૪. મેણ્ડકપઞ્હો

૧. ઇદ્ધિબલવગ્ગો

૧. કતાધિકારસફલપઞ્હો

૧. અથ ખો મિલિન્દો રાજા કતાવકાસો નિપચ્ચ ગરુનો પાદે સિરસિ અઞ્જલિં કત્વા એતદવોચ ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇમે તિત્થિયા એવં ભણન્તિ [વઞ્ચો ભવતિ અફલો (સી. પી. ક.)] ‘યદિ બુદ્ધો પૂજં સાદિયતિ, ન પરિનિબ્બુતો બુદ્ધો સંયુત્તો લોકેન અન્તોભવિકો લોકસ્મિં લોકસાધારણો, તસ્મા તસ્સ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલો. યદિ પરિનિબ્બુતો વિસંયુત્તો લોકેન નિસ્સટો સબ્બભવેહિ, તસ્સ પૂજા નુપ્પજ્જતિ, પરિનિબ્બુતો ન કિઞ્ચિ સાદિયતિ, અસાદિયન્તસ્સ કતો અધિકારો વઞ્ઝો ભવતિ અફલો’તિ ઉભતો કોટિકો એસો પઞ્હો, નેસો વિસયો અપ્પત્તમાનસાનં, મહન્તાનં યેવેસો વિસયો, ભિન્દેતં દિટ્ઠિજાલં એકંસે ઠપય, તવેસો પઞ્હો અનુપ્પત્તો, અનાગતાનં જિનપુત્તાનં ચક્ખું દેહિ પરવાદનિગ્ગહાયા’’તિ.

થેરો આહ ‘‘પરિનિબ્બુતો, મહારાજ, ભગવા, ન ચ ભગવા પૂજં સાદિયતિ, બોધિમૂલે યેવ તથાગતસ્સ સાદિયના પહીના, કિં પન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસ્સ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘પૂજિયન્તા [પૂજિતા (સ્યા.)] અસમસમા, સદેવમાનુસેહિ તે;

ન સાદિયન્તિ સક્કારં, બુદ્ધાનં એસ ધમ્મતા’’’તિ.

રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, પુત્તો વા પિતુનો વણ્ણં ભાસતિ, પિતા વા પુત્તસ્સ વણ્ણં ભાસતિ, ન ચેતં કારણં પરવાદાનં નિગ્ગહાય, પસાદપ્પકાસનં નામેતં, ઇઙ્ઘ મે ત્વં તત્થ કારણં સમ્મા બ્રૂહિ સકવાદસ્સ પતિટ્ઠાપનાય દિટ્ઠિજાલવિનિવેઠનાયા’’તિ.

થેરો આહ ‘‘પરિનિબ્બુતો, મહારાજ, ભગવા, ન ચ ભગવા પૂજં સાદિયતિ, અસાદિયન્તસ્સેવ તથાગતસ્સ દેવમનુસ્સા ધાતુરતનં વત્થું કરિત્વા તથાગતસ્સ ઞાણરતનારમ્મણેન સમ્માપટિપત્તિં સેવન્તા તિસ્સો સમ્પત્તિયો પટિલભન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, મહતિમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો પજ્જલિત્વા નિબ્બાયેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો સાદિયતિ તિણકટ્ઠુપાદાન’’ન્તિ? ‘‘જલમાનોપિ સો, ભન્તે, મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો તિણકટ્ઠુપાદાનં ન સાદિયતિ, કિં પન નિબ્બુતો ઉપસન્તો અચેતનો સાદિયતિ? ‘‘તસ્મિં પન, મહારાજ, અગ્ગિક્ખન્ધે ઉપરતે ઉપસન્તે લોકે અગ્ગિ સુઞ્ઞો હોતી’’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે, કટ્ઠં અગ્ગિસ્સ વત્થુ હોતિ ઉપાદાનં, યે કેચિ મનુસ્સા અગ્ગિકામા, તે અત્તનો થામબલવીરિયેન પચ્ચત્તપુરિસકારેન કટ્ઠં મન્થયિત્વા [મદ્દિત્વા (ક.)] અગ્ગિં નિબ્બત્તેત્વા તેન અગ્ગિના અગ્ગિકરણીયાનિ કમ્માનિ કરોન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, તિત્થિયાનં વચનં મિચ્છા ભવતિ ‘અસાદિયન્તસ્સ કતો અધિકારો વઞ્ઝો ભવતિ અફલો’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, મહતિમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો પજ્જલિ, એવમેવ ભગવા દસસહસ્સિયા [દસસહસ્સિમ્હિ (સી. પી. ક.)] લોકધાતુયા બુદ્ધસિરિયા પજ્જલિ. યથા, મહારાજ, મહતિમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો પજ્જલિત્વા નિબ્બુતો, એવમેવ ભગવા દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા બુદ્ધસિરિયા પજ્જલિત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતો. યથા, મહારાજ, નિબ્બુતો અગ્ગિક્ખન્ધો તિણકટ્ઠુપાદાનં ન સાદિયતિ, એવમેવ ખો લોકહિતસ્સ સાદિયના પહીના ઉપસન્તા. યથા, મહારાજ, મનુસ્સા નિબ્બુતે અગ્ગિક્ખન્ધે અનુપાદાને અત્તનો થામબલવીરિયેન પચ્ચત્તપુરિસકારેન કટ્ઠં મન્થયિત્વા અગ્ગિં નિબ્બત્તેત્વા તેન અગ્ગિના અગ્ગિકરણીયાનિ કમ્માનિ કરોન્તિ, એવમેવ ખો દેવમનુસ્સા તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ ધાતુરતનં વત્થું કરિત્વા તથાગતસ્સ ઞાણરતનારમ્મણેન સમ્માપટિપત્તિં સેવન્તા તિસ્સો સમ્પત્તિયો પટિલભન્તિ, ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલો.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ યેન કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલો. યથા, મહારાજ, મહતિમહાવાતો વાયિત્વા ઉપરમેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, ઉપરતો વાતો સાદિયતિ પુન નિબ્બત્તાપન’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ઉપરતસ્સ વાતસ્સ આભોગો વા મનસિકારો વા પુન નિબ્બત્તાપનાય’’. ‘‘કિં કારણં’’? ‘‘અચેતના સા વાયોધાતૂ’’તિ. ‘‘અપિ નુ તસ્સ, મહારાજ, ઉપરતસ્સ વાતસ્સ વાતોતિ સમઞ્ઞા અપગચ્છતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, તાલવણ્ટવિધૂપનાનિ વાતસ્સ ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયા, યે કેચિ મનુસ્સા ઉણ્હાભિતત્તા પરિળાહપરિપીળિતા, તે તાલવણ્ટેન વા વિધૂપનેન વા અત્તનો થામબલવીરિયેન પચ્ચત્તપુરિસકારેન તં નિબ્બત્તેત્વા તેન વાતેન ઉણ્હં નિબ્બાપેન્તિ પરિળાહં વૂપસમેન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, તિત્થિયાનં વચનં મિચ્છા ભવતિ ‘અસાદિયન્તસ્સ કતો અધિકારો વઞ્ઝો ભવતિ અફલો’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, મહતિમહાવાતો વાયિ, એવમેવ ભગવા દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા સીતલમધુરસન્તસુખુમમેત્તાવાતેન ઉપવાયિ. યથા, મહારાજ, મહતિમહાવાતો વાયિત્વા ઉપરતો, એવમેવ ભગવા સીતલમધુરસન્તસુખુમમેત્તાવાતેન ઉપવાયિત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતો. યથા, મહારાજ, ઉપરતો વાતો પુન નિબ્બત્તાપનં ન સાદિયતિ, એવમેવ લોકહિતસ્સ સાદિયના પહીના ઉપસન્તા. યથા, મહારાજ, તે મનુસ્સા ઉણ્હાભિતત્તા પરિળાહપરિપીળિતા, એવમેવ દેવમનુસ્સા તિવિધગ્ગિસન્તાપપરિળાહપરિપીળિતા. યથા તાલવણ્ટવિધૂપનાનિ વાતસ્સ નિબ્બત્તિયા પચ્ચયા હોન્તિ, એવમેવ તથાગતસ્સ ધાતુ ચ ઞાણરતનઞ્ચ પચ્ચયો હોતિ તિસ્સન્નં સમ્પત્તીનં પટિલાભાય. યથા મનુસ્સા ઉણ્હાભિતત્તા પરિળાહપરિપીળિતા તાલવણ્ટેન વા વિધૂપનેન વા વાતં નિબ્બત્તેત્વા ઉણ્હં નિબ્બાપેન્તિ પરિળાહં વૂપસમેન્તિ, એવમેવ દેવમનુસ્સા તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ ધાતુઞ્ચ ઞાણરતનઞ્ચ પૂજેત્વા કુસલં નિબ્બત્તેત્વા તેન કુસલેન તિવિધગ્ગિસન્તાપપરિળાહં નિબ્બાપેન્તિ વૂપસમેન્તિ. ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલોતિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ પરવાદાનં નિગ્ગહાય. યથા, મહારાજ, પુરિસો ભેરિં આકોટેત્વા સદ્દં નિબ્બત્તેય્ય, યો સો ભેરિસદ્દો પુરિસેન નિબ્બત્તિતો, સો સદ્દો અન્તરધાયેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, સદ્દો સાદિયતિ પુન નિબ્બત્તાપન’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અન્તરહિતો સો સદ્દો, નત્થિ તસ્સ પુન ઉપ્પાદાય આભોગો વા મનસિકારો વા, સકિં નિબ્બત્તે ભેરિસદ્દે અન્તરહિતે સો ભેરિસદ્દો સમુચ્છિન્નો હોતિ. ભેરી પન, ભન્તે, પચ્ચયો હોતિ સદ્દસ્સ નિબ્બત્તિયા, અથ પુરિસો પચ્ચયે સતિ અત્તજેન વાયામેન ભેરિં અકોટેત્વા સદ્દં નિબ્બત્તેતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવા સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનપરિભાવિતં ધાતુરતનઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ અનુસિટ્ઠઞ્ચ [અનુસત્થિઞ્ચ (સી. પી.)] સત્થારં ઠપયિત્વા સયં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતો, ન ચ પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સમ્પત્તિલાભો ઉપચ્છિન્નો હોતિ, ભવદુક્ખપટિપીળિતા સત્તા ધાતુરતનઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ અનુસિટ્ઠઞ્ચ પચ્ચયં કરિત્વા સમ્પત્તિકામા સમ્પત્તિયો પટિલભન્તિ, ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલોતિ.

‘‘દિટ્ઠઞ્ચેતં, મહારાજ, ભગવતા અનાગતમદ્ધાનં. કથિતઞ્ચ ભણિતઞ્ચ આચિક્ખિતઞ્ચ ‘સિયા ખો પનાનન્દ, તુમ્હાકં એવમસ્સ અતીતસત્થુકં પાવચનં નત્થિ નો સત્થાતિ, ન ખો પનેતં, આનન્દ, એવં દટ્ઠબ્બં, યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’તિ. પરિનિબ્બુતસ્સ તથાગતસ્સ અસાદિયન્તસ્સ કતો અધિકારો વઞ્ઝો ભવતિ અફલોતિ, તં તેસં તિત્થિયાનં વચનં મિચ્છા અભૂતં વિતથં અલિકં વિરુદ્ધં વિપરીતં દુક્ખદાયકં દુક્ખવિપાકં અપાયગમનીયન્તિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ યેન કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલો. સાદિયતિ નુ ખો, મહારાજ, અયં મહાપથવી ‘સબ્બબીજાનિ મયિ સંવિરુહન્તૂ’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન તાનિ, મહારાજ, બીજાનિ અસાદિયન્તિયા મહાપથવિયા સંવિરુહિત્વા દળ્હમૂલજટાપતિટ્ઠિતા ખન્ધસારસાખાપરિવિત્થિણ્ણા પુપ્ફફલધરા હોન્તી’’તિ? ‘‘અસાદિયન્તીપિ, ભન્તે, મહાપથવી તેસં બીજાનં વત્થું હોતિ પચ્ચયં દેતિ વિરુહનાય, તાનિ બીજાનિ તં વત્થું નિસ્સાય તેન પચ્ચયેન સંવિરુહિત્વા દળ્હમૂલજટાપતિટ્ઠિતા ખન્ધસારસાખાપરિવિત્થિણ્ણા પુપ્ફફલધરા હોન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, તિત્થિયા સકે વાદે નટ્ઠા હોન્તિ હતા વિરુદ્ધા, સચે તે ભણન્તિ ‘અસાદિયન્તસ્સ કતો અધિકારો વઞ્ઝો ભવતિ અફલો’ તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, મહાપથવી, એવં તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. યથા, મહારાજ, મહાપથવી ન કિઞ્ચિ સાદિયતિ, એવં તથાગતો ન કિઞ્ચિ સાદિયતિ. યથા, મહારાજ, તાનિ બીજાનિ પથવિં નિસ્સાય સંવિરુહિત્વા દળ્હમૂલજટાપતિટ્ઠિતા ખન્ધસારસાખાપરિવિત્થિણ્ણા પુપ્ફફલધરા હોન્તિ, એવં દેવમનુસ્સા તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ ધાતુઞ્ચ ઞાણરતનઞ્ચ નિસ્સાય દળ્હકુસલમૂલપતિટ્ઠિતા સમાધિક્ખન્ધધમ્મસારસીલસાખાપરિવિત્થિણ્ણા વિમુત્તિપુપ્ફસામઞ્ઞફલધરા હોન્તિ, ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલોતિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ યેન કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલો. સાદિયન્તિ નુ ખો, મહારાજ, ઇમે ઓટ્ઠા ગોણા ગદ્રભા અજા પસૂ મનુસ્સા અન્તોકુચ્છિસ્મિં કિમિકુલાનં સમ્ભવ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન તે, મહારાજ, કિમયો તેસં અસાદિયન્તાનં અન્તોકુચ્છિસ્મિં સમ્ભવિત્વા બહુપુત્તનત્તા વેપુલ્લતં પાપુણન્તી’’તિ? ‘‘પાપસ્સ, ભન્તે, કમ્મસ્સ બલવતાય અસાદિયન્તાનં યેવ તેસં સત્તાનં અન્તોકુચ્છિસ્મિં કિમયો સમ્ભવિત્વા બહુપુત્તનત્તા વેપુલ્લતં પાપુણન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ ધાતુસ્સ ચ ઞાણારમ્મણસ્સ ચ બલવતાય તથાગતે કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલોતિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ યેન કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલો. સાદિયન્તિ નુ ખો, મહારાજ, ઇમે મનુસ્સા ઇમે અટ્ઠનવુતિ રોગા કાયે નિબ્બત્તન્તૂ’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન તે, મહારાજ, રોગા અસાદિયન્તાનં કાયે નિપતન્તી’’તિ? ‘‘પુબ્બે કતેન, ભન્તે, દુચ્ચરિતેના’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, પુબ્બે કતં અકુસલં ઇધ વેદનીયં હોતિ, તેન હિ, મહારાજ, પુબ્બે કતમ્પિ ઇધ કતમ્પિ કુસલાકુસલં કમ્મં અવઞ્ઝં ભવતિ સફલન્તિ. ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલોતિ.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, નન્દકો નામ યક્ખો થેરં સારિપુત્તં આસાદયિત્વા પથવિં પવિટ્ઠો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતિ, લોકે પાકટો એસો’’તિ. ‘‘અપિ નુ ખો, મહારાજ, થેરો સારિપુત્તો સાદિયિ નન્દકસ્સ યક્ખસ્સ મહાપથવિગિલન’’ન્તિ [પવત્તમાનેપિ (સ્યા.)]. ‘‘ઉબ્બત્તિયન્તેપિ, ભન્તે, સદેવકે લોકે પતમાનેપિ છમાયં ચન્દિમસૂરિયે વિકિરન્તેપિ સિનેરુપબ્બતરાજે થેરો સારિપુત્તો ન પરસ્સ દુક્ખં સાદિયેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? યેન હેતુના થેરો સારિપુત્તો કુજ્ઝેય્ય વા દુસ્સેય્ય વા, સો હેતુ થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ સમૂહતો સમુચ્છિન્નો, હેતુનો સમુગ્ઘાતિતત્તા, ભન્તે, થેરો સારિપુત્તો જીવિતહારકેપિ કોપં ન કરેય્યા’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, થેરો સારિપુત્તો નન્દકસ્સ યક્ખસ્સ પથવિગિલનં ન સાદિયિ, કિસ્સ પન નન્દકો યક્ખો પથવિં પવિટ્ઠો’’તિ? ‘‘અકુસલસ્સ, ભન્તે, કમ્મસ્સ બલવતાયા’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, અકુસલસ્સ કમ્મસ્સ બલવતાય નન્દકો યક્ખો પથવિં પવિટ્ઠો, અસાદિયન્તસ્સાપિ કતો અપરાધો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલો. તેન હિ, મહારાજ, અકુસલસ્સપિ કમ્મસ્સ બલવતાય અસાદિયન્તસ્સ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલોતિ. ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલોતિ.

‘‘કતિ નુ ખો તે, મહારાજ, મનુસ્સા, યે એતરહિ મહાપથવિં પવિટ્ઠા, અત્થિ તે તત્થ સવણ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતી’’તિ. ‘‘ઇઙ્ઘ ત્વં, મહારાજ, સાવેહી’’તિ? ‘‘ચિઞ્ચમાણવિકા, ભન્તે, સુપ્પબુદ્ધો ચ સક્કો, દેવદત્તો ચ થેરો, નન્દકો ચ યક્ખો, નન્દો ચ માણવકોતિ. સુતમેતં, ભન્તે, ઇમે પઞ્ચ જના મહાપથવિં પવિટ્ઠા’’તિ. ‘‘કિસ્મિં તે, મહારાજ, અપરદ્ધા’’તિ? ‘‘ભગવતિ ચ, ભન્તે, સાવકેસુ ચા’’તિ. ‘‘અપિ નુ ખો, મહારાજ, ભગવા વા સાવકા વા સાદિયિંસુ ઇમેસં મહાપથવિપવિસન’’ન્તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, તથાગતસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ અસાદિયન્તસ્સેવ કતો અધિકારો અવઞ્ઝો ભવતિ સફલો’’તિ. ‘‘સુવિઞ્ઞાપિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો ગમ્ભીરો ઉત્તાનીકતો, ગુય્હં વિદંસિતં, ગણ્ઠિ ભિન્નો, ગહનં અગહનં કતં, નટ્ઠા પરવાદા, ભગ્ગા કુદિટ્ઠી, નિપ્પભા જાતા કુતિત્થિયા, ત્વં ગણીવરપવરમાસજ્જા’’તિ.

કતાધિકારસફલપઞ્હો પઠમો.

૨. સબ્બઞ્ઞુભાવપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો સબ્બઞ્ઞૂ’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, ભગવા સબ્બઞ્ઞૂ, ન ચ ભગવતો સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં, આવજ્જનપટિબદ્ધં ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, આવજ્જિત્વા યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો અસબ્બઞ્ઞૂતિ. યદિ તસ્સ પરિયેસનાય સબ્બઞ્ઞુતઞાણં હોતી’’તિ. ‘‘વાહસતં ખો, મહારાજ, વીહીનં અડ્ઢચૂળઞ્ચ વાહા વીહિસત્તમ્બણાનિ દ્વે ચ તુમ્બા એકચ્છરાક્ખણે પવત્તચિત્તસ્સ એત્તકા વીહી લક્ખં ઠપીયમાના [ઠપીયમાને (સી. પી.)] પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્યું?

‘‘તત્રિમે સત્તવિધા ચિત્તા પવત્તન્તિ, યે તે, મહારાજ, સરાગા સદોસા સમોહા સકિલેસા અભાવિતકાયા અભાવિતસીલા અભાવિતચિત્તા અભાવિતપઞ્ઞા, તેસં તં ચિત્તં ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? અભાવિતત્તા ચિત્તસ્સ. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ વિતતસ્સ વિસાલસ્સ વિત્થિણ્ણસ્સ સંસિબ્બિતવિસિબ્બિતસ્સ સાખાજટાજટિતસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ ગરુકં હોતિ આગમનં દન્ધં. કિં કારણા? સંસિબ્બિતવિસિબ્બિતત્તા સાખાનં. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સરાગા સદોસા સમોહા સકિલેસા અભાવિતકાયા અભાવિતસીલા અભાવિતચિત્તા અભાવિતપઞ્ઞા, તેસં તં ચિત્તં ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? સંસિબ્બિતવિસિબ્બિતત્તા કિલેસેહિ, ઇદં પઠમં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં દુતિયં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, સોતાપન્ના પિહિતાપાયા દિટ્ઠિપ્પત્તા વિઞ્ઞાતસત્થુસાસના, તેસં તં ચિત્તં તીસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ. ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? તીસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ તિપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધસ્સ ઉપરિ સાખાજટાજટિતસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ યાવ તિપબ્બં તાવ લહુકં એતિ, તતો ઉપરિ થદ્ધં. કિં કારણા? હેટ્ઠા પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ સાખાજટાજટિતત્તા. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સોતાપન્ના પિહિતાપાયા દિટ્ઠિપ્પત્તા વિઞ્ઞાતસત્થુસાસના, તેસં તં ચિત્તં તીસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? તીસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા, ઇદં દુતિયં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં તતિયં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, સકદાગામિનો, યેસં રાગદોસમોહા તનુભૂતા, તેસં તં ચિત્તં પઞ્ચસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ પઞ્ચપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધસ્સ ઉપરિ સાખાજટાજટિતસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ યાવ પઞ્ચપબ્બં તાવ લહુકં એતિ, તતો ઉપરિ થદ્ધં. કિં કારણા? હેટ્ઠા પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ સાખાજટાજટિતત્તા. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સકદાગામિનો, યેસં રાગદોસમોહા તનુભૂતા, તેસં તં ચિત્તં પઞ્ચસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા, ઇદં તતિયં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં ચતુત્થં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, અનાગામિનો, યેસં પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સઞ્ઞોજનાનિ પહીનાનિ, તેસં તં ચિત્તં દસસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? દસસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ દસપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધસ્સ ઉપરિ સાખાજટાજટિતસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ યાવ દસપબ્બં તાવ લહુકં એતિ, તતો ઉપરિ થદ્ધં. કિં કારણા? હેટ્ઠા પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ સાખાજટાજટિતત્તા. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે અનાગામિનો, યેસં પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સઞ્ઞોજનાનિ પહીનાનિ, તેસં તં ચિત્તં દસસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? દસસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા, ઇદં ચતુત્થં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં પઞ્ચમં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, અરહન્તો ખીણાસવા ધોતમલા વન્તકિલેસા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસઞ્ઞોજના પત્તપટિસમ્ભિદા સાવકભૂમીસુ પરિસુદ્ધા, તેસં તં ચિત્તં સાવકવિસયે લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, પચ્ચેકબુદ્ધભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પરિસુદ્ધત્તા સાવકવિસયે, અપરિસુદ્ધત્તા પચ્ચેકબુદ્ધવિસયે. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ સબ્બપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ લહુકં હોતિ આગમનં અદન્ધં. કિં કારણા? સબ્બપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધત્તા અગહનત્તા વંસસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે અરહન્તો ખીણાસવા ધોતમલા વન્તકિલેસા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસઞ્ઞોજના પત્તપટિસમ્ભિદા સાવકભૂમીસુ પરિસુદ્ધા, તેસં તં ચિત્તં સાવકવિસયે લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, પચ્ચેકબુદ્ધભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પરિસુદ્ધત્તા સાવકવિસયે, અપરિસુદ્ધત્તા પચ્ચેકબુદ્ધવિસયે, ઇદં પઞ્ચમં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં છટ્ઠં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, પચ્ચેકબુદ્ધા સયમ્ભુનો અનાચરિયકા એકચારિનો ખગ્ગવિસાણકપ્પા સકવિસયે પરિસુદ્ધવિમલચિત્તા, તેસં તં ચિત્તં સકવિસયે લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પરિસુદ્ધત્તા સકવિસયે મહન્તત્તા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધવિસયસ્સ. યથા, મહારાજ, પુરિસો સકવિસયં પરિત્તં નદિં રત્તિમ્પિ દિવાપિ યદિચ્છક અચ્છમ્ભિતો ઓતરેય્ય, અથ પરતો મહાસમુદ્દં ગમ્ભીરં વિત્થતં અગાધમપારં દિસ્વા ભાયેય્ય, દન્ધાયેય્ય ન વિસહેય્ય ઓતરિતું. કિં કારણા? તિણ્ણત્તા [ચિણ્ણત્તા (સી. સ્યા. પી.)] સકવિસયસ્સ, મહન્તત્તા ચ મહાસમુદ્દસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે પચ્ચેકબુદ્ધા સયમ્ભુનો અનાચરિયકા એકચારિનો ખગ્ગવિસાણકપ્પા સકવિસયે પરિસુદ્ધવિમલચિત્તા, તેસં તં ચિત્તં સકવિસયે લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પરિસુદ્ધત્તા સકવિસયે મહન્તત્તા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધવિસયસ્સ, ઇદં છટ્ઠં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં સત્તમં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બઞ્ઞુનો દસબલધરા ચતુવેસારજ્જવિસારદા અટ્ઠારસહિ બુદ્ધધમ્મેહિ સમન્નાગતા અનન્તજિના અનાવરણઞાણા, તેસં તં ચિત્તં સબ્બત્થ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ. કિં કારણા? સબ્બત્થ પરિસુદ્ધત્તા. અપિ નુ ખો, મહારાજ, નારાચસ્સ સુધોતસ્સ વિમલસ્સ નિગ્ગણ્ઠિસ્સ સુખુમધારસ્સ અજિમ્હસ્સ અવઙ્કસ્સ અકુટિલસ્સ દળ્હચાપસમારૂળ્હસ્સ ખોમસુખુમે વા કપ્પાસસુખુમે વા કમ્બલસુખુમે વા બલવનિપાતિતસ્સ દન્ધાયિતત્તં વા લગ્ગનં વા હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ‘‘કિં કારણા’’? ‘‘સુખુમત્તા વત્થાનં સુધોતત્તા નારાચસ્સ નિપાતસ્સ ચ બલવત્તા’’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બઞ્ઞુનો દસબલધરા ચતુવેસારજ્જવિસારદા અટ્ઠારસહિ બુદ્ધધમ્મેહિ સમન્નાગતા અનન્તજિના અનાવરણઞાણા, તેસં તં ચિત્તં સબ્બત્થ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ. કિં કારણા? સબ્બત્થ પરિસુદ્ધત્તા, ઇદં સત્તમં ચિત્તં.

‘‘તત્ર, મહારાજ, યદિદં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં ચિત્તં, તં છન્નમ્પિ ચિત્તાનં ગણનં અતિક્કમિત્વા અસઙ્ખ્યેય્યેન ગુણેન પરિસુદ્ધઞ્ચ લહુકઞ્ચ. યસ્મા ચ ભગવતો ચિત્તં પરિસુદ્ધઞ્ચ લહુકઞ્ચ, તસ્મા, મહારાજ, ભગવા યમકપાટિહીરં દસ્સેતિ. યમકપાટિહીરે, મહારાજ, ઞાતબ્બં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં ચિત્તં એવં લહુપરિવત્તન્તિ, ન તત્થ સક્કા ઉત્તરિં કારણં વત્તું, તેપિ, મહારાજ, પાટિહીરા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં ચિત્તં ઉપાદાય ગણનમ્પિ સઙ્ખમ્પિ કલમ્પિ કલભાગમ્પિ ન ઉપેન્તિ, આવજ્જનપટિબદ્ધં, મહારાજ, ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો હત્થે ઠપિતં યં કિઞ્ચિ દુતિયે હત્થે ઠપેય્ય વિવટેન મુખેન વાચં નિચ્છારેય્ય, મુખગતં ભોજનં ગિલેય્ય, ઉમ્મીલેત્વા વા નિમીલેય્ય, નિમીલેત્વા વા ઉમ્મીલેય્ય, સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, ચિરતરં એતં, મહારાજ, લહુતરં ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, લહુતરં આવજ્જનં, આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતિ, આવજ્જનવિકલમત્તકેન ન તાવતા બુદ્ધા ભગવન્તો અસબ્બઞ્ઞુનો નામ હોન્તી’’તિ.

‘‘આવજ્જનમ્પિ, ભન્તે નાગસેન, પરિયેસનાય કાતબ્બં, ઇઙ્ઘ મં તત્થ કારણેન સઞ્ઞાપેહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસસ્સ અડ્ઢસ્સ મહદ્ધનસ્સ મહાભોગસ્સ પહૂતજાતરૂપરજતસ્સ પહૂતવિત્તૂપકરણસ્સ પહૂતધનધઞ્ઞસ્સ સાલિવીહિયવતણ્ડુલતિલમુગ્ગમાસપુબ્બણ્ણાપરણ્ણસપ્પિતેલનવનીતખીરદધિમધુગુળફાણિતા ચ ખળોપિકુમ્ભિપીઠરકોટ્ઠભાજનગતા ભવેય્યું, તસ્સ ચ પુરિસસ્સ પાહુનકો આગચ્છેય્ય ભત્તારહો ભત્તાભિકઙ્ખી, તસ્સ ચ ગેહે યં રન્ધં ભોજનં, તં પરિનિટ્ઠિતં ભવેય્ય, કુમ્ભિતો તણ્ડુલે નીહરિત્વા ભોજનં રન્ધેય્ય, અપિ ચ ખો સો, મહારાજ, તાવતકેન ભોજનવેકલ્લમત્તકેન અધનો નામ કપણો નામ ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ચક્કવત્તિરઞ્ઞો ઘરેપિ, ભન્તે, અકાલે ભોજનવેકલ્લં હોતિ, કિં પન ગહપતિકસ્સા’’તિ? ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ આવજ્જનવિકલમત્તકં સબ્બઞ્ઞુતઞાણં આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, રુક્ખો અસ્સ ફલિતો ઓણતવિનતો પિણ્ડિભારભરિતો, ન કિઞ્ચિ તત્થ પતિતં ફલં ભવેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, રુક્ખો તાવતકેન પતિતફલવેકલ્લમત્તકેન અફલો નામ ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, પતનપટિબદ્ધાનિ તાનિ રુક્ખફલાનિ, પતિતે યદિચ્છકં લભતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ આવજ્જનપટિબદ્ધં સબ્બઞ્ઞુતઞાણં આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, આવજ્જેત્વા આવજ્જેત્વા બુદ્ધો યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, ભગવા આવજ્જેત્વા આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ચક્કવત્તી રાજા યદા ચક્કરતનં સરતિ ‘ઉપેતુ મે ચક્કરતન’ન્તિ, સરિતે ચક્કરતનં ઉપેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો આવજ્જેત્વા આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ. ‘‘દળ્હં, ભન્તે નાગસેન, કારણં, બુદ્ધો સબ્બઞ્ઞૂ, સમ્પટિચ્છામ બુદ્ધો સબ્બઞ્ઞૂ’’તિ.

બુદ્ધસબ્બઞ્ઞુભાવપઞ્હો દુતિયો.

૩. દેવદત્તપબ્બજ્જપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, દેવદત્તો કેન પબ્બાજિતો’’તિ? ‘‘છ યિમે, મહારાજ, ખત્તિયકુમારા ભદ્દિયો ચ અનુરુદ્ધો ચ આનન્દો ચ ભગુ ચ કિમિલો [કિમ્બિલો (સી. પી.) મ. નિ. ૨.૧૬૬ પસ્સિતબ્બં] ચ દેવદત્તો ચ ઉપાલિકપ્પકો સત્તમો અભિસમ્બુદ્ધે સત્થરિ સક્યકુલાનન્દજનને ભગવન્તં અનુપબ્બજન્તા નિક્ખમિંસુ, તે ભગવા પબ્બાજેસી’’તિ. ‘‘નનુ, ભન્તે, દેવદત્તેન પબ્બજિત્વા સઙ્ઘો ભિન્નો’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, દેવદત્તેન પબ્બજિત્વા સઙ્ઘો ભિન્નો, ન ગિહી સઙ્ઘં ભિન્દતિ, ન ભિક્ખુની, ન સિક્ખમાના, ન સામણેરો, ન સામણેરી સઙ્ઘં ભિન્દતિ, ભિક્ખુ પકતત્તો સમાનસંવાસકો સમાનસીમાયં ઠિતો સઙ્ઘં ભિન્દતીતિ. સઙ્ઘભેદકો, ભન્તે, પુગ્ગલો કિં કમ્મં ફુસતી’’તિ? ‘‘કપ્પટ્ઠિતિકં, મહારાજ, કમ્મં ફુસતી’’તિ.

‘‘કિં પન, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો જાનાતિ ‘દેવદત્તો પબ્બજિત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિસ્સતિ, સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા કપ્પં નિરયે પચ્ચિસ્સતી’’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, તથાગતો જાનાતિ ‘દેવદત્તો પબ્બજિત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિસ્સતિ, સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા કપ્પં નિરયે પચ્ચિસ્સતી’’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો જાનાતિ ‘દેવદત્તો પબ્બજિત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિસ્સતિ, સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા કપ્પં નિરયે પચ્ચિસ્સતી’તિ, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો કારુણિકો અનુકમ્પકો હિતેસી સબ્બસત્તાનં અહિતં અપનેત્વા હિતમુપદહતીતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તં અજાનિત્વા પબ્બાજેસિ, તેન હિ બુદ્ધો અસબ્બઞ્ઞૂતિ, અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, વિજટેહિ એતં મહાજટં, ભિન્દ પરાપવાદં, અનાગતે અદ્ધાને તયા સદિસા બુદ્ધિમન્તો ભિક્ખૂ દુલ્લભા ભવિસ્સન્તિ, એત્થ તવ બલં પકાસેહી’’તિ.

‘‘કારુણિકો, મહારાજ, ભગવા સબ્બઞ્ઞૂ ચ, કારુઞ્ઞેન, મહારાજ, ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન દેવદત્તસ્સ ગતિં ઓલોકેન્તો અદ્દસ દેવદત્તં આપાયિકં કમ્મં [અપરાપરિયકમ્મં (સી. સ્યા. પી.)] આયૂહિત્વા અનેકાનિ કપ્પકોટિસતસહસ્સાનિ નિરયેન નિરયં વિનિપાતેન વિનિપાતં ગચ્છન્તં, તં ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન જાનિત્વા ઇમસ્સ અપરિયન્તકતં કમ્મં મમ સાસને પબ્બજિતસ્સ પરિયન્તકતં ભવિસ્સતિ, પુરિમં ઉપાદાય પરિયન્તકતં દુક્ખં ભવિસ્સતિ, અપબ્બજિતોપિ અયં મોઘપુરિસો કપ્પટ્ઠિયમેવ કમ્મં આયૂહિસ્સતીતિ કારુઞ્ઞેન દેવદત્તં પબ્બાજેસી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો વધિત્વા તેલેન મક્ખેતિ, પપાતે પાતેત્વા હત્થં દેતિ, મારેત્વા જીવિતં પરિયેસતિ, યં સો પઠમં દુક્ખં દત્વા પચ્છા સુખં ઉપદહતી’’તિ? ‘‘વધેતિપિ, મહારાજ, તથાગતો સત્તાનં હિતવસેન, પાતેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, મારેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, વધિત્વાપિ, મહારાજ, તથાગતો સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, પાતેત્વાપિ સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, મારેત્વાપિ સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ. યથા, મહારાજ, માતાપિતરો નામ વધિત્વાપિ પાતયિત્વાપિ પુત્તાનં હિતમેવ ઉપદહન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો વધેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, પાતેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, મારેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, વધિત્વાપિ, મહારાજ, તથાગતો સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, પાતેત્વાપિ સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, મારેત્વાપિ સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, યેન યેન યોગેન સત્તાનં ગુણવુડ્ઢિ હોતિ, તેન તેન યોગેન સબ્બસત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ. સચે, મહારાજ, દેવદત્તો ન પબ્બાજેય્ય, ગિહિભૂતો સમાનો નિરયસંવત્તનિકં બહું પાપકમ્મં કત્વા અનેકાનિ કપ્પકોટિસતસહસ્સાનિ નિરયેન નિરયં વિનિપાતેન વિનિપાતં ગચ્છન્તો બહું દુક્ખં વેદયિસ્સતિ, તં ભગવા જાનમાનો કારુઞ્ઞેન દેવદત્તં પબ્બાજેસિ, ‘મમ સાસને પબ્બજિતસ્સ દુક્ખં પરિયન્તકતં ભવિસ્સતી’તિ કારુઞ્ઞેન ગરુકં દુક્ખં લહુકં અકાસિ.

‘‘યથા વા, મહારાજ, ધનયસસિરિઞાતિબલેન બલવા પુરિસો અત્તનો ઞાતિં વા મિત્તં વા રઞ્ઞા ગરુકં દણ્ડં ધારેન્તં અત્તનો બહુવિસ્સત્થભાવેન સમત્થતાય ગરુકં દણ્ડં લહુકં અકાસિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવા બહૂનિ કપ્પકોટિસતસહસ્સાનિ દુક્ખં વેદયમાનં દેવદત્તં પબ્બાજેત્વા સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિબલસમત્થભાવેન ગરુકં દુક્ખં લહુકં અકાસિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કુસલો ભિસક્કો સલ્લકત્તો ગરુકં રોગં બલવોસધબલેન લહુકં કરોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, બહૂનિ કપ્પકોટિસતસહસ્સાનિ દુક્ખં વેદયમાનં દેવદત્તં ભગવા રોગઞ્ઞુતાય પબ્બાજેત્વા કારુઞ્ઞબલો પત્થદ્ધધમ્મોસધબલેન ગરુકં દુક્ખં લહુકં અકાસિ. અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, ભગવા બહુવેદનીયં દેવદત્તં અપ્પવેદનીયં કરોન્તો કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘ન કિઞ્ચિ, ભન્તે, અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્ય અન્તમસો ગદ્દૂહનમત્તમ્પી’’તિ. ‘‘ઇમમ્પિ ખો, મહારાજ, કારણં અત્થતો સમ્પટિચ્છ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ. યથા, મહારાજ, ચોરં આગુચારિં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેય્યું, ‘અયં ખો, દેવ, ચોરો આગુચારી, ઇમસ્સ યં ઇચ્છસિ, તં દણ્ડં પણેહી’તિ. તમેનં રાજા એવં વદેય્ય ‘તેન હિ, ભણે, ઇમં ચોરં બહિનગરં નીહરિત્વા આઘાતને સીસં છિન્દથા’’તિ, ‘એવં દેવા’તિ ખો તે રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા તં બહિનગરં નીહરિત્વા આઘાતનં નયેય્યું. તમેનં પસ્સેય્ય કોચિદેવ પુરિસો રઞ્ઞો સન્તિકા લદ્ધવરો લદ્ધયસધનભોગો આદેય્યવચનો બલવિચ્છિતકારી, સો તસ્સ કારુઞ્ઞં કત્વા તે પુરિસે એવં વદેય્ય ‘અલં, ભો, કિં તુમ્હાકં ઇમસ્સ સીસચ્છેદનેન, તેન હિ ભો ઇમસ્સ હત્થં વા પાદં વા છિન્દિત્વા જીવિતં રક્ખથ, અહમેતસ્સ કારણા રઞ્ઞો સન્તિકે પટિવચનં કરિસ્સામી’તિ. તે તસ્સ બલવતો વચનેન તસ્સ ચોરસ્સ હત્થં વા પાદં વા છિન્દિત્વા જીવિતં રક્ખેય્યું. અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો એવં કારી તસ્સ ચોરસ્સ કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ? ‘‘જીવિતદાયકો સો, ભન્તે, પુરિસો તસ્સ ચોરસ્સ, જીવિતે દિન્ને કિં તસ્સ અકતં નામ અત્થી’’તિ? ‘‘યા પન હત્થપાદચ્છેદને વેદના, સો તાય વેદનાય કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘અત્તનો કતેન સો, ભન્તે, ચોરો દુક્ખવેદનં વેદયતિ, જીવિતદાયકો પન પુરિસો ન કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવા કારુઞ્ઞેન દેવદત્તં પબ્બાજેસિ ‘મમ સાસને પબ્બજિતસ્સ દુક્ખં પરિયન્તકતં ભવિસ્સતી’તિ. પરિયન્તકતઞ્ચ, મહારાજ, દેવદત્તસ્સ દુક્ખં, દેવદત્તો, મહારાજ, મરણકાલે –

‘‘‘ઇમેહિ અટ્ઠીહિ તમગ્ગપુગ્ગલં, દેવાતિદેવં નરદમ્મસારથિં;

સમન્તચક્ખું સતપુઞ્ઞલક્ખણં, પાણેહિ બુદ્ધં સરણં ઉપેમી’તિ.

‘‘પાણુપેતં સરણમગમાસિ. દેવદત્તો, મહારાજ, છ કોટ્ઠાસે કતે કપ્પે અતિક્કન્તે પઠમકોટ્ઠાસે સઙ્ઘં ભિન્દિ, પઞ્ચ કોટ્ઠાસે નિરયે પચ્ચિત્વા તતો મુચ્ચિત્વા અટ્ઠિસ્સરો નામ પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતિ. અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, ભગવા એવં કારી દેવદત્તસ્સ કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ? ‘‘સબ્બદદો, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો દેવદત્તસ્સ, યં તથાગતો દેવદત્તં પચ્ચેકબોધિં પાપેસ્સતિ, કિં તથાગતેન દેવદત્તસ્સ અકતં નામ અત્થી’’તિ? ‘‘યં પન, મહારાજ, દેવદત્તો સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા નિરયે દુક્ખવેદનં વેદયતિ, અપિ નુ ખો ભગવા તતોનિદાનં કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અત્તના કતેન, ભન્તે, દેવદત્તો કપ્પં નિરયે પચ્ચતિ, દુક્ખપરિયન્તકારકો સત્થા ન કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જતી’’તિ. ‘‘ઇમમ્પિ ખો, ત્વં મહારાજ, કારણં અત્થતો સમ્પટિચ્છ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ. યથા, મહારાજ, કુસલો ભિસક્કો સલ્લકત્તો વાતપિત્તસેમ્હસન્નિપાતઉતુપરિણામવિસમપરિહારઓપક્કમિકોપક્કન્તં પૂતિકુણપદુગ્ગન્ધાભિસઞ્છન્નં અન્તોસલ્લં સુસિરગતં પુબ્બરુહિરસમ્પુણ્ણં વણં વૂપસમેન્તો વણમુખં કક્ખળતિખિણખારકટુકેન ભેસજ્જેન અનુલિમ્પતિ પરિપચ્ચનાય, પરિપચ્ચિત્વા મુદુભાવમુપગતં સત્થેન વિકન્તયિત્વા ડહતિ સલાકાય, દડ્ઢે ખારલવણં દેતિ, ભેસજ્જેન અનુલિમ્પતિ વણરુહનાય બ્યાધિતસ્સ સોત્થિભાવમનુપ્પત્તિયા, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, ભિસક્કો સલ્લકત્તો અહિતચિત્તો ભેસજ્જેન અનુલિમ્પતિ, સત્થેન વિકન્તેતિ, ડહતિ સલાકાય, ખારલવણં દેતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, હિતચિત્તો સોત્થિકામો તાનિ કિરિયાનિ કરોતી’’તિ. ‘‘યા પનસ્સ ભેસજ્જકિરિયાકરણેન ઉપ્પન્ના દુક્ખવેદના, તતોનિદાનં સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘હિતચિત્તો, ભન્તે, સોત્થિકામો ભિસક્કો સલ્લકત્તો તાનિ કિરિયાનિ કરોતિ, કિં સો તતોનિદાનં અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્ય, સગ્ગગામી સો, ભન્તે, ભિસક્કો સલ્લકત્તો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કારુઞ્ઞેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ દુક્ખપરિમુત્તિયા.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ. યથા, મહારાજ, પુરિસો કણ્ટકેન વિદ્ધો અસ્સ, અથઞ્ઞતરો પુરિસો તસ્સ હિતકામો સોત્થિકામો તિણ્હેન કણ્ટકેનવા સત્થમુખેન વા સમન્તતો છિન્દિત્વા પગ્ઘરન્તેન લોહિતેન તં કણ્ટકં નીહરેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો અહિતકામો તં કણ્ટકં નીહરતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, હિતકામો સો, ભન્તે, પુરિસો સોત્થિકામો તં કણ્ટકં નીહરતિ. સચે સો, ભન્તે, તં કણ્ટકં ન નીહરેય્ય, મરણં વા સો તેન પાપુણેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખ’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો કારુઞ્ઞેન દેવદત્તં પબ્બાજેસિ દુક્ખપરિમુત્તિયા. સચે મહારાજ, ભગવા દેવદત્તં ન પબ્બાજેય્ય, કપ્પકોટિસતસહસ્સમ્પિ દેવદત્તો ભવપરમ્પરાય નિરયે પચ્ચેય્યા’’તિ.

‘‘અનુસોતગામિં, ભન્તે નાગસેન, દેવદત્તં તથાગતો પટિસોતં પાપેસિ, વિપન્થપટિપન્નં દેવદત્તં પન્થે પટિપાદેસિ, પપાતે પતિતસ્સ દેવદત્તસ્સ પતિટ્ઠં અદાસિ, વિસમગતં દેવદત્તં તથાગતો સમં આરોપેસિ, ઇમે ચ, ભન્તે નાગસેન, હેતૂ ઇમાનિ ચ કારણાનિ ન સક્કા અઞ્ઞેન સન્દસ્સેતું અઞ્ઞત્ર તવાદિસેન બુદ્ધિમતા’’તિ.

દેવદત્તપબ્બજ્જપઞ્હો તતિયો.

૪. પથવિચલનપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા – ‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે [અટ્ઠિમે આનન્દ (અ. નિ. ૮.૭૦)], હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયા’તિ. અસેસવચનં ઇદં, નિસ્સેસવચનં ઇદં, નિપ્પરિયાયવચનં ઇદં, નત્થઞ્ઞો નવમો હેતુ મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય. યદિ, ભન્તે નાગસેન, અઞ્ઞો નવમો હેતુ ભવેય્ય મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય, તમ્પિ હેતું ભગવા કથેય્ય. યસ્મા ચ ખો, ભન્તે નાગસેન, નત્થઞ્ઞો નવમો હેતુ મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય, તસ્મા અનાચિક્ખિતો ભગવતા, અયઞ્ચ નવમો હેતુ દિસ્સતિ મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય, યં વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતાતિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, અટ્ઠેવ હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય, તેન હિ વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતાતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, તેન હિ અટ્ઠેવ હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયાતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો સુખુમો દુન્નિવેઠિયો અન્ધકરણો ચેવ ગમ્ભીરો ચ, સો તવાનુપ્પત્તો, નેસો અઞ્ઞેન ઇત્તરપઞ્ઞેન સક્કા વિસજ્જેતું અઞ્ઞત્ર તવાદિસેન બુદ્ધિમતા’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા – ‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયા’તિ. યં વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, તઞ્ચ પન અકાલિકં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, તસ્મા અગણિતં અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘યથા, મહારાજ, લોકે તયો યેવ મેઘા ગણીયન્તિ વસ્સિકો હેમન્તિકો પાવુસકોતિ. યદિ તે મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો મેઘો પવસ્સતિ, ન સો મેઘો ગણીયતિ સમ્મતેહિ મેઘેહિ, અકાલમેઘોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને યં સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, અકાલિકં એતં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, ન તં ગણીયતિ અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, હિમવન્તા પબ્બતા પઞ્ચ નદિસતાનિ સન્દન્તિ, તેસં, મહારાજ, પઞ્ચન્નં નદિસતાનં દસેવ નદિયો નદિગણનાય ગણીયન્તિ. સેય્યથીદં, ગઙ્ગા યમુના અચિરવતી સરભૂ મહી સિન્ધુ સરસ્સતી વેત્રવતી વીતંસા ચન્દભાગાતિ, અવસેસા નદિયો નદિગણનાય અગણિતા. કિં કારણા? ન તા નદિયો ધુવસલિલા. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને યં સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, અકાલિકં એતં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, ન તં ગણીયતિ અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, રઞ્ઞો સતમ્પિ દ્વિસતમ્પિ તિસતમ્પિ અમચ્ચા હોન્તિ, તેસં છ યેવ જના અમચ્ચગણનાય ગણીયન્તિ. સેય્યથીદં, સેનાપતિ પુરોહિતો અક્ખદસ્સો ભણ્ડાગારિકો છત્તગ્ગાહકો ખગ્ગગ્ગાહકો. એતે યેવ અમચ્ચગણનાય ગણીયન્તિ. કિં કારણા? યુત્તત્તા રાજગુણેહિ, અવસેસા અગણિતા, સબ્બે અમચ્ચાત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને યં સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, અકાલિકં એતં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, ન તં ગણીયતિ અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘સુય્યતિ નુ ખો, મહારાજ, એતરહિ જિનસાસને કતાધિકારાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવેદનીયકમ્મં, કિત્તિ ચ યેસં અબ્ભુગ્ગતા દેવમનુસ્સેસૂ’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતિ એતરહિ જિનસાસને કતાધિકારાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવેદનીયકમ્મં, કિત્તિ ચ યેસં અબ્ભુગ્ગતા દેવમનુસ્સેસુ સત્ત જનાતિ’’. ‘‘કે ચ તે, મહારાજા’’તિ? ‘‘સુમનો ચ, ભન્તે, માલાકારો, એકસાટકો ચ બ્રાહ્મણો, પુણ્ણો ચ ભતકો, મલ્લિકા ચ દેવી, ગોપાલમાતા ચ દેવી, સુપ્પિયા ચ ઉપાસિકા, પુણ્ણા ચ દાસીતિ ઇમે સત્ત દિટ્ઠધમ્મસુખવેદનીયા સત્તા, કિત્તિ ચ ઇમેસં અબ્ભુગ્ગતા દેવમનુસ્સેસૂ’’તિ.

‘‘અપરેપિ સુય્યન્તિ નુ ખો અતીતે માનુસકેનેવ સરીરદેહેન તિદસભવનં ગતા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યન્તી’’તિ. ‘‘કે ચ તે, મહારાજા’’તિ? ‘‘ગુત્તિલો ચ ગન્ધબ્બો, સાધીનો ચ રાજા, નિમિ ચ રાજા, મન્ધાતા ચ રાજાતિ ઇમે ચતુરો જના સુય્યન્તિ, તેનેવ માનુસકેન સરીરદેહેન તિદસભવનં ગતા’’તિ. ‘‘સુચિરમ્પિ કતં સુય્યતિ સુકતદુક્કટન્તિ? સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, અતીતે વા અદ્ધાને વત્તમાને વા અદ્ધાને ઇત્થન્નામસ્સ દાને દીયમાને સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા મહાપથવી કમ્પિતા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘અત્થિ મે, મહારાજ, આગમો અધિગમો પરિયત્તિ સવનં સિક્ખાબલં સુસ્સૂસા પરિપુચ્છા આચરિયુપાસનં, મયાપિ ન સુતપુબ્બં ‘ઇત્થન્નામસ્સ દાને દીયમાને સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા મહાપથવી કમ્પિતા’તિ ઠપેત્વા વેસ્સન્તરસ્સ રાજવસભસ્સ દાનવરં. ભગવતો ચ, મહારાજ, કસ્સપસ્સ, ભગવતો ચ સક્યમુનિનોતિ દ્વિન્નં બુદ્ધાનં અન્તરે ગણનપથં વીતિવત્તા વસ્સકોટિયો અતિક્કન્તા, તત્થપિ મે સવનં નત્થિ ‘ઇત્થન્નામસ્સ દાને દીયમાને સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા મહાપથવી કમ્પિતા’તિ. ન, મહારાજ, તાવતકેન વીરિયેન તાવતકેન પરક્કમેન મહાપથવી કમ્પતિ, ગુણભારભરિતા, મહારાજ, સબ્બસોચેય્યકિરિયગુણભારભરિતા ધારેતું ન વિસહન્તી મહાપથવી ચલતિ કમ્પતિ પવેધતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, સકટસ્સ અતિભારભરિતસ્સ નાભિયો ચ નેમિયો ચ ફલન્તિ અક્ખો ભિજ્જતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સબ્બસોચેય્યકિરિયગુણભારભરિતા મહાપથવી ધારેતું ન વિસહન્તી ચલતિ કમ્પતિ પવેધતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ગગનં અનિલજલવેગસઞ્છાદિતં ઉસ્સન્નજલભારભરિતં અતિવાતેન ફુટિતત્તા નદતિ રવતિ ગળગળાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મહાપથવી રઞ્ઞો વેસ્સન્તરસ્સ દાનબલવિપુલઉસ્સન્નભારભરિતા ધારેતું ન વિસહન્તી ચલતિ કમ્પતિ પવેધતિ. ન હિ, મહારાજ, રઞ્ઞો વેસ્સન્તરસ્સ ચિત્તં રાગવસેન પવત્તતિ, ન દોસવસેન પવત્તતિ, ન મોહવસેન પવત્તતિ, ન માનવસેન પવત્તતિ, ન દિટ્ઠિવસેન પવત્તતિ, ન કિલેસવસેન પવત્તતિ, ન વિતક્કવસેન પવત્તતિ, ન અરતિવસેન પવત્તતિ, અથ ખો દાનવસેન બહુલં પવત્તતિ ‘કિન્તિ અનાગતા યાચકા મમ સન્તિકે આગચ્છેય્યું, આગતા ચ યાચકા યથાકામં લભિત્વા અત્તમના ભવેય્યુ’ન્તિ સતતં સમિતં દાનં પતિ માનસં ઠપિતં હોતિ. રઞ્ઞો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ સતતં સમિતં દસસુ ઠાનેસુ માનસં ઠપિતં હોતિ દમે સમે ખન્તિયં સંવરે યમે નિયમે અક્કોધે અવિહિંસાયં સચ્ચે સોચેય્યે. રઞ્ઞો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ કામેસના પહીના, ભવેસના પટિપ્પસ્સદ્ધા, બ્રહ્મચરિયેસનાય યેવ ઉસ્સુક્કં આપન્નો, રઞ્ઞો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ અત્તરક્ખા [પરરક્ખાય (સી. પી.)] પહીના, સબ્બસત્તરક્ખાય ઉસ્સુક્કં આપન્નો ‘કિન્તિ ઇમે સત્તા સમગ્ગા અસ્સુ અરોગા સધના દીઘાયુકા’તિ બહુલં યેવ માનસં પવત્તતિ. દદમાનો ચ, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા તં દાનં ન ભવસમ્પત્તિહેતુ દેતિ, ન ધનહેતુ દેતિ, ન પટિદાનહેતુ દેતિ, ન ઉપલાપનહેતુ દેતિ, ન આયુહેતુ દેતિ, ન વણ્ણહેતુ દેતિ, ન સુખહેતુ દેતિ, ન બલહેતુ દેતિ, ન યસહેતુ દેતિ, ન પુત્તહેતુ દેતિ, ન ધીતુહેતુ દેતિ, અથ ખો સબ્બઞ્ઞુતઞાણહેતુ સબ્બઞ્ઞુતઞાણરતનસ્સ કારણા એવરૂપે અતુલવિપુલાનુત્તરે દાનવરે અદાસિ, સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો ચ ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘‘જાલિં કણ્હાજિનં ધીતં, મદ્દિદેવિં પતિબ્બતં;

ચજમાનો ન ચિન્તેસિં, બોધિયા યેવ કારણા’તિ.

‘‘વેસ્સન્તરો, મહારાજ, રાજા અક્કોધેન કોધં જિનાતિ, અસાધું સાધુના જિનાતિ, કદરિયં દાનેન જિનાતિ, અલિકવાદિનં સચ્ચેન જિનાતિ, સબ્બં અકુસલં કુસલેન જિનાતિ. તસ્સ એવં દદમાનસ્સ ધમ્માનુગતસ્સ ધમ્મસીસકસ્સ [ધમ્માસીસકસ્સ (ક.)] દાનનિસ્સન્દબલવ [દાનનિસ્સન્દબલ (સી. પી.)] વીરિયવિપુલવિપ્ફારેન હેટ્ઠા મહાવાતા સઞ્ચલન્તિ સણિકં સણિકં સકિં સકિં આકુલાકુલા વાયન્તિ ઓનમન્તિ ઉન્નમન્તિ વિનમન્તિ, છિન્નપત્તપાદપા [સીન્નપ્પત્તપાદપા (સી.)] પપતન્તિ, ગુમ્બં ગુમ્બં વલાહકા ગગને સન્ધાવન્તિ, રજોસઞ્ચિતા વાતા દારુણા હોન્તિ, ગગનં ઉપ્પીળિતા વાતા વાયન્તિ, સહસા ધમધમાયન્તિ, મહાભીમો સદ્દો નિચ્છરતિ, તેસુ વાતેસુ કુપિતેસુ ઉદકં સણિકં સણિકં ચલતિ, ઉદકે ચલિતે ખુબ્ભન્તિ મચ્છકચ્છપા, યમકયમકા ઊમિયો જાયન્તિ, જલચરા સત્તા તસન્તિ, જલવીચિ યુગનદ્ધો વત્તતિ, વીચિનાદો પવત્તતિ, ઘોરા બુબ્બુળા [પુબ્બુળા (ક.)] ઉટ્ઠહન્તિ, ફેણમાલા ભવન્તિ, ઉત્તરતિ મહાસમુદ્દો, દિસાવિદિસં ધાવતિ ઉદકં, ઉદ્ધંસોતપટિસોતમુખા સન્દન્તિ સલિલધારા, તસન્તિ અસુરા ગરુળા નાગા યક્ખા, ઉબ્બિજ્જન્તિ ‘કિં નુ ખો, કથં નુ ખો, સાગરો વિપરિવત્તતી’તિ, ગમનપથમેસન્તિ ભીતચિત્તા, ખુભિતે લુળિતે જલધારે પકમ્પતિ મહાપથવી સનગા સસાગરા, પરિવત્તતિ સિનેરુગિરિ કૂટસેલસિખરો વિનમમાનો હોતિ, વિમના હોન્તિ અહિનકુલબિળારકોટ્ઠુકસૂકરમિગપક્ખિનો, રુદન્તિ યક્ખા અપ્પેસક્ખા, હસન્તિ યક્ખા મહેસક્ખા કમ્પમાનાય મહાપથવિયા.

‘‘યથા, મહારાજ, મહતિ મહાપરિયોગે ઉદ્ધનગતે ઉદકસમ્પુણ્ણે આકિણ્ણતણ્ડુલે હેટ્ઠતો અગ્ગિ જલમાનો પઠમં તાવ પરિયોગં સન્તાપેતિ, પરિયોગો સન્તત્તો ઉદકં સન્તાપેતિ, ઉદકં સન્તત્તં તણ્ડુલં સન્તાપેતિ, તણ્ડુલં સન્તત્તં ઉમ્મુજ્જતિ નિમુજ્જતિ, બુબ્બુળકજાતં હોતિ, ફેણમાલા ઉત્તરતિ; એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા યં લોકે દુચ્ચજં, તં ચજિ, તસ્સ તં દુચ્ચજં ચજન્તસ્સ દાનસ્સ સભાવનિસ્સન્દેન હેટ્ઠા મહાવાતા ધારેતું ન વિસહન્તા પરિકુપ્પિંસુ [પરિકમ્પિંસુ (ક.)], મહાવાતેસુ પરિકુપિતેસુ [પરિખુબ્ભિતેસુ (સ્યા.)] ઉદકં કમ્પિ, ઉદકે કમ્પિતે મહાપથવી કમ્પિ, ઇતિ તદા મહાવાતા ચ ઉદકઞ્ચ મહાપથવી ચાતિ ઇમે તયો એકમના વિય અહેસું મહાદાનનિસ્સન્દેન વિપુલબલવીરિયેન નત્થેદિસો, મહારાજ, અઞ્ઞસ્સ દાનાનુભાવો, યથા વેસ્સન્તરસ્સ રઞ્ઞો મહાદાનાનુભાવો. યથા, મહારાજ, મહિયા બહુવિધા મણયો વિજ્જન્તિ. સેય્યથીદં, ઇન્દનીલો મહાનીલો જોતિરસો વેળુરિયો ઉમ્માપુપ્ફો સિરીસપુપ્ફો મનોહરો સૂરિયકન્તો ચન્દકન્તો વજિરો ખજ્જોપનકો ફુસ્સરાગો લોહિતઙ્ગો મસારગલ્લોતિ, એતે સબ્બે અતિક્કમ્મ ચક્કવત્તિમણિ અગ્ગમક્ખાયતિ, ચક્કવત્તિમણિ, મહારાજ, સમન્તા યોજનં ઓભાસેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યં કિઞ્ચિ મહિયા દાનં વિજ્જતિ અપિ અસદિસદાનં પરમં, તં સબ્બં અતિક્કમ્મ વેસ્સન્તરસ્સ રઞ્ઞો મહાદાનં અગ્ગમક્ખાયતિ, વેસ્સન્તરસ્સ, મહારાજ, રઞ્ઞો મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધાનં, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધાનં, યં તથાગતો બોધિસત્તો સમાનો અસમો લોકેન એવંખન્તિ એવંચિત્તો એવંઅધિમુત્તિ એવંઅધિપ્પાયો, બોધિસત્તાનં, ભન્તે નાગસેન, પરક્કમો દક્ખાપિતો, પારમી ચ જિનાનં ભિય્યો ઓભાસિતા, ચરિયં ચરતોપિ તાવ તથાગતસ્સ સદેવકે લોકે સેટ્ઠભાવો અનુદસ્સિતો. સાધુ, ભન્તે નાગસેન, થોમિતં જિનસાસનં, જોતિતા જિનપારમી, છિન્નો તિત્થિયાનં વાદગણ્ઠિ, ભિન્નો પરાપવાદકુમ્ભો [ગુમ્બો તયા વિદ્ધંસિતો (સ્યા.)], પઞ્હો ગમ્ભીરો ઉત્તાનીકતો, ગહનં અગહનં કતં, સમ્મા લદ્ધં જિનપુત્તાનં નિબ્બાહનં [નિબ્બાયનં (ક.)], એવમેતં ગણિવરપવર તથા સમ્પટિચ્છામા’’તિ.

પથવિચલનપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. સિવિરાજચક્ખુદાનપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે એવં ભણથ ‘સિવિરાજેન યાચકસ્સ ચક્ખૂનિ દિન્નાનિ, અન્ધસ્સ સતો પુન દિબ્બચક્ખૂનિ ઉપ્પન્નાની’તિ, એતમ્પિ વચનં સકસટં સનિગ્ગહં સદોસં ‘હેતુસમુગ્ઘાતે અહેતુસ્મિં અવત્થુસ્મિં નત્થિ દિબ્બચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદો’તિ સુત્તે વુત્તં, યદિ, ભન્તે નાગસેન, સિવિરાજેન યાચકસ્સ ચક્ખૂનિ દિન્નાનિ, તેન હિ ‘પુન દિબ્બચક્ખૂનિ ઉપ્પન્નાની’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા; યદિ દિબ્બચક્ખૂનિ ઉપ્પન્નાનિ, તેન હિ ‘સિવિરાજેન યાચકસ્સ ચક્ખૂનિ દિન્નાની’તિ યં વચનં, તમ્પિ મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો ગણ્ઠિતોપિ ગણ્ઠિતરો વેઠતોપિ વેઠતરો ગહનતોપિ ગહનતરો, સો તવાનુપ્પત્તો, તત્થ છન્દમભિજનેહિ નિબ્બાહનાય પરવાદાનં નિગ્ગહાયા’’તિ.

‘‘દિન્નાનિ, મહારાજ, સિવિરાજેન યાચકસ્સ ચક્ખૂનિ, તત્થ મા વિમતિં ઉપ્પાદેહિ, પુન દિબ્બાનિ ચ ચક્ખૂનિ ઉપ્પન્નાનિ, તત્થાપિ મા વિમતિં જનેહી’’તિ. ‘‘અપિ નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, હેતુસમુગ્ઘાતે અહેતુસ્મિં અવત્થુસ્મિં દિબ્બચક્ખુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, એત્થ કારણં, યેન કારણેન હેતુસમુગ્ઘાતે અહેતુસ્મિં અવત્થુસ્મિં દિબ્બચક્ખુ ઉપ્પજ્જતિ, ઇઙ્ઘ તાવ કારણેન મં સઞ્ઞાપેહી’’તિ?

‘‘કિં પન, મહારાજ, અત્થિ લોકે સચ્ચં નામ, યેન સચ્ચવાદિનો સચ્ચકિરિયં કરોન્તી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અત્થિ લોકે સચ્ચં નામ, સચ્ચેન, ભન્તે નાગસેન, સચ્ચવાદિનો સચ્ચકિરિયં કત્વા દેવં વસ્સાપેન્તિ, અગ્ગિં નિબ્બાપેન્તિ, વિસં પટિહનન્તિ, અઞ્ઞમ્પિ વિવિધં કત્તબ્બં કરોન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, યુજ્જતિ સમેતિ સિવિરાજસ્સ સચ્ચબલેન દિબ્બચક્ખૂનિ ઉપ્પન્નાનીતિ, સચ્ચબલેન, મહારાજ, અવત્થુસ્મિં દિબ્બચક્ખુ ઉપ્પજ્જતિ, સચ્ચં યેવ તત્થ વત્થુ ભવતિ દિબ્બચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદાય.

‘‘યથા, મહારાજ, યે કેચિ સત્તા સચ્ચમનુગાયન્તિ ‘મહામેઘો પવસ્સતૂ’તિ, તેસં સહ સચ્ચમનુગીતેન મહામેઘો પવસ્સતિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, અત્થિ આકાસે વસ્સહેતુ સન્નિચિતો ‘યેન હેતુના મહામેઘો પવસ્સતી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સચ્ચં યેવ તત્થ હેતુ ભવતિ મહતો મેઘસ્સ પવસ્સનાયા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ તસ્સ પકતિહેતુ, સચ્ચં યેવેત્થ વત્થુ ભવતિ દિબ્બચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદાયાતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, યે કેચિ સત્તા સચ્ચમનુગાયન્તિ ‘જલિતપજ્જલિતમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો પટિનિવત્તતૂ’તિ, તેસં સહ સચ્ચમનુગીતેન જલિતપજ્જલિતમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો ખણેન પટિનિવત્તતિ. અપિ નુ ખો, મહારાજ, અત્થિ તસ્મિં જલિતપજ્જલિતે મહાઅગ્ગિક્ખન્ધે હેતુ સન્નિચિતો ‘યેન હેતુના જલિતપજ્જલિતમહાઅગ્ગિક્ખન્ધો ખણેન પટિનિવત્તતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સચ્ચં યેવ તત્થ વત્થુ હોતિ તસ્સ જલિતપજ્જલિતસ્સ મહાઅગ્ગિક્ખન્ધસ્સ ખણેન પટિનિવત્તનાયા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ તસ્સ પકતિહેતુ, સચ્ચં યેવેત્થ વત્થુ ભવતિ દિબ્બચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદાયાતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, યે કેચિ સત્તા સચ્ચમનુગાયન્તિ ‘વિસં હલાહલં અગદં ભવતૂ’તિ. તેસં સહ સચ્ચમનુગીતેન વિસં હલાહલં ખણેન અગદં ભવતિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, અત્થિ તસ્મિં હલાહલવિસે હેતુ સન્નિચિતો ‘યેન હેતુના વિસં હલાહલં ખણેન અગદં ભવતી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સચ્ચં યેવ તત્થ હેતુ ભવતિ વિસસ્સ હલાહલસ્સ ખણેન પટિઘાતાયા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, વિના પકતિહેતું સચ્ચં યેવેત્થ વત્થુ ભવતિ દિબ્બચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદાયાતિ.

‘‘ચતુન્નમ્પિ, મહારાજ, અરિયસચ્ચાનં પટિવેધાય નત્થઞ્ઞં વત્થુ, સચ્ચં વત્થું કત્વા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તીતિ. અત્થિ, મહારાજ, ચીનવિસયે ચીનરાજા, સો મહાસમુદ્દે કીળિતુકામો [બલિં કાતુકામો (સી. પી.)] ચતુમાસે ચતુમાસે સચ્ચકિરિયં કત્વા સહ રથેન અન્તોમહાસમુદ્દે યોજનં પવિસતિ, તસ્સ રથસીસસ્સ પુરતો પુરતો મહાવારિક્ખન્ધો પટિક્કમતિ, નિક્ખન્તસ્સ પુન ઓત્થરતિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, સો મહાસમુદ્દો સદેવમનુસ્સેનપિ લોકેન પકતિકાયબલેન સક્કા પટિક્કમાપેતુ’’ન્તિ? ‘‘અતિપરિત્તકેપિ, ભન્તે, તળાકે ઉદકં ન સક્કા સદેવમનુસ્સેનપિ લોકેન પકતિકાયબલેન પટિક્કમાપેતું, કિં પન મહાસમુદ્દે ઉદક’’ન્તિ? ‘‘ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન સચ્ચબલં ઞાતબ્બં ‘નત્થિ તં ઠાનં, યં સચ્ચેન ન પત્તબ્બ’ન્તિ.

‘‘નગરે, મહારાજ, પાટલિપુત્તે અસોકો ધમ્મરાજા સનેગમજાનપદઅમચ્ચભટબલમહામત્તેહિ પરિવુતો ગઙ્ગં નદિં [ગઙ્ગાનદિં (સી.)] નવસલિલસમ્પુણ્ણં સમતિત્થિકં સમ્ભરિતં પઞ્ચયોજનસતાયામં યોજનપુથુલં સન્દમાનં દિસ્વા અમચ્ચે એવમાહ ‘અત્થિ કોચિ, ભણે, સમત્થો, યો ઇમં મહાગઙ્ગં પટિસોતં સન્દાપેતુ’ન્તિ. અમચ્ચા આહંસુ ‘દુક્કરં દેવા’તિ.

‘‘તસ્મિં યેવ ગઙ્ગાકૂલે ઠિતા બન્ધુમતી નામ ગણિકા અસ્સોસિ રઞ્ઞા કિર એવં વુત્તં ‘સક્કા નુ ખો ઇમં મહાગઙ્ગં પટિસોતં સન્દાપેતુ’ન્તિ, સા એવમાહ ‘અહઞ્હિ નગરે પાટલિપુત્તે ગણિકા રૂપૂપજીવિની અન્તિમજીવિકા, મમ તાવ રાજા સચ્ચકિરિયં પસ્સતૂ’તિ. અથ સા સચ્ચકિરિયં અકાસિ, સહ તસ્સા સચ્ચકિરિયાય ખણેન સા મહાગઙ્ગા ગળગળાયન્તી પટિસોતં સન્દિત્થ મહતો જનકાયસ્સ પસ્સતો.

‘‘અથ રાજા ગઙ્ગાય આવટ્ટઊમિવેગજનિતં હલાહલસદ્દં સુત્વા વિમ્હિતો અચ્છરિયબ્ભુતજાતો અમચ્ચે એવમાહ ‘કિસ્સાયં, ભણે, મહાગઙ્ગા પટિસોતં સન્દતી’તિ? ‘બન્ધુમતી, મહારાજ, ગણિકા તવ વચનં સુત્વા સચ્ચકિરિયં અકાસિ, તસ્સા સચ્ચકિરિયાય મહાગઙ્ગા ઉદ્ધંમુખા સન્દતી’તિ.

‘‘અથ સંવિગ્ગહદયો રાજા તુરિતતુરિતો સયં ગન્ત્વા તં ગણિકં પુચ્છિ ‘સચ્ચં કિર, જે, તયા સચ્ચકિરિયાય અયં ગઙ્ગા પટિસોતં સન્દાપિતા’તિ? ‘આમ દેવા’તિ. રાજા આહ ‘કિં તે તત્થ બલં અત્થિ, કો વા તે વચનં આદિયતિ અનુમ્મત્તો, કેન ત્વં બલેન ઇમં મહાગઙ્ગં પટિસોતં સન્દાપેસી’તિ? સા આહ ‘સચ્ચબલેનાહં, મહારાજ, ઇમં મહાગઙ્ગં પટિસોતં સન્દાપેસિ’ન્તિ. રાજા આહ ‘કિં તે સચ્ચબલં અત્થિ ચોરિયા ધુત્તિયા અસતિયા છિન્નિકાય પાપિયા ભિન્નસીલાય [પાપિકાય ભિન્નસીમાય (સી.)] હિરિઅતિક્કન્તિકાય અન્ધજનપલોભિકાયા’તિ. ‘સચ્ચં, મહારાજ, તાદિસિકા અહં, તાદિસિકાયપિ મે, મહારાજ, સચ્ચકિરિયા અત્થિ, યાયાહં ઇચ્છમાના સદેવકમ્પિ લોકં પરિવત્તેય્ય’ન્તિ. રાજા આહ ‘કતમા પન સા હોતિ સચ્ચકિરિયા, ઇઙ્ઘ મં સાવેહી’તિ. ‘યો મે, મહારાજ, ધનં દેતિ ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા અઞ્ઞો વા કોચિ, તેસં સમકં યેવ ઉપટ્ઠહામિ, ‘‘ખત્તિયો’’તિ વિસેસો નત્થિ, ‘‘સુદ્દો’’તિ અતિમઞ્ઞના [અતિમઞ્ઞમાનો (ક.)] નત્થિ, અનુનયપ્પટિઘવિપ્પમુત્તા ધનસ્સામિકં પરિચરામિ, એસા મે દેવ સચ્ચકિરિયા, યાયાહં ઇમં મહાગઙ્ગં પટિસોતં સન્દાપેસિ’ન્તિ.

‘‘ઇતિપિ, મહારાજ, સચ્ચે ઠિતા ન કિઞ્ચિ અત્થં ન વિન્દન્તિ. દિન્નાનિ ચ, મહારાજ, સિવિરાજેન યાચકસ્સ ચક્ખૂનિ, દિબ્બચક્ખૂનિ ચ ઉપ્પન્નાનિ, તઞ્ચ સચ્ચકિરિયાય. યં પન સુત્તે વુત્તં ‘મંસચક્ખુસ્મિં નટ્ઠે અહેતુસ્મિં અવત્થુસ્મિં નત્થિ દિબ્બચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદો’તિ. તં ભાવનામયં ચક્ખું સન્ધાય વુત્તં, એવમેતં, મહારાજ, ધારેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, સુનિબ્બેઠિતો પઞ્હો, સુનિદ્દિટ્ઠો નિગ્ગહો, સુમદ્દિતા પરવાદા, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

સિવિરાજચક્ખુદાનપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. ગબ્ભાવક્કન્તિપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘તિણ્ણં ખો પન, ભિક્ખવે, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ [ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮)] હોતિ, ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’તિ, અસેસવચનમેતં, નિસ્સેસવચનમેતં, નિપ્પરિયાયવચનમેતં, અરહસ્સવચનમેતં, સદેવમનુસ્સાનં મજ્ઝે નિસીદિત્વા ભણિતં, અયઞ્ચ દ્વિન્નં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ દિસ્સતિ, દુકૂલેન તાપસેન પારિકાય તાપસિયા ઉતુનિકાલે દક્ખિણેન હત્થઙ્ગુટ્ઠેન નાભિ પરામટ્ઠા, તસ્સ તેન નાભિપરામસનેન સામકુમારો નિબ્બત્તો. માતઙ્ગેનાપિ ઇસિના બ્રાહ્મણકઞ્ઞાય ઉતુનિકાલે દક્ખિણેન હત્થઙ્ગુટ્ઠેન નાભિ પરામટ્ઠા, તસ્સ તેન નાભિપરામસનેન મણ્ડબ્યો નામ માણવકો નિબ્બત્તોતિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘તિણ્ણં ખો પન, ભિક્ખવે, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’તિ. તેન હિ સામો ચ કુમારો મણ્ડબ્યો ચ માણવકો ઉભોપિ તે નાભિપરામસનેન નિબ્બત્તાતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ, ભન્તે, તથાગતેન ભણિતં ‘સામો ચ કુમારો મણ્ડબ્યો ચ માણવકો નાભિપરામસનેન નિબ્બત્તા’’તિ, તેન હિ ‘તિણ્ણં ખો પન, ભિક્ખવે, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’તિ યં વચનં, તમ્પિ મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો સુગમ્ભીરો સુનિપુણો વિસયો બુદ્ધિમન્તાનં, સો તવાનુપ્પત્તો, છિન્દ વિમતિપથં, ધારેહિ ઞાણવરપ્પજ્જોત’’ન્તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘તિણ્ણં ખો પન, ભિક્ખવે, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ, ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, એવં તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’તિ. ભણિતઞ્ચ ‘સામો ચ કુમારો મણ્ડબ્યો ચ માણવકો નાભિપરામસનેન નિબ્બત્તા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, યેન કારણેન પઞ્હો સુવિનિચ્છિતો હોતિ, તેન કારણેન મં સઞ્ઞાપેહી’’તિ.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, સંકિચ્ચો ચ કુમારો ઇસિસિઙ્ગો ચ તાપસો થેરો ચ કુમારકસ્સપો ‘ઇમિના નામ તે નિબ્બત્તા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતિ, અબ્ભુગ્ગતા તેસં જાતિ, દ્વે મિગધેનુયો તાવ ઉતુનિકાલે દ્વિન્નં તાપસાનં પસ્સાવટ્ઠાનં આગન્ત્વા સસમ્ભવં પસ્સાવં પિવિંસુ, તેન પસ્સાવસમ્ભવેન સંકિચ્ચો ચ કુમારો ઇસિસિઙ્ગો ચ તાપસો નિબ્બત્તા. થેરસ્સ ઉદાયિસ્સ ભિક્ખુનુપસ્સયં ઉપગતસ્સ રત્તચિત્તેન ભિક્ખુનિયા અઙ્ગજાતં ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ સમ્ભવં કાસાવે મુચ્ચિ. અથ ખો આયસ્મા ઉદાયિ તં ભિક્ખુનિં એતદવોચ ‘ગચ્છ ભગિનિ, ઉદકં આહર અન્તરવાસકં ધોવિસ્સામી’તિ. ‘આહરય્ય અહમેવ ધોવિસ્સામી’તિ. તતો સા ભિક્ખુની ઉતુનિસમયે તં સમ્ભવં એકદેસં મુખેન અગ્ગહેસિ, એકદેસં અઙ્ગજાતે પક્ખિપિ, તેન થેરો કુમારકસ્સપો નિબ્બત્તોતિ એતં જનો આહા’’તિ.

‘‘અપિ નુ ખો ત્વં, મહારાજ, સદ્દહસિ તં વચન’’ન્તિ? ‘‘આમ ભન્તે, બલવં તત્થ મયં કારણં ઉપલભામ, યેન મયં કારણેન સદ્દહામ ‘ઇમિના કારણેન નિબ્બત્તા’’તિ. ‘‘કિં પનેત્થ, મહારાજ, કારણ’’ન્તિ? ‘‘સુપરિકમ્મકતે, ભન્તે, કલલે બીજં નિપતિત્વા ખિપ્પં સંવિરુહતી’’તિ. ‘‘આમ મહારાજા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભન્તે, સા ભિક્ખુની ઉતુની સમાના સણ્ઠિતે કલલે રુહિરે પચ્છિન્નવેગે ઠિતાય ધાતુયા તં સમ્ભવં ગહેત્વા તસ્મિં કલલે પક્ખિપિ, તેન તસ્સા ગબ્ભો સણ્ઠાસિ, એવં તત્થ કારણં પચ્ચેમ તેસં નિબ્બત્તિયા’’તિ. ‘‘એવમેતં, મહારાજ, તથા સમ્પટિચ્છામિ, યોનિપ્પવેસેન ગબ્ભો સમ્ભવતીતિ. સમ્પટિચ્છસિ પન, ત્વં મહારાજ, થેરસ્સ કુમારકસ્સપસ્સ ગબ્ભાવક્કમન’’ન્તિ? ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ‘‘સાધુ, મહારાજ, પચ્ચાગતોસિ મમ વિસયં, એકવિધેનપિ ગબ્ભાવક્કન્તિં કથયન્તો મમાનુબલં ભવિસ્સસિ, અથ યા પન તા દ્વે મિગધેનુયો પસ્સાવં પિવિત્વા ગબ્ભં પટિલભિંસુ, તાસં ત્વં સદ્દહસિ ગબ્ભસ્સાવક્કમન’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, યં કિઞ્ચિ ભુત્તં પીતં ખાયિતં લેહિતં, સબ્બં તં કલલં ઓસરતિ, ઠાનગતં વુડ્ઢિમાપજ્જતિ. યથા, ભન્તે નાગસેન, યા કાચિ સરિતા નામ, સબ્બા તા મહાસમુદ્દં ઓસરન્તિ, ઠાનગતા વુડ્ઢિમાપજ્જન્તિ. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, યં કિઞ્ચિ ભુત્તં પીતં ખાયિતં લેહિતં, સબ્બં તં કલલં ઓસરતિ, ઠાનગતં વુડ્ઢિમાપજ્જતિ, તેનાહં કારણેન સદ્દહામિ મુખગતેનપિ ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, મહારાજ, ગાળ્હતરં ઉપગતોસિ મમ વિસયં, મુખપાનેનપિ દ્વયસન્નિપાતો ભવતિ. સંકિચ્ચસ્સ ચ, મહારાજ, કુમારસ્સ ઇસિસિઙ્ગસ્સ ચ તાપસસ્સ થેરસ્સ ચ કુમારકસ્સપસ્સ ગબ્ભાવક્કમનં સમ્પટિચ્છસી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સન્નિપાતો ઓસરતી’’તિ.

‘‘સામોપિ, મહારાજ, કુમારો મણ્ડબ્યોપિ માણવકો તીસુ સન્નિપાતેસુ અન્તોગધા, એકરસા યેવ પુરિમેન, તત્થ કારણં વક્ખામિ. દુકૂલો ચ, મહારાજ, તાપસો પારિકા ચ તાપસી ઉભોપિ તે અરઞ્ઞવાસા અહેસું પવિવેકાધિમુત્તા ઉત્તમત્થગવેસકા, તપતેજેન યાવ બ્રહ્મલોકં સન્તાપેસું. તેસં તદા સક્કો દેવાનમિન્દો સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં આગચ્છતિ. સો તેસં ગરુકતમેત્તતાય ઉપધારેન્તો અદ્દસ અનાગતમદ્ધાને દ્વિન્નમ્પિ તેસં ચક્ખૂનં અન્તરધાનં, દિસ્વા તે એવમાહ ‘એકં મે, ભોન્તો, વચનં કરોથ, સાધુ એકં પુત્તં જનેય્યાથ, સો તુમ્હાકં ઉપટ્ઠાકો ભવિસ્સતિ આલમ્બનો ચા’તિ. ‘અલં, કોસિય, મા એવં ભણી’તિ. તે તસ્સ તં વચનં ન સમ્પટિચ્છિંસુ. અનુકમ્પકો અત્થકામો સક્કો દેવાનમિન્દો દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ તે એવમાહ ‘એકં મે, ભોન્તો, વચનં કરોથ, સાધુ એકં પુત્તં જનેય્યાથ, સો તુમ્હાકં ઉપટ્ઠાકો ભવિસ્સતિ આલમ્બનો ચા’તિ. તતિયમ્પિ તે આહંસુ ‘અલં, કોસિય, મા ત્વં ખો અમ્હે અનત્થે નિયોજેહિ, કદાયં કાયો ન ભિજ્જિસ્સતિ, ભિજ્જતુ અયં કાયો ભેદનધમ્મો, ભિજ્જન્તિયાપિ ધરણિયા પતન્તેપિ સેલસિખરે ફલન્તેપિ આકાસે પતન્તેપિ ચન્દિમસૂરિયે નેવ મયં લોકધમ્મેહિ મિસ્સયિસ્સામ, મા ત્વં અમ્હાકં સમ્મુખભાવં ઉપગચ્છ, ઉપગતસ્સ તે એસો વિસ્સાસો, અનત્થચરો ત્વં મઞ્ઞે’તિ.

તતો સક્કો દેવાનમિન્દો તેસં મનં અલભમાનો ગરુકતો પઞ્જલિકો પુન યાચિ ‘યદિ મે વચનં ન ઉસ્સહથ કાતું, યદા તાપસી ઉતુની હોતિ પુપ્ફવતી, તદા ત્વં, ભન્તે, દક્ખિણેન હત્થઙ્ગુટ્ઠેન નાભિં પરામસેય્યાસિ, તેન સા ગબ્ભં લચ્છતિ, સન્નિપાતો યેવેસ ગબ્ભાવક્કન્તિયા’તિ. ‘સક્કોમહં, કોસિય, તં વચનં કાતું, ન તાવતકેન અમ્હાકં તપો ભિજ્જતિ, હોતૂ’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ. તાય ચ પન વેલાય દેવભવને અત્થિ દેવપુત્તો ઉસ્સન્નકુસલમૂલો ખીણાયુકો આયુક્ખયપ્પત્તો યદિચ્છકં સમત્થો ઓક્કમિતું અપિ ચક્કવત્તિકુલેપિ. અથ સક્કો દેવાનમિન્દો તં દેવપુત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ ‘એહિ ખો, મારિસ, સુપભાતો તે દિવસો, અત્થસિદ્ધિ ઉપગતા, યમહં તે ઉપટ્ઠાનમાગમિં, રમણીયે તે ઓકાસે વાસો ભવિસ્સતિ, પતિરૂપે કુલે પટિસન્ધિ ભવિસ્સતિ, સુન્દરેહિ માતાપિતૂહિ વડ્ઢેતબ્બો, એહિ મે વચનં કરોહી’તિ યાચિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ યાચિ સિરસિ પઞ્જલિકતો.

તતો સો દેવપુત્તો એવમાહ ‘કતમં તં, મારિસ, કુલં, યં ત્વં અભિક્ખણં કિત્તયસિ પુનપ્પુન’ન્તિ. ‘દુકૂલો ચ તાપસો પારિકા ચ તાપસી’તિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા તુટ્ઠો સમ્પટિચ્છિ ‘સાધુ, મારિસ, યો તવ છન્દો, સો હોતુ, આકઙ્ખમાનો અહં, મારિસ, પત્થિતે કુલે ઉપ્પજ્જેય્યં, કિમ્હિ કુલે ઉપ્પજ્જામિ અણ્ડજે વા જલાબુજે વા સંસેદજે વા ઓપપાતિકે વા’તિ? ‘જલાબુજાય, મારિસ, યોનિયા ઉપ્પજ્જાહી’તિ. અથ સક્કો દેવાનમિન્દો ઉપ્પત્તિદિવસં વિગણેત્વા દુકૂલસ્સ તાપસસ્સ આરોચેસિ ‘અસુકસ્મિં નામ દિવસે તાપસી ઉતુની ભવિસ્સતિ પુપ્ફવતી, તદા ત્વં, ભન્તે, દક્ખિણેન હત્થઙ્ગુટ્ઠેન નાભિં પરામસેય્યાસી’તિ. તસ્મિં, મહારાજ, દિવસે તાપસી ચ ઉતુની પુપ્ફવતી અહોસિ, દેવપુત્તો ચ તત્થૂપગો પચ્ચુપટ્ઠિતો અહોસિ, તાપસો ચ દક્ખિણેન હત્થઙ્ગુટ્ઠેન તાપસિયા નાભિં પરામસિ, ઇતિ તે તયો સન્નિપાતા અહેસું, નાભિપરામસનેન તાપસિયા રાગો ઉદપાદિ, સો પનસ્સા રાગો નાભિપરામસનં પટિચ્ચ મા ત્વં સન્નિપાતં અજ્ઝાચારમેવ મઞ્ઞિ, ઊહસનમ્પિ [હસનમ્પિ (ક.)] સન્નિપાતો, ઉલ્લપનમ્પિ સન્નિપાતો, ઉપનિજ્ઝાયનમ્પિ સન્નિપાતો, પુબ્બભાગભાવતો રાગસ્સ ઉપ્પાદાય આમસનેન સન્નિપાતો જાયતિ, સન્નિપાતા ઓક્કમનં હોતીતિ.

‘‘અનજ્ઝાચારેપિ, મહારાજ, પરામસનેન ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ. યથા, મહારાજ, અગ્ગિ જલમાનો અપરામસનોપિ ઉપગતસ્સ સીતં બ્યપહન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, અનજ્ઝાચારેપિ પરામસનેન ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ.

‘‘ચતુન્નં, મહારાજ, વસેન સત્તાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ કમ્મવસેન યોનિવસેન કુલવસેન આયાચનવસેન, અપિ ચ સબ્બેપેતે સત્તા કમ્મસમ્ભવા કમ્મસમુટ્ઠાના.

‘‘કથં, મહારાજ, કમ્મવસેન સત્તાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ? ઉસ્સન્નકુસલમૂલા, મહારાજ, સત્તા યદિચ્છકં ઉપ્પજ્જન્તિ ખત્તિયમહાસાલકુલે વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે વા ગહપતિમહાસાલકુલે વા દેવેસુ વા અણ્ડજાય વા યોનિયા જલાબુજાય વા યોનિયા સંસેદજાય વા યોનિયા ઓપપાતિકાય વા યોનિયા. યથા, મહારાજ, પુરિસો અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો પહૂતજાતરૂપરજતો પહૂતવિત્તૂપકરણો પહૂતધનધઞ્ઞો પહૂતઞાતિપક્ખો દાસિં વા દાસં વા ખેત્તં વા વત્થું વા ગામં વા નિગમં વા જનપદં વા યં કિઞ્ચિ મનસા અભિપત્થિતં, યદિચ્છકં દ્વિગુણતિગુણમ્પિ ધનં દત્વા કિણાતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ઉસ્સન્નકુસલમૂલા સત્તા યદિચ્છકં ઉપ્પજ્જન્તિ ખત્તિયમહાસાલકુલે વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે વા ગહપતિમહાસાલકુલે વા દેવેસુ વા અણ્ડજાય વા યોનિયા જલાબુજાય વા યોનિયા સંસેદજય વા યોનિયા ઓપપાતિકાય વા યોનિયા. એવં કમ્મવસેન સત્તાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ.

‘‘કથં યોનિવસેન સત્તાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ? કુક્કુટાનં, મહારાજ, વાતેન ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ. બલાકાનં મેઘસદ્દેન ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ. સબ્બેપિ દેવા અગબ્ભસેય્યકા સત્તા યેવ, તેસં નાનાવણ્ણેન ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ. યથા, મહારાજ, મનુસ્સા નાનાવણ્ણેન મહિયા ચરન્તિ, કેચિ પુરતો પટિચ્છાદેન્તિ, કેચિ પચ્છતો પટિચ્છાદેન્તિ, કેચિ નગ્ગા હોન્તિ, કેચિ ભણ્ડૂ હોન્તિ સેતપટધરા, કેચિ મોળિબદ્ધા હોન્તિ, કેચિ ભણ્ડૂ કાસાવવસના હોન્તિ, કેચિ કાસાવવસના મોળિબદ્ધા હોન્તિ, કેચિ જટિનો વાકચીરધરા [વાકચીરા (ક.)] હોન્તિ, કેચિ ચમ્મવસના હોન્તિ, કેચિ રસ્મિયો નિવાસેન્તિ, સબ્બેપેતે મનુસ્સા નાનાવણ્ણેન મહિયા ચરન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સત્તા યેવ તે સબ્બે, તેસં નાનાવણ્ણેન ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ. એવં યોનિવસેન સત્તાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ.

‘‘કથં કુલવસેન સત્તાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ? કુલં નામ, મહારાજ, ચત્તારિ કુલાનિ અણ્ડજં જલાબુજં સંસેદજં ઓપપાતિકં. યદિ તત્થ ગન્ધબ્બો યતો કુતોચિ આગન્ત્વા અણ્ડજે કુલે ઉપ્પજ્જતિ, સો તત્થ અણ્ડજો હોતિ…પે… જલાબુજે કુલે…પે… સંસેદજે કુલે…પે… ઓપપાતિકે કુલે ઉપ્પજ્જતિ, સો તત્થ ઓપપાતિકો હોતિ. તેસુ તેસુ કુલેસુ તાદિસા યેવ સત્તા સમ્ભવન્તિ. યથા, મહારાજ, હિમવતિ નેરુપબ્બતં યે કેચિ મિગપક્ખિનો ઉપેન્તિ, સબ્બે તે સકવણ્ણં વિજહિત્વા સુવણ્ણવણ્ણા હોન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યો કોચિ ગન્ધબ્બો યતો કુતોચિ આગન્ત્વા અણ્ડજં યોનિં ઉપગન્ત્વા સભાવવણ્ણં વિજહિત્વા અણ્ડજો હોતિ…પે… જલાબુજં…પે… સંસેદજં…પે… ઓપપાતિકં યોનિં ઉપગન્ત્વા સભાવવણ્ણં વિજહિત્વા ઓપપાતિકો હોતિ, એવં કુલવસેન સત્તાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ.

‘‘કથં આયાચનવસેન સત્તાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ? ઇધ, મહારાજ, કુલં હોતિ અપુત્તકં બહુસાપતેય્યં સદ્ધં પસન્નં સીલવન્તં કલ્યાણધમ્મં તપનિસ્સિતં, દેવપુત્તો ચ ઉસ્સન્નકુસલમૂલો ચવનધમ્મો હોતિ. અથ સક્કો દેવાનમિન્દો તસ્સ કુલસ્સ અનુકમ્પાય તં દેવપુત્તં આયાચતિ ‘પણિધેહિ, મારિસ, અસુકસ્સ કુલસ્સ મહેસિયા કુચ્છિ’ન્તિ. સો તસ્સ આયાચનહેતુ તં કુલં પણિધેતિ. યથા, મહારાજ, મનુસ્સા પુઞ્ઞકામા સમણં મનોભાવનીયં આયાચિત્વા ગેહં ઉપનેન્તિ, અયં ઉપગન્ત્વા સબ્બસ્સ કુલસ્સ સુખાવહો ભવિસ્સતીતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કો દેવાનમિન્દો તં દેવપુત્તં આયાચિત્વા તં કુલં ઉપનેતિ. એવં આયાચનવસેન સત્તાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ હોતિ.

‘‘સામો, મહારાજ, કુમારો સક્કેન દેવાનમિન્દેન આયાચિતો પારિકાય તાપસિયા કુચ્છિં ઓક્કન્તો. સામો, મહારાજ, કુમારો કતપુઞ્ઞો, માતાપિતરો સીલવન્તો કલ્યાણધમ્મા, આયાચકો સક્કો, તિણ્ણં ચેતોપણિધિયા સામો કુમારો નિબ્બત્તો. ઇધ, મહારાજ, નયકુસલો પુરિસો સુકટ્ઠે અનૂપખેત્તે બીજં રોપેય્ય, અપિ નુ તસ્સ બીજસ્સ અન્તરાયં વિવજ્જેન્તસ્સ વુડ્ઢિયા કોચિ અન્તરાયો ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, નિરુપઘાતં બીજં ખિપ્પં સંવિરુહેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સામો કુમારો મુત્તો ઉપ્પન્નન્તરાયેહિ તિણ્ણં ચેતોપણિધિયા નિબ્બત્તો.

‘‘અપિ નુ ખો, મહારાજ, સુતપુબ્બં તયા ઇસીનં મનોપદોસેન ઇદ્ધો ફીતો મહાજનપદો સજનો સમુચ્છિન્નો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતિ. મહિયા દણ્ડકારઞ્ઞં [દણ્ડકીરઞ્ઞં (મ. નિ. ૨.૬૫)] મજ્ઝારઞ્ઞં કાલિઙ્ગારઞ્ઞં માતઙ્ગારઞ્ઞં, સબ્બં તં અરઞ્ઞં અરઞ્ઞભૂતં, સબ્બેપેતે જનપદા ઇસીનં મનોપદોસેન ખયં ગતા’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, તેસં મનોપદોસેન સુસમિદ્ધા જનપદા ઉચ્છિજ્જન્તિ, અપિ નુ ખો તેસં મનોપસાદેન કિઞ્ચિ નિબ્બત્તેય્યા’’તિ? ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, સામો કુમારો તિણ્ણં બલવન્તાનં ચેતોપસાદેન નિબ્બત્તો ઇસિનિમ્મિતો દેવનિમ્મિતો પુઞ્ઞનિમ્મિતોતિ. એવમેતં, મહારાજ, ધારેહિ.

‘‘તયોમે, મહારાજ, દેવપુત્તા સક્કેન દેવાનમિન્દેન આયાચિતા કુલં ઉપ્પન્ના. કતમે તયો? સામો કુમારો મહાપનાદો કુસરાજા, તયોપેતે બોધિસત્તા’’તિ. ‘‘સુનિદ્દિટ્ઠા, ભન્તે નાગસેન, ગબ્ભાવક્કન્તિ, સુકથિતં કારણં, અન્ધકારો આલોકો કતો, જટા વિજટિતા, નિચ્છુદ્ધા પરવાદા, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ગબ્ભાવક્કન્તિપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. સદ્ધમ્મન્તરધાનપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘પઞ્ચેવ દાનિ, આનન્દ, વસ્સસતાનિ [વસ્સસહસ્સાનિ (સી.) પસ્સ અ. નિ. ૮.૫૧] સદ્ધમ્મો ઠસ્સતી’તિ. પુન ચ પરિનિબ્બાનસમયે સુભદ્દેન પરિબ્બાજકેન પઞ્હં પુટ્ઠેન ભગવતા ભણિતં ‘ઇમે ચ, સુભદ્દ [દી. નિ. ૨.૨૧૪ પસ્સિતબ્બં], ભિક્ખૂ સમ્મા વિહરેય્યું, અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’તિ, અસેસવચનમેતં, નિસ્સેસવચનમેતં, નિપ્પરિયાયવચનમેતં. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતેન ભણિતં ‘પઞ્ચેવ દાનિ, આનન્દ, વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મો ઠસ્સતી’તિ, તેન હિ ‘અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’તિ, તેન હિ ‘પઞ્ચેવ દાનિ, આનન્દ, વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મો ઠસ્સતી’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો ગહનતોપિ ગહનતરો બલવતોપિ બલવતરો ગણ્ઠિતોપિ ગણ્ઠિતરો, સો તવાનુપ્પત્તો, તત્થ તે ઞાણબલવિપ્ફારં દસ્સેહિ મકરો વિય સાગરબ્ભન્તરગતો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘પઞ્ચેવ દાનિ, આનન્દ, વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મો ઠસ્સતી’તિ. પરિનિબ્બાનસમયે ચ સુભદ્દસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ ભણિતં ‘ઇમે ચ, સુભદ્દ, ભિક્ખૂ સમ્મા વિહરેય્યું, અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’તિ. તઞ્ચ પન, મહારાજ, ભગવતો વચનં નાનત્થઞ્ચેવ હોતિ નાનાબ્યઞ્જનઞ્ચ, અયં સાસનપરિચ્છેદો, અયં પટિપત્તિ પરિદીપનાતિ દૂરં વિવજ્જિતા તે ઉભો અઞ્ઞમઞ્ઞં. યથા, મહારાજ, નભં પથવિતો દૂરં વિવજ્જિતં, નિરયં સગ્ગતો દૂરં વિવજ્જિતં, કુસલં અકુસલતો દૂરં વિવજ્જિતં, સુખં દુક્ખતો દૂરં વિવજ્જિતં. એવમેવ ખો, મહારાજ, તે ઉભો અઞ્ઞમઞ્ઞં દૂરં વિવજ્જિતા.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, મા તે પુચ્છા મોઘા અસ્સ [અસ્સુ (સી. સ્યા.)], રસતો તે સંસન્દિત્વા કથયિસ્સામિ ‘પઞ્ચેવ દાનિ, આનન્દ, વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મો ઠસ્સતી’તિ યં ભગવા આહ, તં ખયં પરિદીપયન્તો સેસકં પરિચ્છિન્દિ, વસ્સસહસ્સં, આનન્દ, સદ્ધમ્મો તિટ્ઠેય્ય, સચે ભિક્ખુનિયો ન પબ્બાજેય્યું. પઞ્ચેવ દાનિ, આનન્દ, વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મો ઠસ્સતીતિ. અપિ નુ ખો, મહારાજ, ભગવા એવં વદન્તો સદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનં વા વદેતિ અભિસમયં વા પટિક્કોસતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘નટ્ઠં, મહારાજ, પરિકિત્તયન્તો સેસકં પરિદીપયન્તો પરિચ્છિન્દિ. યથા, મહારાજ, પુરિસો નટ્ઠાયિકો સબ્બસેસકં ગહેત્વા જનસ્સ પરિદીપેય્ય ‘એત્તકં મે ભણ્ડં નટ્ઠં, ઇદં સેસક’ન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવા નટ્ઠં પરિદીપયન્તો સેસકં દેવમનુસ્સાનં કથેસિ ‘પઞ્ચેવ દાનિ, આનન્દ, વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મો ઠસ્સતી’તિ. યં પન, મહારાજ, ભગવતા ભણિતં ‘પઞ્ચેવ દાનિ, આનન્દ, વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મો ઠસ્સતી’તિ, સાસનપરિચ્છેદો એસો.

‘‘યં પન પરિનિબ્બાનસમયે સુભદ્દસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ સમણે પરિકિત્તયન્તો આહ ‘ઇમે ચ, સુભદ્દ, ભિક્ખૂ સમ્મા વિહરેય્યું, અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’તિ, પટિપત્તિપરિદીપના એસા, ત્વં પન તં પરિચ્છેદઞ્ચ પરિદીપનઞ્ચ એકરસં કરોસિ. યદિ પન તે છન્દો, એકરસં કત્વા કથયિસ્સામિ, સાધુકં સુણોહિ મનસિકરોહિ અવિક્ખિત્તમાનસો [અવિચલમાનસો (સી.) અવિમાનસો (પી. ક.)].

‘‘ઇધ, મહારાજ, તળાકો ભવેય્ય નવસલિલસમ્પુણ્ણો સમ્મુખમુત્તરિયમાનો પરિચ્છિન્નો પરિવટુમકતો, અપરિયાદિણ્ણે યેવ તસ્મિં તળાકે ઉદકૂપરિ મહામેઘો અપરાપરં અનુપ્પબન્ધો અભિવસ્સેય્ય, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તસ્મિં તળાકે ઉદકં પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન મહારાજા’’તિ? ‘‘મેઘસ્સ, ભન્તે, અનુપ્પબન્ધતાયા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, જિનસાસનવરસદ્ધમ્મતળાકો આચારસીલગુણવત્તપટિપત્તિવિમલનવસલિલસમ્પુણ્ણો ઉત્તરિયમાનો ભવગ્ગમભિભવિત્વા ઠિતો. યદિ તત્થ બુદ્ધપુત્તા આચારસીલગુણવત્તપટિપત્તિમેઘવસ્સં અપરાપરં અનુપ્પબન્ધાપેય્યું અભિવસ્સાપેય્યું. એવમિદં જિનસાસનવરસદ્ધમ્મતળાકો ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય, અરહન્તેહિ લોકો અસુઞ્ઞો ભવેય્ય, ઇમમત્થં ભગવતા સન્ધાય ભાસિતં ‘ઇમે ચ, સુભદ્દ, ભિક્ખૂ સમ્મા વિહરેય્યું, અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’તિ.

‘‘ઇધ પન, મહારાજ, મહતિ મહાઅગ્ગિક્ખન્ધે જલમાને અપરાપરં સુક્ખતિણકટ્ઠગોમયાનિ ઉપસંહરેય્યું, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, અગ્ગિક્ખન્ધો નિબ્બાયેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ભિય્યો ભિય્યો સો અગ્ગિક્ખન્ધો જલેય્ય, ભિય્યો ભિય્યો પભાસેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, દસસહસ્સિયા [દસસહસ્સિમ્હિ (બહૂસુ)] લોકધાતુયા જિનસાસનવરમ્પિ આચારસીલગુણવત્તપટિપત્તિયા જલતિ પભાસતિ. યદિ પન, મહારાજ, તદુત્તરિં બુદ્ધપુત્તા પઞ્ચહિ પધાનિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતા સતતમપ્પમત્તા પદહેય્યું, તીસુ સિક્ખાસુ છન્દજાતા સિક્ખેય્યું, ચારિત્તઞ્ચ સીલં સમત્તં પરિપૂરેય્યું, એવમિદં જિનસાસનવરં ભિય્યો ભિય્યો ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય, અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સાતિ ઇમમત્થં ભગવતા સન્ધાય ભાસિતં ‘ઇમે ચ, સુભદ્દ, ભિક્ખૂ સમ્મા વિહરેય્યું, અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’તિ.

‘‘ઇધ પન, મહારાજ, સિનિદ્ધસમસુમજ્જિતસપ્પભાસવિમલાદાસં [સપ્પભં સુવિમલાદાસં (સી.)] સણ્હસુખુમગેરુકચુણ્ણેન અપરાપરં મજ્જેય્યું, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તસ્મિં આદાસે મલકદ્દમરજોજલ્લં જાયેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અઞ્ઞદત્થુ વિમલતરં યેવ ભવેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, જિનસાસનવરં પકતિનિમ્મલં બ્યપગતકિલેસમલરજોજલ્લં, યદિ તં બુદ્ધપુત્તા આચારસીલગુણવત્તપટિપત્તિસલ્લેખધુતગુણેન જિનસાસનવરં સલ્લક્ખેય્યું [સલ્લિક્ખેય્યું (સી. પી.)], એવમિદં જિનસાસનવરં ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય, અસુઞ્ઞો ચ લોકો અરહન્તેહિ અસ્સાતિ ઇમમત્થં ભગવતા સન્ધાય ભાસિતં ‘ઇમે ચ, સુભદ્દ, ભિક્ખૂ સમ્મા વિહરેય્યું, અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’તિ. પટિપત્તિમૂલકં, મહારાજ, સત્થુસાસનં પટિપત્તિકારણં પટિપત્તિયા અનન્તરહિતાય તિટ્ઠતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘સદ્ધમ્મન્તરધાન’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં સદ્ધમ્મન્તરધાન’’ન્તિ? ‘‘તીણિમાનિ, મહારાજ, સાસનન્તરધાનાનિ. કતમાનિ તીણિ? અધિગમન્તરધાનં પટિપત્તન્તરધાનં લિઙ્ગન્તરધાનં, અધિગમે, મહારાજ, અન્તરહિતે સુપ્પટિપન્નસ્સાપિ ધમ્માભિસમયો ન હોતિ, પટિપત્તિયા અન્તરહિતાય સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિ અન્તરધાયતિ, લિઙ્ગંયેવ તિટ્ઠતિ, લિઙ્ગે અન્તરહિતે પવેણુપચ્છેદો હોતિ, ઇમાનિ ખો, મહારાજ, તીણિ અન્તરધાનાની’’તિ.

‘‘સુવિઞ્ઞાપિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો, ગમ્ભીરો ઉત્તાનીકતો, ગણ્ઠિ ભિન્નો, નટ્ઠા પરવાદા ભગ્ગા નિપ્પભા કતા, ત્વં ગણિવરવસભમાસજ્જાતિ.

સદ્ધમ્મન્તરધાનપઞ્હો સત્તમો.

૮. અકુસલચ્છેદનપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તથાગતો સબ્બં અકુસલં ઝાપેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, ઉદાહુ સાવસેસે અકુસલે સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો’’તિ? ‘‘સબ્બં, મહારાજ, અકુસલં ઝાપેત્વા ભગવા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, નત્થિ ભગવતો સેસેકં અકુસલ’’ન્તિ.

‘‘કિં પન, ભન્તે, દુક્ખા વેદના તથાગતસ્સ કાયે ઉપ્પન્નપુબ્બા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, રાજગહે ભગવતો પાદો સકલિકાય [સક્ખલિકાય (સ્યા. ક.)] ખતો, લોહિતપક્ખન્દિકાબાધો ઉપ્પન્નો, કાયે અભિસન્ને જીવકેન વિરેકો કારિતો, વાતાબાધે ઉપ્પન્ને ઉપટ્ઠાકેન થેરેન ઉણ્હોદકં પરિયિટ્ઠ’’ન્તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો સબ્બં અકુસલં ઝાપેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, તેન હિ ભગવતો પાદો સકલિકાય ખતો, લોહિતપક્ખન્દિકા ચ આબાધો ઉપ્પન્નોતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતસ્સ પાદો સકલિકાય ખતો, લોહિતપક્ખન્દિકા ચ આબાધો ઉપ્પન્નો, તેન હિ તથાગતો સબ્બં અકુસલં ઝાપેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. નત્થિ, ભન્તે, વિના કમ્મેન વેદયિતં, સબ્બં તં વેદયિતં કમ્મમૂલકં, તં કમ્મેનેવ વેદયતિ, અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ [નિબ્બાયિતબ્બોતિ (ક.)].

‘‘ન હિ, મહારાજ, સબ્બં તં વેદયિતં કમ્મમૂલકં. અટ્ઠહિ, મહારાજ, કારણેહિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, યેહિ કારણેહિ પુથૂ સત્તા વેદના વેદિયન્તિ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? વાતસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, મહારાજ, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… સેમ્હસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… સન્નિપાતિકાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… ઉતુપરિણામજાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… વિસમપરિહારજાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… ઓપક્કમિકાનિપિ ખો, મહારાજ…પે… કમ્મવિપાકજાનિપિ ખો, મહારાજ, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, અટ્ઠહિ કારણેહિ પુથૂ સત્તા વેદના વેદયન્તિ. તત્થ યે તે પુગ્ગલા ‘સત્તે કમ્મં વિબાધતી’તિ વદેય્યું, તે ઇમે પુગ્ગલા સત્તકારણં પટિબાહન્તિ. તેસં તં વચનં મિચ્છા’’તિ. ‘‘ભન્તે નાગસેન, યઞ્ચ વાતિકં યઞ્ચ પિત્તિકં યઞ્ચ સેમ્હિકં યઞ્ચ સન્નિપાતિકં યઞ્ચ ઉતુપરિણામજં યઞ્ચ વિસમપરિહારજં યઞ્ચ ઓપક્કમિકં, સબ્બેતે કમ્મસમુટ્ઠાના યેવ, કમ્મેનેવ તે સબ્બે સમ્ભવન્તી’’તિ.

‘‘યદિ, મહારાજ, તેપિ સબ્બે કમ્મસમુટ્ઠાનાવ આબાધા ભવેય્યું, ન તેસં કોટ્ઠાસતો લક્ખણાનિ ભવેય્યું. વાતો ખો, મહારાજ, કુપ્પમાનો દસવિધેન કુપ્પતિ સીતેન ઉણ્હેન જિઘચ્છાય વિપાસાય અતિભુત્તેન ઠાનેન પધાનેન આધાવનેન ઉપક્કમેન કમ્મવિપાકેન. તત્ર યે તે નવ વિધા, ન તે અતીતે, ન અનાગતે, વત્તમાનકે ભવે ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા ન વત્તબ્બા ‘કમ્મસમ્ભવા સબ્બા વેદના’તિ. પિત્તં, મહારાજ, કુપ્પમાનં તિવિધેન કુપ્પતિ સીતેન ઉણ્હેન વિસમભોજનેન. સેમ્હં, મહારાજ, કુપ્પમાનં તિવિધેન કુપ્પતિ સીતેન ઉણ્હેન અન્નપાનેન. યો ચ, મહારાજ, વાતો યઞ્ચ પિત્તં યઞ્ચ સેમ્હં, તેહિ તેહિ કોપેહિ કુપ્પિત્વા મિસ્સી હુત્વા સકં સકં વેદનં આકડ્ઢતિ. ઉતુપરિણામજા, મહારાજ, વેદના ઉતુપરિયામેન ઉપ્પજ્જતિ. વિસમપરિહારજા વેદના વિસમપરિહારેન ઉપ્પજ્જતિ. ઓપક્કમિકા, મહારાજ, વેદના અત્થિ કિરિયા, અત્થિ કમ્મવિપાકા, કમ્મવિપાકજા વેદના પુબ્બે કતેન કમ્મેન ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ખો, મહારાજ, અપ્પં કમ્મવિપાકજં, બહુતરં અવસેસં. તત્થ બાલા ‘સબ્બં કમ્મવિપાકજં યેવા’તિ અતિધાવન્તિ. તં કમ્મં ન સક્કા વિના બુદ્ધઞાણેન વવત્થાનં કાતું.

‘‘યં પન, મહારાજ, ભગવતો પાદો સકલિકાય ખતો, તં વેદયિતં નેવ વાતસમુટ્ઠાનં, ન પિત્તસમુટ્ઠાનં, ન સેમ્હસમુટ્ઠાનં, ન સન્નિપાતિકં, ન ઉતુપરિણામજં, ન વિસમપરિહારજં, ન કમ્મવિપાકજં, ઓપક્કમિકં યેવ. દેવદત્તો હિ, મહારાજ, બહૂનિ જાતિસતસહસ્સાનિ તથાગતે આઘાતં બન્ધિ, સો તેન આઘાતેન મહતિં ગરું સિલં ગહેત્વા ‘મત્થકે પાતેસ્સામી’તિ મુઞ્ચિ, અથઞ્ઞે દ્વે સેલા આગન્ત્વા તં સિલં તથાગતં અસમ્પત્તં યેવ સમ્પટિચ્છિંસુ, તાસં પહારેન પપટિકા ભિજ્જિત્વા ભગવતો પાદે પતિત્વા રુહિરં [નિપતિત્વા રુધિરં (સ્યા.)] ઉપ્પાદેસિ, કમ્મવિપાકતો વા, મહારાજ, ભગવતો એસા વેદના નિબ્બત્તા કિરિયતો વા, તતુદ્ધં નત્થઞ્ઞા વેદના.

‘‘યથા, મહારાજ, ખેત્તદુટ્ઠતાય વા બીજં ન સમ્ભવતિ બીજદુટ્ઠતાય વા. એવમેવ ખો, મહારાજ, કમ્મવિપાકતો વા ભગવતો એસા વેદના નિબ્બત્તા કિરિયતો વા, તતુદ્ધં નત્થઞ્ઞા વેદના.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કોટ્ઠદુટ્ઠતાય વા ભોજનં વિસમં પરિણમતિ આહારદુટ્ઠતાય વા, એવમેવ ખો, મહારાજ, કમ્મવિપાકતો વા ભગવતો એસા વેદના નિબ્બત્તા કિરિયતો વા, તતુદ્ધં નત્થઞ્ઞા વેદના. અપિ ચ, મહારાજ, નત્થિ ભગવતો કમ્મવિપાકજા વેદના, નત્થિ વિસમપરિહારજા વેદના, અવસેસેહિ સમુટ્ઠાનેહિ ભગવતો વેદના ઉપ્પજ્જતિ, તાય ચ પન વેદનાય ન સક્કા ભગવન્તં જીવિતા વોરોપેતું.

‘‘નિપતન્તિ, મહારાજ, ઇમસ્મિં ચાતુમહાભૂતિકે [ચાતુમ્મહાભૂતિકે (સી.)] કાયે ઇટ્ઠાનિટ્ઠા સુભાસુભવેદના. ઇધ, મહારાજ, આકાસે ખિત્તો લેડ્ડુ મહાપથવિયા નિપતતિ, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, લેડ્ડુ પુબ્બે કતેન મહાપથવિયા નિપતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, નત્થિ સો, ભન્તે, હેતુ મહાપથવિયા, યેન હેતુના મહાપથવી કુસલાકુસલવિપાકં પટિસંવેદેય્ય, પચ્ચુપ્પન્નેન, ભન્તે, અકમ્મકેન હેતુના સો લેડ્ડુ મહાપથવિયં નિપતતિ. યથા, મહારાજ, મહાપથવી, એવં તથાગતો દટ્ઠબ્બો. યથા લેડ્ડુ પુબ્બે અકતેન મહાપથવિયં નિપતતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ પુબ્બે અકતેન સા સકલિકાપાદે નિપતિતા.

‘‘ઇધ પન, મહારાજ, મનુસ્સા મહાપથવિં ભિન્દન્તિ ચ ખણન્તિ ચ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તે મનુસ્સા પુબ્બે કતેન મહાપથવિં ભિન્દન્તિ ચ ખણન્તિ ચા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યા સા સકલિકા ભગવતો પાદે નિપતિતા, ન સા સકલિકા પુબ્બે કતેન ભગવતો પાદે નિપતિતા. યોપિ, મહારાજ, ભગવતો લોહિતપક્ખન્દિકાબાધો ઉપ્પન્નો, સોપિ આબાધો ન પુબ્બે કતેન ઉપ્પન્નો, સન્નિપાતિકેનેવ ઉપ્પન્નો, યે કેચિ, મહારાજ, ભગવતો કાયિકા આબાધા ઉપ્પન્ના, ન તે કમ્માભિનિબ્બત્તા, છન્નં એતેસં સમુટ્ઠાનાનં અઞ્ઞતરતો નિબ્બત્તા.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સંયુત્તનિકાયવરલઞ્છકે મોળિયસીવકે [મોલિયસિવકે (સ્યા. ક.) સં. નિ. ૪.૨૬૯ પસ્સિતબ્બં] વેય્યાકરણે –

‘‘‘પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, સીવક, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. સામમ્પિ ખો એતં, સીવક, વેદિતબ્બં, યથા પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. લોકસ્સપિ ખો એતં, સીવક, સચ્ચસમ્મતં, યથા પિત્તસમુટ્ઠાનાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્ર, સીવક, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો ‘‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બે કતહેતૂ’’તિ. યઞ્ચ સામં ઞાતં, તઞ્ચ અતિધાવન્તિ, યઞ્ચ લોકે સચ્ચસમ્મતં, તઞ્ચ અતિધાવન્તિ. તસ્મા તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં મિચ્છાતિ વદામિ.

‘‘‘સેમ્હસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, સીવક, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. વાતસમુટ્ઠાનાનિપિ ખો, સીવક…પે… સન્નિપાતિકાનિપિ ખો, સીવક…પે… ઉતુપરિણામજાનિપિ ખો, સીવક…પે… વિસમપરિહારજાનિપિ ખો, સીવક…પે… ઓપક્કમિકાનિપિ ખો, સીવક…પે… કમ્મવિપાકજાનિપિ ખો, સીવક, ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. સામમ્પિ ખો એતં, સીવક, વેદિતબ્બં, યથા કમ્મવિપાકજાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. લોકસ્સપિ ખો એતં, સીવક, સચ્ચસમ્મતં, યથા કમ્મવિપાકજાનિપિ ઇધેકચ્ચાનિ વેદયિતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્ર, સીવક, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો ‘‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બે કતહેતૂ’’તિ. યઞ્ચ સામં ઞાતં, તઞ્ચ અતિધાવન્તિ, યઞ્ચ લોકે સચ્ચસમ્મતં, તઞ્ચ અતિધાવન્તિ. તસ્મા તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં મિચ્છાતિ વદામી’’’તિ.

‘‘ઇતિપિ, મહારાજ, ન સબ્બા વેદના કમ્મવિપાકજા, સબ્બં, મહારાજ, અકુસલં ઝાપેત્વા ભગવા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિ એવમેતં ધારેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અકુસલચ્છેદનપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. ઉત્તરિકરણીયપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘યં કિઞ્ચિ કરણીયં તથાગતસ્સ, સબ્બં તં બોધિયા યેવ મૂલે પરિનિટ્ઠિતં, નત્થિ તથાગતસ્સ ઉત્તરિં કરણીયં, કતસ્સ વા પતિચયો’તિ, ઇદઞ્ચ તેમાસં પટિસલ્લાનં દિસ્સતિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, યં કિઞ્ચિ કરણીયં તથાગતસ્સ, સબ્બં તં બોધિયા યેવ મૂલે પરિનિટ્ઠિતં, નત્થિ તથાગતસ્સ ઉત્તરિં કરણીયં, કતસ્સ વા પતિચયો, તેન હિ ‘તેમાસં પટિસલ્લીનો’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તેમાસં પટિસલ્લીનો, તેન હિ ‘યં કિઞ્ચિ કરણીયં, તથાગતસ્સ, સબ્બં તં બોધિયા યેવ મૂલે પરિનિટ્ઠિત’ન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. નત્થિ કતકરણીયસ્સ પટિસલ્લાનં, સકરણીયસ્સેવ પટિસલ્લાનં યથા નામ બ્યાધિતસ્સેવ ભેસજ્જેન કરણીયં હોતિ, અબ્યાધિતસ્સ કિં ભેસજ્જેન. છાતસ્સેવ ભોજનેન કરણીયં હોતિ, અછાતસ્સ કિં ભોજનેન. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, નત્થિ કતકરણીયસ્સ પટિસલ્લાનં, સકરણીયસ્સેવ પટિસલ્લાનં. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘યં કિઞ્ચિ, મહારાજ, કરણીયં તથાગતસ્સ, સબ્બં તં બોધિયા યેવ મૂલે પરિનિટ્ઠિતં, નત્થિ તથાગતસ્સ ઉત્તરિં કરણીયં, કતસ્સ વા પતિચયો, ભગવા ચ તેમાસં પટિસલ્લીનો, પટિસલ્લાનં ખો, મહારાજ, બહુગુણં, સબ્બેપિ તથાગતા પટિસલ્લીયિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તા, તં તે સુકતગુણમનુસ્સરન્તા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ. યથા, મહારાજ, પુરિસો રઞ્ઞો સન્તિકા લદ્ધવરો પટિલદ્ધભોગો તં સુકતગુણમનુસ્સરન્તો અપરાપરં રઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનં એતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, સબ્બેપિ તથાગતા પટિસલ્લીયિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તા, તં તે સુકતગુણમનુસ્સરન્તા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો આતુરો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો ભિસક્કમુપસેવિત્વા સોત્થિમનુપ્પત્તો તં સુકતગુણમનુસ્સરન્તો અપરાપરં ભિસક્કમુપસેવતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, સબ્બેપિ તથાગતા પટિસલ્લીયિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તા, તં તે સુકતગુણમનુસ્સરન્તા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ.

‘‘અટ્ઠવીસતિ ખો પનિમે, મહારાજ, પટિસલ્લાનગુણા, યે ગુણે સમનુસ્સરન્તા [સમનુપસ્સન્તા (સી. પી.)] તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ. કતમે અટ્ઠવીસતિ? ઇધ, મહારાજ, પટિસલ્લાનં પટિસલ્લીયમાનં અત્તાનં રક્ખતિ, આયું વડ્ઢેતિ, બલં દેતિ, વજ્જં પિદહતિ, અયસમપનેતિ, યસમુપનેતિ, અરતિં વિનોદેતિ, રતિમુપદહતિ, ભયમપનેતિ, વેસારજ્જં કરોતિ, કોસજ્જમપનેતિ, વીરિયમભિજનેતિ, રાગમપનેતિ, દોસમપનેતિ, મોહમપનેતિ, માનં નિહન્તિ, વિતક્કં ભઞ્જતિ, ચિત્તં એકગ્ગં કરોતિ, માનસં સ્નેહયતિ [સોભયતિ (સી.)], હાસં જનેતિ, ગરુકં કરોતિ, લાભમુપ્પાદયતિ, નમસ્સિયં કરોતિ, પીતિં પાપેતિ, પામોજ્જં કરોતિ, સઙ્ખારાનં સભાવં દસ્સયતિ, ભવપ્પટિસન્ધિં ઉગ્ઘાટેતિ, સબ્બસામઞ્ઞં દેતિ. ઇમે ખો, મહારાજ, અટ્ઠવીસતિ પટિસલ્લાનગુણા, યે ગુણે સમનુસ્સરન્તા તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ.

‘‘અપિ ચ ખો, મહારાજ, તથાગતા સન્તં સુખં સમાપત્તિરતિં અનુભવિતુકામા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ પરિયોસિતસઙ્કપ્પા. ચતૂહિ ખો, મહારાજ, કારણેહિ તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ. કતમેહિ ચતૂહિ? વિહારફાસુતાયપિ, મહારાજ, તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ, અનવજ્જગુણબહુલતાયપિ તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ, અસેસઅરિયવીથિતોપિ તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ, સબ્બબુદ્ધાનં થુતથોમિતવણ્ણિતપસત્થતોપિ તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, ચતૂહિ કારણેહિ તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ. ઇતિ ખો, મહારાજ, તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તિ ન સકરણીયતાય, ન કતસ્સ વા પતિચયાય, અથ ખો ગુણવિસેસદસ્સાવિતાય તથાગતા પટિસલ્લાનં સેવન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ઉત્તરિકરણીયપઞ્હો નવમો.

૧૦. ઇદ્ધિબલદસ્સનપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, સો આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’તિ. પુન ચ ભણિતં ‘ઇતો તિણ્ણં માસાનં અચ્ચયેન તથાગતો પરિનિબ્બાયિસ્સતી’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા…પે… કપ્પાવસેસં વા’તિ, તેન હિ તેમાસપરિચ્છેદો મિચ્છા. યદિ, ભન્તે, તથાગતેન ભણિતં ‘ઇતો તિણ્ણં માસાનં અચ્ચયેન તથાગતો પરિનિબ્બાયિસ્સતી’તિ, તેન હિ ‘‘તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા…પે… કપ્પાવસેસં વા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. નત્થિ તથાગતાનં અટ્ઠાને ગજ્જિતં. અમોઘવચના બુદ્ધા ભગવન્તો તથવચના અદ્વેજ્ઝવચના. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો ગમ્ભીરો સુનિપુણો દુન્નિજ્ઝાપયો તવાનુપ્પત્તો, ભિન્દેતં દિટ્ઠિજાલં, એકંસે ઠપય, ભિન્દ પરવાદ’’ન્તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા…પે… કપ્પાવસેસં વા’તિ, તેમાસપરિચ્છેદો ચ ભણિતો, સો ચ પન કપ્પો આયુકપ્પો વુચ્ચતિ. ન, મહારાજ, ભગવા અત્તનો બલં કિત્તયમાનો એવમાહ, ઇદ્ધિબલં પન મહારાજ, ભગવા પરિકિત્તયમાનો એવમાહ ‘તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા…પે… કપ્પાવસેસં વા’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો અસ્સાજાનીયો ભવેય્ય સીઘગતિ અનિલજવો, તસ્સ રાજા જવબલં પરિકિત્તયન્તો સનેગમજાનપદભટબલબ્રાહ્મણગહપતિકઅમચ્ચજનમજ્ઝે એવં વદેય્ય ‘આકઙ્ખમાનો મે, ભો, અયં હયવરો સાગરજલપરિયન્તં મહિં અનુવિચરિત્વા ખણેન ઇધાગચ્છેય્યા’તિ, ન ચ તં જવગતિં તસ્સં પરિસાયં દસ્સેય્ય, વિજ્જતિ ચ સો જવો તસ્સ, સમત્થો ચ સો ખણેન સાગરજલપરિયન્તં મહિં અનુવિચરિતું. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવા અત્તનો ઇદ્ધિબલં પરિકિત્તયમાનો એવમાહ, તમ્પિ તેવિજ્જાનં છળભિઞ્ઞાનં અરહન્તાનં વિમલખીણાસવાનં દેવમનુસ્સાનઞ્ચ મજ્ઝે નિસીદિત્વા ભણિતં ‘તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, સો આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’તિ. વિજ્જતિ ચ તં, મહારાજ, ઇદ્ધિબલં ભગવતો, સમત્થો ચ ભગવા ઇદ્ધિબલેન કપ્પં વા ઠાતું કપ્પાવસેસં વા, ન ચ ભગવા તં ઇદ્ધિબલં તસ્સં પરિસાયં દસ્સેતિ, અનત્થિકો, મહારાજ, ભગવા સબ્બભવેહિ, ગરહિતા ચ તથાગતસ્સ સબ્બભવા. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તકોપિ ગૂથો દુગ્ગન્ધો હોતિ. એવમેવ ખો અહં, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તકમ્પિ ભવં ન વણ્ણેમિ અન્તમસો અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પી’તિ અપિ નુ ખો, મહારાજ, ભગવા સબ્બભવગતિયોનિયો ગૂથસમં દિસ્વા ઇદ્ધિબલં નિસ્સાય ભવેસુ છન્દરાગં કરેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ભગવા ઇદ્ધિબલં પરિકિત્તયમાનો એવરૂપં બુદ્ધસીહનાદમભિનદી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ઇદ્ધિબલદસ્સનપઞ્હો દસમો.

ઇદ્ધિબલવગ્ગો પઠમો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે દસ પઞ્હા.

૨. અભેજ્જવગ્ગો

૧. ખુદ્દાનુખુદ્દકપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ નો અનભિઞ્ઞાયા’તિ. પુન ચ વિનયપઞ્ઞત્તિયા એવં ભણિતં ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ. કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ દુપ્પઞ્ઞત્તાનિ, ઉદાહુ અવત્થુસ્મિં અજાનિત્વા પઞ્ઞત્તાનિ, યં ભગવા અત્તનો અચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનાપેતિ? યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ નો અનભિઞ્ઞાયા’તિ, તેન હિ ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતે વિનયપઞ્ઞત્તિયા એવં ભણિતં ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ તેન હિ ‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ નો અનભિઞ્ઞાયા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો સુખુમો નિપુણો ગમ્ભીરો સુગમ્ભીરો દુન્નિજ્ઝાપયો, સો તવાનુપ્પત્તો, તત્થ તે ઞાણબલવિપ્ફારં દસ્સેહી’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ નો અનભિઞ્ઞાયા’તિ, વિનયપઞ્ઞત્તિયાપિ એવં ભણિતં ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ, તં પન, મહારાજ, તથાગતો ભિક્ખૂ વીમંસમાનો આહ ‘ઉક્કલેસ્સન્તિ [ઉક્કડ્ઢિસ્સન્તિ (સી.), ઉસ્સક્કિસ્સન્તિ (સ્યા.)] નુ ખો મમ સાવકા મયા વિસ્સજ્જાપીયમાના મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ, ઉદાહુ આદિયિસ્સન્તી’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ચક્કવત્તી રાજા પુત્તે એવં વદેય્ય ‘અયં ખો, તાતા, મહાજનપદો સબ્બદિસાસુ સાગરપરિયન્તો, દુક્કરો, તાતા, તાવતકેન બલેન ધારેતું, એથ તુમ્હે, તાતા, મમચ્ચયેન પચ્ચન્તે પચ્ચન્તે દેસે પજહથા’તિ. અપિ નુ ખો તે, મહારાજ, કુમારા પિતુઅચ્ચયેન હત્થગતે જનપદે સબ્બે તે પચ્ચન્તે પચ્ચન્તે દેસે મુઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે, રાજતો [રાજાનો (સી. પી.)], ભન્તે, લુદ્ધતરા [લદ્ધતરા (ક.)] કુમારા રજ્જલોભેન તદુત્તરિં દિગુણતિગુણં જનપદં પરિગ્ગણ્હેય્યું [પરિકડ્ઢેય્યું (સી. પી.)], કિં પન તે હત્થગતં જનપદં મુઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો ભિક્ખૂ વીમંસમાનો એવમાહ ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ. દુક્ખપરિમુત્તિયા, મહારાજ, બુદ્ધપુત્તા ધમ્મલોભેન અઞ્ઞમ્પિ ઉત્તરિં દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં ગોપેય્યું, કિં પન પકતિપઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં મુઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ?

‘‘ભન્તે નાગસેન, યં ભગવા આહ ‘ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’તિ, એત્થાયં જનો સમ્મૂળ્હો વિમતિજાતો અધિકતો સંસયપક્ખન્દો. કતમાનિ તાનિ ખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ, કતમાનિ અનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનીતિ? દુક્કટં, મહારાજ, ખુદ્દકં સિક્ખાપદં, દુબ્ભાસિતં અનુખુદ્દકં સિક્ખાપદં, ઇમાનિ દ્વે ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ, પુબ્બકેહિપિ, મહારાજ, મહાથેરેહિ એત્થ વિમતિ ઉપ્પાદિતા, તેહિપિ એકજ્ઝં ન કતો ધમ્મસણ્ઠિતિપરિયાયે ભગવતા એસો પઞ્હો ઉપદિટ્ઠોતિ. ચિરનિક્ખિત્તં, ભન્તે નાગસેન, જિનરહસ્સં અજ્જેતરહિ લોકે વિવટં પાકટં કત’’ન્તિ.

ખુદ્દાનુખુદ્દકપઞ્હો પઠમો.

૨. અબ્યાકરણીયપઞ્હો