૪. મચ્ચુપાસમુત્તિપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા –

‘‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે, ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતી સો જગતિપ્પદેસો, યત્થટ્ઠિતો મુચ્ચેય્ય મચ્ચુપાસા’તિ.

‘‘પુન ભગવતા પરિત્તા ચ ઉદ્દિટ્ઠા. સેય્યથિદં, રતનસુત્તં મેત્તસુત્તં ખન્ધપરિત્તં મોરપરિત્તં ધજગ્ગપરિત્તં આટાનાટિયપરિત્તં અઙ્ગુલિમાલપરિત્તં. યદિ, ભન્તે નાગસેન, આકાસગતોપિ સમુદ્દમજ્ઝગતોપિ પાસાદકુટિલેણગુહાપબ્ભારદરિબિલગિરિ વિવરપબ્બતન્તરગતોપિ ન મુચ્ચતિ મચ્ચુપાસા, તેન હિ પરિત્તકમ્મં મિચ્છા. યદિ પરિત્તકરણેન મચ્ચુપાસા પરિમુત્તિ ભવતિ, તેન હિ ‘ન અન્તલિક્ખે…પે… મચ્ચુપાસા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો ગણ્ઠિતોપિ ગણ્ઠિતરો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘ન અન્તલિક્ખે…પે… મચ્ચુપાસા’તિ, પરિત્તા ચ ભગવતા ઉદ્દિટ્ઠા, તઞ્ચ પન સાવસેસાયુકસ્સ વયસમ્પન્નસ્સ અપેતકમ્માવરણસ્સ, નત્થિ, મહારાજ, ખીણાયુકસ્સ ઠિતિયા કિરિયા વા ઉપક્કમો વા.

‘‘યથા મહારાજ મતસ્સ રુક્ખસ્સ સુક્ખસ્સ કોળાપસ્સ નિસ્નેહસ્સ ઉપરુદ્ધજીવિતસ્સ ગતાયુસઙ્ખારસ્સ કુમ્ભસહસ્સેનપિ ઉદકે આકિરન્તે અલ્લત્તં વા પલ્લવિતહરિતભાવો વા ન ભવેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભેસજ્જપરિત્તકમ્મેન નત્થિ ખીણાયુકસ્સ ઠિતિયા કિરિયા વા ઉપક્કમો વા, યાનિ તાનિ, મહારાજ, મહિયા ઓસધાનિ ભેસજ્જાનિ, તાનિપિ ખીણાયુકસ્સ અકિચ્ચકરાનિ ભવન્તિ. સાવસેસાયુકં, મહારાજ, વયસમ્પન્નં અપેતકમ્માવરણં પરિત્તં રક્ખતિ ગોપેતિ, તસ્સત્થાય ભગવતા પરિત્તા ઉદ્દિટ્ઠા.

‘‘યથા, મહારાજ, કસ્સકો પરિપક્કે ધઞ્ઞે મતે સસ્સનાળે ઉદકપ્પવેસનં વારેય્ય, યં પન સસ્સં તરુણં મેઘસન્નિભં વયસમ્પન્નં, તં ઉદકવડ્ઢિયા વડ્ઢતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ખીણાયુકસ્સ ભેસજ્જપરિત્તકિરિયા ઠપિતા પટિક્ખિત્તા, યે પન તે મનુસ્સા સાવસેસાયુકા વયસમ્પન્ના, તેસં અત્થાય પરિત્તભેસજ્જાનિ ભણિતાનિ, તે પરિત્તભેસજ્જેહિ વડ્ઢન્તી’’તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, ખીણાયુકો મરતિ, સાવસેસાયુકો જીવતિ, તેન હિ પરિત્તભેસજ્જાનિ નિરત્થકાનિ હોન્તી’’તિ? ‘‘દિટ્ઠપુબ્બો પન તયા, મહારાજ, કોચિ રોગો ભેસજ્જેહિ પટિનિવત્તિતો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અનેકસતાનિ દિટ્ઠાની’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ‘પરિત્તભેસજ્જકિરિયા નિરત્થકા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવતી’’તિ.

‘‘દિસ્સન્તિ, ભન્તે નાગસેન, વેજ્જાનં ઉપક્કમા ભેસજ્જપાનાનુલેપા, તેન તેસં ઉપક્કમેન રોગો પટિનિવત્તતી’’તિ. ‘‘પરિત્તાનમ્પિ, મહારાજ, પવત્તીયમાનાનં સદ્દો સુય્યતિ, જિવ્હા સુક્ખતિ, હદયં બ્યાવટ્ટતિ, કણ્ઠો આતુરતિ. તેન તેસં પવત્તેન સબ્બે બ્યાધયો વૂપસમન્તિ, સબ્બા ઈતિયો અપગચ્છન્તીતિ.

‘‘દિટ્ઠપુબ્બો પન તયા, મહારાજ, કોચિ અહિના દટ્ઠો મન્તપદેન વિસં પાતીયમાનો વિસં ચિક્ખસ્સન્તો ઉદ્ધમધો આચમયમાનો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અજ્જેતરહિપિ તં લોકે વત્તતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ‘પરિત્તભેસજ્જકિરિયા નિરત્થકા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવતિ. કતપરિત્તઞ્હિ, મહારાજ, પુરિસં ડંસિતુકામો અહિ ન ડંસતિ, વિવટં મુખં પિદહતિ, ચોરાનં ઉક્ખિત્તલગુળમ્પિ ન સમ્ભવતિ, તે લગુળં મુઞ્ચિત્વા પેમં કરોન્તિ, કુપિતોપિ હત્થિનાગો સમાગન્ત્વા ઉપરમતિ, પજ્જલિતમહાઅગ્ગિક્ખન્ધોપિ ઉપગન્ત્વા નિબ્બાયતિ, વિસં હલાહલમ્પિ ખાયિતં અગદં સમ્પજ્જતિ, આહારત્થં વા ફરતિ, વધકા હન્તુકામા ઉપગન્ત્વા દાસભૂતા સમ્પજ્જન્તિ, અક્કન્તોપિ પાસો ન સંવરતિ [ન સંચરતિ (સી.)].

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘મોરસ્સ કતપરિત્તસ્સ સત્તવસ્સસતાનિ લુદ્દકો નાસક્ખિ પાસં ઉપનેતું, અકતપરિત્તસ્સ તં યેવ દિવસં પાસં ઉપનેસી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતિ, અબ્ભુગ્ગતો સો સદ્દો સદેવકે લોકે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ ‘પરિત્તભેસજ્જકિરિયા નિરત્થકા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવતિ.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘દાનવો ભરિયં પરિરક્ખન્તો સમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા ગિલિત્વા કુચ્છિના પરિહરતિ, અથેકો વિજ્જાધરો તસ્સ દાનવસ્સ મુખેન પવિસિત્વા તાય સદ્ધિં અભિરમતિ, યદા સો દાનવો અઞ્ઞાસિ, અથ સમુગ્ગં વમિત્વા વિવરિ, સહ સમુગ્ગે વિવટે વિજ્જાધરો યથાકામં [યેન કામં (ક.)] પક્કામી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતિ, અબ્ભુગ્ગતો સોપિ સદ્દો સદેવકે લોકે’’તિ. ‘‘નનુ સો, મહારાજ, વિજ્જાધરો પરિત્તબલેન [મન્તબલેન (?)] ગહણા મુત્તો’’તિ. ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, અત્થિ પરિત્તબલં.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘અપરોપિ વિજ્જાધરો બારાણસિરઞ્ઞો અન્તેપુરે મહેસિયા સદ્ધિં સમ્પદુટ્ઠો [સંસટ્ઠો (સી.)] ગહણપ્પત્તો સમાનો ખણેન અદસ્સનં ગતો મન્તબલેના’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતી’’તિ. ‘‘નનુ સો, મહારાજ, વિજ્જાધરો પરિત્તબલેન ગહણા મુત્તો’’તિ? ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, અત્થિ પરિત્તબલ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘કિં સબ્બે યેવ પરિત્તં રક્ખતી’તિ? ‘‘એકચ્ચે, મહારાજ, રક્ખતિ, એકચ્ચે ન રક્ખતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, પરિત્તં ન સબ્બત્થિક’’ન્તિ? ‘‘અપિ નુ ખો, મહારાજ, ભોજનં સબ્બેસં જીવિતં રક્ખતી’’તિ? ‘‘એકચ્ચે, ભન્તે, રક્ખતિ, એકચ્ચે ન રક્ખતી’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ. ‘‘યતો, ભન્તે, એકચ્ચે તં યેવ ભોજનં અતિભુઞ્જિત્વા વિસૂચિકાય મરન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ભોજનં ન સબ્બેસં જીવિતં રક્ખતી’’તિ? ‘‘દ્વીહિ, ભન્તે નાગસેન, કારણેહિ ભોજનં જીવિતં હરતિ અતિભુત્તેન વા ઉસ્માદુબ્બલતાય વા, આયુદદં, ભન્તે નાગસેન, ભોજનં દુરુપચારેન જીવિતં હરતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, પરિત્તં એકચ્ચે રક્ખતિ, એકચ્ચે ન રક્ખતિ.

‘‘તીહિ, મહારાજ, કારણેહિ પરિત્તં ન રક્ખતિ કમ્માવરણેન, કિલેસાવરણેન, અસદ્દહનતાય. સત્તાનુરક્ખણં, મહારાજ, પરિત્તં અત્તના કતેન આરક્ખં જહતિ, યથા, મહારાજ, માતા પુત્તં કુચ્છિગતં પોસેતિ, હિતેન ઉપચારેન જનેતિ, જનયિત્વા અસુચિમલસિઙ્ઘાણિકમપનેત્વા ઉત્તમવરસુગન્ધં ઉપલિમ્પતિ, સો અપરેન સમયેન પરેસં પુત્તે અક્કોસન્તે વા પહરન્તે વા પહારં દેતિ. તે તસ્સ કુજ્ઝિત્વા પરિસાય આકડ્ઢિત્વા તં ગહેત્વા સામિનો ઉપનેન્તિ, યદિ પન તસ્સા પુત્તો અપરદ્ધો હોતિ વેલાતિવત્તો. અથ નં સામિનો મનુસ્સા આકડ્ઢયમાના દણ્ડમુગ્ગરજાણુમુટ્ઠીહિ તાળેન્તિ પોથેન્તિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ માતા લભતિ આકડ્ઢનપરિકડ્ઢનં ગાહં સામિનો ઉપનયનં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન, મહારાજા’’તિ. ‘‘અત્તનો, ભન્તે, અપરાધેના’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સત્તાનં આરક્ખં પરિત્તં અત્તનો અપરાધેન વઞ્ઝં કરોતી’’તિ [કારેતીતિ (સી.)]. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, સુવિનિચ્છિતો પઞ્હો, ગહનં અગહનં કતં, અન્ધકારો આલોકો કતો, વિનિવેઠિતં દિટ્ઠિજાલં, ત્વં ગણિવરપવરમાસજ્જા’’તિ.

મચ્ચુપાસમુત્તિપઞ્હો ચતુત્થો.