૪. અનુમાનવગ્ગો

૧. અનુમાનપઞ્હો

૧. અથ ખો મિલિન્દો રાજા યેનાયસ્મા નાગસેનો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો મિલિન્દો રાજા ઞાતુકામો સોતુકામો ધારેતુકામો ઞાણાલોકં દટ્ઠુકામો અઞ્ઞાણં ભિન્દિતુકામો ઞાણાલોકં ઉપ્પાદેતુકામો અવિજ્જન્ધકારં નાસેતુકામો અધિમત્તં ધિતિઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ ઉપટ્ઠપેત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિં પન બુદ્ધો તયા દિટ્ઠો’’તિ. ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન તે આચરિયેહિ બુદ્ધો દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ન કિર તયા બુદ્ધો દિટ્ઠો, નાપિ કિર તે આચરિયેહિ બુદ્ધો દિટ્ઠો, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, નત્થિ બુદ્ધો, ન હેત્થ બુદ્ધો પઞ્ઞાયતી’’તિ.

‘‘અત્થિ પન તે, મહારાજ, પુબ્બકા ખત્તિયા, યે તે તવ ખત્તિયવંસસ્સ પુબ્બઙ્ગમા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે. કો સંસયો, અત્થિ પુબ્બકા ખત્તિયા, યે મમ ખત્તિયવંસસ્સ પુબ્બઙ્ગમા’’તિ. ‘‘દિટ્ઠપુબ્બા તયા, મહારાજ, પુબ્બકા ખત્તિયા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યે પન તં, મહારાજ, અનુસાસન્તિ પુરોહિતા સેનાપતિનો અક્ખદસ્સા મહામત્તા, તેહિ પુબ્બકા ખત્તિયા દિટ્ઠપુબ્બા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યદિ પન તે, મહારાજ, પુબ્બકા ખત્તિયા ન દિટ્ઠા, નાપિ કિર તે અનુસાસકેહિ પુબ્બકા ખત્તિયા દિટ્ઠા, તેન હિ નત્થિ પુબ્બકા ખત્તિયા, ન હેત્થ પુબ્બકા ખત્તિયા પઞ્ઞાયન્તી’’તિ.

‘‘દિસ્સન્તિ, ભન્તે નાગસેન, પુબ્બકાનં ખત્તિયાનં અનુભૂતાનિ પરિભોગભણ્ડાનિ. સેય્યથિદં, સેતચ્છત્તં ઉણ્હીસં પાદુકા વાલબીજની ખગ્ગરતનં મહારહાનિ ચ સયનાનિ. યેહિ મયં જાનેય્યામ સદ્દહેય્યામ ‘અત્થિ પુબ્બકા ખત્તિયા’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, મયમ્પેતં ભગવન્તં જાનેય્યામ સદ્દહેય્યામ. અત્થિ તં કારણં, યેન મયં કારણેન જાનેય્યામ સદ્દહેય્યામ ‘અત્થિ સો ભગવા’તિ. કતમં તં કારણં? અત્થિ ખો, મહારાજ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન અનુભૂતાનિ પરિભોગભણ્ડાનિ. સેય્યથિદં, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, યેહિ સદેવકો લોકો જાનાતિ સદ્દહતિ ‘અત્થિ સો ભગવા’તિ. ઇમિના, મહારાજ, કારણેન ઇમિના હેતુના ઇમિના નયેન ઇમિના અનુમાનેન ઞાતબ્બો ‘અત્થિ સો ભગવા’તિ.

‘‘‘બહૂ જને તારયિત્વા, નિબ્બુતો ઉપધિક્ખયે;

અનુમાનેન ઞાતબ્બં, અત્થિ સો દ્વિપદુત્તમો’’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, નગરવડ્ઢકી નગરં માપેતુકામો પઠમં તાવ સમં અનુન્નતમનોનતં અસક્ખરપાસાણં નિરુપદ્દવમનવજ્જં રમણીયં ભૂમિભાગં અનુવિલોકેત્વા યં તત્થ વિસમં, તં સમં કારાપેત્વા ખાણુકણ્ટકં વિસોધાપેત્વા તત્થ નગરં માપેય્ય સોભનં વિભત્તં ભાગસો મિતં ઉક્કિણ્ણપરિખાપાકારં દળ્હગોપુરટ્ટાલકોટ્ટકં પુથુચચ્ચરચતુક્કસન્ધિસિઙ્ઘાટકં સુચિસમતલરાજમગ્ગં સુવિભત્તઅન્તરાપણં આરામુય્યાનતળાકપોક્ખરણિઉદપાનસમ્પન્નં બહુવિધદેવટ્ઠાનપ્પટિમણ્ડિતં સબ્બદોસવિરહિતં, સો તસ્મિં નગરે સબ્બથા વેપુલ્લત્તં પત્તે અઞ્ઞં દેસં ઉપગચ્છેય્ય, અથ તં નગરં અપરેન સમયેન ઇદ્ધં ભવેય્ય ફીતં સુભિક્ખં ખેમં સમિદ્ધં સિવં અનીતિકં નિરુપદ્દવં નાનાજનસમાકુલં, પુથૂ ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા સુદ્દા હત્થારોહા અસ્સારોહા રથિકા પત્તિકા ધનુગ્ગહા થરુગ્ગહા ચેલકા ચલકા પિણ્ડદાયકા ઉગ્ગા રાજપુત્તા પક્ખન્દિનો મહાનાગા સૂરા વમ્મિનો યોધિનો દાસિકપુત્તા ભટિપુત્તા [દાસપુત્તા ભટ્ટિપુત્તા (સી. પી.)] મલ્લકા ગણકા આળારિકા સૂદા કપ્પકા નહાપકા ચુન્દા માલાકારા સુવણ્ણકારા સજ્ઝુકારા સીસકારા તિપુકારા લોહકારા વટ્ટકારા અયોકારા મણિકારા પેસકારા કુમ્ભકારા વેણુકારા લોણકારા ચમ્મકારા રથકારા દન્તકારા રજ્જુકારા કોચ્છકારા સુત્તકારા વિલીવકારા ધનુકારા જિયકારા ઉસુકારા ચિત્તકારા રઙ્ગકારા રજકા તન્તવાયા તુન્નવાયા હેરઞ્ઞિકા દુસ્સિકા ગન્ધિકા તિણહારકા કટ્ઠહારકા ભતકા પણ્ણિકા ફલિકા [ફલ્લિકા (સી. પી.)] મૂલિકા ઓદનિકા પૂવિકા મચ્છિકા મંસિકા મજ્જિકા નટકા નચ્ચકા લઙ્ઘકા ઇન્દજાલિકા વેતાલિકા મલ્લા છવડાહકા પુપ્ફછડ્ડકા વેના નેસાદા ગણિકા લાસિકા કુમ્ભદાસિયો સક્કયવનચીનવિલાતા ઉજ્જેનકા ભારુકચ્છકા કાસિકોસલા પરન્તકા માગધકા સાકેતકા સોરેય્યકા [સોરટ્ઠકા (સી. પી.)] પાવેય્યકા કોટુમ્બરમાથુરકા અલસન્દકસ્મીરગન્ધારા તં નગરં વાસાય ઉપગતા નાનાવિસયિનો જના નવં સુવિભત્તં અદોસમનવજ્જં રમણીયં તં નગરં પસ્સિત્વા અનુમાનેન જાનન્તિ ‘છેકો વત ભો સો નગરવડ્ઢકી, યો ઇમસ્સ નગરસ્સ માપેતા’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, સો ભગવા અસમો અસમસમો અપ્પટિસમો અસદિસો અતુલો અસઙ્ખ્યેયો અપ્પમેય્યો અપરિમેય્યો અમિતગુણો ગુણપારમિપ્પત્તો અનન્તધિતિ અનન્તતેજો અનન્તવીરિયો અનન્તબલો બુદ્ધબલપારમિં ગતો સસેનમારં પરાજેત્વા દિટ્ઠિજાલં પદાલેત્વા અવિજ્જં ખેપેત્વા વિજ્જં ઉપ્પાદેત્વા ધમ્મુક્કં ધારયિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા વિજિતસઙ્ગામો ધમ્મનગરં માપેસિ.

‘‘ભગવતો ખો, મહારાજ, ધમ્મનગરં સીલપાકારં હિરિપરિખં ઞાણદ્વારકોટ્ઠકં વીરિયઅટ્ટાલકં સદ્ધાએસિકં સતિદોવારિકં પઞ્ઞાપાસાદં સુત્તન્તચચ્ચરં અભિધમ્મસિઙ્ઘાટકં વિનયવિનિચ્છયં સતિપટ્ઠાનવીથિકં, તસ્સ ખો પન, મહારાજ, સતિપટ્ઠાનવીથિયં એવરૂપા આપણા પસારિતા હોન્તિ. સેય્યથીદં, પુપ્ફાપણં ગન્ધાપણં ફલાપણં અગદાપણં ઓસધાપણં અમતાપણં રતનાપણં સબ્બાપણ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં બુદ્ધસ્સ ભગવતો પુપ્ફાપણ’’ન્તિ? ‘‘અત્થિ ખો પન, મહારાજ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન આરમ્મણવિભત્તિયો અક્ખાતા. સેય્યથીદં, અનિચ્ચસઞ્ઞા દુક્ખસઞ્ઞા અનત્તસઞ્ઞા અસુભસઞ્ઞા આદીનવસઞ્ઞા પહાનસઞ્ઞા વિરાગસઞ્ઞા નિરોધસઞ્ઞા સબ્બલોકે અનભિરતિસઞ્ઞા સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચસઞ્ઞા આનાપાનસ્સતિ ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞા વિનીલકસઞ્ઞા વિપુબ્બકસઞ્ઞા વિચ્છિદ્દકસઞ્ઞા વિક્ખાયિતકસઞ્ઞા વિક્ખિત્તકસઞ્ઞા હતવિક્ખિત્તકસઞ્ઞા લોહિતકસઞ્ઞા પુળવકસઞ્ઞા અટ્ઠિકસઞ્ઞા મેત્તાસઞ્ઞા કરુણાસઞ્ઞા મુદિતાસઞ્ઞા ઉપેક્ખાસઞ્ઞા મરણાનુસ્સતિ કાયગતાસતિ, ઇમે ખો, મહારાજ, બુદ્ધેન ભગવતા આરમ્મણવિભત્તિયો અક્ખાતા. તત્થ યો કોચિ જરામરણા મુચ્ચિતુકામો, સો તેસુ અઞ્ઞતરં આરમ્મણં ગણ્હાતિ, તેન આરમ્મણેન રાગા વિમુચ્ચતિ, દોસા વિમુચ્ચતિ, મોહા વિમુચ્ચતિ, માનતો વિમુચ્ચતિ, દિટ્ઠિતો વિમુચ્ચતિ, સંસારં તરતિ, તણ્હાસોતં નિવારેતિ, તિવિધં મલં વિસોધેતિ, સબ્બકિલેસે ઉપહન્ત્વા અમલં વિરજં સુદ્ધં પણ્ડરં અજાતિં અજરં અમરં સુખં સીતિભૂતં અભયં નગરુત્તમં નિબ્બાનનગરં પવિસિત્વા અરહત્તે ચિત્તં વિમોચેતિ, ઇદં વુચ્ચતિ મહારાજ ‘ભગવતો પુપ્ફાપણ’ન્તિ.

‘‘‘કમ્મમૂલં ગહેત્વાન, આપણં ઉપગચ્છથ;

આરમ્મણં કિણિત્વાન, તતો મુચ્ચથ મુત્તિયા’’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ગન્ધાપણ’’ન્તિ? ‘‘અત્થિ ખો પન, મહારાજ, તેન ભગવતા સીલવિભત્તિયો અક્ખાતા, યેન સીલગન્ધેન અનુલિત્તા ભગવતો પુત્તા સદેવકં લોકં સીલગન્ધેન ધૂપેન્તિ સમ્પધૂપેન્તિ, દિસમ્પિ અનુદિસમ્પિ અનુવાતમ્પિ પટિવાતમ્પિ વાયન્તિ અતિવાયન્તિ, ફરિત્વા તિટ્ઠન્તિ. કતમા તા સીલવિભત્તિયો? સરણસીલં પઞ્ચઙ્ગસીલં અટ્ઠઙ્ગસીલં દસઙ્ગસીલં પઞ્ચુદ્દેસપરિયાપન્નં પાતિમોક્ખસંવરસીલં. ઇદં વુચ્ચતિ, મહારાજ, ‘ભગવતો ગન્ધાપણ’ન્તિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન –

‘‘‘ન પુપ્ફગન્ધો પટિવાતમેતિ, ન ચન્દનં તગ્ગરમલ્લિકા વા;

સતઞ્ચ ગન્ધો પટિવાતમેતિ, સબ્બા દિસા સપ્પુરિસો પવાયતિ [પવાતિ (સી. પી.) ધ. પ. ૫૪ પસ્સિતબ્બં].

‘‘‘ચન્દનં તગરં વાપિ, ઉપ્પલં અથ વસ્સિકી;

એતેસં ગન્ધજાતાનં, સીલગન્ધો અનુત્તરો.

‘‘‘અપ્પમત્તો અયં ગન્ધો, ય્વાયં તગરચન્દનં;

યો ચ સીલવતં ગન્ધો, વાતિ દેવેસુ ઉત્તમો’’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ફલાપણ’’ન્તિ? ‘‘ફલાનિ ખો, મહારાજ, ભગવતા અક્ખાતાનિ. સેય્યથીદં, સોતાપત્તિફલં સકદાગામિફલં અનાગામિફલં અરહત્તફલં સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિ અનિમિત્તફલસમાપત્તિ અપ્પણિહિતફલસમાપત્તિ. તત્થ યો કોચિ યં ફલં ઇચ્છતિ, સો કમ્મમૂલં દત્વા પત્થિતં ફલં કિણાતિ. યદિ સોતાપત્તિફલં, યદિ સકદાગામિફલં, યદિ અનાગામિફલં, યદિ અરહત્તફલં, યદિ સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિં, યદિ અનિમિત્તફલસમાપત્તિં, યદિ અપ્પણિહિતફલસમાપત્તિં. યથા, મહારાજ, કસ્સચિ પુરિસસ્સ ધુવફલો અમ્બો ભવેય્ય, સો ન તાવ તતો ફલાનિ પાતેતિ, યાવ કયિકા ન આગચ્છન્તિ, અનુપ્પત્તે પન કયિકે મૂલં ગહેત્વા એવં આચિક્ખતિ ‘અમ્ભો પુરિસ એસો ખો ધુવફલો અમ્બો, તતો યં ઇચ્છસિ, એત્તકં ફલં ગણ્હાહિ સલાટુકં વા દોવિલં વા કેસિકં વા આમં વા પક્કં વા’તિ, સો તેન અત્તના દિન્નમૂલેન યદિ સલાટુકં ઇચ્છતિ, સલાટુકં ગણ્હાતિ, યદિ દોવિલં ઇચ્છતિ, દોવિલં ગણ્હાતિ, યદિ કેસિકં ઇચ્છતિ, કેસિકં ગણ્હાતિ, યદિ આમકં ઇચ્છતિ, આમકં ગણ્હાતિ, યદિ પક્કં ઇચ્છતિ, પક્કં ગણ્હાતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યો યં ફલં ઇચ્છતિ, સો કમ્મમૂલં દત્વા પત્થિતં ફલં ગણ્હાતિ, યદિ સોતાપત્તિફલં…પે… યદિ અપ્પણિહિતફલસમાપત્તિં, ઇદં વુચ્ચતિ, મહારાજ, ‘ભગવતો ફલાપણ’ન્તિ.

‘‘‘કમ્મમૂલં જના દત્વા, ગણ્હન્તિ અમતમ્ફલં;

તેન તે સુખિતા હોન્તિ, યે કીતા અમતપ્ફલ’’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં બુદ્ધસ્સ ભગવતો અગદાપણ’’ન્તિ? ‘‘અગદાનિ ખો, મહારાજ, ભગવતા અક્ખાતાનિ, યેહિ અગદેહિ સો ભગવા સદેવકં લોકં કિલેસવિસતો પરિમોચેતિ. કતમાનિ પન તાનિ અગદાનિ? યાનિમાનિ, મહારાજ, ભગવતા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ અક્ખાતાનિ. સેય્યથીદં, દુક્ખં અરિયસચ્ચં દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં, તત્થ યે કેચિ અઞ્ઞાપેક્ખા ચતુસચ્ચં ધમ્મં સુણન્તિ, તે જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાય પરિમુચ્ચન્તિ, મરણા પરિમુચ્ચન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ, ઇદં વુચ્ચતિ મહારાજ ‘ભગવતો અગદાપણ’ન્તિ.

‘‘‘યે કેચિ અગદા લોકે [લોકે અગદા (પી.)], વિસાનં પટિબાહકા;

ધમ્માગદસમં નત્થિ, એતં પિવથ ભિક્ખવો’’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઓસધાપણ’’ન્તિ? ‘‘ઓસધાનિ ખો, મહારાજ, ભગવતા અક્ખાતાનિ, યેહિ ઓસધેહિ સો ભગવા દેવમનુસ્સે તિકિચ્છતિ. સેય્યથીદં, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, એતેહિ ઓસધેહિ ભગવા મિચ્છાદિટ્ઠિં વિરેચેતિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પં વિરેચેતિ, મિચ્છાવાચં વિરેચેતિ, મિચ્છાકમ્મન્તં વિરેચેતિ, મિચ્છાઆજીવં વિરેચેતિ, મિચ્છાવાયામં વિરેચેતિ, મિચ્છાસતિં વિરેચેતિ, મિચ્છાસમાધિં વિરેચેતિ, લોભવમનં કારેતિ, દોસવમનં કારેતિ, મોહવમનં કારેતિ, માનવમનં કારેતિ, દિટ્ઠિવમનં કારેતિ, વિચિકિચ્છાવમનં કારેતિ, ઉદ્ધચ્ચવમનં કારેતિ, થિનમિદ્ધવમનં કારેતિ, અહિરિકાનોત્તપ્પવમનં કારેતિ, સબ્બકિલેસવમનં કારેતિ, ઇદં વુચ્ચતિ, મહારાજ, ‘ભગવતો ઓસધાપણ’ન્તિ.

‘‘‘યે કેચિ ઓસધા લોકે, વિજ્જન્તિ વિવિધા બહૂ;

ધમ્મોસધસમં નત્થિ, એતં પિવથ ભિક્ખવો.

‘‘‘ધમ્મોસધં પિવિત્વાન, અજરામરણા સિયું;

ભાવયિત્વા ચ પસ્સિત્વા, નિબ્બુતા ઉપધિક્ખયે’’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં બુદ્ધસ્સ ભગવતો અમતાપણ’’ન્તિ? ‘‘અમતં ખો, મહારાજ, ભગવતા અક્ખાતં, યેન અમતેન સો ભગવા સદેવકં લોકં અભિસિઞ્ચિ, યેન અમતેન અભિસિત્તા દેવમનુસ્સા જાતિજરાબ્યાધિમરણસોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચિંસુ. કતમં તં અમતં? યદિદં કાયગતાસતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન ‘અમતં તે, ભિક્ખવે, પરિભુઞ્જન્તિ, યે કાયગતાસતિં પરિભુઞ્જન્તી’તિ. ઇદં વુચ્ચતિ, મહારાજ, ‘ભગવતો અમતાપણ’ન્તિ.

‘‘‘બ્યાધિતં જનતં દિસ્વા, અમતાપણં પસારયિ;

કમ્મેન તં કિણિત્વાન, અમતં આદેથ ભિક્ખવો’’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં બુદ્ધસ્સ ભગવતો રતનાપણ’’ન્તિ? ‘‘રતનાનિ ખો, મહારાજ, ભગવતા અક્ખાતાનિ, યેહિ રતનેહિ વિભૂસિતા ભગવતો પુત્તા સદેવકં લોકં વિરોચન્તિ ઓભાસેન્તિ પભાસેન્તિ જલન્તિ પજ્જલન્તિ ઉદ્ધં અધો તિરિયં આલોકં દસ્સેન્તિ. કતમાનિ તાનિ રતનાનિ? સીલરતનં સમાધિરતનં પઞ્ઞારતનં વિમુત્તિરતનં વિમુત્તિઞાણદસ્સનરતનં પટિસમ્ભિદારતનં બોજ્ઝઙ્ગરતનં.

‘‘કતમં, મહારાજ, ભગવતો સીલરતનં? પાતિમોક્ખસંવરસીલં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં આજીવપારિસુદ્ધિસીલં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં ચૂળસીલં મજ્ઝિમસીલં મહાસીલં મગ્ગસીલં ફલસીલં. સીલરતનેન ખો, મહારાજ, વિભૂસિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા પિહયતિ પત્થેતિ, સીલરતનપિળન્ધો ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ દિસમ્પિ અનુદિસમ્પિ ઉદ્ધમ્પિ અધોપિ તિરિયમ્પિ વિરોચતિ અતિવિરોચતિ [અતિરોચતિ (સી. પી.)], હેટ્ઠતો અવીચિં ઉપરિતો ભવગ્ગં ઉપાદાય એત્થન્તરે સબ્બરતનાનિ અતિક્કમિત્વા [અતિસયિત્વા (સી. પી.)] અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા તિટ્ઠતિ, એવરૂપાનિ ખો, મહારાજ, સીલરતનાનિ ભગવતો રતનાપણે પસારિતાનિ, ઇદં વુચ્ચતિ મહારાજ ‘ભગવતો સીલરતન’ન્તિ.

‘‘‘એવરૂપાનિ સીલાનિ, સન્તિ બુદ્ધસ્સ આપણે;

કમ્મેન તં કિણિત્વાન, રતનં વો પિળન્ધથા’તિ.

‘‘કતમં, મહારાજ, ભગવતો સમાધિરતનં? સવિતક્કસવિચારો સમાધિ, અવિતક્કવિચારમત્તો સમાધિ, અવિતક્કઅવિચારો સમાધિ, સુઞ્ઞતો સમાધિ, અનિમિત્તો સમાધિ, અપ્પણિહિતો સમાધિ. સમાધિરતનં ખો, મહારાજ, પિળન્ધસ્સ ભિક્ખુનો યે તે કામવિતક્કબ્યાપાદવિતક્કવિહિંસાવિતક્કમાનુદ્ધચ્ચદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાકિલેસવત્થૂનિ વિવિધાનિ ચ કુવિતક્કાનિ, તે સબ્બે સમાધિં આસજ્જ વિકિરન્તિ વિધમન્તિ વિદ્ધંસન્તિ ન સણ્ઠન્તિ [ન સણ્ઠહન્તિ (સી.)] ન ઉપલિમ્પન્તિ [ન ઉપલિપ્પન્તિ (સી. પી.)]. યથા, મહારાજ, વારિ પોક્ખરપત્તે વિકિરતિ વિધમતિ વિદ્ધંસતિ ન સણ્ઠાતિ ન ઉપલિમ્પતિ. તં કિસ્સ હેતુ? પરિસુદ્ધત્તા પદુમસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, સમાધિરતનં પિળન્ધસ્સ ભિક્ખુનો યે તે કામવિતક્કબ્યાપાદવિતક્કવિહિંસાવિતક્કમાનુદ્ધચ્ચ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાકિલેસવત્થૂનિ વિવિધાનિ ચ કુવિતક્કાનિ, તે સબ્બે સમાધિં આસજ્જ વિકિરન્તિ વિધમન્તિ વિદ્ધંસન્તિ ન સણ્ઠન્તિ ન ઉપલિમ્પન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? પરિસુદ્ધત્તા સમાધિસ્સ. ઇદં વુચ્ચતિ, મહારાજ, ‘ભગવતો સમાધિરતન’ન્તિ, એવરૂપાનિ ખો, મહારાજ, સમાધિરતનાનિ ભગવતો રતનાપણે પસારિતાનિ.

‘‘‘સમાધિરતનમાલસ્સ, કુવિતક્કા ન જાયરે;

ન ચ વિક્ખિપતે ચિત્તં, એતં તુમ્હે પિળન્ધથા’તિ.

‘‘કતમં, મહારાજ, ભગવતો પઞ્ઞારતનં? યાય, મહારાજ, પઞ્ઞાય અરિયસાવકો ‘ઇદં કુસલ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘ઇદં અકુસલ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘ઇદં સાવજ્જં, ઇદં અનવજ્જં, ઇદં સેવિતબ્બં, ઇદં ન સેવિતબ્બં, ઇદં હીનં, ઇદં પણીતં, ઇદં કણ્હં, ઇદં સુક્કં, ઇદં કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ઇદં વુચ્ચતિ મહારાજ ‘ભગવતો પઞ્ઞારતન’ન્તિ.

‘‘‘પઞ્ઞારતનમાલસ્સ, ન ચિરં વત્તતે ભવો;

ખિપ્પં ફસ્સેતિ [ફુસ્સેતિ (સ્યા.), પસ્સતિ (ક.)] અમતં, ન ચ સો રોચતે ભવે’તિ.

‘‘કતમં, મહારાજ, ભગવતો વિમુત્તિરતનં’’? ‘‘વિમુત્તિરતનં [વિમુત્તિરતનન્તિ (સી. પી.)] ખો, મહારાજ, અરહત્તં વુચ્ચતિ, અરહત્તં પત્તો ખો, મહારાજ, ભિક્ખુ ‘વિમુત્તિરતનં પિળન્ધો’તિ વુચ્ચતિ. યથા, મહારાજ, પુરિસો મુત્તાકલાપમણિકલાપપવાળકલાપાભરણપ્પટિમણ્ડિતો [પવાળાભરણપટિપણ્ડિતો (સી. પી.)] અગલુતગરતાલીસકલોહિતચન્દનાનુલિત્તગત્તો નાગપુન્નાગસાલસલળચમ્પકયૂથિકાતિમુત્તકપાટલુપ્પલવસ્સિકમલ્લિકાવિચિત્તો સેસજને અતિક્કમિત્વા વિરોચતિ અતિવિરોચતિ ઓભાસતિ પભાસતિ સમ્પભાસતિ જલતિ પજ્જલતિ અભિભવતિ અજ્ઝોત્થરતિ માલાગન્ધરતનાભરણેહિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, અરહત્તં પત્તો ખીણાસવો વિમુત્તિરતનપિળન્ધો ઉપાદાયુપાદાય વિમુત્તાનં ભિક્ખૂનં અતિક્કમિત્વા સમતિક્કમિત્વા વિરોચતિ અતિવિરોચતિ ઓભાસતિ પભાસતિ સમ્પભાસતિ જલતિ પજ્જલતિ અભિભવતિ અજ્ઝોત્થરતિ વિમુત્તિયા. તં કિસ્સ હેતુ? અગ્ગં, મહારાજ, એતં પિળન્ધનં સબ્બપિળન્ધનાનં, યદિદં વિમુત્તિપિળન્ધનં. ઇદં વુચ્ચતિ, મહારાજ, ‘ભગવતો વિમુત્તિરતન’ન્તિ.

‘‘‘મણિમાલાધરં ગેહ, જનો [ગેહં, જનો (ક.)] સામિં ઉદિક્ખતિ;

વિમુત્તિરતનમાલન્તુ, ઉદિક્ખન્તિ સદેવકા’તિ.

‘‘કતમં મહારાજ, ભગવતો વિમુત્તિઞાણદસ્સનરતનં? પચ્ચવેક્ખણઞાણં, મહારાજ, ભગવતો વિમુત્તિઞાણદસ્સનરતનન્તિ વુચ્ચતિ, યેન ઞાણેન અરિયસાવકો મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ પહીનકિલેસાવસિટ્ઠકિલેસે ચ પચ્ચવેક્ખતિ.

‘‘‘યે ઞાણેન બુજ્ઝન્તિ, અરિયા કતકિચ્ચતં;

તં ઞાણરતનં લદ્ધું, વાયમેથ જિનોરસા’તિ.

‘‘કતમં, મહારાજ, ભગવતો પટિસમ્ભિદારતનં? ચતસ્સો ખો, મહારાજ, પટિસમ્ભિદાયો અત્થપટિસમ્ભિદા ધમ્મપટિસમ્ભિદા નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પટિભાનપટિસમ્ભિદાતિ. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, ચતૂહિ પટિસમ્ભિદારતનેહિ સમલઙ્કતો ભિક્ખુ યં યં પરિસં ઉપસઙ્કમતિ, યદિ ખત્તિયપરિસં, યદિ બ્રાહ્મણપરિસં, યદિ ગહપતિપરિસં, યદિ સમણપરિસં, વિસારદો ઉપસઙ્કમતિ અમઙ્કુભૂતો અભીરુ અચ્છમ્ભી અનુત્રાસી વિગતલોમહંસો પરિસં ઉપસઙ્કમતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, યોધો સઙ્ગામસૂરો સન્નદ્ધપઞ્ચાવુધો અચ્છમ્ભિતો [અસમ્ભીતો (સી. પી.)] સઙ્ગામં ઓતરતિ, ‘સચે અમિત્તા દૂરે ભવિસ્સન્તિ ઉસુના પાતયિસ્સામિ, તતો ઓરતો ભવિસ્સન્તિ સત્તિયા પહરિસ્સામિ, તતો ઓરતો ભવિસ્સન્તિ કણયેન પહરિસ્સામિ, ઉપગતં સન્તં મણ્ડલગ્ગેન દ્વિધા છિન્દિસ્સામિ, કાયૂપગતં છુરિકાય વિનિવિજ્ઝિસ્સામી’તિ [વિજ્ઝિસ્સામીતિ (સી.)], એવમેવ ખો, મહારાજ, ચતુપટિસમ્ભિદારતનમણ્ડિતો ભિક્ખુ અચ્છમ્ભિતો પરિસં ઉપસઙ્કમતિ. યો કોચિ મં અત્થપટિસમ્ભિદે પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, તસ્સ અત્થેન અત્થં કથયિસ્સામિ, કારણેન કારણં કથયિસ્સામિ, હેતુના હેતું કથયિસ્સામિ, નયેન નયં કથયિસ્સામિ, નિસ્સંસયં કરિસ્સામિ, વિમતિં વિવેચેસ્સામિ, તોસયિસ્સામિ પઞ્હવેય્યાકરણેન.

‘‘યો કોચિ મં ધમ્મપટિસમ્ભિદે પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, તસ્સ ધમ્મેન ધમ્મં કથયિસ્સામિ, અમતેન અમતં કથયિસ્સામિ, અસઙ્ખતેન અસઙ્ખતં કથયિસ્સામિ, નિબ્બાનેન નિબ્બાનં કથયિસ્સામિ, સુઞ્ઞતેન સુઞ્ઞતં કથયિસ્સામિ, અનિમિત્તેન અનિમિત્તં કથયિસ્સામિ, અપ્પણિહિતેન અપ્પણિહિતં કથયિસ્સામિ, અનેજેન અનેજં કથયિસ્સામિ, નિસ્સંસયં કરિસ્સામિ, વિમતિં વિવેચેસ્સામિ, તોસયિસ્સામિ પઞ્હાવેય્યાકરણેન.

‘‘યો કોચિ મં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદે પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, તસ્સ નિરુત્તિયા નિરુત્તિં કથયિસ્સામિ, પદેન પદં કથયિસ્સામિ, અનુપદેન અનુપદં કથયિસ્સામિ, અક્ખરેન અક્ખરં કથયિસ્સામિ, સન્ધિયા સન્ધિં કથયિસ્સામિ, બ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનં કથયિસ્સામિ, અનુબ્યઞ્જનેન અનુબ્યઞ્જનં કથયિસ્સામિ, વણ્ણેન વણ્ણં કથયિસ્સામિ, સરેન સરં કથયિસ્સામિ, પઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તિં કથયિસ્સામિ, વોહારેન વોહારં કથયિસ્સામિ, નિસ્સંસયં કરિસ્સામિ, વિમતિં વિવેચેસ્સામિ, તોસયિસ્સામિ પઞ્હવેય્યાકરણેન.

‘‘યો કોચિ મં પટિભાનપટિસમ્ભિદે પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, તસ્સ પટિભાનેન પટિભાનં કથયિસ્સામિ, ઓપમ્મેન ઓપમ્મં કથયિસ્સામિ, લક્ખણેન લક્ખણં કથયિસ્સામિ, રસેન રસં કથયિસ્સામિ, નિસ્સંસયં કરિસ્સામિ, વિમતિં વિવેચેસ્સામિ, તોસયિસ્સામિ પઞ્હવેય્યાકરણેનાતિ, ઇદં વુચ્ચતિ, મહારાજ, ‘ભગવતો પટિસમ્ભિદારતન’ન્તિ.

‘‘‘પટિસમ્ભિદા કિણિત્વાન, ઞાણેન ફસ્સયેય્ય યો;

અચ્છમ્ભિતો અનુબ્બિગ્ગો, અતિરોચતિ સદેવકે’તિ.

‘‘કતમં, મહારાજ, ભગવતો બોજ્ઝઙ્ગરતનં? સત્તિમે, મહારાજ, બોજ્ઝઙ્ગા, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, સત્તહિ બોજ્ઝઙ્ગરતનેહિ પટિમણ્ડિતો ભિક્ખુ સબ્બં તમં અભિભુય્ય સદેવકં લોકં ઓભાસેતિ પભાસેતિ આલોકં જનેતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, મહારાજ, ‘ભગવતો બોજ્ઝઙ્ગરતન’ન્તિ.

‘‘‘બોજ્ઝઙ્ગરતનમાલસ્સ, ઉટ્ઠહન્તિ [ઉપટ્ઠહન્તિ (ક.), ઉદિક્ખન્તિ (સ્યા.)] સદેવકા;

કમ્મેન તં કિણિત્વાન, રતનં વો પિળન્ધથા’’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં બુદ્ધસ્સ ભગવતો સબ્બાપણ’’ન્તિ? ‘‘સબ્બાપણં ખો, મહારાજ, ભગવતો નવઙ્ગં બુદ્ધવચનં સારીરિકાનિ પારિભોગિકાનિ ચેતિયાનિ સઙ્ઘરતનઞ્ચ. સબ્બાપણે, મહારાજ, ભગવતા જાતિસમ્પત્તિ પસારિતા, ભોગસમ્પત્તિ પસારિતા, આયુસમ્પત્તિ પસારિતા, આરોગ્યસમ્પત્તિ પસારિતા, વણ્ણસમ્પત્તિ પસારિતા, પઞ્ઞાસમ્પત્તિ પસારિતા, માનુસિકસમ્પત્તિ પસારિતા, દિબ્બસમ્પત્તિ પસારિતા, નિબ્બાનસમ્પત્તિ પસારિતા. તત્થ યે તં તં સમ્પત્તિં ઇચ્છન્તિ, તે કમ્મમૂલં દત્વા પત્થિતપત્થિતં સમ્પત્તિં કિણન્તિ, કેચિ સીલસમાદાનેન કિણન્તિ, કેચિ ઉપોસથકમ્મેન કિણન્તિ, અપ્પમત્તકેનપિ કમ્મમૂલેન ઉપાદાયુપાદાય સમ્પત્તિયો પટિલભન્તિ. યથા, મહારાજ, આપણિકસ્સ આપણે તિલમુગ્ગમાસે પરિત્તકેનપિ તણ્ડુલમુગ્ગમાસેન અપ્પકેનપિ મૂલેન ઉપાદાયુપાદાય ગણ્હન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવતો સબ્બાપણે અપ્પમત્તકેનપિ કમ્મમૂલેન ઉપાદાયુપાદાય સમ્પત્તિયો પટિલભન્તિ. ઇદં વુચ્ચતિ, મહારાજ, ‘ભગવતો સબ્બાપણ’ન્તિ.

‘‘‘આયુ અરોગતા વણ્ણં, સગ્ગં ઉચ્ચાકુલીનતા;

અસઙ્ખતઞ્ચ અમતં, અત્થિ સબ્બાપણે જિને.

‘‘‘અપ્પેન બહુકેનાપિ, કમ્મમૂલેન ગય્હતિ;

કિણિત્વા સદ્ધામૂલેન, સમિદ્ધા હોથ ભિક્ખવો’તિ.

‘‘ભગવતો ખો, મહારાજ, ધમ્મનગરે એવરૂપા જના પટિવસન્તિ, સુત્તન્તિકા વેનયિકા આભિધમ્મિકા ધમ્મકથિકા જાતકભાણકા દીઘભાણકા મજ્ઝિમભાણકા સંયુત્તભાણકા અઙ્ગુત્તરભાણકા ખુદ્દકભાણકા સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાસમ્પન્ના બોજ્ઝઙ્ગભાવનારતા વિપસ્સકા સદત્થમનુયુત્તા આરઞ્ઞિકા રુક્ખમૂલિકા અબ્ભોકાસિકા પલાલપુઞ્જિકા સોસાનિકા નેસજ્જિકા પટિપન્નકા ફલટ્ઠા સેક્ખા ફલસમઙ્ગિનો સોતાપન્ના સકદાગામિનો અનાગામિનો અરહન્તો તેવિજ્જા છળભિઞ્ઞા ઇદ્ધિમન્તો પઞ્ઞાય પારમિંગતા સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગવરઝાનવિમોક્ખરૂ પારૂપસન્તસુખસમાપત્તિકુસલા, તેહિ અરહન્તેહિ આકુલં સમાકુલં આકિણ્ણં સમાકિણ્ણં નળવનસરવનમિવ ધમ્મનગરં અહોસિ. ભવતીહ –

‘‘‘વીતરાગા વીતદોસા, વીતમોહા અનાસવા;

વીતતણ્હા અનાદાના, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘આરઞ્ઞિકા ધુતધરા, ઝાયિનો લૂખચીવરા;

વિવેકાભિરતા ધીરા, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘નેસજ્જિકા સન્થતિકા, અથોપિ ઠાનચઙ્કમા;

પંસુકૂલધરા સબ્બે, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘તિચીવરધરા સન્તા, ચમ્મખણ્ડચતુત્થકા;

રતા એકાસને વિઞ્ઞૂ, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘અપ્પિચ્છા નિપકા ધીરા, અપ્પાહારા અલોલુપા;

લાભાલાભેન સન્તુટ્ઠા, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘ઝાયી ઝાનરતા ધીરા, સન્તચિત્તા સમાહિતા;

આકિઞ્ચઞ્ઞં પત્થયાના, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘પટિપન્ના ફલટ્ઠા ચ, સેક્ખા ફલસમઙ્ગિનો;

આસીસકા [આસિંસકા (સી. પી.)] ઉત્તમત્થં, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘સોતાપન્ના ચ વિમલા, સકદાગામિનો ચ યે;

અનાગામી ચ અરહન્તો, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘સતિપટ્ઠાનકુસલા, બોજ્ઝઙ્ગભાવનારતા;

વિપસ્સકા ધમ્મધરા, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘ઇદ્ધિપાદેસુ કુસલા, સમાધિભાવનારતા;

સમ્મપ્પધાનાનુયુત્તા, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘અભિઞ્ઞાપારમિપ્પત્તા, પેત્તિકે ગોચરે રતા;

અન્તલિક્ખમ્હિ ચરણા, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘ઓક્ખિત્તચક્ખૂ મિતભાણી, ગુત્તદ્વારા સુસંવુતા;

સુદન્તા ઉત્તમે દમ્મે [ધમ્મે (સી. પી.)], ધમ્મનગરે વસન્તિ તે.

‘‘‘તેવિજ્જા છળભિઞ્ઞા ચ, ઇદ્ધિયા પારમિં ગતા;

પઞ્ઞાય પારમિપ્પત્તા, ધમ્મનગરે વસન્તિ તે’તિ.

‘‘યે ખો તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ અપરિમિતઞાણવરધરા અસઙ્ગા અતુલગુણા [અતુલિયગુણા (સી. પી. ક.)] અતુલયસા અતુલબલા અતુલતેજા ધમ્મચક્કાનુપ્પવત્તકા પઞ્ઞાપારમિં ગતા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘ધમ્મસેનાપતિનો’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ઇદ્ધિમન્તો અધિગતપ્પટિસમ્ભિદાપત્તવેસારજ્જા ગગનચરા દુરાસદા દુપ્પસહા અનાલમ્બચરા સસાગરમહિધરપથવિકમ્પકો ચન્દસૂરિયપરિમજ્જકા વિકુબ્બનાધિટ્ઠાનાભિનીહારકુસલા ઇદ્ધિયા પારમિં ગતા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘પુરોહિતા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ધુતઙ્ગમનુગતા અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા વિઞ્ઞત્તિમનેસનજિગુચ્છકા પિણ્ડાય સપદાનચારિનો ભમરાવ ગન્ધમનુઘાયિત્વા પવિસન્તિ વિવિત્તકાનનં, કાયે ચ જીવિતે ચ નિરપેક્ખા અરહત્તમનુપ્પત્તા ધુતઙ્ગગુણે અગ્ગનિક્ખિત્તા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘અક્ખદસ્સા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ પરિસુદ્ધા વિમલા નિક્કિલેસા ચુતૂપપાતકુસલા દિબ્બચક્ખુમ્હિ પારમિં ગતા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘નગરજોતકા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા સિથિલધનિતદીઘરસ્સગરુકલહુકક્ખરપરિચ્છેદકુસલા નવઙ્ગસાસનધરા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘ધમ્મરક્ખા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ વિનયઞ્ઞૂ વિનયકોવિદા ઠાનાટ્ઠાનકુસલા [નિદાનપઠનકુસલા (સી. પી.), નિદાનવત્થુકુસલા (સ્યા.)] આપત્તાનાપત્તિગરુકલહુકસતેકિચ્છઅતેકિચ્છવુટ્ઠાનદેસનાનિગ્ગહ- પટિકમ્મઓસારણનિસ્સારણપટિસારણકુસલા વિનયે પારમિં ગતા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘રૂપરક્ખા’તિ [રૂપદક્ખાતિ (સી. સ્યા. પી.)] વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ વિમુત્તિવરકુસુમમાલબદ્ધા વરપવરમહગ્ઘસેટ્ઠભાવમનુપ્પત્તા બહુજનકન્તમભિપત્થિતા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘પુપ્ફાપણિકા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ચતુસચ્ચાભિસમયપ્પટિવિદ્ધા દિટ્ઠસચ્ચા વિઞ્ઞાતસાસના ચતૂસુ સામઞ્ઞફલેસુ તિણ્ણવિચિકિચ્છા પટિલદ્ધફલસુખા અઞ્ઞેસમ્પિ પટિપન્નાનં તે ફલે સંવિભજન્તિ, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘ફલાપણિકા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ સીલસંવરગન્ધમનુલિત્તા [સીલવરસુગન્ધમનુલિત્તા (સી. પી.)] અનેકવિધબહુગુણધરા કિલેસમલદુગ્ગન્ધવિધમકા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘ગન્ધાપણિકા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ધમ્મકામા પિયસમુદાહારા અભિધમ્મે અભિવિનયે ઉળારપામોજ્જા અરઞ્ઞગતાપિ રુક્ખમૂલગતાપિ સુઞ્ઞાગારગતાપિ ધમ્મવરરસં પિવન્તિ, કાયેન વાચાય મનસા ધમ્મવરરસમોગાળ્હા અધિમત્તપટિભાના ધમ્મેસુ ધમ્મેસનપ્પટિપન્ના ઇતો વા તતો વા યત્થ યત્થ અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા તં તં કથારસં પિવન્તિ, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘સોણ્ડા પિપાસા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ પુબ્બરત્તાપરરત્તં જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તા નિસજ્જટ્ઠાનચઙ્કમેહિ રત્તિન્દિવં વીતિનામેન્તિ, ભાવનાનુયોગમનુયુત્તા કિલેસપટિબાહનાય સદત્થપ્પસુતા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘નગરગુત્તિકા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ નવઙ્ગં બુદ્ધવચનં અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ નયતો ચ કારણતો ચ હેતુતો ચ ઉદાહરણતો ચ વાચેન્તિ અનુવાચેન્તિ ભાસન્તિ અનુભાસન્તિ, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘ધમ્માપણિકા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ધમ્મરતનભોગેન આગમપરિયત્તિસુતભોગેન ભોગિનો ધનિનો નિદ્દિટ્ઠસરબ્યઞ્જનલક્ખણપ્પટિવેધા વિઞ્ઞૂ ફરણા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘ધમ્મસેટ્ઠિનો’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘યે પન તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ઉળારદેસનાપટિવેધા પરિચિણ્ણારમ્મણવિભત્તિનિદ્દેસા સિક્ખાગુણપારમિપ્પત્તા, એવરૂપા ખો, મહારાજ, ભિક્ખૂ ભગવતો ધમ્મનગરે ‘વિસ્સુતધમ્મિકા’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘એવં સુવિભત્તં ખો, મહારાજ, ભગવતો ધમ્મનગરં એવં સુમાપિતં એવં સુવિહિતં એવં સુપરિપૂરિતં એવં સુવવત્થાપિતં એવં સુરક્ખિતં એવં સુગોપિતં એવં દુપ્પસય્હં પચ્ચત્થિકેહિ પચ્ચામિત્તેહિ, ઇમિના, મહારાજ, કારણેન ઇમિના હેતુના ઇમિના નયેન ઇમિના અનુમાનેન ઞાતબ્બં અત્થિ સો ભગવાતિ.

‘‘‘યથાપિ નગરં દિસ્વા, સુવિભત્તં મનોરમં;

અનુમાનેન જાનન્તિ, વડ્ઢકિસ્સ મહત્તનં.

‘‘‘તથેવ લોકનાથસ્સ, દિસ્વા ધમ્મપુરં વરં;

અનુમાનેન જાનન્તિ, અત્થિ સો ભગવા ઇતિ.

‘‘‘અનુમાનેન જાનન્તિ, ઊમિં દિસ્વાન સાગરે;

યથાયં દિસ્સતે ઊમિ, મહન્તો સો ભવિસ્સતિ.

‘‘‘તથા બુદ્ધં સોકનુદં, સબ્બત્થમપરાજિતં;

તણ્હક્ખયમનુપ્પત્તં, ભવસંસારમોચનં.

‘‘‘અનુમાનેન ઞાતબ્બં, ઊમિં દિસ્વા સદેવકે;

યથા ધમ્મૂમિવિપ્ફારો, અગ્ગો બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

‘‘‘અનુમાનેન જાનન્તિ, દિસ્વા અચ્ચુગ્ગતં ગિરિં;

યથા અચ્ચુગ્ગતો એસો, હિમવા સો ભવિસ્સતિ.

‘‘‘તથા દિસ્વા ધમ્મગિરિં, સીતીભૂતં નિરૂપધિં;

અચ્ચુગ્ગતં ભગવતો, અચલં સુપ્પતિટ્ઠિતં.

‘‘‘અનુમાનેન ઞાતબ્બં, દિસ્વાન ધમ્મપબ્બતં;

તથા હિ સો મહાવીરો, અગ્ગો બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

‘‘‘યથાપિ ગજરાજસ્સ, પદં દિસ્વાન માનુસા;

અનુમાનેન જાનન્તિ, મહા એસો ગજો ઇતિ.

‘‘‘તથેવ બુદ્ધનાગસ્સ, પદં દિસ્વા વિભાવિનો;

અનુમાનેન જાનન્તિ, ઉળારો સો ભવિસ્સતિ.

‘‘‘અનુમાનેન જાનન્તિ, ભીતે દિસ્વાન કુમ્મિગે;

મિગરાજસ્સ સદ્દેન, ભીતામે કુમ્મિગા ઇતિ.

‘‘‘તથેવ તિત્થિયે દિસ્વા, વિત્થતે ભીતમાનસે;

અનુમાનેન ઞાતબ્બં, ધમ્મરાજેન ગજ્જિતં.

‘‘‘નિબ્બુતં પથવિં દિસ્વા, હરિતપત્તં મહોદિકં;

અનુમાનેન જાનન્તિ, મહામેઘેન નિબ્બુતં.

‘‘‘તથેવિમં જનં દિસ્વા, આમોદિતપમોદિતં;

અનુમાનેન ઞાતબ્બં, ધમ્મમેઘેન તપ્પિતં.

‘‘‘લગ્ગં દિસ્વા ભુસં પઙ્કં, કલલદ્દગતં મહિં;

અનુમાનેન જાનન્તિ, વારિક્ખન્ધો મહા ગતો.

‘‘‘તથેવિમં જનં દિસ્વા, રજપઙ્કસમોહિતં;

વહિતં ધમ્મનદિયા, વિસટ્ઠં ધમ્મસાગરે.

‘‘‘ધમ્મામતગતં દિસ્વા, સદેવકમિમં મહિં;

અનુમાનેન ઞાતબ્બં, ધમ્મક્ખન્ધો મહા ગતો.

‘‘‘અનુમાનેન જાનન્તિ, ઘાયિત્વા ગન્ધમુત્તમં;

યથાયં વાયતે ગન્ધો, હેસ્સન્તિ પુપ્ફિતા દુમા.

‘‘‘તથેવાયં સીલગન્ધો, પવાયતિ સદેવકે;

અનુમાનેન ઞાતબ્બં, અત્થિ બુદ્ધો અનુત્તરો’તિ.

‘‘એવરૂપેન ખો, મહારાજ, કારણસતેન કારણસહસ્સેન હેતુસતેન હેતુસહસ્સેન નયસતેન નયસહસ્સેન ઓપમ્મસતેન ઓપમ્મસહસ્સેન સક્કા બુદ્ધબલં ઉપદસ્સયિતું. યથા, મહારાજ, દક્ખો માલાકારો નાનાપુપ્ફરાસિમ્હા આચરિયાનુસિટ્ઠિયા પચ્ચત્તપુરિસકારેન વિચિત્તં માલાગુણરાસિં કરેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, સો ભગવા વિચિત્તપુપ્ફરાસિ વિય અનન્તગુણો અપ્પમેય્યગુણો, અહમેતરહિ જિનસાસને માલાકારો વિય પુપ્ફગન્થકો પુબ્બકાનં આચરિયાનં મગ્ગેનપિ મય્હં બુદ્ધિબલેનપિ અસઙ્ખ્યેય્યેનપિ કારણેન અનુમાનેન બુદ્ધબલં દીપયિસ્સામિ, ત્વં પનેત્થ છન્દં જનેહિ સવનાયા’’તિ.

‘‘દુક્કરં, ભન્તે નાગસેન, અઞ્ઞેસં એવરૂપેન કારણેન અનુમાનેન બુદ્ધબલં ઉપદસ્સયિતું, નિબ્બુતોસ્મિ, ભન્તે નાગસેન, તુમ્હાકં પરમવિચિત્તેન પઞ્હવેય્યાકરણેના’’તિ.

અનુમાનપઞ્હો પઠમો.

૨. ધુતઙ્ગપઞ્હો

‘‘પસ્સતારઞ્ઞકે ભિક્ખૂ, અજ્ઝોગાળ્હે ધુતે ગુણે;

પુન પસ્સતિ ગિહી રાજા, અનાગામિફલે ઠિતે.