞ્ઞેસં કથેતિ, તતો તે અત્થં કથેન્તી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યો સુપિનં પસ્સતિ, સો નિદ્દાયન્તો, ઉદાહુ જાગરન્તો [જગ્ગન્તો (સી. પી.)] પસ્સતી’’તિ? ‘‘યો સો, મહારાજ, સુપિનં પસ્સતિ, ન સો નિદ્દાયન્તો પસ્સતિ, નાપિ જાગરન્તો પસ્સતિ. અપિ ચ ઓક્કન્તે મિદ્ધે અસમ્પત્તે ભવઙ્ગે એત્થન્તરે સુપિનં પસ્સતિ. મિદ્ધસમારૂળ્હસ્સ, મહારાજ, ચિત્તં ભવઙ્ગગતં હોતિ, ભવઙ્ગગતં ચિત્તં નપ્પવત્તતિ, અપ્પવત્તં ચિત્તં સુખદુક્ખં નપ્પજાનાતિ, અપ્પટિવિજાનન્તસ્સ સુપિનો ન હોતિ, પવત્તમાને ચિત્તે સુપિનં પસ્સતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, તિમિરે અન્ધકારે અપ્પભાસે સુપરિસુદ્ધેપિ આદાસે છાયા ન દિસ્સતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મિદ્ધસમારૂળ્હે ચિત્તે ભવઙ્ગગતે તિટ્ઠમાનેપિ સરીરે ચિત્તં અપ્પવત્તં હોતિ, અપ્પવત્તે ચિત્તે સુપિનં ન પસ્સતિ. યથા, મહારાજ, આદાસો, એવં સરીરં દટ્ઠબ્બં; યથા અન્ધકારો, એવં મિદ્ધં દટ્ઠબ્બં; યથા આલોકો, એવં ચિત્તં દટ્ઠબ્બં.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહિકોત્થટસ્સ સૂરિયસ્સ પભા ન દિસ્સતિ સન્તા યેવ સૂરિયરસ્મિ અપ્પવત્તા હોતિ, અપ્પવત્તાય સૂરિયરસ્મિયા આલોકો ન હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મિદ્ધસમારૂળ્હસ્સ ચિત્તં ભવઙ્ગગતં હોતિ, ભવઙ્ગગતં ચિત્તં નપ્પવત્તતિ, અપ્પવત્તે ચિત્તે સુપિનં ન પસ્સતિ. યથા, મહારાજ, સૂરિયો, એવં સરીરં દટ્ઠબ્બં; યથા મહિકોત્થરણં, એવં મિદ્ધં દટ્ઠબ્બં; યથા સૂરિયરસ્મિ, એવં ચિત્તં દટ્ઠબ્બં.

‘‘દ્વિન્નં, મહારાજ, સન્તેપિ સરીરે ચિત્તં અપ્પવત્તં હોતિ, મિદ્ધસમારૂળ્હસ્સ ભવઙ્ગગતસ્સ સન્તેપિ સરીરે ચિત્તં અપ્પવત્તં હોતિ, નિરોધસમાપન્નસ્સ સન્તેપિ સરીરે ચિત્તં અપ્પવત્તં હોતિ, જાગરન્તસ્સ, મહારાજ, ચિત્તં લોલં હોતિ વિવટં પાકટં અનિબદ્ધં, એવરૂપસ્સ ચિત્તે નિમિત્તં આપાતં ન ઉપેતિ. યથા, મહારાજ, પુરિસં વિવટં પાકટં અકિરિયં અરહસ્સં રહસ્સકામા પરિવજ્જેન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, જાગરન્તસ્સ દિબ્બો અત્થો આપાતં ન ઉપેતિ, તસ્મા જાગરન્તો સુપિનં ન પસ્સતિ. યથા વા પન, મહારાજ, ભિક્ખું ભિન્નાજીવં અનાચારં પાપમિત્તં દુસ્સીલં કુસીતં હીનવીરિયં કુસલા બોધિપક્ખિયા ધમ્મા આપાતં ન ઉપેન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, જાગરન્તસ્સ દિબ્બો અત્થો આપાતં ન ઉપેતિ, તસ્મા જાગરન્તો સુપિનં ન પસ્સતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ મિદ્ધસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાન’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, અત્થિ મિદ્ધસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાન’’ન્તિ. ‘‘કતમં આદિ, કતમં મજ્ઝં, કતમં પરિયોસાન’’ન્તિ? ‘‘યો, મહારાજ, કાયસ્સ ઓનાહો પરિયોનાહો દુબ્બલ્યં મન્દતા અકમ્મઞ્ઞતા કાયસ્સ, અયં મિદ્ધસ્સ આદિ; યો, મહારાજ, કપિનિદ્દાપરેતો વોકિણ્ણકં જગ્ગતિ [વોકિણ્ણતં ગચ્છતિ (નિસ્ય)], ઇદં મિદ્ધસ્સ મજ્ઝં; ભવઙ્ગગતિ પરિયોસનં. મજ્ઝૂપગતો, મહારાજ, કપિનિદ્દાપરેતો સુપિનં પસ્સતિ. યથા, મહારાજ, કોચિ યતચારી સમાહિતચિત્તો ઠિતધમ્મો અચલબુદ્ધિ પહીનકોતૂહલસદ્દં વનમજ્ઝોગાહિત્વા સુખુમં અત્થં ચિન્તયતિ, ન ચ સો તત્થ મિદ્ધં ઓક્કમતિ, સો તત્થ સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો સુખુમં અત્થં પટિવિજ્ઝતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, જાગરો ન મિદ્ધસમાપન્નો, મજ્ઝૂપગતો કપિનિદ્દાપરેતો સુપિનં પસ્સતિ. યથા, મહારાજ, કોતૂહલસદ્દો, એવં જાગરં દટ્ઠબ્બં; યથા વિવિત્તં વનં, એવં કપિનિદ્દાપરેતો દટ્ઠબ્બો; યથા સો કોતૂહલસદ્દં ઓહાય મિદ્ધં વિવજ્જેત્વા મજ્ઝત્તભૂતો સુખુમં અત્થં પટિવિજ્ઝતિ, એવં જાગરો ન મિદ્ધસમાપન્નો કપિનિદ્દાપરેતો સુપિનં પસ્સતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

સુપિનપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. અકાલમરણપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, યે તે સત્તા મરન્તિ, સબ્બે તે કાલે યેવ મરન્તિ, ઉદાહુ અકાલેપિ મરન્તી’’તિ? ‘‘અત્થિ, મહારાજ, કાલેપિ મરણં, અત્થિ અકાલેપિ મરણ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કે કાલે મરન્તિ, કે અકાલે મરન્તી’’તિ? ‘‘દિટ્ઠપુબ્બા પન, મહારાજ, તયા અમ્બરુક્ખા વા જમ્બુરુક્ખા વા, અઞ્ઞસ્મા વા પન ફલરુક્ખા ફલાનિ પતન્તાનિ આમાનિ ચ પક્કાનિ ચા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘યાનિ તાનિ, મહારાજ, ફલાનિ રુક્ખતો પતન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ કાલે યેવ પતન્તિ, ઉદાહુ અકાલેપી’’તિ? ‘‘યાનિ તાનિ, ભન્તે નાગસેન, ફલાનિ પરિપક્કાનિ વિલીનાનિ પતન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ કાલે પતન્તિ. યાનિ પન તાનિ અવસેસાનિ ફલાનિ તેસુ કાનિચિ કિમિવિદ્ધાનિ પતન્તિ, કાનિચિ લગુળહતાનિ [સકુણપહતા (સ્યા.), લકુટહતાનિ (સી. પી. ક.)] પતન્તિ, કાનિચિ વાતપ્પહતાનિ પતન્તિ, કાનિચિ અન્તોપૂતિકાનિ હુત્વા પતન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ અકાલે પતન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે જરાવેગહતા મરન્તિ, તે યેવ કાલે મરન્તિ, અવસેસા કેચિ કમ્મપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, કેચિ ગતિપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, કેચિ કિરિયપ્પટિબાળ્હા મરન્તી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યે તે કમ્મપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, યેપિ તે ગતિપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, યેપિ તે કિરિયપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, યેપિ તે જરાવેગપ્પટિબાળ્હા મરન્તિ, સબ્બે તે કાલે યેવ મરન્તિ, યોપિ માતુકુચ્છિગતો મરતિ, સો તસ્સ કાલો, કાલે યેવ સો મરતિ. યોપિ વિજાતઘરે મરતિ, સો તસ્સ કાલો, સોપિ કાલે યેવ મરતિ. યોપિ માસિકો મરતિ…પે… યોપિ વસ્સસતિકો મરતિ, સો તસ્સ કાલો, કાલે યેવ સો મરતિ, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, અકાલે મરણં નામ ન હોતિ, યે કેચિ મરન્તિ, સબ્બે તે કાલે યેવ મરન્તી’’તિ.

‘‘સત્તિમે, મહારાજ, વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરન્તિ. કતમે સત્ત? જિઘચ્છિતો, મહારાજ, ભોજનં અલભમાનો ઉપહતબ્ભન્તરો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, પિપાસિતો, મહારાજ, પાનીયં અલભમાનો પરિસુક્ખહદયો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, અહિના દટ્ઠો, મહારાજ, વિસવેગાભિહતો તિકિચ્છકં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, વિસમાસિતો, મહારાજ, ડય્હન્તેસુ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેસુ અગદં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, અગ્ગિગતો, મહારાજ, ઝાયમાનો નિબ્બાપનં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, ઉદકગતો, મહારાજ, પતિટ્ઠં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, સત્તિહતો, મહારાજ, આબાધિકો ભિસક્કં અલભમાનો વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરતિ, ઇમે ખો, મહારાજ, સત્ત વિજ્જમાનેપિ ઉત્તરિં આયુસ્મિં અકાલે મરન્તિ. તત્રાપાહં, મહારાજ, એકંસેન વદામિ.

‘‘અટ્ઠવિધેન, મહારાજ, સત્તાનં કાલઙ્કિરિયા હોતિ, વાતસમુટ્ઠાનેન પિત્તસમુટ્ઠાનેન સેમ્હસમુટ્ઠાનેન સન્નિપાતિકેન ઉતુવિપરિણામેન વિસમપરિહારેન ઓપક્કમિકેન કમ્મવિપાકેન, મહારાજ, સત્તાનં કાલઙ્કિરિયા હોતિ. તત્ર, મહારાજ, યદિદં કમ્મવિપાકેન કાલઙ્કિરિયા, સા યેવ તત્થ સામયિકા [સામાયિકા (ક.)] કાલઙ્કિરિયા, અવસેસા અસામયિકા કાલઙ્કિરિયાતિ. ભવતિ ચ –

‘‘‘જિઘચ્છાય પિપાસાય, અહિદટ્ઠા [અહિદટ્ઠો (સી.), અહિના દટ્ઠો (પી.)] વિસેન ચ;

અગ્ગિઉદકસત્તીહિ, અકાલે તત્થ મીયતિ;

વાતપિત્તેન સેમ્હેન, સન્નિપાતેનુતૂહિ ચ;

વિસમોપક્કમકમ્મેહિ, અકાલે તત્થ મીયતી’તિ.

‘‘કેચિ, મહારાજ, સત્તા પુબ્બે કતેન તેન તેન અકુસલકમ્મવિપાકેન મરન્તિ. ઇધ, મહારાજ, યો પુબ્બે પરે જિઘચ્છાય મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ જિઘચ્છાય પરિપીળિતો છાતો પરિકિલન્તો સુક્ખમિલાતહદયો બુભુક્ખિતો [સુક્ખિતો (સી. પી. ક.)] વિસુક્ખિતો ઝાયન્તો અબ્ભન્તરં પરિડય્હન્તો જિઘચ્છાય યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે પિપાસાય મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ પેતો હુત્વા નિજ્ઝામતણ્હિકો સમાનો લૂખો કિસો પરિસુક્ખિતહદયો પિપાસાય યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે અહિના ડંસાપેત્વા મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ અજગરમુખેનેવ અજગરમુખં કણ્હસપ્પમુખેનેવ કણ્હસપ્પમુખં પરિવત્તિત્વા તેહિ ખાયિતખાયિતો અહીહિ દટ્ઠો યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે વિસં દત્વા મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ ડય્હન્તેહિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ ભિજ્જમાનેન સરીરેન કુણપગન્ધં વાયન્તો વિસેનેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે અગ્ગિના મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ અઙ્ગારપબ્બતેનેવ અઙ્ગારપબ્બતં યમવિસયેનેવ યમવિસયં પરિવત્તિત્વા દડ્ઢવિદડ્ઢગત્તો અગ્ગિના યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મલલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે ઉદકેન મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ હતવિલુત્તભગ્ગદુબ્બલગત્તો ખુબ્ભિતચિત્તો [ખુભિતચિત્તો (સી. પી.)] ઉદકેનેવ [ઉદકે યેવ (બહૂસુ)] મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં.

‘‘યો પુબ્બે પરે સત્તિયા મારેતિ, સો બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ છિન્નભિન્નકોટ્ટિતવિકોટ્ટિતો સત્તિમુખસમાહતો સત્તિયા યેવ મરતિ દહરોપિ મજ્ઝિમોપિ મહલ્લકોપિ, ઇદમ્પિ તસ્સ સામયિકમરણં’’.

‘‘ભન્તે નાગસેન, અકાલે મરણં અત્થીતિ યં વદેતિ, ઇઙ્ઘ મે ત્વં તત્થ કારણં અતિદિસાતિ’’. ‘‘યથા, મહારાજ, મહતિમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો આદિન્નતિણકટ્ઠસાખાપલાસો પરિયાદિન્નભક્ખો ઉપાદાનસઙ્ખયા નિબ્બાયતિ, સો અગ્ગિ વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો સમયે નિબ્બુતો નામા’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ બહૂનિ દિવસસહસ્સાનિ જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘સમયે મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહતિમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો આદિન્નતિણકટ્ઠસાખાપલાસો અસ્સ, તં અપરિયાદિન્ને યેવ તિણકટ્ઠસાખાપલાસે મહતિમહામેઘો અભિપ્પવસ્સિત્વા નિબ્બાપેય્ય, અપિ નુ ખો, મહારાજ, મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો સમયે નિબ્બુતો નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન સો, મહારાજ, પચ્છિમો અગ્ગિક્ખન્ધો પુરિમકેન અગ્ગિક્ખન્ધેન સમસમગતિકો નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, મેઘેન પટિપીળિતો સો અગ્ગિક્ખન્ધો અસમયે નિબ્બુતો’’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા પિત્તસમુટ્ઠાનેન વા સેમ્હસમુટ્ઠાનેન વા સન્નિપાતિકેન વા ઉતુપરિણામજેન વા વિસમપરિહારજેન વા ઓપક્કમિકેન વા જિઘચ્છાય વા પિપાસાય વા સપ્પદટ્ઠેન વા વિસમાસિતેન વા અગ્ગિના વા ઉદકેન વા સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ગગને મહતિમહાવલાહકો ઉટ્ઠહિત્વા નિન્નઞ્ચ થલઞ્ચ પરિપૂરયન્તો અભિવસ્સતિ, સો વુચ્ચતિ ‘મેઘો અનીતિકો અનુપદ્દવો વસ્સતી’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ ચિરં જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘સમયે મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ગગને મહતિમહાવલાહકો ઉટ્ઠહિત્વા અન્તરાયેવ મહતા વાતેન અબ્ભત્થં ગચ્છેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, મહાવલાહકો સમયે વિગતો નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન સો, મહારાજ, પચ્છિમો વલાહકો પુરિમેન વલાહકેન સમસમગતિકો નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, વાતેન પટિપીળિતો સો વલાહકો અસમયપ્પત્તો યેવ વિગતો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, બલવા આસીવિસો કુપિતો કિઞ્ચિદેવ પુરિસં ડંસેય્ય, તસ્સ તં વિસં અનીતિકં અનુપદ્દવં મરણં પાપેય્ય, તં વિસં વુચ્ચતિ ‘અનીતિકમનુપદ્દવં કોટિગત’ન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ ચિરં જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો જીવિતકોટિગતો સામયિકં મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, બલવતા આસીવિસેન દટ્ઠસ્સ અન્તરાયેવ આહિતુણ્ડિકો અગદં દત્વા અવિસં કરેય્ય, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, વિસં સમયે વિગતં નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન તં, મહારાજ, પચ્છિમં વિસં પુરિમકેન વિસેન સમસમગતિકં નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, અગદેન પટિપીળિતં વિસં અકોટિગતં યેવ વિગત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ઇસ્સાસો સરં પાતેય્ય, સચે સો સરો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગચ્છતિ, સો સરો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગતો નામા’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ ચિરં જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો સમયે મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ઇસ્સાસો સરં પાતેય્ય, તસ્સ તં સરં તસ્મિં યેવ ખણે કોચિ ગણ્હેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, સરો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગતો નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન સો, મહારાજ, પચ્છિમો સરો પુરિમકેન સરેન સમસમગતિકો નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, ગહણેન તસ્સ સરસ્સ ગમનં ઉપચ્છિન્ન’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, યો કોચિ લોહમયં ભાજનં આકોટેય્ય, તસ્સ આકોટનેન સદ્દો નિબ્બત્તિત્વા યથાગતિગમનપથમત્થકં ગચ્છતિ, સો સદ્દો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગતો નામા’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ બહૂનિ દિવસસહસ્સાનિ જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો સમયે મરણમુપાગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, યો કોચિ લોહમયં ભાજનં આકોટેય્ય, તસ્સ આકોટનેન સદ્દો નિબ્બત્તેય્ય, નિબ્બત્તે સદ્દે અદૂરગતે કોચિ આમસેય્ય, સહ આમસનેન સદ્દો નિરુજ્ઝેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, સદ્દો યથાગતિગમનપથમત્થકં ગતો નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન, મહારાજ, પચ્છિમો સદ્દો પુરિમકેન સદ્દેન સમસમગતિકો નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, આમસનેન સો સદ્દો ઉપરતો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ મહારાજ કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ખેત્તે સુવિરૂળ્હં ધઞ્ઞબીજં સમ્મા પવત્તમાનેન વસ્સેન ઓતતવિતતઆકિણ્ણબહુફલં હુત્વા [ઉટ્ઠિતઆકિણ્ણબહુફલં ભવિત્વા (સ્યા.)] સસ્સુટ્ઠાનસમયં પાપુણાતિ, તં ધઞ્ઞં વુચ્ચતિ ‘અનીતિકમનુપદ્દવં સમયસમ્પત્તં નામ હોતી’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ બહૂનિ દિવસસહસ્સાનિ જીવિત્વા જરાજિણ્ણો આયુક્ખયા અનીતિકો અનુપદ્દવો મરતિ, સો વુચ્ચતિ ‘અનીતિકો અનુપદ્દવો સમયે મરણમુપગતો’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ખેત્તે સુવિરૂળ્હં ધઞ્ઞબીજં ઉદકેન વિકલં મરેય્ય, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, ધઞ્ઞં અસમયસમ્પત્તં નામ હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન તં, મહારાજ, પચ્છિમં ધઞ્ઞં પુરિમકેન ધઞ્ઞેન સમસમગતિકં નાહોસી’’તિ? ‘‘આગન્તુકેન, ભન્તે, ઉણ્હેન પટિપીળિતં તં ધઞ્ઞં મત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘સમ્પન્નતરુણસસ્સં કિમયો ઉટ્ઠહિત્વા સમૂલં નાસેન્તી’’’તિ? ‘‘સુતપુબ્બઞ્ચેવ તં, ભન્તે, અમ્હેહિ દિટ્ઠપુબ્બઞ્ચા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો તં, મહારાજ, સસ્સં કાલે નટ્ઠં, ઉદાહુ અકાલે નટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘અકાલે, ભન્તે, યદિ ખો તં, ભન્તે, સસ્સં કિમયો ન ખાદેય્યું, સસ્સુદ્ધરણસમયં પાપુણેય્યા’’તિ. ‘‘કિં પન, મહારાજ, આગન્તુકેન ઉપઘાતેન સસ્સં વિનસ્સતિ, નિરુપઘાતં સસ્સં સસ્સુદ્ધરણસમયં પાપુણાતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા…પે… સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા મરતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થીતિ.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘સમ્પન્ને સસ્સે ફલભારનમિતે મઞ્ચરિતપત્તે કરકવસ્સં નામ વસ્સજાતિ નિપતિત્વા વિનાસેતિ અફલં કરોતી’તિ? ‘‘સુતપુબ્બઞ્ચેવ તં, ભન્તે, અમ્હેહિ દિટ્ઠપુબ્બઞ્ચા’’તિ. ‘‘અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, સસ્સં કાલે નટ્ઠં, ઉદાહુ અકાલે નટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘અકાલે, ભન્તે, યદિ ખો તં, ભન્તે, સસ્સં કરકવસ્સં ન વસ્સેય્ય સસ્સુદ્ધરણસમયં પાપુણેય્યા’’તિ. ‘‘કિં પન, મહારાજ, આગન્તુકેન ઉપઘાતેન સસ્સં વિનસ્સતિ, નિરુપઘાતં સસ્સં સસ્સુદ્ધરણસમયં પાપુણાતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ અકાલે મરતિ, સો આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો વાતસમુટ્ઠાનેન વા પિત્તસમુટ્ઠાનેન વા સેમ્હસમુટ્ઠાનેન વા સન્નિપાતિકેન વા ઉતુપરિણામજેન વા વિસમપરિહારજેન વા ઓપક્કમિકેન વા જિઘચ્છાય વા પિપાસાય વા સપ્પદટ્ઠેન વા વિસમાસિતેન વા અગ્ગિના વા ઉદકેન વા સત્તિવેગપ્પટિપીળિતો વા અકાલે મરતિ. યદિ પન આગન્તુકેન રોગેન પટિપીળિતો ન ભવેય્ય, સમયેવ મરણં પાપુણેય્ય. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકાલે મરણં અત્થી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં ભન્તે નાગસેન, સુદસ્સિતં કારણં, સુદસ્સિતં ઓપમ્મં અકાલે મરણસ્સ પરિદીપનાય, ‘અત્થિ અકાલે મરણ’ન્તિ ઉત્તાનીકતં પાકટં કતં વિભૂતં કતં, અચિત્તવિક્ખિત્તકોપિ, ભન્તે નાગસેન, મનુજો એકમેકેનપિ તાવ ઓપમ્મેન નિટ્ઠં ગચ્છેય્ય ‘અત્થિ અકાલે મરણ’ન્તિ, કિં પન મનુજો સચેતનો? પઠમોપમ્મેનેવાહં, ભન્તે, સઞ્ઞત્તો ‘અત્થિ અકાલે મરણ’ન્તિ, અપિ ચ અપરાપરં નિબ્બાહનં સોતુકામો ન સમ્પટિચ્છિ’’ન્તિ.

અકાલમરણપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. ચેતિયપાટિહારિયપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, સબ્બેસં પરિનિબ્બુતાનં ચેતિયે પાટિહીરં હોતિ, ઉદાહુ એકચ્ચાનં યેવ હોતી’’તિ? ‘‘એકચ્ચાનં, મહારાજ, હોતિ, એકચ્ચાનં ન હોતી’’તિ. ‘‘કતમેસં, ભન્તે, હોતિ, કતમેસં ન હોતી’’તિ? ‘‘તિણ્ણન્નં, મહારાજ, અઞ્ઞતરસ્સ અધિટ્ઠાના પરિનિબ્બુતસ્સ ચેતિયે પાટિહીરં હોતિ. કતમેસં તિણ્ણન્નં? ઇધ, મહારાજ, અરહા દેવમનુસ્સાનં અનુકમ્પાય તિટ્ઠન્તોવ અધિટ્ઠાતિ ‘એવંનામ ચેતિયે પાટિહીરં હોતૂ’તિ, તસ્સ અધિટ્ઠાનવસેન ચેતિયે પાટિહીરં હોતિ, એવં અરહતો અધિટ્ઠાનવસેન પરિનિબ્બુતસ્સ ચેતિયે પાટિહીરં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, દેવતા મનુસ્સાનં અનુકમ્પાય પરિનિબ્બુતસ્સ ચેતિયે પાટિહીરં દસ્સેન્તિ ‘ઇમિના પાટિહીરેન સદ્ધમ્મો નિચ્ચસમ્પગ્ગહિતો ભવિસ્સતિ, મનુસ્સા ચ પસન્ના કુસલેન અભિવડ્ઢિસ્સન્તી’તિ, એવં દેવતાનં અધિટ્ઠાનવસેન પરિનિબ્બુતસ્સ ચેતિયે પાટિહીરં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇત્થી વા પુરિસો વા સદ્ધો પસન્નો પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી બુદ્ધિસમ્પન્નો યોનિસો ચિન્તયિત્વા ગન્ધં વા માલં વા દુસ્સં વા અઞ્ઞતરં વા કિઞ્ચિ અધિટ્ઠહિત્વા ચેતિયે ઉક્ખિપતિ ‘એવંનામ હોતૂ’તિ, તસ્સપિ અધિટ્ઠાનવસેન પરિનિબ્બુતસ્સ ચેતિયે પાટિહીરં હોતિ, એવં મનુસ્સાનં અધિટ્ઠાનવસેન પરિનિબ્બુતસ્સ ચેતિયે પાટિહીરં હોતિ.

‘‘ઇમેસં ખો, મહારાજ, તિણ્ણન્નં અઞ્ઞતરસ્સ અધિટ્ઠાનવસેન પરિનિબ્બુતસ્સ ચેતિયે પાટિહીરં હોતિ.

‘‘યદિ, મહારાજ, તેસં અધિટ્ઠાનં ન હોતિ, ખીણાસવસ્સપિ છળભિઞ્ઞસ્સ ચેતોવસિપ્પત્તસ્સ ચેતિયે પાટિહીરં ન હોતિ, અસતિપિ, મહારાજ, પાટિહીરે ચરિતં દિસ્વા સુપરિસુદ્ધં ઓકપ્પેતબ્બં નિટ્ઠં ગન્તબ્બં સદ્દહિતબ્બં ‘સુપરિનિબ્બુતો અયં બુદ્ધપુત્તો’’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ચેતિયપાટિહારિયપઞ્હો સત્તમો.

૮. ધમ્માભિસમયપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, યે તે સમ્મા પટિપજ્જન્તિ, તેસં સબ્બેસં યેવ ધમ્માભિસમયો હોતિ, ઉદાહુ કસ્સચિ ન હોતી’’તિ? ‘‘કસ્સચિ, મહારાજ, હોતિ, કસ્સચિ ન હોતી’’તિ. ‘‘કસ્સ ભન્તે હોતિ, કસ્સ ન હોતી’’તિ? ‘‘તિરચ્છાનગતસ્સ, મહારાજ, સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતિ, પેત્તિવિસયૂપપન્નસ્સ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ…પે… કુહકસ્સ…પે… માતુઘાતકસ્સ…પે… પિતુઘાતકસ્સ…પે… અરહન્તઘાતકસ્સ…પે… સઙ્ઘભેદકસ્સ…પે… લોહિતુપ્પાદકસ્સ…પે… થેય્યસંવાસકસ્સ…પે… તિત્થિયપક્કન્તસ્સ…પે… ભિક્ખુનિદૂસકસ્સ…પે… તેરસન્નં ગરુકાપત્તીનં અઞ્ઞતરં આપજ્જિત્વા અવુટ્ઠિતસ્સ…પે… પણ્ડકસ્સ…પે… ઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતિ…પે… યોપિ મનુસ્સદહરકો ઊનકસત્તવસ્સિકો, તસ્સ સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતિ. ઇમેસં ખો, મહારાજ, સોળસન્નં પુગ્ગલાનં સુપ્પટિપન્નાનમ્પિ ધમ્માભિસમયો ન હોતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યે તે પન્નરસ પુગ્ગલા વિરુદ્ધા યેવ, તેસં ધમ્માભિસમયો હોતુ વા મા વા હોતુ, અથ કેન કારણેન મનુસ્સદહરકસ્સ ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતિ? એત્થ તાવ પઞ્હો ભવતિ ‘નનુ નામ દહરકસ્સ ન રાગો હોતિ, ન દોસો હોતિ, ન મોહો હોતિ, ન માનો હોતિ, ન મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ, ન અરતિ હોતિ, ન કામવિતક્કો હોતિ, અમિસ્સિતો કિલેસેહિ, સો નામ દહરકો યુત્તો ચ પત્તો ચ અરહતિ ચ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપટિવેધેન પટિવિજ્ઝિતુ’’’ન્તિ.

‘‘તઞ્ઞેવેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેનાહં કારણેન ભણામિ ‘ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતી’તિ. યદિ, મહારાજ, ઊનકસત્તવસ્સિકો રજનીયે રજ્જેય્ય, દુસ્સનીયે દુસ્સેય્ય, મોહનીયે મુય્હેય્ય, મદનીયે મજ્જેય્ય, દિટ્ઠિં વિજાનેય્ય, રતિઞ્ચ અરતિઞ્ચ વિજાનેય્ય, કુસલાકુસલં વિતક્કેય્ય, ભવેય્ય તસ્સ ધમ્માભિસમયો, અપિ ચ, મહારાજ, ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ ચિત્તં અબલં દુબ્બલં પરિત્તં અપ્પં થોકં મન્દં અવિભૂતં, અસઙ્ખતા નિબ્બાનધાતુ ગરુકા ભારિકા વિપુલા મહતી. ઊનકસત્તવસ્સિકો, મહારાજ, તેન દુબ્બલેન ચિત્તેન પરિત્તકેન મન્દેન અવિભૂતેન ન સક્કોતિ ગરુકં ભારિકં વિપુલં મહતિં અસઙ્ખતં નિબ્બાનધાતું પટિવિજ્ઝિતું.

‘‘યથા, મહારાજ, સિનેરુપબ્બતરાજા ગરુકો ભારિકો વિપુલો મહન્તો, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, પુરિસો અત્તનો પાકતિકેન થામબલવીરિયેન સક્કુણેય્ય સિનેરુપબ્બતરાજાનં ઉદ્ધરિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન મહારાજા’’તિ? ‘‘દુબ્બલત્તા, ભન્તે, પુરિસસ્સ, મહન્તત્તા સિનેરુપબ્બતરાજસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ ચિત્તં અબલં દુબ્બલં પરિત્તં અપ્પં થોકં મન્દં અવિભૂતં, અસઙ્ખતા નિબ્બાનધાતુ ગરુકા ભારિકા વિપુલા મહતી. ઊનકસત્તવસ્સિકો તેન દુબ્બલેન ચિત્તેન પરિત્તેન મન્દેન અવિભૂતેન ન સક્કોતિ ગરુકં ભારિકં વિપુલં મહતિં અસઙ્ખતં નિબ્બાનધાતું પટિવિજ્ઝિતું, તેન કારણેન ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, અયં મહાપથવી દીઘા આયતા પુથુલા વિત્થતા વિસાલા વિત્થિણ્ણા વિપુલા મહન્તા, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, મહાપથવિં સક્કા પરિત્તકેન ઉદકબિન્દુકેન તેમેત્વા ઉદકચિક્ખલ્લં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન, મહારાજા’’તિ? ‘‘પરિત્તત્તા, ભન્તે, ઉદકબિન્દુસ્સ, મહન્તત્તા મહાપથવિયા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ ચિત્તં અબલં દુબ્બલં પરિત્તં અપ્પં થોકં મન્દં અવિભૂતં, અસઙ્ખતા નિબ્બાનધાતુ દીઘા આયતા પુથુલા વિત્થતા વિસાલા વિત્થિણ્ણા વિપુલા મહન્તા. ઊનકસત્તવસ્સિકો તેન દુબ્બલેન ચિત્તેન પરિત્તકેન મન્દેન અવિભૂતેન ન સક્કોતિ મહતિં અસઙ્ખતં નિબ્બાનધાતું પટિવિજ્ઝિતું, તેન કારણેન ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, અબલદુબ્બલપરિત્તઅપ્પથોકમન્દગ્ગિ ભવેય્ય, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તાવતકેન મન્દેન અગ્ગિના સક્કા સદેવકે લોકે અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકં દસ્સેતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન મહારાજા’’તિ? ‘‘મન્દત્તા, ભન્તે, અગ્ગિસ્સ, લોકસ્સ મહન્તત્તા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ ચિત્તં અબલં દુબ્બલં પરિત્તં અપ્પં થોકં મન્દં અવિભૂતં, મહતા ચ અવિજ્જન્ધકારેન પિહિતં. તસ્મા દુક્કરં ઞાણાલોકં દસ્સયિતું, તેન કારણેન ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, આતુરો કિસો અણુપરિમિતકાયો સાલકકિમિ હત્થિનાગં તિધા પભિન્નં નવાયતં તિવિત્થતં દસપરિણાહં અટ્ઠરતનિકં સકટ્ઠાનમુપગતં દિસ્વા ગિલિતું પરિકડ્ઢેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, સાલકકિમિ સક્કુણેય્ય તં હત્થિનાગં ગિલિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન, મહારાજા’’તિ? ‘‘પરિત્તત્તા, ભન્તે, સાલકકિમિસ્સ, મહન્તત્તા હત્થિનાગસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ ચિત્તં અબલં દુબ્બલં પરિત્તં અપ્પં થોકં મન્દં અવિભૂતં, મહતી અસઙ્ખતા નિબ્બાનધાતુ. સો તેન દુબ્બલેન ચિત્તેન પરિત્તકેન મન્દેન અવિભૂતેન ન સક્કોતિ મહતિં અસઙ્ખતં નિબ્બાનધાતું પટિવિજ્ઝિતું, તેન કારણેન ઊનકસત્તવસ્સિકસ્સ સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ધમ્માભિસમયપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. એકન્તસુખનિબ્બાનપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિં એકન્તસુખં નિબ્બાનં, ઉદાહુ દુક્ખેન મિસ્સ’’ન્તિ? ‘‘એકન્તસુખં, મહારાજ, નિબ્બાનં, દુક્ખેન અમિસ્સ’’ન્તિ.

‘‘ન મયં તં, ભન્તે નાગસેન, વચનં સદ્દહામ ‘એકન્તસુખં નિબ્બાન’ન્તિ, એવમેત્થ મયં, ભન્તે નાગસેન, પચ્ચેમ ‘નિબ્બાનં દુક્ખેન મિસ્સ’ન્તિ, કારણઞ્ચેત્થ ઉપલભામ ‘નિબ્બાનં દુક્ખેન મિસ્સ’ન્તિ. કતમં એત્થ કારણં? યે તે, ભન્તે નાગસેન, નિબ્બાનં પરિયેસન્તિ, તેસં દિસ્સતિ કાયસ્સ ચ ચિત્તસ્સ ચ આતાપો પરિતાપો ઠાનચઙ્કમનિસજ્જાસયનાહારપરિગ્ગહો મિદ્ધસ્સ ચ ઉપરોધો આયતનાનઞ્ચ પટિપીળનં ધનધઞ્ઞપિયઞાતિમિત્તપ્પજહનં. યે કેચિ લોકે સુખિતા સુખસમપ્પિતા, તે સબ્બેપિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ આયતને રમેન્તિ બ્રૂહેન્તિ, મનાપિકમનાપિકબહુવિધસુભનિમિત્તેન રૂપેન ચક્ખું રમેન્તિ બ્રૂહેન્તિ, મનાપિકમનાપિકગીતવાદિતબહુવિધસુભનિમિત્તેન સદ્દેન સોતં રમેન્તિ બ્રૂહેન્તિ, મનાપિકમનાપિકપુપ્ફફલપત્તતચમૂલસારબહુવિધસુભનિમિત્તેન ગન્ધેન ઘાનં રમેન્તિ બ્રૂહેન્તિ, મનાપિકમનાપિકખજ્જભોજ્જલેય્યપેય્યસાયનીયબહુવિધસુભનિમિત્તેન રસેન જિવ્હં રમેન્તિ બ્રુહેન્તિ, મનાપિકમનાપિકસણ્હસુખુમમુદુમદ્દવબહુવિધસુભનિમિત્તેન ફસ્સેન કાયં રમેન્તિ બ્રૂહેન્તિ, મનાપિકમનાપિકકલ્યાણપાપકસુભાસુભબહુવિધવિતક્કમનસિકારેન મનં રમેન્તિ બ્રૂહેન્તિ. તુમ્હે તં ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનોબ્રૂહનં હનથ ઉપહનથ, છિન્દથ ઉપચ્છિન્દથ, રુન્ધથ ઉપરુન્ધથ. તેન કાયોપિ પરિતપતિ, ચિત્તમ્પિ પરિતપતિ, કાયે પરિતત્તે કાયિકદુક્ખવેદનં વેદિયતિ, ચિત્તે પરિતત્તે ચેતસિકદુક્ખવેદનં વેદયતિ. નનુ માગણ્ડિયોપિ [માગન્દિયોપિ (સી. પી.)] પરિબ્બાજકો ભગવન્તં ગરહમાનો એવમાહ ‘ભૂનહુ [ભૂતહચ્ચો (પી.), ભૂનહચ્ચો (ક.)] સમણો ગોતમો’તિ. ઇદમેત્થ કારણં, યેનાહં કારણેન બ્રૂમિ ‘નિબ્બાનં દુક્ખેન મિસ્સ’’’ન્તિ.

‘‘ન હિ, મહારાજ, નિબ્બાનં દુક્ખેન મિસ્સં, એકન્તસુખં નિબ્બાનં. યં પન ત્વં, મહારાજ, બ્રૂસિ ‘નિબ્બાનં દુક્ખ’ન્તિ, નેતં દુક્ખં નિબ્બાનં નામ, નિબ્બાનસ્સ પન સચ્છિકિરિયાય પુબ્બભાગો એસો, નિબ્બાનપરિયેસનં એતં, એકન્તસુખં યેવ, મહારાજ, નિબ્બાનં, ન દુક્ખેન મિસ્સં. એત્થ કારણં વદામિ. અત્થિ, મહારાજ, રાજૂનં રજ્જસુખં નામા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અત્થિ રાજૂનં રજ્જસુખ’’ન્તિ. ‘‘અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, રજ્જસુખં દુક્ખેન મિસ્સ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન તે, મહારાજ, રાજાનો પચ્ચન્તે કુપિતે તેસં પચ્ચન્તનિસ્સિતાનં પટિસેધાય અમચ્ચેહિ પરિણાયકેહિ ભટેહિ બલત્થેહિ પરિવુતા પવાસં ગન્ત્વા ડંસમકસવાતાતપપટિપીળિતા સમવિસમે પરિધાવન્તિ, મહાયુદ્ધઞ્ચ કરોન્તિ, જીવિતસંસયઞ્ચ પાપુણન્તી’’તિ? ‘‘નેતં, ભન્તે નાગસેન, રજ્જસુખં નામ, રજ્જસુખસ્સ પરિયેસનાય પુબ્બભાગો એસો, દુક્ખેન, ભન્તે નાગસેન, રાજાનો રજ્જં પરિયેસિત્વા રજ્જસુખં અનુભવન્તિ, એવં, ભન્તે નાગસેન, રજ્જસુખં દુક્ખેન અમિસ્સં, અઞ્ઞં તં રજ્જસુખં, અઞ્ઞં દુક્ખ’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, એકન્તસુખં નિબ્બાનં, ન દુક્ખેન મિસ્સં. યે પન તં નિબ્બાનં પરિયેસન્તિ, તે કાયઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ આતાપેત્વા ઠાનચઙ્કમનિસજ્જાસયનાહારં પરિગ્ગહેત્વા મિદ્ધં ઉપરુન્ધિત્વા આયતનાનિ પટિપીળેત્વા કાયઞ્ચ જીવિતઞ્ચ પરિચ્ચજિત્વા દુક્ખેન નિબ્બાનં પરિયેસિત્વા એકન્તસુખં નિબ્બાનં અનુભવન્તિ, નિહતપચ્ચામિત્તા વિય રાજાનો રજ્જસુખં. એવં, મહારાજ, એકન્તસુખં નિબ્બાનં, ન દુક્ખેન મિસ્સં, અઞ્ઞં નિબ્બાનં, અઞ્ઞં દુક્ખન્તિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ એકન્તસુખં નિબ્બાનં, ન દુક્ખેન મિસ્સં, અઞ્ઞં દુક્ખં, અઞ્ઞં નિબ્બાનન્તિ. અત્થિ, મહારાજ, આચરિયાનં સિપ્પવન્તાનં સિપ્પસુખં નામા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અત્થિ આચરિયાનં સિપ્પવન્તાનં સિપ્પસુખ’’ન્તિ. ‘‘અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, સિપ્પસુખં દુક્ખેન મિસ્સ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન તે, મહારાજ, આચરિયા [ઇદં પદં સી. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ] આચરિયાનં અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનેન ઉદકાહરણઘરસમ્મજ્જનદન્તકટ્ઠમુખોદકાનુપ્પદાનેન ઉચ્છિટ્ઠપટિગ્ગહણઉચ્છાદનનહાપનપાદપરિકમ્મેન સકચિત્તં નિક્ખિપિત્વા પરચિત્તાનુવત્તનેન દુક્ખસેય્યાય વિસમભોજનેન કાયં આતાપેન્તી’’તિ? ‘‘નેતં, ભન્તે નાગસેન, સિપ્પસુખં નામ, સિપ્પપરિયેસનાય પુબ્બભાગો એસો, દુક્ખેન, ભન્તે નાગસેન, આચરિયા સિપ્પં પરિયેસિત્વા સિપ્પસુખં અનુભવન્તિ, એવં, ભન્તે નાગસેન, સિપ્પસુખં દુક્ખેન અમિસ્સં, અઞ્ઞં તં સિપ્પસુખં, અઞ્ઞં દુક્ખ’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, એકન્તસુખં નિબ્બાનં, ન દુક્ખેન મિસ્સં. યે પન તં નિબ્બાનં પરિયેસન્તિ, તે કાયઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ આતાપેત્વા ઠાનચઙ્કમનિસજ્જાસયનાહારં પરિગ્ગહેત્વા મિદ્ધં ઉપરુન્ધિત્વા આયતનાનિ પટિપીળેત્વા કાયઞ્ચ જીવિતઞ્ચ પરિચ્ચજિત્વા દુક્ખેન નિબ્બાનં પરિયેસિત્વા એકન્તસુખં નિબ્બાનં અનુભવન્તિ, આચરિયા વિય સિપ્પસુખં. એવં, મહારાજ, એકન્તસુખં નિબ્બાનં, ન દુક્ખેન મિસ્સં, અઞ્ઞં દુક્ખં, અઞ્ઞં નિબ્બાન’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

એકન્તસુખનિબ્બાનપઞ્હો નવમો.

૧૦. નિબ્બાનરૂપસણ્ઠાનપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘નિબ્બાનં નિબ્બાન’ન્તિ યં વદેસિ, સક્કા પન તસ્સ નિબ્બાનસ્સ રૂપં વા સણ્ઠાનં વા વયં વા પમાણં વા ઓપમ્મેન વા કારણેન વા હેતુના વા નયેન વા ઉપદસ્સયિતુ’’ન્તિ? ‘‘અપ્પટિભાગં, મહારાજ, નિબ્બાનં, ન સક્કા નિબ્બાનસ્સ રૂપં વા સણ્ઠાનં વા વયં વા પમાણં વા ઓપમ્મેન વા કારણેન વા હેતુના વા નયેન વા ઉપદસ્સયિતુ’’ન્તિ. ‘‘એતમ્પાહં, ભન્તે નાગસેન, ન સમ્પટિચ્છામિ, યં અત્થિધમ્મસ્સ નિબ્બાનસ્સ રૂપં વા સણ્ઠાનં વા વયં વા પમાણં વા ઓપમ્મેન વા કારણેન વા હેતુના વા નયેન વા અપઞ્ઞાપનં, કારણેન મં સઞ્ઞાપેહી’’તિ. ‘‘હોતુ, મહારાજ, કારણેન તં સઞ્ઞાપેસ્સામિ. અત્થિ, મહારાજ, મહાસમુદ્દો નામા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અત્થેસો મહાસમુદ્દો’’તિ. ‘‘સચે તં, મહારાજ, કોચિ એવં પુચ્છેય્ય ‘કિત્તકં, મહારાજ, મહાસમુદ્દે ઉદકં, કતિ પન તે સત્તા, યે મહાસમુદ્દે પટિવસન્તી’તિ, એવં પુટ્ઠો ત્વં, મહારાજ, કિન્તિ તસ્સ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, કોચિ એવં પુચ્છેય્ય ‘કિત્તકં, મહારાજ, મહાસમુદ્દે ઉદકં, કતિ પન તે સત્તા, યે મહાસમુદ્દે પટિવસન્તી’તિ, તમહં, ભન્તે, એવં વદેય્યં ‘અપુચ્છિતબ્બં મં ત્વં અમ્ભો પુરિસ પુચ્છસિ, નેસા પુચ્છા કેનચિ પુચ્છિતબ્બા, ઠપનીયો એસો પઞ્હો. અવિભત્તો લોકક્ખાયિકેહિ મહાસમુદ્દો, ન સક્કા મહાસમુદ્દે ઉદકં પરિમિનિતું સત્તા વા યે તત્થ વાસમુપગતાતિ એવાહં ભન્તે તસ્સ પટિવચનં દદેય્ય’’’ન્તિ.