૨. દુક્કરકારિકપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, સબ્બેવ બોધિસત્તા દુક્કરકારિકં કરોન્તિ, ઉદાહુ ગોતમેનેવ બોધિસત્તેન દુક્કરકારિકા કતા’’તિ? ‘‘નત્થિ, મહારાજ, સબ્બેસં બોધિસત્તાનં દુક્કરકારિકા, ગોતમેનેવ બોધિસત્તેન દુક્કરકારિકા કતા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યદિ એવં અયુત્તં, યં બોધિસત્તાનં બોધિસત્તેહિ વેમત્તતા હોતી’’તિ. ‘‘ચતૂહિ, મહારાજ, ઠાનેહિ બોધિસત્તાનં બોધિસત્તેહિ વેમત્તતા હોતિ. કતમેહિ ચતૂહિ? કુલવેમત્તતા પધાનવેમત્તતા [અદ્ધાનવેમત્તતા (સી. સ્યા. પી.)] આયુવેમત્તતા પમાણવેમત્તતાતિ. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, ચતૂહિ ઠાનેહિ બોધિસત્તાનં બોધિસત્તેહિ વેમત્તતા હોતિ. સબ્બેસમ્પિ, મહારાજ, બુદ્ધાનં રૂપે સીલે સમાધિમ્હિ પઞ્ઞાય વિમુત્તિયા વિમુત્તિઞાણદસ્સને ચતુવેસારજ્જે દસતથાગતબલે છઅસાધારણઞાણે ચુદ્દસબુદ્ધઞાણે અટ્ઠારસબુદ્ધધમ્મે કેવલે ચ બુદ્ધગુણે [બુદ્ધધમ્મે (સી. પી.)] નત્થિ વેમત્તતા, સબ્બેપિ બુદ્ધા બુદ્ધધમ્મેહિ સમસમા’’તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેપિ બુદ્ધા બુદ્ધધમ્મેહિ સમસમા, કેન કારણેન ગોતમેનેવ બોધિસત્તેન દુક્કરકારિકા કતા’’તિ? ‘‘અપરિપક્કે, મહારાજ, ઞાણે અપરિપક્કાય બોધિયા ગોતમો બોધિસત્તો નેક્ખમ્મમભિનિક્ખન્તો અપરિપક્કં ઞાણં પરિપાચયમાનેન દુક્કરકારિકા કતા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન બોધિસત્તો અપરિપક્કે ઞાણે અપરિપક્કાય બોધિયા મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો, નનુ નામ ઞાણં પરિપાચેત્વા પરિપક્કે ઞાણે નિક્ખમિતબ્બ’’ન્તિ?

‘‘બોધિસત્તો, મહારાજ, વિપરીતં ઇત્થાગારં દિસ્વા વિપ્પટિસારી અહોસિ, તસ્સ વિપ્પટિસારિસ્સ અરતિ ઉપ્પજ્જિ, અરતિચિત્તં ઉપ્પન્નં દિસ્વા અઞ્ઞતરો મારકાયિકો દેવપુત્તો ‘અયં ખો કાલો અરતિચિત્તસ્સ વિનોદનાયા’તિ વેહાસે ઠત્વા ઇદં વચનમબ્રવિ –

‘‘મારિસ, મા ખો ત્વં ઉક્કણ્ઠિતો અહોસિ, ઇતો તે સત્તમે દિવસે દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુભવિસ્સતિ સહસ્સારં સનેમિકં સનાભિકં સબ્બાકારપરિપૂરં, પથવિગતાનિ ચ તે રતનાનિ આકાસટ્ઠાનિ ચ સયમેવ ઉપગચ્છિસ્સન્તિ, દ્વિસહસ્સપરિત્તદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ એકમુખેન આણા પવત્તિસ્સતિ, પરોસહસ્સઞ્ચ તે પુત્તા ભવિસ્સન્તિ સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના, તેહિ પુત્તેહિ પરિકિણ્ણો સત્તરતનસમન્નાગતો ચતુદ્દીપમનુસાસિસ્સસી’તિ.

‘‘યથા નામ દિવસસન્તત્તં અયોસૂલં સબ્બત્થ ઉપડહન્તં કણ્ણસોતં પવિસેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તસ્સ તં વચનં કણ્ણસોતં પવિસિત્થ, ઇતિ સો પકતિયાવ ઉક્કણ્ઠિતો તસ્સા દેવતાય વચનેન ભિય્યોસોમત્તાય ઉબ્બિજ્જિ સંવિજ્જિ સંવેગમાપજ્જિ.

‘‘યથા પન, મહારાજ, મહતિમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો જલમાનો અઞ્ઞેન કટ્ઠેન ઉપડહિતો ભિય્યોસોમત્તાય જલેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો પકતિયાવ ઉક્કણ્ઠિતો તસ્સા દેવતાય વચનેન ભિય્યોસોમત્તાય ઉબ્બિજ્જિ સંવિજ્જિ સંવેગમાપજ્જિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહાપથવી પકતિતિન્તા નિબ્બત્તહરિતસદ્દલા આસિત્તોદકા ચિક્ખલ્લજાતા પુનદેવ મહામેઘે અભિવુટ્ઠે ભિય્યોસોમત્તાય ચિક્ખલ્લતરા અસ્સ, એવમેવ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો પકતિયાવ ઉક્કણ્ઠિતો તસ્સા દેવતાય વચનેન ભિય્યોસોમત્તાય ઉબ્બિજ્જિ સંવિજ્જિ સંવેગમાપજ્જી’’તિ.

‘‘અપિ નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, બોધિસત્તસ્સ યદિ સત્તમે દિવસે દિબ્બં ચક્કરતનં નિબ્બત્તેય્ય, પટિનિવત્તેય્ય બોધિસત્તો દિબ્બે ચક્કરતને નિબ્બત્તે’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, સત્તમે દિવસે બોધિસત્તસ્સ દિબ્બં ચક્કરતનં નિબ્બત્તેય્ય, અપિ ચ પલોભનત્થાય તાય દેવતાય મુસા ભણિતં, યદિપિ, મહારાજ, સત્તમે દિવસે દિબ્બં ચક્કરતનં નિબ્બત્તેય્ય, બોધિસત્તો ન નિવત્તેય્ય. કિં કારણં? ‘અનિચ્ચ’ન્તિ, મહારાજ, બોધિસત્તો દળ્હં અગ્ગહેસિ, ‘દુક્ખં અનત્તા’તિ દળ્હં અગ્ગહેસિ, ઉપાદાનક્ખયં પત્તો.

‘‘યથા, મહારાજ, અનોતત્તદહતો ઉદકં ગઙ્ગં નદિં પવિસતિ, ગઙ્ગાય નદિયા મહાસમુદ્દં પવિસતિ, મહાસમુદ્દતો પાતાલમુખં પવિસતિ, અપિ નુ, મહારાજ, તં ઉદકં પાતાલમુખગતં પટિનિવત્તિત્વા મહાસમુદ્દં પવિસેય્ય, મહાસમુદ્દતો ગઙ્ગં નદિં પવિસેય્ય, ગઙ્ગાય નદિયા પુન અનોતત્તં પવિસેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તેન કપ્પાનં સતસહસ્સં ચતુરો ચ અસઙ્ખ્યેય્યે કુસલં પરિપાચિતં ઇમસ્સ ભવસ્સ કારણા, સોયં અન્તિમભવો અનુપ્પત્તો પરિપક્કં બોધિઞાણં છહિ વસ્સેહિ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ સબ્બઞ્ઞૂ લોકે અગ્ગપુગ્ગલો, અપિ નુ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો ચક્કરતનકારણા [ચક્કરતનસ્સ કારણા (સી. સ્યા. પી.)] પટિનિવત્તેય્યા’’તિ [પરિનિવત્તેય્યાતિ (સી. પી. ક.)]? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, મહાપથવી પરિવત્તેય્ય સકાનના સપબ્બતા, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં. આરોહેય્યપિ ચે, મહારાજ, ગઙ્ગાય ઉદકં પટિસોતં, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં; વિસુસ્સેય્યપિ ચે, મહારાજ, મહાસમુદ્દો અપરિમિતજલધરો ગોપદે ઉદકં વિય, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં; ફલેય્યપિ ચે, મહારાજ, સિનેરુપબ્બતરાજા સતધા વા સહસ્સધા વા, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં; પતેય્યુમ્પિ ચે, મહારાજ, ચન્દિમસૂરિયા સતારકા લેડ્ડુ વિય છમાયં, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં; સંવત્તેય્યપિ ચે, મહારાજ, આકાસો કિલઞ્જમિવ, નત્વેવ બોધિસત્તો પટિનિવત્તેય્ય અપત્વા સમ્માસમ્બોધિં. કિં કારણા? પદાલિતત્તા સબ્બબન્ધનાન’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતિ લોકે બન્ધનાની’’તિ? ‘‘દસ ખો પનિમાનિ, મહારાજ, લોકે બન્ધનાનિ, યેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધા સત્તા ન નિક્ખમન્તિ, નિક્ખમિત્વાપિ પટિનિવત્તન્તિ. કતમાનિ દસ? માતા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, પિતા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ભરિયા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, પુત્તા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ઞાતી, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, મિત્તં, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ધનં, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, લાભસક્કારો, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ઇસ્સરિયં, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, પઞ્ચ કામગુણા, મહારાજ, લોકે બન્ધનં, ઇમાનિ ખો મહારાજ દસ લોકે બન્ધનાનિ, યેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધા સત્તા ન નિક્ખમન્તિ, નિક્ખમિત્વાપિ પટિનિવત્તન્તિ, તાનિ દસ બન્ધનાનિ બોધિસત્તસ્સ છિન્નાનિ પદાલિતાનિ, તસ્મા, મહારાજ, બોધિસત્તો ન પટિનિવત્તતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યદિ બોધિસત્તો ઉપ્પન્ને અરતિચિત્તે દેવતાય વચનેન અપરિપક્કે ઞાણે અપરિપક્કાય બોધિયા નેક્ખમ્મમભિનિક્ખન્તો, કિં તસ્સ દુક્કરકારિકાય કતાય, નનુ નામ સબ્બભક્ખેન ભવિતબ્બં ઞાણપરિપાકં આગમયમાનેના’’તિ?

‘‘દસ ખો પનિમે, મહારાજ, પુગ્ગલા લોકસ્મિં ઓઞ્ઞાતા અવઞ્ઞાતા હીળિતા ખીળિતા ગરહિતા પરિભૂતા અચિત્તીકતા. કતમે દસ? ઇત્થી, મહારાજ, વિધવા લોકસ્મિં ઓઞ્ઞાતા અવઞ્ઞાતા હીળિતા ખીળિતા ગરહિતા પરિભૂતા અચિત્તીકતા. દુબ્બલો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… અમિત્તઞાતિ, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… મહગ્ઘસો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… અગરુકુલવાસિકો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… પાપમિત્તો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… ધનહીનો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… આચારહીનો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… કમ્મહીનો, મહારાજ, પુગ્ગલો…પે… પયોગહીનો, મહારાજ, પુગ્ગલો લોકસ્મિં ઓઞ્ઞાતો અવઞ્ઞાતો હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો. ઇમે ખો, મહારાજ, દસ પુગ્ગલા લોકસ્મિં ઓઞ્ઞાતા અવઞ્ઞાતા હીળિતા ખીળિતા ગરહિતા પરિભૂતા અચિત્તીકતા. ઇમાનિ ખો, મહારાજ, દસ ઠાનાનિ અનુસ્સરમાનસ્સ બોધિસત્તસ્સ એવં સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જિ ‘માહં કમ્મહીનો અસ્સં પયોગહીનો ગરહિતો દેવમનુસ્સાનં, યંનૂનાહં કમ્મસ્સામી અસ્સં કમ્મગરુ કમ્માધિપતેય્યો કમ્મસીલો કમ્મધોરય્હો કમ્મનિકેતવા અપ્પમત્તો વિહરેય્ય’ન્તિ, એવં ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો ઞાણં પરિપાચેન્તો દુક્કરકારિકં અકાસી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, બોધિસત્તો દુક્કરકારિકં કરોન્તો એવમાહ ‘ન ખો પનાહં ઇમાય કટુકાય દુક્કરકારિકાય અધિગચ્છામિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં, સિયા નુ ખો અઞ્ઞો મગ્ગો બોધાયા’તિ. અપિ નુ તસ્મિં સમયે બોધિસત્તસ્સ મગ્ગં આરબ્ભ સતિસમ્મોસો અહોસી’’તિ?

‘‘પઞ્ચવીસતિ ખો પનિમે, મહારાજ, ચિત્તદુબ્બલીકરણા ધમ્મા, યેહિ દુબ્બલીકતં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. કતમે પઞ્ચવીસતિ? કોધો, મહારાજ, ચિત્તદુબ્બલીકરણો ધમ્મો, યેન દુબ્બલીકતં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય, ઉપનાહો…પે… મક્ખો…પે… પળાસો…પે… ઇસ્સા…પે… મચ્છરિયં…પે… માયા…પે… સાઠેય્યં…પે… થમ્ભો…પે… સારમ્ભો…પે… માનો…પે… અતિમાનો …પે… મદો…પે… પમાદો…પે… થિનમિદ્ધં…પે… તન્દિ [નન્દી (પી. ક.)] …પે… આલસ્યં…પે… પાપમિત્તતા…પે… રૂપા…પે… સદ્દા…પે… ગન્ધા…પે… રસા…પે… ફોટ્ઠબ્બા…પે… ખુદાપિપાસા…પે… અરતિ, મહારાજ, ચિત્તદુબ્બલીકરણો ધમ્મો, યેન દુબ્બલીકતં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. ઇમે ખો, મહારાજ, પઞ્ચવીસતિ ચિત્તદુબ્બલીકરણા ધમ્મા, યેહિ દુબ્બલીકતં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય.

બોધિસત્તસ્સ ખો, મહારાજ, ખુદાપિપાસા [ખુદાપિપાસા (સી. પી. ક.)] કાયં પરિયાદિયિંસુ, કાયે પરિયાદિન્ને ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. સતસહસ્સં, મહારાજ, કપ્પાનં [કપ્પે (ક.)] ચતુરો ચ અસઙ્ખ્યેય્યે કપ્પે બોધિસત્તો ચતુન્નં યેવ અરિયસચ્ચાનં અભિસમયં અન્વેસિ તાસુ તાસુ જાતીસુ, કિં પનસ્સ પચ્છિમે ભવે અભિસમયજાતિયં મગ્ગં આરબ્ભ સતિસમ્મોસો હેસ્સતિ? અપિ ચ, મહારાજ, બોધિસત્તસ્સ સઞ્ઞામત્તં ઉપ્પજ્જિ ‘સિયા નુ ખો અઞ્ઞો મગ્ગો બોધાયા’તિ. પુબ્બે ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો એકમાસિકો સમાનો પિતુ સક્કસ્સ કમ્મન્તે સીતાય જમ્બુચ્છાયાય સિરિસયને પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિચિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામિ, ઞાણં પરિપાચેન્તો બોધિસત્તો દુક્કરકારિકં અકાસી’’તિ.

દુક્કરકારિકપઞ્હો દુતિયો.