૪. પુબ્બપેતાદિસપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇમે દાયકા દાનં દત્વા પુબ્બપેતાનં આદિસન્તિ [ઉદ્દિસન્તિ (ક. સી.)] ‘ઇદં તેસં પાપુણાતૂ’તિ, અપિ નુ તે કિઞ્ચિ તતોનિદાનં વિપાકં પટિલભન્તી’’તિ? ‘‘કેચિ, મહારાજ, પટિલભન્તિ, કેચિ નપ્પટિલભન્તી’’તિ. ‘‘કે, ભન્તે, પટિલભન્તિ, કે નપ્પટિલભન્તી’’તિ? ‘‘નિરયૂપપન્ના, મહારાજ, નપ્પટિલભન્તિ, સગ્ગગતા નપ્પટિલભન્તિ, તિરચ્છાનયોનિગતા નપ્પટિલભન્તિ, ચતુન્નં પેતાનં તયો પેતા નપ્પટિલભન્તિ વન્તાસિકા ખુપ્પિપાસિનો નિજ્ઝામતણ્હિકા, લભન્તિ પેતા પરદત્તૂપજીવિનો, તેપિ સરમાના યેવ લભન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, દાયકાનં દાનં વિસોસિતં [વિસોતં (સી. પી.)] હોતિ અફલં, યેસં ઉદ્દિસ્સ કતં યદિ તે નપ્પટિલભન્તી’’તિ? ‘‘ન હિ તં, મહારાજ, દાનં અફલં હોતિ અવિપાકં, દાયકા યેવ તસ્સ ફલં અનુભવન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, કારણેન મં સઞ્ઞાપેહી’’તિ. ‘‘ઇધ, મહારાજ, કેચિ મનુસ્સા મચ્છમંસસુરાભત્તખજ્જકાનિ પટિયાદેત્વા ઞાતિકુલં ગચ્છન્તિ, યદિ તે ઞાતકા તં ઉપાયનં ન સમ્પટિચ્છેય્યું, અપિ નુ તં ઉપાયનં વિસોસિતં ગચ્છેય્ય વિનસ્સેય્ય વા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સામિકાનં યેવ તં હોતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, દાયકા યેવ તસ્સ ફલં અનુભવન્તિ. યથા પન, મહારાજ, પુરિસો ગબ્ભં પવિટ્ઠો અસતિ પુરતો નિક્ખમનમુખે કેન નિક્ખમેય્યા’’તિ. ‘‘પવિટ્ઠેનેવ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, દાયકા યેવ તસ્સ ફલં અનુભવન્તી’’તિ. ‘‘હોતુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામિ, દાયકા યેવ તસ્સ ફલં અનુભવન્તિ, ન મયં તં કારણં વિલોમેમાતિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યદિ ઇમેસં દાયકાનં દિન્નદાનં પુબ્બપેતાનં પાપુણાતિ, તે ચ તસ્સ વિપાકં અનુભવન્તિ. તેન હિ યો પાણાતિપાતી લુદ્દો લોહિતપાણી પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો મનુસ્સે ઘાતેત્વા દારુણં કમ્મં કત્વા પુબ્બપેતાનં આદિસેય્ય ‘ઇમસ્સ મે કમ્મસ્સ વિપાકો પુબ્બપેતાનં પાપુણાતૂ’તિ, અપિ નુ તસ્સ વિપાકો પુબ્બપેતાનં પાપુણાતી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કો તત્થ હેતુ કિં કારણં, યેન કુસલં પાપુણાતિ અકુસલં ન પાપુણાતી’’તિ? ‘‘નેસો, મહારાજ, પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો, મા ચ ત્વં, મહારાજ, ‘વિસજ્જકો અત્થી’તિ અપુચ્છિતબ્બં પુચ્છિ, ‘કિસ્સ આકાસો નિરાલમ્બો, કિસ્સ ગઙ્ગા ઉદ્ધમ્મુખા ન સન્દતિ, કિસ્સ ઇમે મનુસ્સા ચ દિજા ચ દ્વિપદા મિગા ચતુપ્પદા’તિ તમ્પિ મં ત્વં પુચ્છિસ્સસી’’તિ. ‘‘નાહં તં, ભન્તે નાગસેન, વિહેસાપેક્ખો પુચ્છામિ, અપિ ચ નિબ્બાહનત્થાય [નિબ્બાનત્થાય (ક.)] સન્દેહસ્સ પુચ્છામિ, બહૂ મનુસ્સા લોકે વામગામિનો [પાપગાહિનો (સ્યા.)] વિચક્ખુકા, ‘કિન્તિ તે ઓતારં ન લભેય્યુ’ન્તિ એવાહં તં પુચ્છામી’’તિ. ‘‘ન સક્કા, મહારાજ, સહ અકતેન અનનુમતેન સહ પાપં કમ્મં સંવિભજિતું.

‘‘યથા, મહારાજ, મનુસ્સા ઉદકનિબ્બાહનેન ઉદકં સુવિદૂરમ્પિ હરન્તિ, અપિ નુ, મહારાજ, સક્કા ઘનમહાસેલપબ્બતો [પબ્બતતો (ક.)] નિબ્બાહનેન યથિચ્છિતં હરિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કા કુસલં સંવિભજિતું, ન સક્કા અકુસલં સંવિભજિતું. યથા વા પન, મહારાજ, સક્કા તેલેન પદીપો જાલેતું, અપિ નુ, મહારાજ, સક્કા ઉદકેન પદીપો જાલેતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કા કુસલં સંવિભજિતું, ન સક્કા અકુસલં સંવિભજિતું. યથા વા પન, મહારાજ, કસ્સકા તળાકતો ઉદકં નીહરિત્વા ધઞ્ઞં પરિપાચેન્તિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, સક્કા મહાસમુદ્દતો ઉદકં નીહરિત્વા ધઞ્ઞં પરિપાચેતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કા કુસલં સંવિભજિતું, ન સક્કા અકુસલં સંવિભજિતુ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન સક્કા કુસલં સંવિભજિતું, ન સક્કા અકુસલં સંવિભજિતું. કારણેન મં સઞ્ઞાપેહિ, નાહં અન્ધો અનાલોકો સુત્વા વેદિસ્સામી’’તિ. ‘‘અકુસલં, મહારાજ, થોકં, કુસલં બહુકં, થોકત્તા અકુસલં કત્તારં યેવ પરિયાદિયતિ, બહુકત્તા કુસલં સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરતી’’તિ. ‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પરિત્તં એકં ઉદકબિન્દુ પથવિયં નિપતેય્ય, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, ઉદકબિન્દુ દસપિ દ્વાદસપિ યોજનાનિ અજ્ઝોત્થરેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યત્થ તં ઉદકબિન્દુ નિપતિતં, તત્થેવ પરિયાદિયતી’’તિ. ‘‘કેન કારણેન, મહારાજા’’તિ? ‘‘પરિત્તત્તા, ભન્તે, ઉદકબિન્દુસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, પરિત્તં અકુસલં પરિત્તત્તા કત્તારં યેવ પરિયાદિયતિ, ન સક્કા સંવિભજિતું.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહતિમહામેઘો અભિવસ્સેય્ય તપ્પયન્તો ધરણિતલં, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, મહામેઘો સમન્તતો ઓત્થરેય્યા’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, પૂરયિત્વા સો મહામેઘો સોબ્ભસર સરિતસાખાકન્દરપદરદહતળાક [માતિકાતળાક (ક.)] ઉદપાનપોક્ખરણિયો દસપિ દ્વાદસપિ યોજનાનિ અજ્ઝોત્થરેય્યા’’તિ. ‘‘કેન કારણેન, મહારાજા’’તિ? ‘‘મહન્તત્તા, ભન્તે, મેઘસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કુસલં બહુકં, બહુકત્તા સક્કા દેવમનુસ્સેહિપિ સંવિભજિતુ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન અકુસલં થોકં કુસલં બહુતર’’ન્તિ? ‘‘ઇધ, મહારાજ, યો કોચિ દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, સો હટ્ઠો પહટ્ઠો હસિતો પમુદિતો પસન્નમાનસો વેદજાતો હોતિ, તસ્સ અપરાપરં પીતિ ઉપ્પજ્જતિ, પીતિમનસ્સ ભિય્યો ભિય્યો કુસલં પવડ્ઢતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ઉદપાને બહુસલિલસમ્પુણ્ણે એકેન દેસેન ઉદકં પવિસેય્ય, એકેન નિક્ખમેય્ય, નિક્ખમન્તેપિ અપરાપરં ઉપ્પજ્જતિ, ન સક્કા હોતિ ખયં પાપેતું. એવમેવ ખો, મહારાજ, કુસલં ભિય્યો ભિય્યો પવડ્ઢતિ. વસ્સસતેપિ ચે, મહારાજ, પુરિસો કતં કુસલં આવજ્જેય્ય, આવજ્જિતે આવજ્જિતે ભિય્યો ભિય્યો કુસલં પવડ્ઢતિ. તસ્સ તં કુસલં સક્કા હોતિ યથિચ્છકેહિ સદ્ધિં સંવિભજિતું, ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન કુસલં બહુતરં.

‘‘અકુસલં પન, મહારાજ, કરોન્તો પચ્છા વિપ્પટિસારી હોતિ, વિપ્પટિસારિનો ચિત્તં પટિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારીયતિ સોચતિ તપ્પતિ હાયતિ ખીયતિ ન પરિવડ્ઢતિ તત્થેવ પરિયાદિયતિ. યથા, મહારાજ, સુક્ખાય નદિયા મહાપુળિનાય ઉન્નતાવનતાય કુટિલસઙ્કુટિલાય ઉપરિતો પરિત્તં ઉદકં આગચ્છન્તં હાયતિ ખીયતિ ન પરિવડ્ઢતિ તત્થેવ પરિયાદિયતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અકુસલં કરોન્તસ્સ ચિત્તં પટિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારીયતિ સોચતિ તપ્પતિ હાયતિ ખીયતિ ન પરિવડ્ઢતિ તત્થેવ પરિયાદિયતિ, ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન અકુસલં થોક’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

પુબ્બપેતાદિસપઞ્હો ચતુત્થો.