૬. ઓપમ્મકથાપઞ્હો
માતિકા
ભન્તે નાગસેન, કતિહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અરહત્તં સચ્છિકરોતીતિ?
ઇધ, મહારાજ, અરહત્તં સચ્છિકાતુકામેન ભિક્ખુના –
ગદ્રભસ્સ [ઘોરસ્સરસ્સ (સી. સ્યા. પી.)] એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
કુક્કુટસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
કલન્દકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
દીપિનિયા એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
દીપિકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
કુમ્મસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
વંસસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
ચાપસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
વાયસસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
મક્કટસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ગદ્રભવગ્ગો પઠમો.
લાબુલતાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
પદુમસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
બીજસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
સાલકલ્યાણિકાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
નાવાય તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
નાવાલગ્ગનકસ્સ [નાવાલગનકસ્સ (સી. પી.)] દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
કૂપસ્સ [કૂપકસ્સ (ક.)] એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
નિયામકસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
કમ્મકારસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
સમુદ્દસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
સમુદ્દવગ્ગો દુતિયો.
પથવિયા પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
આપસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
તેજસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
વાયુસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
પબ્બતસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
આકાસસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ચન્દસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
સૂરિયસ્સ સત્ત અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
સક્કસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ચક્કવત્તિસ્સ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
પથવીવગ્ગો તતિયો.
ઉપચિકાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
બિળારસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ઉન્દૂરસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
વિચ્છિકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
નકુલસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
જરસિઙ્ગાલસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
મિગસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ગોરૂપસ્સ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
વરાહસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
હત્થિસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ઉપચિકાવગ્ગો ચતુત્થો.
સીહસ્સ સત્ત અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ચક્કવાકસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
પેણાહિકાય દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ઘરકપોતસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
ઉલૂકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
સતપત્તસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
વગ્ગુલિસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
જલૂકાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
સપ્પસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
અજગરસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
સીહવગ્ગો પઞ્ચમો.
પન્થમક્કટકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
થનસિતદારકસ્સ [થનપીતદારકસ્સ (સ્યા.)] એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
ચિત્તકધરકુમ્મસ્સ [ચિત્તકથલકુમ્મસ્સ (ક.)] એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
પવનસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
રુક્ખસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
મેઘસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
મણિરતનસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
માગવિકસ્સ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
બાળિસિકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
તચ્છકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
મક્કટવગ્ગો છટ્ઠો.
કુમ્ભસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
કાળાયસસ્સ [કાળહંસસ્સ (ક.)] દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
છત્તસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ખેત્તસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
અગદસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ભોજનસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ઇસ્સાસસ્સ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
કુમ્ભવગ્ગો સત્તમો.
રઞ્ઞો ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
દોવારિકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
નિસદાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
પદીપસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
મયૂરસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
તુરઙ્ગસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
સોણ્ડિકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ઇન્દખીલસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
તુલાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
ખગ્ગસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
મચ્છસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ઇણગ્ગાહકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
બ્યાધિતસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
મતસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
નદિયા દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ઉસભસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
મગ્ગસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
સુઙ્કસાયિકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
ચોરસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
સકુણગ્ઘિયા એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
સુનખસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
તિકિચ્છકસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ગબ્ભિનિયા દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ચમરિયા એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
કિકિયા દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
કપોતિકાય તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
એકનયનસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
કસ્સકસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
જમ્બુકસિઙ્ગાલિયા એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
ચઙ્ગવારકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
દબ્બિયા એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
ઇણસાધકસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
અનુવિચિનકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
સારથિસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
ભોજકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ.
તુન્નવાયસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
નાવિકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
ભમરસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનીતિ.
માતિકા નિટ્ઠિતા.
૧. ગદ્રભવગ્ગો
૧. ગદ્રભઙ્ગપઞ્હો
૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ગદ્રભસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ગદ્રભો નામ સઙ્કારકૂટેપિ ચતુક્કેપિ સિઙ્ઘાટકેપિ ગામદ્વારેપિ થુસરાસિમ્હિપિ યત્થ કત્થચિ સયતિ, ન સયનબહુલો હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન તિણસન્થારેપિ પણ્ણસન્થારેપિ કટ્ઠમઞ્ચકેપિ છમાયપિ યત્થ કત્થચિ ચમ્મખણ્ડં પત્થરિત્વા યત્થ કત્થચિ સયિતબ્બં, ન સયનબહુલેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ગદ્રભસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન ‘કલિઙ્ગરૂપધાના, ભિક્ખવે, એતરહિ મમ સાવકા વિહરન્તિ અપ્પમત્તા આતાપિનો પધાનસ્મિ’ન્તિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિનાપિ –
‘‘‘પલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ, જણ્ણુકેનાભિવસ્સતિ;
અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’’તિ.
ગદ્રભઙ્ગપઞ્હો પઠમો.
૨. કુક્કુટઙ્ગપઞ્હો
૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘કુક્કુટસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, કુક્કુટો કાલેન સમયેન પટિસલ્લીયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન કાલેન સમયેનેવ ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠપેત્વા સરીરં પટિજગ્ગિત્વા નહાયિત્વા ચેતિયં વન્દિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં દસ્સનાય ગન્ત્વા કાલેન સમયેન સુઞ્ઞાગારં પવિસિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, કુક્કુટસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, કુક્કુટો કાલેન સમયેનેવ વુટ્ઠાતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન કાલેન સમયેનેવ વુટ્ઠહિત્વા ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠપેત્વા સરીરં પટિજગ્ગિત્વા ચેતિયં વન્દિત્વા પુનદેવ સુઞ્ઞાગારં પવિસિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, કુક્કુટસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.
‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, કુક્કુટો પથવિં ખણિત્વા ખણિત્વા અજ્ઝોહારં અજ્ઝોહરતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા અજ્ઝોહારં અજ્ઝોહરિતબ્બં ‘નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય, ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’તિ. ઇદં, મહારાજ, કુક્કુટસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન –
‘‘‘કન્તારે પુત્તમંસંવ, અક્ખસ્સબ્ભઞ્જનં યથા;
એવં આહરિ આહારં, યાપનત્થમમુચ્છિતો’તિ.
‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, કુક્કુટો સચક્ખુકોપિ રત્તિં અન્ધો હોતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન અનન્ધેનેવ અન્ધેન વિય ભવિતબ્બં, અરઞ્ઞેપિ ગોચરગામે પિણ્ડાય ચરન્તેનપિ રજનીયેસુ રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બધમ્મેસુ અન્ધેન બધિરેન મૂગેન વિય ભવિતબ્બં, ન નિમિત્તં ગહેતબ્બં, નાનુબ્યઞ્જનં ગહેતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, કુક્કુટસ્સ ચતુત્થં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન મહાકચ્ચાયનેન –
‘ચક્ખુમાસ્સ યથા અન્ધો, સોતવા બધિરો યથા;
પઞ્ઞવાસ્સ [જિવ્હાવસ્સ (સી. પી.)] યથા મૂગો, બલવા દુબ્બલોરિવ;
અત્તઅત્થે [અથ અત્થે (સી. પી.)] સમુપ્પન્ને, સયેથ મતસાયિક’ન્તિ.
‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, કુક્કુટો લેડ્ડુદણ્ડલગુળમુગ્ગરેહિ પરિપાતિયન્તોપિ સકં ગેહં ન વિજહતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ચીવરકમ્મં કરોન્તેનપિ નવકમ્મં કરોન્તેનપિ વત્તપ્પટિવત્તં કરોન્તેનપિ ઉદ્દિસન્તેનપિ ઉદ્દિસાપેન્તેનપિ યોનિસો મનસિકારો ન વિજહિતબ્બો, સકં ખો પનેતં, મહારાજ, યોગિનો ગેહં, યદિદં યોનિસો મનસિકારો. ઇદં, મહારાજ, કુક્કુટસ્સ પઞ્ચમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન ‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો? યદિદં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’તિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિનાપિ –
‘‘‘યથા સુદન્તો માતઙ્ગો, સકં સોણ્ડં ન મદ્દતિ;
ભક્ખાભક્ખં વિજાનાતિ, અત્તનો વુત્તિકપ્પનં.
‘‘‘તથેવ બુદ્ધપુત્તેન, અપ્પમત્તેન વા પન;
જિનવચનં ન મદ્દિતબ્બં, મનસિકારવરુત્તમ’’’ન્તિ.
કુક્કુટઙ્ગપઞ્હો દુતિયો.
૩. કલન્દકઙ્ગપઞ્હો
૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘કલન્દકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, કલન્દકો પટિસત્તુમ્હિ ઓપતન્તે નઙ્ગુટ્ઠં પપ્ફોટેત્વા મહન્તં કત્વા તેનેવ નઙ્ગુટ્ઠલગુળેન પટિસત્તું પટિબાહતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન કિલેસસત્તુમ્હિ ઓપતન્તે સતિપટ્ઠાનલગુળં પપ્ફોટેત્વા મહન્તં કત્વા તેનેવ સતિપટ્ઠાનલગુળેન સબ્બકિલેસા પટિબાહિતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, કલન્દકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન ચૂળપન્થકેન –
‘યદા કિલેસા ઓપતન્તિ, સામઞ્ઞગુણધંસના;
સતિપટ્ઠાનલગુળેન, હન્તબ્બા તે પુનપ્પુન’’’ન્તિ.
કલન્દકઙ્ગપઞ્હો તતિયો.
૪. દીપિનિયઙ્ગપઞ્હો
૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘દીપિનિયા એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, દીપિની સકિં યેવ ગબ્ભં ગણ્હાતિ, ન પુનપ્પુનં પુરિસં ઉપેતિ? એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન આયતિં પટિસન્ધિં ઉપ્પત્તિં ગબ્ભસેય્યં ચુતિં ભેદં ખયં વિનાસં સંસારભયં દુગ્ગતિં વિસમં સમ્પીળિતં દિસ્વા ‘પુનબ્ભવે નપ્પટિસન્દહિસ્સામી’તિ યોનિસો મનસિકારો કરણીયો. ઇદં, મહારાજ, દીપિનિયા એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સુત્તનિપાતે ધનિયગોપાલકસુત્તે –
‘‘‘ઉસભોરિવ છેત્વ બન્ધનાનિ, નાગો પૂતિલતંવ દાલયિત્વા;
નાહં પુનુપેસ્સં ગબ્ભસેય્યં, અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’’તિ.
દીપિનિયઙ્ગપઞ્હો ચતુત્થો.