૧. વેસ્સન્તરપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, સબ્બેવ બોધિસત્તા પુત્તદારં દેન્તિ, ઉદાહુ વેસ્સન્તરેનેવ રઞ્ઞા પુત્તદારં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સબ્બેપિ, મહારાજ, બોધિસત્તા પુત્તદારં દેન્તિ, ન વેસ્સન્તરેનેવ રઞ્ઞા પુત્તદારં દિન્ન’’ન્તિ. ‘‘અપિ ચ ખો, ભન્તે નાગસેન, તેસં અનુમતેન દેન્તી’’તિ. ‘‘ભરિયા, મહારાજ, અનુમતા, દારકા પન બાલતાય વિલપિંસુ [લાલપિંસુ (સી. પી.)], યદિ તે અત્થતો જાનેય્યું, તેપિ અનુમોદેય્યું, ન તે વિલપેય્યુ’’ન્તિ.

‘‘દુક્કરં, ભન્તે નાગસેન, બોધિસત્તેન કતં, યં સો અત્તનો ઓરસે પિયે પુત્તે બ્રાહ્મણસ્સ દાસત્થાય અદાસિ.

‘‘ઇદમ્પિ દુતિયં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો અત્તનો ઓરસે પિયે પુત્તે બાલકે તરુણકે લતાય બન્ધિત્વા તેન બ્રાહ્મણેન લતાય અનુમજ્જીયન્તે દિસ્વા અજ્ઝુપેક્ખિ.

‘‘ઇદમ્પિ તતિયં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો સકેન બલેન બન્ધના મુચ્ચિત્વા આગતે દારકે સારજ્જમુપગતે પુનદેવ લતાય બન્ધિત્વા અદાસિ.

‘‘ઇદમ્પિ ચતુત્થં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો દારકે ‘અયં ખો, તાત, યક્ખો ખાદિતું નેતિ અમ્હે’તિ વિલપન્તે ‘મા ભાયિત્થા’તિ ન અસ્સાસેસિ.

‘‘ઇદમ્પિ પઞ્ચમં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો જાલિસ્સ કુમારસ્સ રુદમાનસ્સ પાદેસુ નિપતિત્વા ‘અલં, તાત, કણ્હાજિનં નિવત્તેહિ, અહમેવ ગચ્છામિ યક્ખેન સહ, ખાદતુ મં યક્ખો’તિ યાચમાનસ્સ એવં ન સમ્પટિચ્છિ.

‘‘ઇદમ્પિ છટ્ઠં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં સો જાલિસ્સ કુમારસ્સ ‘પાસાણસમં નૂન તે, તાત, હદયં, યં ત્વં અમ્હાકં દુક્ખિતાનં પેક્ખમાનો નિમ્મનુસ્સકે બ્રહારઞ્ઞે યક્ખેન નીયમાને ન નિવારેસી’તિ વિલપમાનસ્સ કારુઞ્ઞં નાકાસિ.

‘‘ઇદમ્પિ સત્તમં દુક્કરતો દુક્કરતરં, યં તસ્સ રુળરુળસ્સ ભીમભીમસ્સ નીતે દારકે અદસ્સનં ગમિતે ન ફલિ હદયં સતધા વા સહસ્સધા વા, પુઞ્ઞકામેન મનુજેન કિં પરદુક્ખાપનેન, નનુ નામ સકદાનં દાતબ્બં હોતી’’તિ?

‘‘દુક્કરસ્સ, મહારાજ, કતત્તા બોધિસત્તસ્સ કિત્તિસદ્દો દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા સદેવમનુસ્સેસુ અબ્ભુગ્ગતો, દેવા દેવભવને પકિત્તેન્તિ, અસુરા અસુરભવને પકિત્તેન્તિ, ગરુળા ગરુળભવને પકિત્તેન્તિ, નાગા નાગભવને પકિત્તેન્તિ, યક્ખા યક્ખભવને પકિત્તેન્તિ, અનુપુબ્બેન તસ્સ કિત્તિસદ્દો પરમ્પરાય અજ્જેતરહિ ઇધ અમ્હાકં સમયં અનુપ્પત્તો, તં મયં દાનં પકિત્તેન્તા વિકોપેન્તા નિસિન્ના સુદિન્નં, ઉદાહુ દુદ્દિન્નન્તિ. સો ખો પનાયં, મહારાજ, કિત્તિસદ્દો નિપુણાનં વિઞ્ઞૂનં વિદૂનં વિભાવીનં બોધિસત્તાનં દસ ગુણે અનુદસ્સતિ. કતમે દસ? અગેધતા નિરાલયતા ચાગો પહાનં અપુનરાવત્તિતા સુખુમતા મહન્તતા દુરનુબોધતા દુલ્લભતા અસદિસતા બુદ્ધધમ્મસ્સ, સો ખો પનાયં, મહારાજ, કિત્તિસદ્દો નિપુણાનં વિઞ્ઞૂનં વિદૂનં વિભાવીનં બોધિસત્તાનં ઇમે દસ ગુણે અનુદસ્સતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યો પરં દુક્ખાપેત્વા દાનં દેતિ, અપિ નુ તં દાનં સુખવિપાકં હોતિ સગ્ગસંવત્તનિક’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, કિં વત્તબ્બ’’ન્તિ. ‘‘ઇઙ્ઘ, ભન્તે નાગસેન, કારણં ઉપદસ્સેહી’’તિ. ‘‘ઇધ, મહારાજ, કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા સીલવા હોતિ કલ્યાણધમ્મો, સો ભવેય્ય પક્ખહતો વા પીઠસપ્પી વા અઞ્ઞતરં વા બ્યાધિં આપન્નો, તમેનં યો કોચિ પુઞ્ઞકામો યાનં આરોપેત્વા પત્થિતં દેસમનુપાપેય્ય, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ પુરિસસ્સ તતોનિદાનં કિઞ્ચિ સુખં નિબ્બત્તેય્ય સગ્ગસંવત્તનિકં તં કમ્મ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, કિં વત્તબ્બં? હત્થિયાનં વા સો, ભન્તે, પુરિસો લભેય્ય અસ્સયાનં વા રથયાનં વા, થલે થલયાનં જલે જલયાનં દેવેસુ દેવયાનં મનુસ્સેસુ મનુસ્સયાનં, તદનુચ્છવિકં તદનુલોમિકં ભવે ભવે નિબ્બત્તેય્ય, તદનુચ્છવિકાનિ તદનુલોમિકાનિ ચસ્સ સુખાનિ નિબ્બત્તેય્યું, સુગતિતો સુગતિં ગચ્છેય્ય, તેનેવ કમ્માભિસન્દેન ઇદ્ધિયાનં અભિરુય્હ પત્થિતં નિબ્બાનનગરં પાપુણેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, પરદુક્ખાપનેન દિન્નદાનં સુખવિપાકં હોતિ સગ્ગસંવત્તનિકં, યં સો પુરિસો બલીબદ્દે દુક્ખાપેત્વા એવરૂપં સુખં અનુભવતિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યથા પરદુક્ખાપનેન દિન્નદાનં સુખવિપાકં હોતિ સગ્ગસંવત્તનિકં. ઇધ, મહારાજ, યો કોચિ રાજા જનપદતો ધમ્મિકં બલિં ઉદ્ધરાપેત્વા આણાપવત્તનેન દાનં દદેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, રાજા તતોનિદાનં કિઞ્ચિ સુખં અનુભવેય્ય સગ્ગસંવત્તનિકં તં દાન’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, કિં વત્તબ્બં, તતોનિદાનં સો, ભન્તે, રાજા ઉત્તરિં અનેકસતસહસ્સગુણં લભેય્ય. રાજૂનં અતિરાજા ભવેય્ય, દેવાનં અતિદેવો ભવેય્ય, બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા ભવેય્ય, સમણાનં અતિસમણો ભવેય્ય, બ્રાહ્મણાનં અતિબ્રાહ્મણો ભવેય્ય, અરહન્તાનં અતિઅરહા [અતિઅરહન્તો (સ્યા. ક.)] ભવેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, પરદુક્ખાપનેન દિન્નદાનં સુખવિપાકં હોતિ સગ્ગસંવત્તનિકં, યં સો રાજા બલિના જનં પીળેત્વા દિન્નદાનેન એવરૂપં ઉત્તરિં યસસુખં અનુભવતી’’તિ.

‘‘અતિદાનં, ભન્તે નાગસેન, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા દિન્નં, યં સો સકં ભરિયં પરસ્સ ભરિયત્થાય અદાસિ, સકે ઓરસે પુત્તે બ્રાહ્મણસ્સ દાસત્થાય અદાસિ, અતિદાનં નામ, ભન્તે નાગસેન, લોકે વિદૂહિ નિન્દિતં ગરહિતં, યથા નામ, ભન્તે નાગસેન, અતિભારેન સકટસ્સ અક્ખો ભિજ્જતિ, અતિભારેન નાવા ઓસીદતિ, અતિભુત્તેન ભોજનં વિસમં પરિણમતિ, અતિવસ્સેન ધઞ્ઞં વિનસ્સતિ, અતિદાનેન ભોગક્ખયં ઉપેતિ, અતિતાપેન પથવી ઉપડય્હતિ, અતિરાગેન ઉમ્મત્તકો હોતિ, અતિદોસેન વજ્ઝો હોતિ, અતિમોહેન અનયં આપજ્જતિ, અતિલોભેન ચોરગ્ગહણમુપગચ્છતિ, અતિભયેન નિરુજ્ઝતિ, અતિપૂરેન નદી ઉત્તરતિ, અતિવાતેન અસનિ પતતિ, અતિઅગ્ગિના ઓદનં ઉત્તરતિ, અતિસઞ્ચરણેન ન ચિરં જીવતિ. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, અતિદાનં નામ લોકે વિદૂહિ નિન્દિતં ગરહિતં, અતિદાનં, ભન્તે નાગસેન, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા દિન્નં, ન તત્થ કિઞ્ચિ ફલં ઇચ્છિતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘અતિદાનં, મહારાજ, લોકે વિદૂહિ વણ્ણિતં થુતં પસત્થં, યે કેચિ યાદિસં કીદિસં દાનં દેન્તિ [કેચિ યાદિસં તાદિસં દાનં દેન્તિ (સ્યા.)], અતિદાનદાયી લોકે કિત્તિં પાપુણાતિ. યથા, મહારાજ, અતિપવરતાય દિબ્બં વનમૂલં ગહિતમ્પિ હત્થપાસે ઠિતાનં પરજનાનં ન દસ્સયતિ, અગદો અતિજચ્ચતાય [અતિઉસભતાય (ક.)] પીળાય સમુગ્ઘાતકો રોગાનં અન્તકરો, અગ્ગિ અતિજોતિતાય ડહતિ, ઉદકં અતિસીતતાય નિબ્બાપેતિ, પદુમં પરિસુદ્ધતાય ન ઉપલિમ્પતિ વારિકદ્દમેન, મણિ અતિગુણતાય કામદદો, વજિરં અતિતિખિણતાય વિજ્ઝતિ મણિમુત્તાફલિકં, પથવી અતિમહન્તતાય નરોરગમિગપક્ખિજલસેલપબ્બતદુમે ધારેતિ, સમુદ્દો અતિમહન્તતાય અપરિપૂરણો, સિનેરુ અતિભારતાય અચલો, આકાસો અતિવિત્થારતાય અનન્તો, સૂરિયો અતિપ્પભતાય તિમિરં ઘાતેતિ, સીહો અતિજાતિતાય વિગતભયો, મલ્લો અતિબલવતાય પટિમલ્લં ખિપ્પં ઉક્ખિપતિ, રાજા અતિપુઞ્ઞતાય અધિપતિ, ભિક્ખુ અતિસીલવન્તતાય નાગયક્ખનરમરૂહિ નમસ્સનીયો, બુદ્ધો અતિઅગ્ગતાય [અતિવિસિટ્ઠતાય (સ્યા.)] અનુપમો. એવમેવ ખો, મહારાજ, અતિદાનં નામ લોકે વિદૂહિ વણ્ણિતં થુતં પસત્થં, યે કેચિ યાદિસં કીદિસં દાનં દેન્તિ, અતિદાનદાયી લોકે કિત્તિં પાપુણાતિ, અતિદાનેન વેસ્સન્તરો રાજા દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા વણ્ણિતો થુતો પસત્થો મહિતો કિત્તિતો, તેનેવ અતિદાનેન વેસ્સન્તરો રાજા અજ્જેતરહિ બુદ્ધો જાતો અગ્ગો સદેવકે લોકે.

‘‘અત્થિ પન, મહારાજ, લોકે ઠપનીયં દાનં, યં દક્ખિણેય્યે અનુપ્પત્તે ન દાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘દસ ખો પનિમાનિ, ભન્તે નાગસેન, દાનાનિ, યાનિ લોકે અદાનસમ્મતાનિ, યો તાનિ દાનાનિ દેતિ, સો અપાયગામી હોતિ. કતમાનિ દસ? મજ્જદાનં, ભન્તે નાગસેન, લોકે અદાનસમ્મતં, યો તં દાનં દેતિ, સો અપાયગામી હોતિ. સમજ્જદાનં…પે… ઇત્થિદાનં…પે… ઉસભદાનં…પે… ચિત્તકમ્મદાનં…પે… સત્થદાનં …પે… વિસદાનં…પે… સઙ્ખલિકદાનં…પે… કુક્કુટસૂકરદાનં…પે… તુલાકૂટમાનકૂટદાનં, ભન્તે નાગસેન, લોકે અદાનસમ્મતં હોતિ, યો તં દાનં દેતિ, સો અપાયગામી હોતિ. ઇમાનિ ખો, ભન્તે નાગસેન, દસ દાનાનિ લોકે અદાનસમ્મતાનિ, યો તાનિ દાનાનિ દેતિ, સો અપાયગામી હોતી’’તિ.

‘‘નાહં તં, મહારાજ, અદાનસમ્મતં પુચ્છામિ, ઇમં ખ્વાહં, મહારાજ, તં પુચ્છામિ ‘અત્થિ પન, મહારાજ, લોકે ઠપનીયં દાનં, યં દક્ખિણેય્યે અનુપ્પત્તે ન દાતબ્બ’ન્તિ. ‘‘નત્થિ, ભન્તે નાગસેન, લોકે ઠપનીયં દાનં. યં દક્ખિણેય્યે અનુપ્પત્તે ન દાતબ્બં, ચિત્તપ્પસાદે ઉપ્પન્ને કેચિ દક્ખિણેય્યાનં ભોજનં દેન્તિ, કેચિ અચ્છાદનં, કેચિ સયનં, કેચિ આવસથં, કેચિ અત્થરણપાવુરણં, કેચિ દાસિદાસં, કેચિ ખેત્તવત્થું, કેચિ દ્વિપદચતુપ્પદં, કેચિ સતં સહસ્સં સતસહસ્સં, કેચિ મહારજ્જં, કેચિ જીવિતમ્પિ દેન્તી’’તિ. ‘‘યદિ પન, મહારાજ, કેચિ જીવિતમ્પિ દેન્તિ, કિં કારણા વેસ્સન્તરં દાનપતિં અતિબાળ્હં પરિપાતેસિ સુદિન્ને પુત્તે ચ દારે ચ?

‘‘અપિ નુ ખો, મહારાજ, અત્થિ લોકપકતિ લોકાચિણ્ણં, લભતિ પિતા પુત્તં ઇણટ્ટો વા આજીવિકપકતો વા આવપિતું વા [આધાપેતું વા (સ્યા.), આધપિતું વા (ક.)] વિક્કિણિતું વા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, લભતિ પિતા પુત્તં ઇણટ્ટો વા આજીવિકપકતો વા આવપિતું વા વિક્કિણિતું વા’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, લભતિ પિતા પુત્તં ઇણટ્ટો વા આજીવિકપકતો વા આવપિતું વા વિક્કિણિતું વા, વેસ્સન્તરોપિ, મહારાજ, રાજા અલભમાનો સબ્બઞ્ઞુતઞાણં ઉપદ્દુતો દુક્ખિતો તસ્સ ધમ્મધનસ્સ પટિલાભાય પુત્તદારં આવપેસિ ચ વિક્કિણિ ચ. ઇતિ, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા અઞ્ઞેસં દિન્નં યેવ દિન્નં, કતં યેવ કતં. કિસ્સ પન ત્વં, મહારાજ, તેન દાનેન વેસ્સન્તરં દાનપતિં અતિબાળ્હં અપસાદેસી’’તિ?

‘‘નાહં, ભન્તે નાગસેન, વેસ્સન્તરસ્સ દાનપતિનો દાનં ગરહામિ, અપિ ચ પુત્તદારં યાચન્તે નિમિનિત્વા અત્તાનં દાતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘એતં ખો, મહારાજ, અસબ્ભિકારણં, યં પુત્તદારં યાચન્તે અત્તાનં દદેય્ય, યં યં હિ યાચન્તે તં તદેવ દાતબ્બં, એતં સપ્પુરિસાનં કમ્મં. યથા, મહારાજ, કોચિ પુરિસો પાનીયં આહરાપેય્ય, તસ્સ યો ભોજનં દદેય્ય, અપિ નુ સો, મહારાજ, પુરિસો તસ્સ કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યં સો આહરાપેતિ, તમેવ તસ્સ દેન્તો કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા બ્રાહ્મણે પુત્તદારં યાચન્તે પુત્તદારં યેવ અદાસિ. સચે, મહારાજ, બ્રાહ્મણો વેસ્સન્તરસ્સ સરીરં યાચેય્ય, ન સો, મહારાજ, અત્તાનં રક્ખેય્ય ન કમ્પેય્ય ન રજ્જેય્ય, તસ્સ દિન્નં પરિચ્ચત્તં યેવ સરીરં ભવેય્ય. સચે, મહારાજ, કોચિ વેસ્સન્તરં દાનપતિં ઉપગન્ત્વા યાચેય્ય ‘દાસત્તં મે ઉપેહી’તિ, દિન્નં પરિચ્ચત્તં યેવસ્સ સરીરં ભવેય્ય, ન સો દત્વા તપેય્ય [ઠપેય્ય (સી.)], રઞ્ઞો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ કાયો બહુસાધારણો.

‘‘યથા, મહારાજ, પક્કા મંસપેસિ બહુસાધારણા, એવમેવ ખો, મહારાજ, રઞ્ઞો વેસ્સન્તરસ્સ કાયો બહુસાધારણો. યથા વા પન, મહારાજ, ફલિતો [ફલિનો (?)] રુક્ખો નાનાદિજગણસાધારણો, એવમેવ ખો, મહારાજ, રઞ્ઞો વેસ્સન્તરસ્સ કાયો બહુસાધારણો. કિં કારણા? ‘એવાહં પટિપજ્જન્તો સમ્માસમ્બોધિં પાપુણિસ્સામી’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો અધનો ધનત્થિકો ધનપરિયેસનં ચરમાનો અજપથં સઙ્કુપથં વેત્તપથં ગચ્છતિ, જલથલવાણિજ્જં કરોતિ, કાયેન વાચાય મનસા ધનં આરાધેતિ, ધનપ્પટિલાભાય વાયમતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો દાનપતિ અધનો બુદ્ધધનેન સબ્બઞ્ઞુતઞાણરતનપ્પટિલાભાય યાચકાનં ધનધઞ્ઞં દાસિદાસં યાનવાહનં સકલસાપતેય્યં સકં પુત્તદારં અત્તાનઞ્ચ ચજિત્વા સમ્માસમ્બોધિં યેવ પરિયેસતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, અમચ્ચો મુદ્દકામો મુદ્દાધિકરણં યં કિઞ્ચિ ગેહે ધનધઞ્ઞં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં, તં સબ્બં દત્વાપિ મુદ્દપ્પટિલાભાય વાયમતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો દાનપતિ સબ્બં તં બાહિરબ્ભન્તરધનં દત્વા જીવિતમ્પિ પરેસં દત્વા સમ્માસમ્બોધિં યેવ પરિયેસતિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ દાનપતિનો એવં અહોસિ ‘યં સો બ્રાહ્મણો યાચતિ, તમેવાહં તસ્સ દેન્તો કિચ્ચકારી નામ હોમી’તિ, એવં સો તસ્સ પુત્તદારમદાસિ. ન ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો દાનપતિ દેસ્સતાય બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તદારમદાસિ, ન અદસ્સનકામતાય પુત્તદારમદાસિ, ન અતિબહુકા મે પુત્તદારા, ‘ન સક્કોમિ તે પોસેતુ’ન્તિ પુત્તદારમદાસિ, ન ઉક્કણ્ઠિતો ‘અપ્પિયા મે’તિ નીહરિતુકામતાય પુત્તદારમદાસિ. અથ ખો સબ્બઞ્ઞુતઞાણરતનસ્સેવ પિયત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞાણસ્સ કારણા વેસ્સન્તરો રાજા એવરૂપં અતુલં વિપુલમનુત્તરં પિયં મનાપં દયિતં પાણસમં પુત્તદારદાનવરં બ્રાહ્મણસ્સ અદાસિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન ચરિયાપિટકે –

‘‘‘ન મે દેસ્સા ઉભો પુત્તા, મદ્દી દેવી ન દેસ્સિયા;

સબ્બઞ્ઞુતં પિયં મય્હં, તસ્મા પિયે અદાસહ’ન્તિ.

‘‘તસ્મા, મહારાજ, વેસ્સતરો રાજા પુત્તદાનં [પુત્તદારં (ક.)] દત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા નિપજ્જિ. તસ્સ અતિપેમેન દુક્ખિતસ્સ બલવસોકો ઉપ્પજ્જિ, હદયવત્થુ ઉણ્હમહોસિ. નાસિકાય અપ્પહોન્તિયા મુખેન ઉણ્હે અસ્સાસપસ્સાસે વિસ્સજ્જેસિ, અસ્સૂનિ પરિવત્તિત્વા લોહિતબિન્દૂનિ હુત્વા નેત્તેહિ નિક્ખમિંસુ. એવમેવ ખો, મહારાજ, દુક્ખેન વેસ્સન્તરો રાજા બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તદારમદાસિ ‘મા મે દાનપથો પરિહાયી’તિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ બ્રાહ્મણસ્સ દ્વે દારકે અદાસિ. કતમે દ્વે? દાનપથો ચ મે અપરિહીનો ભવિસ્સતિ, દુક્ખિતે ચ મે પુત્તકે વનમૂલફલેહિ ઇતોનિદાનં અય્યકો મોચેસ્સતીતિ. જાનાતિ હિ, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા ‘ન મે દારકા સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું, ઇમે ચ દારકે અય્યકો નિક્કિણિસ્સતિ, એવં અમ્હાકમ્પિ ગમનં ભવિસ્સતી’તિ. ઇમે ખો, મહારાજ, દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ બ્રાહ્મણસ્સ દ્વે દારકે અદાસિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા જાનાતિ ‘અયં ખો બ્રાહ્મણો જિણ્ણો વુડ્ઢો મહલ્લકો દુબ્બલો ભગ્ગો દણ્ડપરાયણો ખીણાયુકો પરિત્તપુઞ્ઞો, નેસો સમત્થો ઇમે દારકે દાસભોગેન ભુઞ્જિતુ’ન્તિ. સક્કુણેય્ય પન, મહારાજ, પુરિસો પાકતિકેન બલેન ઇમે ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે ગહેત્વા પેળાય વા સમુગ્ગે વા પક્ખિપિત્વા નિપ્પભે કત્વા થાલકપરિભોગેન [પદીપપરિભોગેન (સ્યા.)] પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇમસ્મિં લોકે ચન્દિમસૂરિયપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતુન્તિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ મણિરતનં સુભં જાતિમન્તં અટ્ઠંસં સુપરિકમ્મકતં ચતુહત્થાયામં સકટનાભિપરિણાહં ન સક્કા કેનચિ પિલોતિકાય વેઠેત્વા પેળાય પક્ખિપિત્વા સત્થકનિસાનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતું, એવમેવ ખો, મહારાજ, લોકે ચક્કવત્તિરઞ્ઞો મણિરતનપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, તિધા પભિન્નો સબ્બસેતો સત્તપ્પતિટ્ઠિતો અટ્ઠરતનુબ્બેધો નવરતનાયામપરિણાહો પાસાદિકો દસ્સનીયો ઉપોસથો નાગરાજા ન સક્કા કેનચિ સુપ્પેન વા સરાવેન વા પિદહિતું, ગોવચ્છકો વિય વચ્છકસાલાય પક્ખિપિત્વા પરિહરિતું વા, એવમેવ ખો, મહારાજ, લોકે ઉપોસથનાગરાજપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, મહાસમુદ્દો દીઘપુથુલવિત્થિણ્ણો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુરુત્તરો અપરિયોગાળ્હો અનાવટો ન સક્કા કેનચિ સબ્બત્થ પિદહિત્વા એકતિત્થેન પરિભોગં કાતું, એવમેવ ખો, મહારાજ, લોકે મહાસમુદ્દપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, હિમવન્તો પબ્બતરાજા પઞ્ચયોજનસતં અચ્ચુગ્ગતો નભે તિસહસ્સયોજનાયામવિત્થારો ચતુરાસીતિકૂટસહસ્સપ્પટિમણ્ડિતો પઞ્ચન્નં મહાનદીસતાનં પભવો મહાભૂતગણાલયો નાનાવિધગન્ધધરો દિબ્બોસધસતસમલઙ્કતો નભે વલાહકો વિય અચ્ચુગ્ગતો દિસ્સતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, લોકે હિમવન્તપબ્બતરાજપ્પટિભાગસ્સ વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, રત્તન્ધકારતિમિસાયં ઉપરિપબ્બતગ્ગે જલમાનો મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો સુવિદૂરેપિ પઞ્ઞાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા પબ્બતગ્ગે જલમાનો મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો વિય સુવિદૂરેપિ પાકટો પઞ્ઞાયતિ, તસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન વેસ્સન્તરસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. યથા, મહારાજ, હિમવન્તે પબ્બતે નાગપુપ્ફસમયે ઉજુવાતે વાયન્તે દસ દ્વાદસ યોજનાનિ પુપ્ફગન્ધો વાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ રઞ્ઞો અપિ યોજનસહસ્સેહિપિ યાવ અકનિટ્ઠભવનં એત્થન્તરે સુરાસુરગરુળગન્ધબ્બયક્ખરક્ખસમહોરગકિન્નરઇન્દભવનેસુ કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો, સીલવરગન્ધો ચસ્સ સમ્પવાયતિ, તેન તસ્સ દારકા ન સક્કા કેનચિ દાસભોગેન ભુઞ્જિતું. અનુસિટ્ઠો, મહારાજ, જાલી કુમારો પિતરા વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા ‘અય્યકો તે, તાત, તુમ્હે બ્રાહ્મણસ્સ ધનં દત્વા નિક્કિણન્તો તં નિક્ખસહસ્સં દત્વા નિક્કિણાતુ, કણ્હાજિનં નિક્કિણન્તો દાસસતં દાસિસતં હત્થિસતં અસ્સસતં ધેનુસતં ઉસભસતં નિક્ખસતન્તિ સબ્બસતં દત્વા નિક્કિણાતુ, યદિ તે, તાત, અય્યકો તુમ્હે બ્રાહ્મણસ્સ હત્થતો આણાય બલસા મુધા ગણ્હાતિ, મા તુમ્હે અય્યકસ્સ વચનં કરિત્થ, બ્રાહ્મણસ્સેવ અનુયાયિનો હોથા’તિ, એવમનુસાસિત્વા પુત્તે પેસેસિ, તતો જાલીકુમારો ગન્ત્વા અય્યકેન પુટ્ઠો કથેસિ –

‘‘‘સહસ્સગ્ઘં હિ મં તાત, બ્રાહ્મણસ્સ પિતા અદા;

અથો કણ્હાજિનં કઞ્ઞં, હત્થીનઞ્ચ સતેન ચા’’’તિ.

‘‘સુનિબ્બેઠિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો; સુભિન્નં દિટ્ઠિજાલં; સુમદ્દિતો પરવાદો; સકસમયો સુદીપિતો; બ્યઞ્જનં સુપરિસોધિતં; સુવિભત્તો અત્થો; એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

વેસ્સન્તરપઞ્હો પઠમો.