૩. કુસલાકુસલબલવતરપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં અધિમત્તં બલવતરં કુસલં વા અકુસલં વા’’તિ? ‘‘કુસલં, મહારાજ, અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા અકુસલ’ન્તિ. ‘‘નાહં, ભન્તે નાગસેન, તં વચનં સમ્પટિચ્છામિ ‘કુસલં અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા અકુસલ’ન્તિ, દિસ્સન્તિ, ભન્તે નાગસેન, ઇધ પાણાતિપાતિનો અદિન્નાદાયિનો કામેસુમિચ્છાચારિનો મુસાવાદિનો ગામઘાતિકા પન્થદૂસકા નેકતિકા વઞ્ચનિકા, સબ્બે તે તાવતકેન પાપેન લભન્તિ હત્થચ્છેદં પાદચ્છેદં હત્થપાદચ્છેદં કણ્ણચ્છેદં નાસચ્છેદં કણ્ણનાસચ્છેદં બિલઙ્ગથાલિકં સઙ્ખમુણ્ડિકં રાહુમુખં જોતિમાલિકં હત્થપજ્જોતિકં એરકવત્તિકં ચીરકવાસિકં એણેય્યકં બળિસમંસિકં કહાપણિકં ખારાપતચ્છિકં પલિઘપરિવત્તિકં પલાલપીઠકં તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચનં સુનખેહિપિ ખાદાપનં જીવસૂલારોપનં અસિનાપિ સીસચ્છેદં, કેચિ રત્તિં પાપં કત્વા રત્તિં યેવ વિપાકં અનુભવન્તિ, કેચિ રત્તિં કત્વા દિવા યેવ અનુભવન્તિ, કેચિ દિવા કત્વા દિવા યેવ અનુભવન્તિ, કેચિ દિવા કત્વા રત્તિં યેવ અનુભવન્તિ, કેચિ દ્વે તયો દિવસે વીતિવત્તે અનુભવન્તિ, સબ્બેપિ તે દિટ્ઠેવ ધમ્મે વિપાકં અનુભવન્તિ. અત્થિ પન, ભન્તે નાગસેન, કોચિ એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા તિણ્ણં વા ચતુન્નં વા પઞ્ચન્નં વા દસન્નં વા સતસ્સ વા સહસ્સસ્સ વા સતસહસ્સસ્સ વા સપરિવારં દાનં દત્વા દિટ્ઠધમ્મિકં ભોગં વા યસં વા સુખં વા અનુભવિતા સીલેન વા ઉપોસથકમ્મેન વા’’તિ?

‘‘અત્થિ, મહારાજ, ચત્તારો પુરિસા દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે તેનેવ સરીરદેહેન તિદસપુરે સમનુપ્પત્તા’’તિ [યસમનુપત્તાતિ (સી. પી.)]. ‘‘કો ચ કો ચ ભન્તે’’તિ? ‘‘મન્ધાતા, મહારાજ, રાજા, નિમિ રાજા, સાધીનો રાજા, ગુત્તિલો ચ ગન્ધબ્બો’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, અનેકેહિ તં ભવસહસ્સેહિ અન્તરિતં, દ્વિન્નમ્પેતં અમ્હાકં [દીપિતં, અમ્હાકમ્પેતં (ક.)] પરોક્ખં, યદિ સમત્થોસિ વત્તમાનકે ભવે ભગવતો ધરમાનકાલે કથેહી’’તિ? ‘‘વત્તમાનકેપિ, મહારાજ, ભવે પુણ્ણકો દાસો થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ ભોજનં દત્વા તદહેવ સેટ્ઠિટ્ઠાનં અજ્ઝુપગતો, સો એતરહિ પુણ્ણકો સેટ્ઠીતિ પઞ્ઞાયિ, ગોપાલમાતા દેવી અત્તનો કેસે વિક્કિણિત્વા લદ્ધેહિ અટ્ઠહિ કહાપણેહિ થેરસ્સ મહાકચ્ચાયનસ્સ અત્તટ્ઠમકસ્સ પિણ્ડપાતં દત્વા તદહેવ રઞ્ઞો ચન્દપજ્જોતસ્સ [ઉદેનસ્સ (સી. પી.)] અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં પત્તા. સુપ્પિયા ઉપાસિકા અઞ્ઞતરસ્સ ગિલાનભિક્ખુનો અત્તનો ઊરુમંસેન પટિચ્છાદનીયં દત્વા દુતિયદિવસે યેવ રૂળ્હવણા સઞ્છવી [સચ્છવી (સી. પી.)] અરોગા જાતા. મલ્લિકા દેવી ભગવતો આભિદોસિકં કુમ્માસપિણ્ડં દત્વા તદહેવ રઞ્ઞો કોસલસ્સ અગ્ગમહેસી જાતા. સુમનો માલાકારો અટ્ઠહિ સુમનપુપ્ફમુટ્ઠીહિ ભગવન્તં પૂજેત્વા તં દિવસં યેવ મહાસમ્પત્તિં પત્તો. એકસાટકો બ્રાહ્મણો ઉત્તરસાટકેન ભગવન્તં પૂજેત્વા તં દિવસં યેવ સબ્બટ્ઠકં લભિ, સબ્બેપેતે, મહારાજ, દિટ્ઠધમ્મિકં ભોગઞ્ચ યસઞ્ચ અનુભવિંસૂ’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, વિચિનિત્વા પરિયેસિત્વા છ જને યેવ અદ્દસાસી’’તિ. ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, અકુસલં યેવ અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા કુસલં. અહઞ્હિ, ભન્તે નાગસેન, એકદિવસં યેવ દસપિ પુરિસે પસ્સામિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન સૂલેસુ આરોપેન્તે, વીસમ્પિ તિંસમ્પિ ચત્તાલીસમ્પિ પઞ્ઞાસમ્પિ પુરિસસતમ્પિ પુરિસસહસ્સમ્પિ પસ્સામિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન સૂલેસુ આરોપેન્તે. નન્દકુલસ્સ, ભન્તે નાગસેન, ભદ્દસાલો નામ સેનાપતિપુત્તો અહોસિ. તેન ચ રઞ્ઞા ચન્દગુત્તેન સઙ્ગામો સમુપબ્યૂળ્હો અહોસિ. તસ્મિં ખો પન, ભન્તે નાગસેન, સઙ્ગામે ઉભતો બલકાયે અસીતિકબન્ધરૂપાનિ અહેસું, એકસ્મિં કિર સીસકબન્ધે પરિપાતે [પરિપુણ્ણે (સબ્બત્થ)] એકં કબન્ધરૂપં ઉટ્ઠહતિ, સબ્બેપેતે પાપસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકેન અનયબ્યસનં આપન્ના. ઇમિનાપિ, ભન્તે નાગસેન, કારણેન ભણામિ અકુસલં યેવ અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા કુસલ’’ન્તિ.

‘‘સુય્યતિ, ભન્તે નાગસેન, ઇમસ્મિં બુદ્ધસાસને કોસલેન રઞ્ઞા અસદિસદાનં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, સુય્યતી’’તિ. ‘‘અપિ નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, કોસલરાજા તં અસદિસં દાનં દત્વા તતોનિદાનં કઞ્ચિ દિટ્ઠધમ્મિકં ભોગં વા યસં વા સુખં વા પટિલભી’’તિ [પટિલભતીતિ (ક.)]? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, કોસલરાજા એવરૂપં અનુત્તરં દાનં દત્વાપિ ન લભિ [ન લભતિ (ક.)] તતોનિદાનં કઞ્ચિ દિટ્ઠધમ્મિકં ભોગં વા યસં વા સુખં વા, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, અકુસલં યેવ અધિમત્તં બલવતરં, નો તથા કુસલ’’ન્તિ.

‘‘પરિત્તત્તા, મહારાજ, અકુસલં ખિપ્પં પરિણમતિ, વિપુલત્તા કુસલં દીઘેન કાલેન પરિણમતિ, ઉપમાયપિ, મહારાજ, એતં ઉપપરિક્ખિતબ્બં. યથા, મહારાજ, અપરન્તે જનપદે કુમુદભણ્ડિકા નામ ધઞ્ઞજાતિ માસલૂના [માસપૂરા (ક.)] અન્તોગેહગતા હોતિ, સાલયો છપ્પઞ્ચમાસેહિ પરિણમન્તિ, કિં પનેત્થ, મહારાજ, અન્તરં કો વિસેસો કુમુદભણ્ડિકાય ચ સાલીનઞ્ચા’’તિ? ‘‘પરિત્તત્તા, ભન્તે, કુમુદભણ્ડિકાય, વિપુલત્તા ચ સાલીનં. સાલયો, ભન્તે નાગસેન, રાજારહા રાજભોજનં, કુમુદભણ્ડિકા દાસકમ્મકરાનં ભોજન’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, પરિત્તત્તા અકુસલં ખિપ્પં પરિણમતિ, વિપુલત્તા કુસલં દીઘેન કાલેન પરિણમતી’’તિ.

‘‘યં તત્થ, ભન્તે નાગસેન, ખિપ્પં પરિણમતિ, તં નામ લોકે અધિમત્તં બલવતરં, તસ્મા અકુસલં બલવતરં, નો તથા કુસલં. યથા નામ, ભન્તે નાગસેન, યો કોચિ યોધો મહતિમહાયુદ્ધં પવિસિત્વા પટિસત્તું ઉપકચ્છકે ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા ખિપ્પતરં સામિનો ઉપનેય્ય, સો યોધો લોકે સમત્થો સૂરો નામ. યો ચ ભિસક્કો ખિપ્પં સલ્લં ઉદ્ધરતિ રોગમપનેતિ, સો ભિસક્કો છેકો નામ. યો ગણકો સીઘસીઘં ગણેત્વા ખિપ્પં દસ્સયતિ, સો ગણકો છેકો નામ. યો મલ્લો ખિપ્પં પટિમલ્લં ઉક્ખિપિત્વા ઉત્તાનકં પાતેતિ, સો મલ્લો સમત્થો સૂરો નામ. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, યં ખિપ્પં પરિણમતિ કુસલં વા અકુસલં વા, તં લોકે અધિમત્તં બલવતર’’ન્તિ.

‘‘ઉભયમ્પિ તં, મહારાજ, કમ્મં સમ્પરાયવેદનીયમેવ, અપિ ચ ખો અકુસલં સાવજ્જતાય ખણેન દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં હોતિ, પુબ્બકેહિ, મહારાજ, ખત્તિયેહિ ઠપિતો એસો નિયમો ‘યો પાણં હનતિ, સો દણ્ડારહો…પે… યો અદિન્નં આદિયતિ…પે… યો પરદારં ગચ્છતિ…પે… યો મુસા ભણતિ…પે… યો ગામં ઘાતેતિ…પે… યો પન્થં દૂસેતિ…પે… યો નિકતિં કરોતિ…પે… યો વઞ્ચનં કરોતિ, સો દણ્ડારહો વધિતબ્બો છેત્તબ્બો ભેત્તબ્બો હન્તબ્બો’તિ. તં તે ઉપાદાય વિચિનિત્વા વિચિનિત્વા દણ્ડેન્તિ વધેન્તિ છિન્દન્તિ ભિન્દન્તિ હનન્તિ ચ, અપિ નુ, મહારાજ, અત્થિ કેહિચિ ઠપિતો નિયમો ‘યો દાનં વા દેતિ, સીલં વા રક્ખતિ, ઉપોસથકમ્મં વા કરોતિ, તસ્સ ધનં વા યસં વા દાતબ્બ’ન્તિ; અપિ નુ તં વિચિનિત્વા વિચિનિત્વા ધનં વા યસં વા દેન્તિ, ચોરસ્સ કતકમ્મસ્સ વધબન્ધનં વિયા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, દાયકાનં વિચિનિત્વા વિચિનિત્વા ધનં વા યસં વા દદેય્યું, કુસલમ્પિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ભવેય્ય, યસ્મા ચ ખો, મહારાજ, દાયકે ન વિચિનન્તિ ‘ધનં વા યસં વા દસ્સામા’તિ, તસ્મા કુસલં ન દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. ઇમિના, મહારાજ, કારણેન અકુસલં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં, સમ્પરાયેવ સો અધિમત્તં બલવતરં વેદનં વેદયતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, તવાદિસેન બુદ્ધિમન્તેન વિના નેસો પઞ્હો સુનિબ્બેઠિયો, લોકિકં, ભન્તે નાગસેન, લોકુત્તરેન વિઞ્ઞાપિત’’ન્તિ.

કુસલાકુસલબલવતરપઞ્હો તતિયો.