૫. અનુમાનપઞ્હો

૧. બુદ્ધવગ્ગો

૧. દ્વિન્નં બુદ્ધાનં અનુપ્પજ્જમાનપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધો અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ. દેસેન્તા ચ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેપિ તથાગતા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે દેસેન્તિ, કથયમાના ચ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ કથેન્તિ, સિક્ખાપેન્તા ચ તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખાપેન્તિ, અનુસાસમાના ચ અપ્પમાદપ્પટિપત્તિયં અનુસાસન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેસમ્પિ તથાગતાનં એકા દેસના એકા કથા એકા સિક્ખા એકા અનુસિટ્ઠિ, કેન કારણેન દ્વે તથાગતા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ? એકેનપિ તાવ બુદ્ધુપ્પાદેન અયં લોકો ઓભાસજાતો, યદિ દુતિયો બુદ્ધો ભવેય્ય, દ્વિન્નં પભાય અયં લોકો ભિય્યોસોમત્તાય ઓભાસજાતો ભવેય્ય, ઓવદમાના ચ દ્વે તથાગતા સુખં ઓવદેય્યું, અનુસાસમાના ચ સુખં અનુસાસેય્યું, તત્થ મે કારણં બ્રૂહિ, યથાહં નિસ્સંસયો ભવેય્ય’’ન્તિ.

‘‘અયં, મહારાજ, દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી, એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ, યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

‘‘યથા, મહારાજ, નાવા એકપુરિસસન્ધારણી [એકપુરિસસન્તારણી (સી. પી.)] ભવેય્ય, એકસ્મિં પુરિસે અભિરૂળ્હે સા નાવા સમુપાદિકા [સમુદકા (ક.)] ભવેય્ય. અથ દુતિયો પુરિસો આગચ્છેય્ય તાદિસો આયુના વણ્ણેન વયેન પમાણેન કિસથૂલેન સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન, સો તં નાવં અભિરૂહેય્ય, અપિ નુ સા, મહારાજ, નાવા દ્વિન્નમ્પિ ધારેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય, ઓસીદેય્ય ઉદકે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી, એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ, યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો યાવદત્થં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય છાદેન્તં યાવ કણ્ઠમભિપૂરયિત્વા, સો ધાતો પીણિતો પરિપુણ્ણો નિરન્તરો તન્દિકતો અનોનમિતદણ્ડજાતો પુનદેવ તત્તકં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો સુખિતો ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સકિં ભુત્તોવ મરેય્યા’’તિ [ભુત્તો વમેય્યાતિ (ક.)]. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી, એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ, યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્યા’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતી’’તિ? ‘‘ઇધ, મહારાજ, દ્વે સકટા રતનપરિપૂરિતા ભવેય્યું યાવ મુખસમા, એકસ્મા સકટતો રતનં ગહેત્વા એકસ્મિં સકટે આકિરેય્યું, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, સકટં દ્વિન્નમ્પિ સકટાનં રતનં ધારેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, નાભિપિ તસ્સ ફલેય્ય, અરાપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યું, નેમિપિ તસ્સ ઓપતેય્ય, અક્ખોપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, અતિરતનભારેન સકટં ભિજ્જતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, ઇમં કારણં બુદ્ધબલપરિદીપનાય ઓસારિતં. અઞ્ઞમ્પિ તત્થ અભિરૂપં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધો એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય ‘તુમ્હાકં બુદ્ધો, અમ્હાકં બુદ્ધો’તિ, ઉભતો પક્ખજાતા ભવેય્યું, યથા, મહારાજ, દ્વિન્નં બલવામચ્ચાનં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય ‘તુમ્હાકં અમચ્ચો, અમ્હાકં અમચ્ચો’તિ, ઉભતો પક્ખજાતા હોન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યદિ દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય ‘તુમ્હાકં બુદ્ધો, અમ્હાકં બુદ્ધો’તિ, ઉભતો પક્ખજાતા ભવેય્યું. ઇદં તાવ, મહારાજ, એકં કારણં, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, ‘અગ્ગો બુદ્ધો’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવેય્ય, ‘જેટ્ઠો બુદ્ધો’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવેય્ય, ‘સેટ્ઠો બુદ્ધો’તિ, ‘વિસિટ્ઠો બુદ્ધો’તિ, ‘ઉત્તમો બુદ્ધો’તિ, ‘પવરો બુદ્ધો’તિ, ‘અસમો બુદ્ધો’તિ, ‘અસમસમો બુદ્ધો’તિ, ‘અપ્પટિમો બુદ્ધો’તિ, ‘અપ્પટિભાગો બુદ્ધો’તિ, ‘અપ્પટિપુગ્ગલો બુદ્ધો’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવેય્ય. ઇદમ્પિ ખો ત્વં, મહારાજ, કારણં અત્થતો સમ્પટિચ્છ, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

‘‘અપિ ચ ખો, મહારાજ, બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સભાવપકતિ એસાયં, એકો યેવ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જતિ. કસ્મા કારણા? મહન્તતાય સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધગુણાનં. અઞ્ઞમ્પિ, મહારાજ, યં લોકે મહન્તં, તં એકં યેવ હોતિ. પથવી, મહારાજ, મહન્તી, સા એકા યેવ. સાગરો મહન્તો, સો એકો યેવ. સિનેરુ ગિરિરાજા મહન્તો, સો એકો યેવ. આકાસો મહન્તો, સો એકો યેવ. સક્કો મહન્તો, સો એકો યેવ. મારો મહન્તો, સો એકો યેવ. મહાબ્રહ્મા મહન્તો, સો એકો યેવ. તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો મહન્તો, સો એકો યેવ લોકસ્મિં. યત્થ તે ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ અઞ્ઞસ્સ ઓકાસો ન હોતિ, તસ્મા, મહારાજ, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો એકો યેવ લોકસ્મિં ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘સુકથિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો ઓપમ્મેહિ કારણેહિ. અનિપુણોપેતં સુત્વા અત્તમનો ભવેય્ય, કિં પન માદિસો મહાપઞ્ઞો. સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

દ્વિન્નં બુદ્ધાનં અનુપ્પજ્જમાનપઞ્હો પઠમો.

૨. ગોતમિવત્થદાનપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા માતુચ્છાય મહાપજાપતિયા ગોતમિયા વસ્સિકસાટિકાય દીયમાનાય ‘સઙ્ઘે ગોતમિ દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’તિ. કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો સઙ્ઘરતનતો ન ભારિકો ન ગરુકો ન દક્ખિણેય્યો, યં તથાગતો સકાય માતુચ્છાય સયં પિઞ્જિતં [પિચ્છિતં (સી. પી.)] સયં લુઞ્ચિતં સયં પોથિતં સયં કન્તિતં સયં વાયિતં વસ્સિકસાટિકં અત્તનો દીયમાનં સઙ્ઘસ્સ દાપેસિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો સઙ્ઘરતનતો ઉત્તરો ભવેય્ય અધિકો વા વિસિટ્ઠો વા, ‘મયિ દિન્ને મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’તિ ન તથાગતો માતુચ્છાય સયં પિઞ્જિતં સયં લુઞ્ચિતં સયં પોથિતં વસ્સિકસાટિકં સઙ્ઘે દાપેય્ય, યસ્મા ચ ખો ભન્તે નાગસેન તથાગતો અત્તાનં ન પત્થયતિ [ન પત્થીયતિ (સી. પી.)] ન ઉપનિસ્સયતિ, તસ્મા તથાગતો માતુચ્છાય તં વસ્સિકસાટિકં સઙ્ઘસ્સ દાપેસી’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા માતુચ્છાય મહાપજાપતિયા ગોતમિયા વસ્સિકસાટિકાય દીયમાનાય ‘સઙ્ઘે ગોતમિ દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’તિ. તં પન ન અત્તનો પતિમાનનસ્સ અવિપાકતાય ન અદક્ખિણેય્યતાય, અપિ ચ ખો, મહારાજ, હિતત્થાય અનુકમ્પાય અનાગતમદ્ધાનં સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ચિત્તીકતો ભવિસ્સતીતિ વિજ્જમાને યેવ ગુણે પરિકિત્તયન્તો એવમાહ ‘સઙ્ઘે ગોતમિ દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પિતા ધરમાનો યેવ અમચ્ચભટબલદોવારિકઅનીકટ્ઠપારિસજ્જજનમજ્ઝે રઞ્ઞો સન્તિકે પુત્તસ્સ વિજ્જમાનં યેવ ગુણં પકિત્તેતિ [પરિકિત્તેતિ (ક.)] ‘ઇધ ઠપિતો અનાગતમદ્ધાનં જનમજ્ઝે પૂજિતો ભવિસ્સતી’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો હિતત્થાય અનુકમ્પાય અનાગતમદ્ધાનં સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ચિત્તીકતો ભવિસ્સતીતિ વિજ્જમાને યેવ ગુણે પકિત્તયન્તો એવમાહ ‘સઙ્ઘે ગોતમિ દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પુજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’તિ.

‘‘ન ખો, મહારાજ, તાવતકેન વસ્સિકસાટિકાનુપ્પદાનમત્તકેન સઙ્ઘો તથાગતતો અધિકો નામ હોતિ વિસિટ્ઠો વા. યથા, મહારાજ, માતાપિતરો પુત્તાનં ઉચ્છાદેન્તિ પરિમદ્દન્તિ નહાપેન્તિ સમ્બાહેન્તિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તાવતકેન ઉચ્છાદનપરિમદ્દનનહાપનસમ્બાહનમત્તકેન ‘પુત્તો માતાપિતૂહિ અધિકો નામ હોતિ વિસિટ્ઠો વા’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અકામકરણીયા ભન્તે પુત્તા માતાપિતૂનં, તસ્મા માતાપિતરો પુત્તાનં ઉચ્છાદનપરિમદ્દનનહાપનસમ્બાહનં કરોન્તી’’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ન તાવતકેન વસ્સિકસાટિકાનુપ્પદાનમત્તકેન સઙ્ઘો તથાગતતો અધિકો નામ હોતિ વિસિટ્ઠો વાતિ. અપિ ચ તથાગતો અકામકરણીયં કરોન્તો માતુચ્છાય તં વસ્સિકસાટિકં સઙ્ઘસ્સ દાપેસિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો રઞ્ઞો ઉપાયનં આહરેય્ય, તં રાજા ઉપાયનં અઞ્ઞતરસ્સ ભટસ્સ વા બલસ્સ વા સેનાપતિસ્સ વા પુરોહિતસ્સ વા દદેય્ય. અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો તાવતકેન ઉપાયનપટિલાભમત્તકેન રઞ્ઞા અધિકો નામ હોતિ વિસિટ્ઠો વા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, રાજભત્તિકો, ભન્તે, સો પુરિસો રાજૂપજીવી, તટ્ઠાને ઠપેન્તો રાજા ઉપાયનં દેતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ન તાવતકેન વસ્સિકસાટિકાનુપ્પદાનમત્તકેન સઙ્ઘો તથાગતતો અધિકો નામ હોતિ વિસિટ્ઠો વા, અથ ખો તથાગતભત્તિકો તથાગતૂપજીવી. તટ્ઠાને ઠપેન્તો તથાગતો સઙ્ઘસ્સ વસ્સિકસાટિકં દાપેસિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, તથાગતસ્સ એવં અહોસિ ‘સભાવપટિપૂજનીયો સઙ્ઘો, મમ સન્તકેન સઙ્ઘં પટિપૂજેસ્સામી’તિ સઙ્ઘસ્સ વસ્સિકસાટિકં દાપેસિ, ન, મહારાજ, તથાગતો અત્તનો યેવ પટિપૂજનં વણ્ણેતિ, અથ ખો યે લોકે પટિપૂજનારહા, તેસમ્પિ તથાગતો પટિપૂજનં વણ્ણેતિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન મજ્ઝિમનિકાયવરલઞ્છકે ધમ્મદાયાદધમ્મપરિયાયે અપ્પિચ્છપ્પટિપત્તિં પકિત્તયમાનેન ‘અસુ યેવ મે પુરિમો ભિક્ખુ પુજ્જતરો ચ પાસંસતરો ચા’તિ. ‘‘નત્થિ, મહારાજ, ભવેસુ કોચિ સત્તો તથાગતતો દક્ખિણેય્યો વા ઉત્તરો વા અધિકો વા વિસિટ્ઠો વા, તથાગતોવ ઉત્તરો અધિકો વિસિટ્ઠો.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, સંયુત્તનિકાયવરે માણવગામિકેન દેવપુત્તેન ભગવતો પુરતો ઠત્વા દેવમનુસ્સમજ્ઝે –

‘‘‘વિપુલો રાજગહીયાનં [રાજગહિકાનં (ક.) સં. નિ. ૧.૧૧૧ પસ્સિતબ્બં], ગિરિ સેટ્ઠો પવુચ્ચતિ;

સેતો હિમવતં સેટ્ઠો, આદિચ્ચો અઘગામિનં.

‘‘‘સમુદ્દો ઉદધિનં સેટ્ઠો, નક્ખત્તાનઞ્ચ ચન્દિમા;

સદેવકસ્સ લોકસ્સ, બુદ્ધો અગ્ગો પવુચ્ચતી’તિ.

‘‘તા ખો પનેતા, મહારાજ, માણવગામિકેન દેવપુત્તેન ગાથા સુગીતા ન દુગ્ગીતા, સુભાસિતા ન દુબ્ભાસિતા, અનુમતા ચ ભગવતા, નનુ, મહારાજ, થેરેનપિ સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના ભણિતં –

‘‘‘એકો મનોપસાદો; સરણગમનમઞ્જલિપણામો વા;

ઉસ્સહતે તારયિતું, મારબલનિસૂદને બુદ્ધે’તિ.

‘‘ભગવતા ચ ભણિતં દેવાતિદેવેન ‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… દેવમનુસ્સાન’’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ગોતમિવત્થદાનપઞ્હો દુતિયો.

૩. ગિહિપબ્બજિતસમ્માપટિપત્તિપઞ્હો

[૩] ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘ગિહિનો વાહં, ભિક્ખવે, પબ્બજિતસ્સ વા સમ્માપટિપત્તિં વણ્ણેમિ, ગિહી વા ભિક્ખવે પબ્બજિતો વા સમ્માપટિપન્નો સમ્માપટિપત્તાધિકરણહેતુ આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ગિહી ઓદાતવસનો કામભોગી પુત્તદારસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તો કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તો માલાગન્ધવિલેપનં ધારેન્તો જાતરૂપરજતં સાદિયન્તો મણિકુણ્ડલ [મણિકનક (સી. પી.)] વિચિત્તમોળિબદ્ધો સમ્માપટિપન્નો આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલં, પબ્બજિતોપિ ભણ્ડુકાસાવવત્થવસનો પરપિણ્ડમજ્ઝુપગતો ચતૂસુ સીલક્ખન્ધેસુ સમ્માપરિપૂરકારી દિયડ્ઢેસુ સિક્ખાપદસતેસુ સમાદાય વત્તન્તો તેરસસુ ધુતગુણેસુ અનવસેસં વત્તન્તો સમ્માપટિપન્નો આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલં. તત્થ, ભન્તે, કો વિસેસો ગિહિનો વા પબ્બજિતસ્સ વા? અફલં હોતિ તપોકમ્મં, નિરત્થકા પબ્બજ્જા. વઞ્ઝા સિક્ખાપદગોપના, મોઘં ધુતગુણસમાદાનં, કિં તત્થ દુક્ખમનુચિણ્ણેન, નનુ નામ સુખેનેવ સુખં અધિગન્તબ્બ’’ન્તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘ગિહિનો વાહં, ભિક્ખવે, પબ્બજિતસ્સ વા સમ્માપટિપત્તિં વણ્ણેમિ, ગિહી વા, ભિક્ખવે, પબ્બજિતો વા સમ્માપટિપન્નો સમ્માપટિપત્તાધિકરણહેતુ આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ. એવમેતં, મહારાજ, સમ્માપટિપન્નોવ સેટ્ઠો, પબ્બજિતોપિ, મહારાજ, ‘પબ્બજિતોમ્હી’તિ ન સમ્મા પટિપજ્જેય્ય, અથ ખો સો આરકાવ સામઞ્ઞા, આરકાવ બ્રહ્મઞ્ઞા, પગેવ ગિહી ઓદાતવસનો. ગિહીપિ, મહારાજ, સમ્માપટિપન્નો આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલં, પબ્બજિતોપિ, મહારાજ, સમ્માપટિપન્નો આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘અપિ ચ ખો, મહારાજ, પબ્બજિતોવ સામઞ્ઞસ્સ ઇસ્સરો અધિપતિ; પબ્બજ્જા, મહારાજ, બહુગુણા અનેકગુણા અપ્પમાણગુણા, ન સક્કા પબ્બજ્જાય ગુણં પરિમાણં કાતું.

‘‘યથા, મહારાજ, કામદદસ્સ મણિરતનસ્સ ન સક્કા ધનેન અગ્ઘો પરિમાણં કાતું ‘એત્તકં મણિરતનસ્સ મૂલ’ન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, પબ્બજ્જા બહુગુણા અનેકગુણા અપ્પમાણગુણા, ન સક્કા પબ્બજ્જાય ગુણં પરિમાણં કાતું.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહાસમુદ્દે ઊમિયો ન સક્કા પરિમાણં કાતું ‘એત્તકા મહાસમુદ્દે ઊમિયો’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, પબ્બજ્જા બહુગુણા અનેકગુણા અપ્પમાણગુણા, ન સક્કા પબ્બજ્જાય ગુણં પરિમાણં કાતું.

‘‘પબ્બજિતસ્સ, મહારાજ, યં કિઞ્ચિ કરણીયં, સબ્બં તં ખિપ્પમેવ સમિજ્ઝતિ નો ચિરરત્તાય. કિં કારણા? પબ્બજિતો, મહારાજ, અપ્પિચ્છો હોતિ સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો નિરાલયો અનિકેતો પરિપુણ્ણસીલો સલ્લેખિતાચારો ધુતપ્પટિપત્તિકુસલો હોતિ, તં કારણા પબ્બજિતસ્સ યં કિઞ્ચિ કરણીયં, સબ્બં તં ખિપ્પમેવ સમિજ્ઝતિ નો ચિરરત્તાય. યથા, મહારાજ, નિગ્ગણ્ઠિસમસુધોતઉજુવિમલનારાચો સુસજ્જિતો સમ્મા વહતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, પબ્બજિતસ્સ યં કિઞ્ચિ કરણીયં, સબ્બં તં ખિપ્પમેવ સમિજ્ઝતિ નો ચિરરત્તાયા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ગિહિપબ્બજિતસમ્માપટિપત્તિપઞ્હો તતિયો.

૪. પટિપદાદોસપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, યદા બોધિસત્તો દુક્કરકારિકં અકાસિ, નેતાદિસો અઞ્ઞત્ર આરમ્ભો અહોસિ નિક્કમો કિલેસયુદ્ધં મચ્ચુસેનં વિધમનં આહારપરિગ્ગહો દુક્કરકારિકા, એવરૂપે પરક્કમે કિઞ્ચિ અસ્સાદં અલભિત્વા તમેવ ચિત્તં પરિહાપેત્વા એવમવોચ ‘ન ખો પનાહં ઇમાય કટુકાય દુક્કરકારિકાય અધિગચ્છામિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં, સિયા નુ ખો અઞ્ઞો મગ્ગો બોધાયા’તિ, તતો નિબ્બિન્દિત્વા અઞ્ઞેન મગેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, પુન તાય પટિપદાય સાવકે અનુસાસતિ સમાદપેતિ.

‘‘‘આરમ્ભથ નિક્ખમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને;

ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો’તિ [સં. નિ. ૧.૧૮૫].

‘‘કેન ન ખો, ભન્તે નાગસેન, કારણેન તથાગતો યાય પટિપદાય અત્તના નિબ્બિન્નો વિરત્તરૂપો, તત્થ સાવકે અનુસાસતિ સમાદપેતી’’તિ?

‘‘તદાપિ, મહારાજ, એતરહિપિ સા યેવ પટિપદા, તં યેવ પટિપદં પટિપજ્જિત્વા બોધિસત્તો સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો. અપિ ચ, મહારાજ, બોધિસત્તો અતિવીરિયં કરોન્તો નિરવસેસતો આહારં ઉપરુન્ધિ. તસ્સ આહારૂપરોધેન ચિત્તદુબ્બલ્યં ઉપ્પજ્જિ. સો તેન દુબ્બલ્યેન નાસક્ખિ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિતું, સો મત્તમત્તં કબળીકારાહારં સેવન્તો તાયેવ પટિપદાય નચિરસ્સેવ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિ. સો યેવ, મહારાજ, પટિપદા સબ્બેસં તથાગતાનં સબ્બઞ્ઞુતઞાણપ્પટિલાભાય.

‘‘યથા, મહારાજ, સબ્બેસં સત્તાનં આહારો ઉપત્થમ્ભો, આહારૂપનિસ્સિતા સબ્બે સત્તા સુખં અનુભવન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સા યેવ પટિપદા સબ્બેસં તથાગતાનં સબ્બઞ્ઞુતઞાણપ્પટિલાભાય, નેસો, મહારાજ, દોસો આરમ્ભસ્સ, ન નિક્કમસ્સ, ન કિલેસયુદ્ધસ્સ, યેન તથાગતો તસ્મિં સમયે ન પાપુણિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, અથ ખો આહારૂપરોધસ્સેવેસો દોસો, સદા પટિયત્તા યેવેસા પટિપદા.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો અદ્ધાનં અતિવેગેન ગચ્છેય્ય, તેન સો પક્ખહતો વા ભવેય્ય પીઠસપ્પી વા અસઞ્ચરો પથવિતલે. અપિ નુ ખો, મહારાજ, મહાપથવિયા દોસો અત્થિ, યેન સો પુરિસો પક્ખહતો અહોસી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે; સદા પટિયત્તા, ભન્તે, મહાપથવી, કુતો તસ્સા દોસો? વાયામસ્સેવેસો દોસો, યેન સો પુરિસો પક્ખહતો અહોસી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નેસો દોસો આરમ્ભસ્સ, ન નિક્કમસ્સ, ન કિલેસયુદ્ધસ્સ, યેન તથાગતો તસ્મિં સમયે ન પાપુણિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, અથ ખો આહારૂપરોધસ્સેવેસો દોસો સદા પટિયત્તા યેવેસા પટિપદા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો કિલિટ્ઠં સાટકં નિવાસેય્ય, ન સો તં ધોવાપેય્ય, નેસો દોસો ઉદકસ્સ, સદા પટિયત્તં ઉદકં. પુરિસસ્સેવેસો દોસો. એવમેવ ખો, મહારાજ, નેસો દોસો આરમ્ભસ્સ, ન નિક્કમસ્સ, ન કિલેસયુદ્ધસ્સ, યેન તથાગતો તસ્મિં સમયે ન પાપુણિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, અથ ખો આહારૂપરોધસ્સેવેસો દોસો, સદા પટિયત્તા યેવેસા પટિપદા, તસ્મા તથાગતો તાયેવ પટિપદાય સાવકે અનુસાસતિ સમાદપેતિ, એવં ખો, મહારાજ, સદા પટિયત્તા અનવજ્જા સા પટિપદા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

પટિપદાદોસપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. હીનાયાવત્તનપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, મહન્તં ઇદં તથાગતસાસનં સારં વરં સેટ્ઠં પવરં અનુપમં પરિસુદ્ધં વિમલં પણ્ડરં અનવજ્જં, ન યુત્તં ગિહિં તાવતકં પબ્બજેતું, ગિહી યેવ [ગિહિં યેવ (સી. પી.)] એકસ્મિં ફલે વિનેત્વા યદા અપુનરાવત્તી હોતિ તદા સો પબ્બાજેતબ્બો. કિં કારણા? ઇમે દુજ્જના તાવ તત્થ સાસને વિસુદ્ધે પબ્બજિત્વા પટિનિવત્તિત્વા હીનાયાવત્તન્તિ, તેસં પચ્ચાગમનેન અયં મહાજનો એવં વિચિન્તેતિ ‘તુચ્છકં વત ભો એતં સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાસનં ભવિસ્સતિ, યં ઇમે પટિનિવત્તન્તી’તિ, ઇદમેત્થ કારણ’’ન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, તળાકો ભવેય્ય સમ્પુણ્ણસુચિવિમલસીતલસલિલો, અથ યો કોચિ કિલિટ્ઠો મલકદ્દમગતો તં તળાકં ગન્ત્વા અનહાયિત્વા કિલિટ્ઠોવ પટિનિવત્તેય્ય, તત્થ, મહારાજ, કતમં જનો ગરહેય્ય કિલિટ્ઠં વા તળાકં વા’’તિ? ‘‘કિલિટ્ઠં, ભન્તે, જનો ગરહેય્ય ‘અયં તળાકં ગન્ત્વા અનહાયિત્વા કિલિટ્ઠોવ પટિનિવત્તો, કિં ઇમં અનહાયિતુકામં તળાકો સયં નહાપેસ્સતિ, કો દોસો તળાકસ્સા’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો વિમુત્તિવરસલિલસમ્પુણ્ણં સદ્ધમ્મવરતળાકં માપેસિ ‘યે કેચિ કિલેસમલકિલિટ્ઠા સચેતના બુધા, તે ઇધ નહાયિત્વા સબ્બકિલેસે પવાહયિસ્સન્તી’તિ. યદિ કોચિ તં સદ્ધમ્મવરતળાકં ગન્ત્વા અનહાયિત્વા સકિલેસોવ પટિનિવત્તિત્વા હીનાયાવત્તતિ તં યેવ જનો ગરહિસ્સતિ ‘અયં જિનસાસને પબ્બજિત્વા તત્થ પતિટ્ઠં અલભિત્વા હીનાયાવત્તો, કિં ઇમં અપ્પટિપજ્જન્તં જિનસાસનં સયં બોધેસ્સતિ, કો દોસો જિનસાસનસ્સા’તિ?

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો પરમબ્યાધિતો રોગુપ્પત્તિકુસલં અમોઘધુવસિદ્ધકમ્મં ભિસક્કં સલ્લકત્તં દિસ્વા અતિકિચ્છાપેત્વા સબ્યાધિકોવ પટિનિવત્તેય્ય, તત્થ કતમં જનો ગરહેય્ય આતુરં વા ભિસક્કં વા’’તિ? ‘‘આતુરં, ભન્તે, જનો ગરહેય્ય ‘અયં રોગુપ્પત્તિકુસલં અમોઘધુવસિદ્ધકમ્મં ભિસક્કં સલ્લકત્તં દિસ્વા અતિકિચ્છાપેત્વા સબ્યાધિકોવ પટિનિવત્તો, કિં ઇમં અતિકિચ્છાપેન્તં ભિસક્કો સયં તિકિચ્છિસ્સતિ, કો દોસો ભિસક્કસ્સા’’’તિ? ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો અન્તોસાસનસમુગ્ગે કેવલં સકલકિલેસબ્યાધિવૂપસમનસમત્થં અમતોસધં પક્ખિપિ, ‘યે કેચિ કિલેસબ્યાધિપીળિતા સચેતના બુધા, તે ઇમં અમતોસધં પિવિત્વા સબ્બકિલેસબ્યાધિં વૂપસમેસ્સન્તી’તિ. યદિ કોચિ યં અમતોસધં અપિવિત્વા સકિલેસોવ પટિનિવત્તિત્વા હીનાયાવત્તતિ, તં યેવ જનો ગરહિસ્સતિ ‘અયં જિનસાસને પબ્બજિત્વા તત્થ પતિટ્ઠં અલભિત્વા હીનાયાવત્તો, કિં ઇમં અપ્પટિપજ્જન્તં જિનસાસનં સયં બોધેસ્સતિ, કો દોસો જિનસાસનસ્સા’તિ?

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, છાતો પુરિસો મહતિમહાપુઞ્ઞભત્તપરિવેસનં ગન્ત્વા તં ભત્તં અભુઞ્જિત્વા છાતોવ પટિનિવત્તેય્ય, તત્થ કતમં જનો ગરહેય્ય છાતં વા પુઞ્ઞભત્તં વા’’તિ? ‘‘છાતં, ભન્તે, જનો ગરહેય્ય ‘અયં ખુદાપીળિતો પુઞ્ઞભત્તં પટિલભિત્વા અભુઞ્જિત્વા છાતોવ પટિનિવત્તો, કિં ઇમસ્સ અભુઞ્જન્તસ્સ ભોજનં સયં મુખં પવિસિસ્સતિ, કો દોસો ભોજનસ્સા’’’તિ? ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો અન્તોસાસનસમુગ્ગે પરમપવરં સન્તં સિવં પણીતં અમતં પરમમધુરં કાયગતાસતિભોજનં ઠપેસિ ‘યે કેચિ કિલેસછાતજ્ઝત્તા તણ્હાપરેતમાનસા સચેતના બુધા, તે ઇમં ભોજનં ભુઞ્જિત્વા કામરૂપારૂપભવેસુ સબ્બં તણ્હમપનેસ્સન્તી’તિ. યદિ કોચિ તં ભોજનં અભુઞ્જિત્વા તણ્હાસિતોવ પટિનિવત્તિત્વા હીનાયાવત્તતિ, તઞ્ઞેવ જનો ગરહિસ્સતિ ‘અયં જિનસાસને પબ્બજિત્વા તત્થ પતિટ્ઠં અલભિત્વા હીનાયાવત્તો, કિં ઇમં અપ્પટિપજ્જન્તં જિનસાસનં સયં બોધેસ્સસિ, કો દોસો જિનસાસનસ્સા’તિ.

‘‘યદિ, મહારાજ, તથાગતો ગિહિં યેવ એકસ્મિં ફલે વિનીતં પબ્બાજેય્ય, ન નામાયં પબ્બજ્જા કિલેસપ્પહાનાય વિસુદ્ધિયા વા, નત્થિ પબ્બજ્જાય કરણીયં. યથા, મહારાજ, પુરિસો અનેકસતેન કમ્મેન તળાકં ખણાપેત્વા પરિસાય એવમનુસ્સાવેય્ય ‘મા મે, ભોન્તો, કેચિ સંકિલિટ્ઠા ઇમં તળાકં ઓતરથ, પવાહિતરજોજલ્લા પરિસુદ્ધા વિમલમટ્ઠા ઇમં તળાકં ઓતરથા’તિ. અપિ નુ ખો, મહારાજ, તેસં પવાહિતરજોજલ્લાનં પરિસુદ્ધાનં વિમલમટ્ઠાનં તેન તળાકેન કરણીયં ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યસ્સત્થાય તે તં તળાકં ઉપગચ્છેય્યું, તં અઞ્ઞત્રેવ તેસં કતં કરણીયં, કિં તેસં તેન તળાકેના’’તિ? ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યદિ તથાગતો ગિહિં યેવ એકસ્મિં ફલે વિનીતં પબ્બાજેય્ય, તત્થેવ તેસં કતં કરણીયં, કિં તેસં પબ્બજ્જાય.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, સભાવઇસિભત્તિકો સુતમન્તપદધરો અતક્કિકો રોગુપ્પત્તિકુસલો અમોઘધુવસિદ્ધકમ્મો ભિસક્કો સલ્લકત્તો સબ્બરોગૂપસમભેસજ્જં સન્નિપાતેત્વા પરિસાય એવમનુસ્સાવેય્ય ‘મા ખો, ભોન્તો, કેચિ સબ્યાધિકા મમ સન્તિકે ઉપગચ્છથ, અબ્યાધિકા અરોગા મમ સન્તિકે ઉપગચ્છથા’તિ. અપિ નુ ખો, મહારાજ, તેસં અબ્યાધિકાનં અરોગાનં પરિપુણ્ણાનં ઉદગ્ગાનં તેન ભિસક્કેન કરણીયં ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યસ્સત્થાય તે તં ભિસક્કં સલ્લકત્તં ઉપગચ્છેય્યું, તં અઞ્ઞત્રેવ તેસં કતં કરણીયં, કિં તેસં તેન ભિસક્કેના’’તિ? ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યદિ તથાગતો ગિહિં યેવ એકસ્મિં ફલે વિનીતં પબ્બાજેય્ય, તત્થેવ તેસં કતં કરણીયં, કિં તેસં પબ્બજ્જાય?

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કોચિ પુરિસો અનેકથાલિપાકસતં ભોજનં પટિયાદાપેત્વા પરિસાય એવમનુસ્સાવેય્ય ‘મા મે, ભોન્તો, કેચિ છાતા ઇમં પરિવેસનં ઉપગચ્છથ, સુભુત્તા તિત્તા સુહિતા ધાતા પીણિતા પરિપુણ્ણા ઇમં પરિવેસનં ઉપગચ્છથા’’તિ. અપિ નુ ખો મહારાજ, તેસં ભુત્તાવીનં તિત્તાનં સુહિતાનં ધાતાનં પીણિતાનં પરિપુણ્ણાનં તેન ભોજનેન કરણીયં ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યસ્સત્થાય તે તં પરિવેસનં ઉપગચ્છેય્યું, તં અઞ્ઞત્રેવ તેસં કતં કરણીયં, કિં તેસં તાય પરિવેસનાયા’’તિ? ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યદિ તથાગતો ગિહિં યેવ એકસ્મિં ફલે વિનીતં પબ્બાજેય્ય, તત્થેવ તેસં કતં કરણીયં, કિં તેસં પબ્બજ્જાય?

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, યે હીનાયાવત્તન્તિ, તે જિનસાસનસ્સ પઞ્ચ અતુલિયે ગુણે દસ્સેન્તિ. કતમે પઞ્ચ? ભૂમિમહન્તભાવં દસ્સેન્તિ, પરિસુદ્ધવિમલભાવં દસ્સેન્તિ, પાપેહિ અસંવાસિયભાવં દસ્સેન્તિ, દુપ્પટિવેધભાવં દસ્સેન્તિ, બહુસંવરરક્ખિયભાવં દસ્સેન્તિ.

‘‘કથં ભૂમિમહન્તભાવં દસ્સેન્તિ? યથા, મહારાજ, પુરિસો અધનો હીનજચ્ચો નિબ્બિસેસો બુદ્ધિપરિહીનો મહારજ્જં પટિલભિત્વા ન ચિરસ્સેવ પરિપતતિ પરિધંસતિ પરિહાયતિ યસતો, ન સક્કોતિ ઇસ્સરિયં સન્ધારેતું. કિં કારણં? મહન્તત્તા ઇસ્સરિયસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ નિબ્બિસેસા અકતપુઞ્ઞા બુદ્ધિપરિહીના જિનસાસને પબ્બજન્તિ, તે તં પબ્બજ્જં પવરુત્તમં સન્ધારેતું અવિસહન્તા ન ચિરસ્સેવ જિનસાસના પરિપતિત્વા પરિધંસિત્વા પરિહાયિત્વા હીનાયાવત્તન્તિ, ન સક્કોન્તિ જિનસાસનં સન્ધારેતું. કિં કારણં? મહન્તત્તા જિનસાસનભૂમિયા. એવં ભૂમિમહન્તભાવં દસ્સેન્તિ.

‘‘કથં પરિસુદ્ધવિમલભાવં દસ્સેન્તિ? યથા, મહારાજ, વારિ પોક્ખરપત્તે વિકિરતિ વિધમતિ વિધંસેતિ, ન ઠાનમુપગચ્છતિ નૂપલિમ્પતિ. કિં કારણં? પરિસુદ્ધવિમલત્તા પદુમસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ સઠા કૂટા વઙ્કા કુટિલા વિસમદિટ્ઠિનો જિનસાસને પબ્બજન્તિ, તે પરિસુદ્ધવિમલનિક્કણ્ટકપણ્ડરવરપ્પવરસાસનતો ન ચિરસ્સેવ વિકિરિત્વા વિધમિત્વા વિધંસેત્વા અસણ્ઠહિત્વા અનુપલિમ્પિત્વા હીનાયાવત્તન્તિ. કિં કારણં? પરિસુદ્ધવિમલત્તા જિનસાસનસ્સ. એવં પરિસુદ્ધવિમલભાવં દસ્સેન્તિ.

‘‘કથં પાપેહિ અસંવાસિયભાવં દસ્સેન્તિ? યથા, મહારાજ, મહાસમુદ્દો ન મતેન કુણપેન સંવસતિ, યં હોતિ મહાસમુદ્દે મતં કુણપં, તં ખિપ્પમેવ તીરં ઉપનેતિ થલં વા ઉસ્સારેતિ. કિં કારણં? મહાભૂતાનં ભવનત્તા મહાસમુદ્દસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ પાપકા અસંવુતા અહિરિકા અકિરિયા ઓસન્નવીરિયા કુસીતા કિલિટ્ઠા દુજ્જના મનુસ્સા જિનસાસને પબ્બજન્તિ, તે ન ચિરસ્સેવ જિનસાસનતો અરહન્તવિમલખીણાસવમહાભૂતભવનતો નિક્ખમિત્વા અસંવસિત્વા હીનાયાવત્તન્તિ. કિં કારણં? પાપેહિ અસંવાસિયત્તા જિનસાસનસ્સ. એવં પાપેહિ અસંવાસિયભાવં દસ્સેન્તિ.

‘‘કથં દુપ્પટિવેધભાવં દસ્સેન્તિ? યથા, મહારાજ, યે કેચિ અછેકા અસિક્ખિતા અસિપ્પિનો મતિવિપ્પહીના ઇસ્સાસા [ઇસ્સત્થા (સી. સ્યા. પી.)] વાલગ્ગવેધં અવિસહન્તા વિગળન્તિ પક્કમન્તિ. કિં કારણં? સણ્હસુખુમદુપ્પટિવેધત્તા વાલગ્ગસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ દુપ્પઞ્ઞા જળા એળમૂગા મૂળ્હા દન્ધગતિકા જના જિનસાસને પબ્બજન્તિ, તે તં પરમસણ્હસુખુમચતુસચ્ચપ્પટિવેધં પટિવિજ્ઝિતું અવિસહન્તા જિનસાસના વિગળિત્વા પક્કમિત્વા ન ચિરસ્સેવ હીનાયાવત્તન્તિ. કિં કારણં? પરમસણ્હસુખુમદુપ્પટિવેધતાય સચ્ચાનં. એવં દુપ્પટિવેધભાવં દસ્સેન્તિ.

‘‘કથં બહુસંવરરક્ખિયભાવં દસ્સેન્તિ? યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો મહતિમહાયુદ્ધભૂમિમુપગતો પરસેનાય દિસાવિદિસાહિ સમન્તા પરિવારિતો સત્તિહત્થં જનમુપેન્તં દિસ્વા ભીતો ઓસક્કતિ પટિનિવત્તતિ પલાયતિ. કિં કારણં? બહુવિધયુદ્ધમુખરક્ખણભયા. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ પાપકા અસંવુતા અહિરિકા અકિરિયા અક્ખન્તી ચપલા ચલિતા ઇત્તરા બાલજના જિનસાસને પબ્બજન્તિ, તે બહુવિધં સિક્ખાપદં પરિરક્ખિતું અવિસહન્તા ઓસક્કિત્વા પટિનિવત્તિત્વા પલાયિત્વા ન ચિરસ્સેવ હીનાયાવત્તન્તિ. કિં કારણં? બહુવિધસંવરરક્ખિયભાવત્તા જિનસાસનસ્સ. એવં બહુવિધસંવરરક્ખિયભાવં દસ્સેન્તિ.

‘‘થલજુત્તમેપિ, મહારાજ, વસ્સિકાગુમ્બે કિમિવિદ્ધાનિ પુપ્ફાનિ હોન્તિ, તાનિ અઙ્કુરાનિ સઙ્કુટિતાનિ અન્તરા યેવ પરિપતન્તિ, ન ચ તેસુ પરિપતિતેસુ વસ્સિકાગુમ્બો હીળિતો નામ હોતિ. યાનિ તત્થ ઠિતાનિ પુપ્ફાનિ, તાનિ સમ્મા ગન્ધેન દિસાવિદિસં અભિબ્યાપેન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે જિનસાસને પબ્બજિત્વા હીનાયાવત્તન્તિ, તે જિનસાસને કિમિવિદ્ધાનિ વસ્સિકાપુપ્ફાનિ વિય વણ્ણગન્ધરહિતા નિબ્બણ્ણાકારસીલા અભબ્બા વેપુલ્લાય, ન ચ તેસં હીનાયાવત્તનેન જિનસાસનં હીળિતં નામ હોતિ. યે તત્થ ઠિતા ભિક્ખૂ, તે સદેવકં લોકં સીલવરગન્ધેન અભિબ્યાપેન્તિ.

‘‘સાલીનમ્પિ, મહારાજ, નિરાતઙ્કાનં લોહિતકાનં અન્તરે કરુમ્ભકં નામ સાલિજાતિ ઉપ્પજ્જિત્વા અન્તરા યેવ વિનસ્સતિ, ન ચ તસ્સા વિનટ્ઠત્તા લોહિતકસાલી હીળિતા નામ હોન્તિ. યે તત્થ ઠિતા સાલી, તે રાજૂપભોગા હોન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે જિનસાસને પબ્બજિત્વા હીનાયાવત્તન્તિ, તે લોહિતકસાલીનમન્તરે કરુમ્ભકા વિય જિનસાસને ન વડ્ઢિત્વા વેપુલ્લતં ન પાપુણિત્વા [વડ્ઢિત્વા વેપુલ્લતં અપાપુણિત્વા (સી. ક.)] અન્તરા યેવ હીનાયાવત્તન્તિ, ન ચ તેસં હીનાયાવત્તનેન જિનસાસનં હીળિતં નામ હોતિ. યે તત્થ ઠિતા ભિક્ખૂ તે અરહત્તસ્સ અનુચ્છવિકા હોન્તિ.

‘‘કામદદસ્સાપિ, મહારાજ, મણિરતનસ્સ એકદેસં [એકદેસે (ક.)] કક્કસં ઉપ્પજ્જતિ, ન ચ તત્થ કક્કસુપ્પન્નત્તા મણિરતનં હીળિતં નામ હોતિ. યં તત્થ પરિસુદ્ધં મણિરતનસ્સ, તં જનસ્સ હાસકરં હોતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે જિનસાસને પબ્બજિત્વા હીનાયાવત્તન્તિ, કક્કસા તે જિનસાસને પપટિકા, ન ચ તેસં હીનાયાવત્તનેન જિનસાસનં હીળિતં નામ હોતિ. યે તત્થ ઠિતા ભિક્ખૂ, તે દેવમનુસ્સાનં હાસજનકા હોન્તિ.

‘‘જાતિસમ્પન્નસ્સપિ, મહારાજ, લોહિતચન્દનસ્સ એકદેસં પૂતિકં હોતિ અપ્પગન્ધં. ન તેન લોહિતચન્દનં હીળિતં નામ હોતિ. યં તત્થ અપૂતિકં સુગન્ધં, તં સમન્તા વિધૂપેતિ અભિબ્યાપેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે જિનસાસને પબ્બજિત્વા હીનાયાવત્તન્તિ, તે લોહિતચન્દનસારન્તરે પૂતિકદેસમિવ છડ્ડનીયા જિનસાસને, ન ચ તેસં હીનાયાવત્તનેન જિનસાસનં હીળિતં નામ હોતિ. યે તત્થ ઠિતા ભિક્ખૂ, તે સદેવકં લોકં સીલવરચન્દનગન્ધેન અનુલિમ્પયન્તી’’તિ.

‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, તેન તેન અનુચ્છવિકેન તેન તેન સદિસેન કારણેન નિરવજ્જમનુપાપિતં જિનસાસનં સેટ્ઠભાવેન પરિદીપિતં, હીનાયાવત્તમાનાપિ તે જિનસાસનસ્સ સેટ્ઠભાવં યેવ પરિદીપેન્તી’’તિ.

હીનાયાવત્તનપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. અરહન્તવેદનાવેદિયનપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘અરહા એકં વેદનં વેદયતિ કાયિકં, ન ચેતસિક’ન્તિ. કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, અરહતો ચિત્તં યં કાયં નિસ્સાય પવત્તતિ, તત્થ અરહા અનિસ્સરો અસ્સામી અવસવત્તી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘ન ખો, ભન્તે નાગસેન, યુત્તમેતં, યં સો સકચિત્તસ્સ પવત્તમાને કાયે અનિસ્સરો હોતિ અસ્સામી અવસવત્તી; સકુણોપિ તાવ, ભન્તે, યસ્મિં કુલાવકે પટિવસતિ, તત્થ સો ઇસ્સરો હોતિ સામી વસવત્તી’’તિ.

‘‘દસયિમે, મહારાજ, કાયાનુગતા ધમ્મા ભવે ભવે કાયં અનુધાવન્તિ અનુપરિવત્તન્તિ. કતમે દસ? સીતં ઉણ્હં જિઘચ્છા પિપાસા ઉચ્ચારો પસ્સાવો મિદ્ધં જરા બ્યાધિ મરણં. ઇમે ખો, મહારાજ, દસ કાયાનુગતા ધમ્મા ભવે ભવે કાયં અનુધાવન્તિ અનુપરિવત્તન્તિ, તત્થ અરહા અનિસ્સરો અસ્સામી અવસવત્તી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન અરહતો કાયે આણા નપ્પવત્તતિ ઇસ્સરિયં વા, તત્થ મે કારણં બ્રૂહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, યે કેચિ પથવિનિસ્સિતા સત્તા, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય ચરન્તિ વિહરન્તિ વુત્તિં કપ્પેન્તિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તેસં પથવિયા આણા પવત્તતિ ઇસ્સરિયં વા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અરહતો ચિત્તં કાયં નિસ્સાય પવત્તતિ, ન ચ અરહતો કાયે આણા પવત્તતિ ઇસ્સરિયં વા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન પુથુજ્જનો કાયિકમ્પિ ચેતસિકમ્પિ વેદનં વેદયતી’’તિ? ‘‘અભાવિતત્તા, મહારાજ, ચિત્તસ્સ પુથુજ્જનો કાયિકમ્પિ ચેતસિકમ્પિ વેદનં વેદયતિ. યથા, મહારાજ, ગોણો છાતો પરિતસિતો અબલદુબ્બલપરિત્તકતિણેસુ વા લતાય વા ઉપનિબદ્ધો અસ્સ, યદા સો ગોણો પરિકુપિતો હોતિ, તદા સહ ઉપનિબન્ધનેન પક્કમતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અભાવિતચિત્તસ્સ વેદના ઉપ્પજ્જિત્વા ચિત્તં પરિકોપેતિ, ચિત્તં પરિકુપિતં કાયં આભુજતિ નિબ્ભુજતિ સમ્પરિવત્તકં કરોતિ. અથ ખો સો અભાવિતચિત્તો તસતિ રવતિ ભેરવરાવમભિરવતિ, ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન પુથુજ્જનો કાયિકમ્પિ ચેતસિકમ્પિ વેદનં વેદયતી’’તિ.

‘‘કિં પન તં કારણં, યેન કારણેન અરહા એકં વેદનં વેદયતિ કાયિકં, ન ચેતસિક’’ન્તિ? ‘‘અરહતો, મહારાજ, ચિત્તં ભાવિતં હોતિ સુભાવિતં દન્તં સુદન્તં અસ્સવં વચનકરં, સો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ‘અનિચ્ચ’ન્તિ દળ્હં ગણ્હાતિ, સમાધિથમ્ભે ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ, તસ્સ તં ચિત્તં સમાધિથમ્ભે ઉપનિબન્ધનં ન વેધતિ ન ચલતિ, ઠિતં હોતિ અવિક્ખિત્તં, તસ્સ વેદનાવિકારવિપ્ફારેન કાયો આભુજતિ નિબ્ભુજતિ સમ્પરિવત્તતિ, ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અરહા એકં વેદનં વેદયતિ કાયિકં, ન ચેતસિક’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, તં નામ લોકે અચ્છરિયં યં કાયે ચલમાને ચિત્તં ન ચલતિ, તત્થ મે કારણં બ્રૂહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, મહતિમહારુક્ખે ખન્ધસાખાપલાસસમ્પન્ને અનિલબલસમાહતે સાખા ચલતિ, અપિ નુ તસ્સ ખન્ધોપિ ચલતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અરહા દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ‘અનિચ્ચ’ન્તિ દળ્હં ગણ્હાતિ, સમાધિથમ્ભે ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ, તસ્સ તં ચિત્તં સમાધિથમ્ભે ઉપનિબન્ધનં ન વેધતિ ન ચલતિ, ઠિતં હોતિ અવિક્ખિત્તં, તસ્સ વેદનાવિકારવિપ્ફારેન કાયો આભુજતિ નિબ્ભુજતિ સમ્પરિવત્તતિ, ચિત્તં પન તસ્સ ન વેધતિ ન ચલતિ ખન્ધો વિય મહારુક્ખસ્સા’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, ન મે એવરૂપો સબ્બકાલિકો ધમ્મપદીપો દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ.

અરહન્તવેદનાવેદિયનપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. અભિસમયન્તરાયકરપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇધ યો કોચિ ગિહી પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો ભવેય્ય, સો અપરેન સમયેન પબ્બાજેય્ય, અત્તનાપિ સો ન જાનેય્ય ‘ગિહિપારાજિકં અજ્ઝાપન્નોસ્મી’તિ, નપિ તસ્સ અઞ્ઞો કોચિ આચિક્ખેય્ય ‘ગિહિપારાજિકં અજ્ઝાપન્નોસી’તિ. સો ચ તથત્તાય પટિપજ્જેય્ય, અપિ નુ તસ્સ ધમ્માભિસમયો ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કેન, ભન્તે, કારણેના’’તિ? ‘‘યો તસ્સ હેતુ ધમ્માભિસમયાય, સો તસ્સ સમુચ્છિન્નો, તસ્મા ધમ્માભિસમયો ન ભવતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘જાનન્તસ્સ કુક્કુચ્ચં હોતિ, કુક્કુચ્ચે સતિ આવરણં હોતિ, આવટે ચિત્તે ધમ્માભિસમયો ન હોતી’તિ. ઇમસ્સ પન અજાનન્તસ્સ અકુક્કુચ્ચજાતસ્સ સન્તચિત્તસ્સ વિહરતો કેન કારણેન ધમ્માભિસમયો ન હોતિ, વિસમેન વિસમેનેસો પઞ્હો ગચ્છતિ, ચિન્તેત્વા વિસજ્જેથા’’તિ.

‘‘રુહતિ, મહારાજ, સુકટ્ઠે સુકલલે મણ્ડખેત્તે સારદં સુખસયિતં બીજ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અપિ નુ, મહારાજ, તઞ્ઞેવ બીજં ઘનસેલસિલાતલે રુહેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન, મહારાજ, તઞ્ઞેવ બીજં કલલે રુહતિ, કિસ્સ ઘનસેલે ન રુહતી’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે, તસ્સ બીજસ્સ રુહનાય ઘનસેલે હેતુ, અહેતુના બીજં ન રુહતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યેન હેતુના તસ્સ ધમ્માભિસમયો ભવેય્ય, સો તસ્સ હેતુ સમુચ્છિન્નો, અહેતુના ધમ્માભિસમયો ન હોતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, દણ્ડલેડ્ડુલગુળમુગ્ગરા પથવિયા ઠાનમુપગચ્છન્તિ, અપિ નુ, મહારાજ, તે યેવ દણ્ડલેડ્ડુલગુળમુગ્ગરા ગગને ઠાનમુપગચ્છન્તી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પનેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન તે યેવ દણ્ડલેડ્ડુલગુળમુગ્ગરા પથવિયા ઠાનમુપગચ્છન્તિ, કેન કારણેન ગગને ન તિટ્ઠન્તી’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે, તેસં દણ્ડલેડ્ડુલગુળમુગ્ગરાનં પતિટ્ઠાનાય આકાસે હેતુ, અહેતુના ન તિટ્ઠન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તસ્સ તેન દોસેન અભિસમયહેતુ સમુચ્છિન્નો, હેતુસમુગ્ઘાતે અહેતુના અભિસમયો ન હોતીતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, થલે અગ્ગિ જલતિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, સો યેવ અગ્ગિ ઉદકે જલતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પનેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન સો યેવ અગ્ગિ થલે જલતિ, કેન કારણેન ઉદકે ન જલતી’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે, અગ્ગિસ્સ જલનાય ઉદકે હેતુ, અહેતુના ન જલતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તસ્સ તેન દોસેન અભિસમયહેતુ સમુચ્છિન્નો, હેતુસમુગ્ઘાતે અહેતુના ધમ્માભિસમયો ન હોતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, પુનપેતં અત્થં ચિન્તેહિ, ન મે તત્થ ચિત્તસઞ્ઞત્તિ ભવતિ, અજાનન્તસ્સ અસતિ કુક્કુચ્ચે આવરણં હોતીતિ, કારણેન મં સઞ્ઞાપેહી’’તિ. ‘‘અપિ નુ, મહારાજ, વિસં હલાહલં અજાનન્તેન ખાયિતં જીવિતં હરતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અજાનન્તેનપિ કતં પાપં અભિસમયન્તરાયકરં હોતિ.

‘‘અપિ નુ, મહારાજ, અગ્ગિ અજાનિત્વા અક્કમન્તં ડહતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અજાનન્તેનપિ કતં પાપં અભિસમયન્તરાયકરં હોતિ.

‘‘અપિ નુ, મહારાજ, અજાનન્તં આસીવિસો ડંસિત્વા જીવિતં હરતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અજાનન્તેનપિ કતં પાપં અભિસમયન્તરાયકરં હોતિ.

‘‘નનુ, મહારાજ, કાલિઙ્ગરાજા સમણકોલઞ્ઞો સત્તરતનપરિકિણ્ણો હત્થિરતનમભિરુય્હ કુલદસ્સનાય ગચ્છન્તો અજાનન્તોપિ નાસક્ખિ બોધિમણ્ડસ્સ ઉપરિતો ગન્તું, ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અજાનન્તેનપિ કતં પાપં અભિસમયન્તરાયકરં હોતી’’તિ? ‘‘જિનભાસિતં, ભન્તે નાગસેન, કારણં ન સક્કા પટિક્કોસિતું, એસોવેતસ્સ અત્થો તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અભિસમયન્તરાયકરપઞ્હો સત્તમો.

૮. દુસ્સીલપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ગિહિદુસ્સીલસ્સ ચ સમણદુસ્સીલસ્સ ચ કો વિસેસો, કિં નાનાકરણં, ઉભોપેતે સમસમગતિકા, ઉભિન્નમ્પિ સમસમો વિપાકો હોતિ, ઉદાહુ કિઞ્ચિ નાનાકારણં અત્થી’’તિ?

‘‘દસ યિમે, મહારાજ, ગુણા સમણદુસ્સીલસ્સ ગિહિદુસ્સીલતો વિસેસેન અતિરેકા, દસહિ ચ કારણેહિ ઉત્તરિં દક્ખિણં વિસોધેતિ.

‘‘કતમે દસ ગુણા સમણદુસ્સીલસ્સ ગિહિદુસ્સીલતો વિસેસેન અતિરેકા? ઇધ, મહારાજ, સમણદુસ્સીલો બુદ્ધે સગારવો હોતિ, ધમ્મે સગારવો હોતિ, સઙ્ઘે સગારવો હોતિ, સબ્રહ્મચારીસુ સગારવો હોતિ, ઉદ્દેસપરિપુચ્છાય વાયમતિ, સવનબહુલો હોતિ, ભિન્નસીલોપિ, મહારાજ, દુસ્સીલો પરિસગતો આકપ્પં ઉપટ્ઠપેતિ, ગરહભયા કાયિકં વાચસિકં રક્ખતિ, પધાનાભિમુખઞ્ચસ્સ હોતિ ચિત્તં, ભિક્ખુસામઞ્ઞં ઉપગતો હોતિ. કરોન્તોપિ, મહારાજ, સમણદુસ્સીલો પાપં પટિચ્છન્નં આચરતિ. યથા, મહારાજ, ઇત્થી સપતિકા નિલીયિત્વા રહસ્સેનેવ પાપમાચરતિ; એવમેવ ખો, મહારાજ, કરોન્તોપિ સમણદુસ્સીલો પાપં પટિચ્છન્નં આચરતિ. ઇમે ખો, મહારાજ, દસ ગુણા સમણદુસ્સીલસ્સ ગિહિદુસ્સીલતો વિસેસેન અતિરેકા.

‘‘કતમેહિ દસહિ કારણેહિ ઉત્તરિં દક્ખિણં વિસોધેતિ? અનવજ્જકવચધારણતાયપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ, ઇસિસામઞ્ઞભણ્ડુલિઙ્ગધારણતોપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ, સઙ્ઘસમયમનુપ્પવિટ્ઠતાયપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ, બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘસરણગતતાયપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ, પધાનાસયનિકેતવાસિતાયપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ, જિનસાસનધર [જિનસાસનધન (સી. પી.)] પરિયેસનતોપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ, પવરધમ્મદેસનતોપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ, ધમ્મદીપગતિપરાયણતાયપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ, ‘અગ્ગો બુદ્ધો’તિ એકન્તઉજુદિટ્ઠિતાયપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ, ઉપોસથસમાદાનતોપિ દક્ખિણં વિસોધેતિ. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, દસહિ કારણેહિ ઉત્તરિં દક્ખિણં વિસોધેતિ.

‘‘સુવિપન્નોપિ હિ, મહારાજ, સમણદુસ્સીલો દાયકાનં દક્ખિણં વિસોધેતિ. યથા, મહારાજ, ઉદકં સુબહલમ્પિ કલલકદ્દમરજોજલ્લં અપનેતિ; એવમેવ ખો, મહારાજ, સુવિપન્નોપિ સમણદુસ્સીલો દાયકાનં દક્ખિણં વિસોધેતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ઉણ્હોદકં સુકુધિતમ્પિ [સુકઠિતમ્પિ (સી. પી), સુખુઠિતમ્પિ (સ્યા.)] જ્જલન્તં મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સુવિપન્નોપિ સમણદુસ્સીલો દાયકાનં દક્ખિણં વિસોધેતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ભોજનં વિરસમ્પિ ખુદાદુબ્બલ્યં અપનેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સુવિપન્નોપિ સમણદુસ્સીલો દાયકાનં દક્ખિણં વિસોધેતિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, તથાગતેન દેવાતિદેવેન મજ્ઝિમનિકાયવરલઞ્છકે દક્ખિણવિભઙ્ગે વેય્યાકરણે –

‘‘‘યો સીલવા દુસ્સીલેસુ દદાતિ દાનં, ધમ્મેન લદ્ધં સુપસન્નચિત્તો;

અભિસદ્દહં કમ્મફલં ઉળારં, સા દક્ખિણા દાયકતો વિસુજ્ઝતી’’’તિ [મ. નિ. ૩.૩૮૨].

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, તાવતકં મયં પઞ્હં અપુચ્છિમ્હ, તં ત્વં ઓપમ્મેહિ કારણેહિ વિભાવેન્તો અમતમધુરં સવનૂપગં અકાસિ. યથા નામ, ભન્તે, સૂદો વા સૂદન્તેવાસી વા તાવતકં મંસં લભિત્વા નાનાવિધેહિ સમ્ભારેહિ સમ્પાદેત્વા રાજૂપભોગં કરોતિ; એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, તાવતકં મયં પઞ્હં અપુચ્છિમ્હ, તં ત્વં ઓપમ્મેહિ કારણેહિ વિભાવેત્વા અમતમધુરં સવનૂપગં અકાસી’’તિ.

દુસ્સીલપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. ઉદકસત્તજીવપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇમં ઉદકં અગ્ગિમ્હિ તપ્પમાનં ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ સદ્દાયતિ બહુવિધં, કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, ઉદકં જીવતિ, કિં કીળમાનં સદ્દાયતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેન પટિપીળિતં સદ્દાયતી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, ઉદકં જીવતિ, નત્થિ ઉદકે જીવો વા સત્તો વા, અપિ ચ, મહારાજ, અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ઉદકં ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ સદ્દાયતિ બહુવિધ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇધેકચ્ચે તિત્થિયા ઉદકં જીવતીતિ સીતોદકં પટિક્ખિપિત્વા ઉદકં તાપેત્વા વેકતિકવેકતિકં પરિભુઞ્જન્તિ, તે તુમ્હે ગરહન્તિ પરિભવન્તિ ‘એકિન્દ્રિયં સમણા સક્યપુત્તિયા જીવં વિહેઠેન્તી’તિ, તં તેસં ગરહં પરિભવં વિનોદેહિ અપનેહિ નિચ્છારેહી’’તિ. ‘‘ન હિ, મહારાજ, ઉદકં જીવતિ, નત્થિ, મહારાજ, ઉદકે જીવો વા સત્તો વા, અપિ ચ, મહારાજ, અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ઉદકં ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ સદ્દાયતિ બહુવિધં.

‘‘યથા, મહારાજ, ઉદકં સોબ્ભસરસરિતદહતળાકકન્દરપદરઉદપાનનિન્નપોક્ખરણિગતં વાતાતપવેગસ્સ મહન્તતાય પરિયાદિયતિ પરિક્ખયં ગચ્છતિ, અપિ નુ તત્થ ઉદકં ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ સદ્દાયતિ બહુવિધ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, ઉદકં જીવેય્ય, તત્થાપિ ઉદકં સદ્દાયેય્ય, ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન જાનાહિ ‘નત્થિ ઉદકે જીવો વા સત્તો વા, અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ઉદકં ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ સદ્દાયતિ બહુવિધ’ન્તિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ ‘નત્થિ ઉદકે જીવો વા સત્તો વા, અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ઉદકં સદ્દાયતી’તિ. યદા પન, મહારાજ, ઉદકં તણ્ડુલેહિ સમ્મિસ્સિતં ભાજનગતં હોતિ પિહિતં ઉદ્ધને અઠપિતં, અપિ નુ તત્થ ઉદકં સદ્દાયતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અચલં હોતિ સન્તસન્ત’’ન્તિ. ‘‘તં યેવ પન, મહારાજ, ઉદકં ભાજનગતં અગ્ગિં ઉજ્જાલેત્વા ઉદ્ધને ઠપિતં હોતિ, અપિ નુ તત્થ ઉદકં અચલં હોતિ સન્તસન્ત’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ચલતિ ખુબ્ભતિ લુળતિ આવિલતિ ઊમિજાતં હોતિ, ઉદ્ધમધો દિસાવિદિસં ગચ્છતિ, ઉત્તરતિ પતરતિ ફેણમાલી હોતીતિ. કિસ્સ પન તં, મહારાજ, પાકતિકં ઉદકં ન ચલતિ સન્તસન્તં હોતિ, કિસ્સ પન અગ્ગિગતં ચલતિ ખુબ્ભતિ લુળતિ આવિલતિ ઊમિજાતં હોતિ, ઉદ્ધમધો દિસાવિદિસં ગચ્છતિ, ઉત્તરતિ પતરતિ ફેણમાલી હોતી’’તિ? ‘‘પાકતિકં, ભન્તે, ઉદકં ન ચલતિ, અગ્ગિકતં પન ઉદકં અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ સદ્દાયતિ બહુવિધ’’ન્તિ. ‘‘ઇમિનાપિ મહારાજ, કારણેન જાનાહિ ‘નત્થિ ઉદકે જીવો વા સત્તો વા, અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ઉદકં સદ્દાયતી’તિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરં કારણં સુણોહિ, નત્થિ ઉદકે જીવો વા સત્તો વા, અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ઉદકં સદ્દાયતિ. હોતિ તં, મહારાજ, ઉદકં ઘરે ઘરે ઉદકવારકગતં પિહિત’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અપિ નુ તં, મહારાજ, ઉદકં ચલતિ ખુબ્ભતિ લુળતિ આવિલતિ ઊમિજાતં હોતિ, ઉદ્ધમધો દિસાવિદિસં ગચ્છતિ, ઉત્તરતિ પતરતિ ફેણમાલી હોતી’’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે, અચલં તં હોતિ પાકતિકં ઉદકવારકગતં ઉદક’’ન્તિ.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘મહાસમુદ્દે ઉદકં ચલતિ ખુબ્ભતિ લુળતિ આવિલતિ ઊમિજાતં હોતિ, ઉદ્ધમધો દિસાવિદિસં ગચ્છતિ, ઉત્તરતિ પતરતિ ફેણમાલી હોતિ, ઉસ્સક્કિત્વા ઓસ્સક્કિત્વા [ઓસ્સક્કિત્વા’’તિ પદં સી. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ] વેલાય પહરતિ સદ્દાયતિ બહુવિધ’’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુતપુબ્બં એતં મયા દિટ્ઠપુબ્બઞ્ચ ‘મહાસમુદ્દે ઉદકં હત્થસતમ્પિ દ્વેપિ હત્થસતાનિ ગગને ઉસ્સક્કતી’’’તિ. ‘‘કિસ્સ, મહારાજ, ઉદકવારકગતં ઉદકં ન ચલતિ ન સદ્દાયતિ, કિસ્સ પન મહાસમુદ્દે ઉદકં ચલતિ સદ્દાયતી’’તિ? ‘‘વાતવેગસ્સ મહન્તતાય, ભન્તે, મહાસમુદ્દે ઉદકં ચલતિ સદ્દાયતિ, ઉદકવારકગતં ઉદકં અઘટ્ટિતં કેહિચિ ન ચલતિ ન સદ્દાયતી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, વાતવેગસ્સ મહન્તતાય મહાસમુદ્દે ઉદકં ચલતિ સદ્દાયતિ એવમેવ અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ઉદકં સદ્દાયતી’’તિ.

‘‘નનુ, મહારાજ, ભેરિપોક્ખરં સુક્ખં સુક્ખેન ગોચમ્મેન ઓનન્ધન્તી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’. ‘‘અપિ નુ, મહારાજ, ભેરિયા જીવો વા સત્તો વા અત્થી’’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન, મહારાજ, ભેરી સદ્દાયતી’’તિ? ‘‘ઇત્થિયા વા, ભન્તે, પુરિસસ્સ વા તજ્જેન વાયામેના’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા તજ્જેન વાયામેન ભેરી સદ્દાયતિ, એવમેવ અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ઉદકં સદ્દાયતિ. ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન જાનાહિ ‘નત્થિ ઉદકે જીવો વા સત્તો વા, અગ્ગિસન્તાપવેગસ્સ મહન્તતાય ઉદકં સદ્દાયતી’તિ.

‘‘મય્હમ્પિ તાવ, મહારાજ, તવ પુચ્છિતબ્બં અત્થિ, એવમેસો પઞ્હો સુવિનિચ્છિતો હોતિ, કિં નુ ખો, મહારાજ, સબ્બેહિપિ ભાજનેહિ ઉદકં તપ્પમાનં સદ્દાયતિ, ઉદાહુ એકચ્ચેહિ યેવ ભાજનેહિ તપ્પમાનં સદ્દાયતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સબ્બેહિપિ ભાજનેહિ ઉદકં તપ્પમાનં સદ્દાયતિ, એકચ્ચેહિ યેવ ભાજનેહિ ઉદકં તપ્પમાનં સદ્દાયતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, જહિતોસિ સકસમયં, પચ્ચાગતોસિ મમ વિસયં, નત્થિ ઉદકે જીવો વા સત્તો વા. યદિ, મહારાજ, સબ્બેહિપિ ભાજનેહિ ઉદકં તપ્પમાનં સદ્દાયેય્ય, યુત્તમિદં ‘ઉદકં જીવતી’તિ વત્તું. ન હિ, મહારાજ, ઉદકં દ્વયં હોતિ, યં સદ્દાયતિ, તં જીવતિ, યં ન સદ્દાયતિ, તં ન જીવતીતિ. યદિ, મહારાજ, ઉદકં જીવેય્ય, મહન્તાનં હત્થિનાગાનં ઉસ્સન્નકાયાનં પભિન્નાનં સોણ્ડાય ઉસ્સિઞ્ચિત્વા મુખે પક્ખિપિત્વા કુચ્છિં પવેસયન્તાનં, તમ્પિ ઉદકં તેસં દન્તન્તરે ચિપ્પિયમાનં સદ્દાયેય્ય. હત્થસતિકાપિ મહાનાવા ગરુકા ભારિકા અનેકસતસહસ્સભારપરિપૂરા મહાસમુદ્દે વિચરન્તિ, તાહિપિ ચિપ્પિયમાનં ઉદકં સદ્દાયેય્ય. મહતિમહન્તાપિ મચ્છા અનેકસતયોજનિકકાયા તિમી તિમિઙ્ગલા તિમિરપિઙ્ગલા અબ્ભન્તરે નિમુગ્ગા મહાસમુદ્દે નિવાસટ્ઠાનતાય પટિવસન્તા મહાઉદકધારા આચમન્તિ ધમન્તિ ચ, તેસમ્પિ તં દન્તન્તરેપિ ઉદરન્તરેપિ ચિપ્પિયમાનં ઉદકં સદ્દાયેય્ય. યસ્મા ચ ખો, મહારાજ, એવરૂપેહિ એવરૂપેહિ મહન્તેહિ પટિપીળનેહિ પટિપીળિતં ઉદકં ન સદ્દાયતિ તસ્માપિ નત્થિ ઉદકે જીવો વા સત્તો વાતિ, એવમેતં, મહારાજ, ધારેહી’’તિ.

‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, દોસાગતો પઞ્હો અનુચ્છવિકાય વિભત્તિયા વિભત્તો, યથા નામ, ભન્તે નાગસેન, મહગ્ઘં મણિરતનં છેકં આચરિયં કુસલં સિક્ખિતં મણિકારં પાપુણિત્વા કિત્તિં લભેય્ય થોમનં પસંસં, મુત્તારતનં વા મુત્તિકં દુસ્સરતનં વા દુસ્સિકં, લોહિતચન્દનં વા ગન્ધિકં પાપુણિત્વા કિત્તિં લભેય્ય થોમનં પસંસં. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, દોસાગતો [દેસાગતો (સી. પી.)] પઞ્હો અનુચ્છવિકાય વિભત્તિયા વિભત્તો, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ઉદકસત્તજીવપઞ્હો નવમો.

બુદ્ધવગ્ગો પઠમો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે નવ પઞ્હા.

૨. નિપ્પપઞ્ચવગ્ગો

૧. નિપ્પપઞ્ચપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘નિપ્પપઞ્ચારામા, ભિક્ખવે, વિહરથ નિપ્પપઞ્ચરતિનો’તિ, કતમં તં નિપ્પપઞ્ચ’’ન્તિ? ‘‘સોતાપત્તિફલં, મહારાજ, નિપ્પપઞ્ચં, સકદાગામિફલં નિપ્પપઞ્ચં, અનાગામિફલં નિપ્પપઞ્ચં, અરહત્તફલં નિપ્પપઞ્ચ’’ન્તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, સોતાપત્તિફલં નિપ્પપઞ્ચં, સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તફલં નિપ્પપઞ્ચં, કિસ્સ પન ઇમે ભિક્ખૂ ઉદ્દિસન્તિ પરિપુચ્છન્તિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં, નવકમ્મેન પલિબુજ્ઝન્તિ દાનેન ચ પૂજાય ચ, નનુ તે જિનપ્પટિક્ખિત્તં કમ્મં કરોતી’’તિ?

‘‘યે તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ઉદ્દિસન્તિ પરિપુચ્છન્તિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં, નવકમ્મેન પલિબુજ્ઝન્તિ દાનેન ચ પૂજાય ચ, સબ્બે તે નિપ્પપઞ્ચસ્સ પત્તિયા કરોન્તિ. યે તે, મહારાજ, સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન નિપ્પપચ હોન્તિ. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમેહિ પયોગેહિ નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, એકો પુરિસો ખેત્તે બીજં રોપેત્વા અત્તનો યથાબલવીરિયેન વિના પાકારવતિયા ધઞ્ઞં ઉદ્ધરેય્ય, એકો પુરિસો ખેત્તે બીજં રોપેત્વા વનં પવિસિત્વા કટ્ઠઞ્ચ સાખઞ્ચ છિન્દિત્વા વતિપાકારં કત્વા ધઞ્ઞં ઉદ્ધરેય્ય. યા તત્થ તસ્સ વતિપાકારપરિયેસના, સા ધઞ્ઞત્થાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ, વિના વતિપાકારં પુરિસો વિય ધઞ્ઞુદ્ધારો. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમેહિ પયોગેહિ નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ, વતિપાકારં કત્વા પુરિસો વિય ધઞ્ઞુદ્ધારો.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો મહતિમહન્તે અમ્બરુક્ખમત્થકે ફલપિણ્ડિ ભવેય્ય, અથ તત્થ યો કોચિ ઇદ્ધિમા આગન્ત્વા તસ્સ ફલં હરેય્ય, યો પન તત્થ અનિદ્ધિમા, સો કટ્ઠઞ્ચ વલ્લિઞ્ચ છિન્દિત્વા નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા તાય તં રુક્ખં અભિરુહિત્વા ફલં હરેય્ય. યા તત્થ તસ્સ નિસ્સેણિપરિયેસના, સા ફલત્થાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ, ઇદ્ધિમા વિય રુક્ખફલં હરન્તો. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમિના પયોગેન સચ્ચાનિ અભિસમેન્તિ, નિસ્સેણિયા વિય પુરિસો રુક્ખફલં હરન્તો.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, એકો પુરિસો અત્થકરણિકો એકકો યેવ સામિકં ઉપગન્ત્વા અત્થં સાધેતિ. એકો ધનવા ધનવસેન પરિસં વડ્ઢેત્વા પરિસાય અત્થં સાધેતિ. યા તત્થ તસ્સ પરિસપરિયેસના, સા અત્થત્થાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન છસુ અભિઞ્ઞાસુ વસિભાવં પાપુણન્તિ, પુરિસો વિય એકકો અત્થસિદ્ધિં કરોન્તો. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમેહિ પયોગેહિ સામઞ્ઞત્થમભિસાધેન્તિ, પરિસાય વિય પુરિસો અત્થસિદ્ધિં કરોન્તો.

‘‘ઉદ્દેસોપિ, મહારાજ, બહુકારો, પરિપુચ્છાપિ બહુકારા, નવકમ્મમ્પિ બહુકારં, દાનમ્પિ બહુકારં, પૂજાપિ બહુકારા તેસુ તેસુ કરણીયેસુ. યથા, મહારાજ, પુરિસો રાજૂપસેવી કતાવી અમચ્ચભટબલદોવારિકઅનીકટ્ઠપારિસજ્જજનેહિ, તે તસ્સ કરણીયે અનુપ્પત્તે સબ્બેપિ ઉપકારા હોન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઉદ્દેસોપિ બહુકારો, પરિપુચ્છાપિ બહુકારા, નવકમ્મમ્પિ બહુકારં, દાનમ્પિ બહુકારં, પૂજાપિ બહુકારા તેસુ તેસુ કરણીયેસુ. યદિ, મહારાજ, સબ્બેપિ અભિજાતિપરિસુદ્ધા ભવેય્યું, અનુસાસનેન [અનુસાસકેન (સી. પી.)] કરણીયં ન ભવેય્ય. યસ્મા ચ ખો, મહારાજ, સવનેન કરણીયં હોતિ, થેરો, મહારાજ, સારિપુત્તો અપરિમિતમસઙ્ખેય્યકપ્પં ઉપાદાય ઉપચિતકુસલમૂલો પઞ્ઞાય કોટિં ગતો, સોપિ વિના સવનેન નાસક્ખિ આસવક્ખયં પાપુણિતું. તસ્મા, મહારાજ, બહુકારં સવનં, તથા ઉદ્દેસોપિ પરિપુચ્છાપિ. તસ્મા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાપિ નિપ્પપઞ્ચા સઙ્ખતા’’તિ. ‘‘સુનિજ્ઝાપિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

નિપ્પપઞ્ચપઞ્હો પઠમો.

૨. ખીણાસવભાવપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘યો ગિહી અરહત્તં પત્તો, દ્વે વાસ્સ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા, તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા. ન સો દિવસો સક્કા અતિક્કમેતુ’ન્તિ. સચે સો, ભન્તે નાગસેન, તસ્મિં દિવસે આચરિયં વા ઉપજ્ઝાયં વા પત્તચીવરં વા ન લભેથ, અપિ નુ ખો સો અરહા સયં વા પબ્બજેય્ય દિવસં વા અતિક્કમેય્ય, અઞ્ઞો કોચિ અરહા ઇદ્ધિમા આગન્ત્વા તં પબ્બાજેય્ય વા પરિનિબ્બાયેય્ય વા’’તિ? ‘‘ન સો, મહારાજ, અરહા સયં પબ્બજેય્ય, સયં પબ્બજન્તો થેય્યં આપજ્જતિ, ન ચ દિવસં અતિક્કમેય્ય, અઞ્ઞસ્સ અરહન્તસ્સ આગમનં ભવેય્ય વા ન વા ભવેય્ય, તસ્મિં યેવ દિવસે પરિનિબ્બાયેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, અરહત્તસ્સ સન્તભાવો વિજહિતો હોતિ, યેન અધિગતસ્સ જીવિતહારો ભવતી’’તિ.

‘‘વિસમં, મહારાજ, ગિહિલિઙ્ગં, વિસમે લિઙ્ગે લિઙ્ગદુબ્બલતાય અરહત્તં પત્તો ગિહી તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા. નેસો, મહારાજ, દોસો અરહત્તસ્સ, ગિહિલિઙ્ગસ્સેવેસો દોસો યદિદં લિઙ્ગદુબ્બલતા.

‘‘યથા, મહારાજ, ભોજનં સબ્બસત્તાનં આયુપાલકં જીવિતરક્ખકં વિસમકોટ્ઠસ્સ મન્દદુબ્બલગહણિકસ્સ અવિપાકેન જીવિતં હરતિ. નેસો, મહારાજ, દોસો ભોજનસ્સ, કોટ્ઠસ્સેવેસો દોસો યદિદં અગ્ગિદુબ્બલતા. એવમેવ ખો, મહારાજ, વિસમે લિઙ્ગે લિઙ્ગદુબ્બલતાય અરહત્તં પત્તો ગિહી તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા. નેસો, મહારાજ, દોસો અરહત્તસ્સ, ગિહિલિઙ્ગસ્સેવેસો દોસો યદિદં લિઙ્ગદુબ્બલતા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પરિત્તં તિણસલાકં ઉપરિ ગરુકે પાસાણે ઠપિતે દુબ્બલતાય ભિજ્જિત્વા પતતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અરહત્તં પત્તો ગિહી તેન લિઙ્ગેન અરહત્તં ધારેતું અસક્કોન્તો તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો અબલો દુબ્બલો નિહીનજચ્ચો પરિત્તપુઞ્ઞો મહતિમહારજ્જં લભિત્વા ખણેન પરિપતતિ પરિધંસતિ ઓસક્કતિ, ન સક્કોતિ ઇસ્સરિયં ધારેતું, એવમેવ ખો, મહારાજ, અરહત્તં પત્તો ગિહી તેન લિઙ્ગેન અરહત્તં ધારેતું ન સક્કોતિ, તેન કારણેન તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ખીણાસવભાવપઞ્હો દુતિયો.

૩. ખીણાસવસતિસમ્મોસપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ અરહતો સતિસમ્મોસો’’તિ? ‘‘વિગતસતિસમ્મોસા ખો, મહારાજ, અરહન્તો, નત્થિ અરહન્તાનં સતિસમ્મોસો’’તિ. ‘‘આપજ્જેય્ય પન, ભન્તે, અરહા આપત્તિ’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ? ‘‘કુટિકારે, મહારાજ, સઞ્ચરિત્તે, વિકાલે કાલસઞ્ઞાય, પવારિતે અપ્પવારિતસઞ્ઞાય, અનતિરિત્તે અતિરિત્તસઞ્ઞાયા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘યે આપત્તિં આપજ્જન્તિ, તે દ્વીહિ કારણેહિ આપજ્જન્તિ અનાદરિયેન વા અજાનનેન વા’તિ. અપિ નુ ખો, ભન્તે, અરહતો અનાદરિયં હોતિ, યં અરહા આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, અરહા આપત્તિં આપજ્જતિ, નત્થિ ચ અરહતો અનાદરિયં, તેન હિ અત્થિ અરહતો સતિસમ્મોસો’’તિ? ‘‘નત્થિ, મહારાજ, અરહતો સતિસમ્મોસો, આપત્તિઞ્ચ અરહા આપજ્જતી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભન્તે, કારણેન મં સઞ્ઞાપેહિ, કિં તત્થ કારણ’’ન્તિ? ‘‘દ્વેમે, મહારાજ, કિલેસા લોકવજ્જં પણ્ણત્તિવજ્જઞ્ચાતિ. કતમં, મહારાજ, લોકવજ્જં? દસ અકુસલકમ્મપથા, ઇદં વુચ્ચતિ લોકવજ્જં. કતમં પણ્ણત્તિવજ્જં? યં લોકે અત્થિ સમણાનં અનનુચ્છવિકં અનનુલોમિકં, ગિહીનં અનવજ્જં. તત્થ ભગવા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતિ ‘યાવજીવં અનતિક્કમનીય’ન્તિ. વિકાલભોજનં, મહારાજ, લોકસ્સ અનવજ્જં, તં જિનસાસને વજ્જં. ભૂતગામવિકોપનં, મહારાજ, લોકસ્સ અનવજ્જં, તં જિનસાસને વજ્જં. ઉદકે હસ્સધમ્મં, મહારાજ, લોકસ્સ અનવજ્જં, તં જિનસાસને વજ્જં. ઇતિ એવરૂપાનિ એવરૂપાનિ, મહારાજ, જિનસાસને વજ્જાનિ, ઇદં વુચ્ચતિ પણ્ણત્તિવજ્જં.

‘‘લોકવજ્જં અભબ્બો ખીણાસવો તં અજ્ઝાચરિતું, યં કિલેસં પણ્ણત્તિવજ્જં, તં અજાનન્તો આપજ્જેય્ય. અવિસયો, મહારાજ, એકચ્ચસ્સ અરહતો સબ્બં જાનિતું, ન હિ તસ્સ બલં અત્થિ સબ્બં જાનિતું. અનઞ્ઞાતં, મહારાજ, અરહતો ઇત્થિપુરિસાનં નામમ્પિ ગોત્તમ્પિ, મગ્ગોપિ તસ્સ મહિયા અનઞ્ઞાતો; વિમુત્તિં યેવ, મહારાજ, એકચ્ચો અરહા જાનેય્ય; છળભિઞ્ઞો અરહા સકવિસયં જાનેય્ય; સબ્બઞ્ઞૂ, મહારાજ, તથાગતોવ સબ્બં જાનાતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ખીણાસવસતિસમ્મોસપઞ્હો તતિયો.

૪. લોકે નત્થિભાવપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, દિસ્સન્તિ લોકે બુદ્ધા, દિસ્સન્તિ પચ્ચેકબુદ્ધા, દિસ્સન્તિ તથાગતસ્સ સાવકા, દિસ્સન્તિ ચક્કવત્તિરાજાનો, દિસ્સન્તિ પદેસરાજાનો, દિસ્સન્તિ દેવમનુસ્સા, દિસ્સન્તિ સધના, દિસ્સન્તિ અધના, દિસ્સન્તિ સુગતા, દિસ્સન્તિ દુગ્ગતા, દિસ્સતિ પુરિસસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભૂતં, દિસ્સતિ ઇત્થિયા પુરિસલિઙ્ગં પાતુભૂતં, દિસ્સતિ સુકતં દુક્કતં કમ્મં, દિસ્સન્તિ કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકૂપભોગિનો સત્તા, અત્થિ લોકે સત્તા અણ્ડજા જલાબુજા સંસેદજા ઓપપાતિકા, અત્થિ સત્તા અપદા દ્વિપદા ચતુપ્પદા બહુપ્પદા, અત્થિ લોકે યક્ખા રક્ખસા કુમ્ભણ્ડા અસુરા દાનવા ગન્ધબ્બા પેતા પિસાચા, અત્થિ કિન્નરા મહોરગા નાગા સુપણ્ણા સિદ્ધા વિજ્જાધરા, અત્થિ હત્થી અસ્સા ગાવો મહિંસા [મહિસા (સી. પી.)] ઓટ્ઠા ગદ્રભા અજા એળકા મિગા સૂકરા સીહા બ્યગ્ઘા દીપી અચ્છા કોકા તરચ્છા સોણા સિઙ્ગાલા, અત્થિ બહુવિધા સકુણા, અત્થિ સુવણ્ણં રજતં મુત્તા મણિ સઙ્ખો સિલા પવાળં લોહિતઙ્કો મસારગલ્લં વેળુરિયો વજિરં ફલિકં કાળલોહં તમ્બલોહં વટ્ટલોહં કંસલોહં, અત્થિ ખોમં કોસેય્યં કપ્પાસિકં સાણં ભઙ્ગં કમ્બલં, અત્થિ સાલિ વીહિ યવો કઙ્ગુ કુદ્રૂસો વરકો ગોધૂમો મુગ્ગો, માસો તિલં કુલત્થં, અત્થિ મૂલગન્ધો સારગન્ધો ફેગ્ગુગન્ધો તચગન્ધો પત્તગન્ધો પુપ્ફગન્ધો ફલગન્ધો સબ્બગન્ધો, અત્થિ તિણ લતા ગચ્છ રુક્ખ ઓસધિ વનપ્પતિ નદી પબ્બત સમુદ્દ મચ્છકચ્છપા સબ્બં લોકે અત્થિ. યં, ભન્તે, લોકે નત્થિ, તં મે કથેહી’’તિ.

‘‘તીણિમાનિ, મહારાજ, લોકે નત્થિ. કતમાનિ તીણિ? સચેતના વા અચેતના વા અજરામરા લોકે નત્થિ, સઙ્ખારાનં નિચ્ચતા નત્થિ, પરમત્થેન સત્તૂપલદ્ધિ નત્થિ, ઇમાનિ ખો, મહારાજ, તીણિ લોકે નત્થી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

લોકે નત્થિભાવપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. અકમ્મજાદિપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, દિસ્સન્તિ લોકે કમ્મનિબ્બત્તા, દિસ્સન્તિ હેતુનિબ્બત્તા, દિસ્સન્તિ ઉતુનિબ્બત્તા, યં લોકે અકમ્મજં અહેતુજં અનુતુજં, તં મે કથેહી’’તિ. ‘‘દ્વેમે, મહારાજ, લોકસ્મિં અકમ્મજા અહેતુજા અનુતુજા. કતમે દ્વે? આકાસો, મહારાજ, અકમ્મજો અહેતુજો અનુતુજો; નિબ્બાનં, મહારાજ, અકમ્મજં અહેતુજં અનુતુજં. ઇમે ખો, મહારાજ, દ્વે અકમ્મજા અહેતુજા અનુતુજા’’તિ.

‘‘મા, ભન્તે નાગસેન, જિનવચનં મક્ખેહિ, મા અજાનિત્વા પઞ્હં બ્યાકરોહી’’તિ. ‘‘કિં ખો, મહારાજ, અહં વદામિ, યં મં ત્વં એવં વદેસિ ‘મા, ભન્તે નાગસેન, જિનવચનં મક્ખેહિ, મા અજાનિત્વા પઞ્હં બ્યાકરોહી’’’તિ? ‘‘ભન્તે નાગસેન, યુત્તમિદં તાવ વત્તું ‘આકાસો અકમ્મજો અહેતુજો અનુતુજો’તિ. અનેકસતેહિ પન, ભન્તે નાગસેન, કારણેહિ ભગવતા સાવકાનં નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય મગ્ગો અક્ખાતો, અથ ચ પન ત્વં એવં વદેસિ ‘અહેતુજં નિબ્બાન’’’ન્તિ. ‘‘સચ્ચં, મહારાજ, ભગવતા અનેકસતેહિ કારણેહિ સાવકાનં નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય મગ્ગો અક્ખાતો, ન ચ પન નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ અક્ખાતો’’તિ.

‘‘એત્થ મયં, ભન્તે નાગસેન, અન્ધકારતો અન્ધકારતરં પવિસામ, વનતો વનતરં પવિસામ, ગહનતો ગહનતરં [ગહનન્તરતો ગહનન્તરં (ક.)] પવિસામ, યત્ર હિ નામ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, તસ્સ પન ધમ્મસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ નત્થિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, તેન હિ નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાયપિ હેતુ ઇચ્છિતબ્બો.

‘‘યથા પન, ભન્તે નાગસેન, પુત્તસ્સ પિતા અત્થિ, તેન કારણેન પિતુનોપિ પિતા ઇચ્છિતબ્બો. યથા અન્તેવાસિકસ્સ આચરિયો અત્થિ, તેન કારણેન આચરિયસ્સપિ આચરિયો ઇચ્છિતબ્બો. યથા અઙ્કુરસ્સ બીજં અત્થિ, તેન કારણેન બીજસ્સપિ બીજં ઇચ્છિતબ્બં. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, યદિ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, તેન કારણેન નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાયપિ હેતુ ઇચ્છિતબ્બો.

‘‘યથા રુક્ખસ્સ વા લતાય વા અગ્ગે સતિ તેન કારણેન મજ્ઝમ્પિ અત્થિ, મૂલમ્પિ અત્થિ. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, યદિ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, તેન કારણેન નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાયપિ હેતુ ઇચ્છિતબ્બો’’’તિ.

‘‘અનુપ્પાદનીયં, મહારાજ, નિબ્બાનં, તસ્મા ન નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ અક્ખાતો’’તિ. ‘‘ઇઙ્ઘ, ભન્તે નાગસેન, કારણં દસ્સેત્વા કારણેન મં સઞ્ઞાપેહિ, યથાહં જાનેય્યં નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ નત્થી’’તિ.

‘‘તેન હિ, મહારાજ, સક્કચ્ચં સોતં ઓદહ, સાધુકં સુણોહિ, વક્ખામિ તત્થ કારણં, સક્કુણેય્ય, મહારાજ, પુરિસો પાકતિકેન બલેન ઇતો હિમવન્તં પબ્બતરાજં ઉપગન્તુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘સક્કુણેય્ય પન સો, મહારાજ, પુરિસો પાકતિકેન બલેન હિમવન્તં પબ્બતરાજં ઇધ આહરિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કા નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય મગ્ગો અક્ખાતું, ન સક્કા નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ દસ્સેતું.