૨. અભેજ્જવગ્ગો

૧. ખુદ્દાનુખુદ્દકપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ નો અનભિઞ્ઞાયા’તિ. પુન ચ વિનયપઞ્ઞત્તિયા એવં ભણિતં ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ. કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ દુપ્પઞ્ઞત્તાનિ, ઉદાહુ અવત્થુસ્મિં અજાનિત્વા પઞ્ઞત્તાનિ, યં ભગવા અત્તનો અચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનાપેતિ? યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ નો અનભિઞ્ઞાયા’તિ, તેન હિ ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતે વિનયપઞ્ઞત્તિયા એવં ભણિતં ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ તેન હિ ‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ નો અનભિઞ્ઞાયા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો સુખુમો નિપુણો ગમ્ભીરો સુગમ્ભીરો દુન્નિજ્ઝાપયો, સો તવાનુપ્પત્તો, તત્થ તે ઞાણબલવિપ્ફારં દસ્સેહી’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ નો અનભિઞ્ઞાયા’તિ, વિનયપઞ્ઞત્તિયાપિ એવં ભણિતં ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ, તં પન, મહારાજ, તથાગતો ભિક્ખૂ વીમંસમાનો આહ ‘ઉક્કલેસ્સન્તિ [ઉક્કડ્ઢિસ્સન્તિ (સી.), ઉસ્સક્કિસ્સન્તિ (સ્યા.)] નુ ખો મમ સાવકા મયા વિસ્સજ્જાપીયમાના મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ, ઉદાહુ આદિયિસ્સન્તી’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ચક્કવત્તી રાજા પુત્તે એવં વદેય્ય ‘અયં ખો, તાતા, મહાજનપદો સબ્બદિસાસુ સાગરપરિયન્તો, દુક્કરો, તાતા, તાવતકેન બલેન ધારેતું, એથ તુમ્હે, તાતા, મમચ્ચયેન પચ્ચન્તે પચ્ચન્તે દેસે પજહથા’તિ. અપિ નુ ખો તે, મહારાજ, કુમારા પિતુઅચ્ચયેન હત્થગતે જનપદે સબ્બે તે પચ્ચન્તે પચ્ચન્તે દેસે મુઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે, રાજતો [રાજાનો (સી. પી.)], ભન્તે, લુદ્ધતરા [લદ્ધતરા (ક.)] કુમારા રજ્જલોભેન તદુત્તરિં દિગુણતિગુણં જનપદં પરિગ્ગણ્હેય્યું [પરિકડ્ઢેય્યું (સી. પી.)], કિં પન તે હત્થગતં જનપદં મુઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો ભિક્ખૂ વીમંસમાનો એવમાહ ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’તિ. દુક્ખપરિમુત્તિયા, મહારાજ, બુદ્ધપુત્તા ધમ્મલોભેન અઞ્ઞમ્પિ ઉત્તરિં દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં ગોપેય્યું, કિં પન પકતિપઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં મુઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ?

‘‘ભન્તે નાગસેન, યં ભગવા આહ ‘ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’તિ, એત્થાયં જનો સમ્મૂળ્હો વિમતિજાતો અધિકતો સંસયપક્ખન્દો. કતમાનિ તાનિ ખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ, કતમાનિ અનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનીતિ? દુક્કટં, મહારાજ, ખુદ્દકં સિક્ખાપદં, દુબ્ભાસિતં અનુખુદ્દકં સિક્ખાપદં, ઇમાનિ દ્વે ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ, પુબ્બકેહિપિ, મહારાજ, મહાથેરેહિ એત્થ વિમતિ ઉપ્પાદિતા, તેહિપિ એકજ્ઝં ન કતો ધમ્મસણ્ઠિતિપરિયાયે ભગવતા એસો પઞ્હો ઉપદિટ્ઠોતિ. ચિરનિક્ખિત્તં, ભન્તે નાગસેન, જિનરહસ્સં અજ્જેતરહિ લોકે વિવટં પાકટં કત’’ન્તિ.

ખુદ્દાનુખુદ્દકપઞ્હો પઠમો.

૨. અબ્યાકરણીયપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘નત્થાનન્દ તથાગતસ્સ ધમ્મેસુ આચરિયમુટ્ઠી’તિ, પુન ચ થેરેન માલુક્યપુત્તેન [માલુઙ્ક્યપુત્તેન (સી. સ્યા. પી.) સં. નિ. ૪.૯૫; અ. નિ. ૧.૪.૨૫૭ પસ્સિતબ્બં] પઞ્હં પુટ્ઠો ન બ્યાકાસિ. એસો ખો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો દ્વયન્તો [દ્વયતો (સી.)] એકન્તનિસ્સિતો ભવિસ્સતિ અજાનનેન વા ગુય્હકરણેન વા. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘નત્થાનન્દ તથાગતસ્સ ધમ્મેસુ આચરિયમુટ્ઠી’તિ, તેન હિ થેરસ્સ માલુક્યપુત્તસ્સ અજાનન્તેન ન બ્યાકતં. યદિ જાનન્તેન ન બ્યાકતં, તેન હિ અત્થિ તથાગતસ્સ ધમ્મેસુ આચરિયમુટ્ઠિ. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘નત્થાનન્દ તથાગતસ્સ ધમ્મેસુ આચરિયમુટ્ઠી’તિ, અબ્યાકતો ચ થેરેન માલુક્યપુત્તેન પુચ્છિતો પઞ્હો, તઞ્ચ પન ન અજાનન્તેન ન ગુય્હકરણેન. ચત્તારિમાનિ, મહારાજ, પઞ્હબ્યાકરણાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો વિભજ્જબ્યાકરણીયો પઞ્હો પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો પઞ્હો ઠપનીયો પઞ્હોતિ.

‘‘કતમો ચ, મહારાજ, એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો? ‘રૂપં અનિચ્ચ’ન્તિ એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો, ‘વેદના અનિચ્ચા’તિ…પે… ‘સઞ્ઞા અનિચ્ચા’તિ…પે… ‘સઙ્ખારા અનિચ્ચા’તિ…પે… ‘વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચ’’ન્તિ એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો, અયં એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો.

‘‘કતમો વિભજ્જબ્યાકરણીયો પઞ્હો? ‘અનિચ્ચં પન રૂપ’ન્તિ વિભજ્જબ્યાકરણીયો પઞ્હો, ‘અનિચ્ચા પન વેદના’તિ…પે… ‘અનિચ્ચા પન સઞ્ઞા’તિ…પે… ‘અનિચ્ચા પન સઙ્ખારા’તિ…પે… ‘અનિચ્ચં પન વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિભજ્જબ્યાકરણીયો પઞ્હો, અયં વિભજ્જબ્યાકરણીયો પઞ્હો.

‘‘કતમો પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો પઞ્હો? ‘કિં નુ ખો ચક્ખુના સબ્બં વિજાનાતી’તિ અયં પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો પઞ્હો.

‘‘કતમો ઠપનીયો પઞ્હો? ‘સસ્સતો લોકો’તિ ઠપનીયો પઞ્હો, ‘અસસ્સતો લોકો’તિ. ‘અન્તવા લોકો’તિ. ‘અનન્તવા લોકો’તિ. ‘અન્તવા ચ અનન્તવા ચ લોકો’તિ. ‘નેવન્તવા નાનન્તવા લોકો’તિ. ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ. ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ. ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ. ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ. ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ. ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ઠપનીયો પઞ્હો, અયં ઠપનીયો પઞ્હો.

‘‘ભગવા, મહારાજ, થેરસ્સ માલુક્યપુત્તસ્સ તં ઠપનીયં પઞ્હં ન બ્યાકાસિ. સો પન પઞ્હો કિં કારણા ઠપનીયો? ન તસ્સ દીપનાય હેતુ વા કારણં વા અત્થિ, તસ્મા સો પઞ્હો ઠપનીયો. નત્થિ બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં અકારણમહેતુકં ગિરમુદીરણ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અબ્યાકરણીયપઞ્હો દુતિયો.

૩. મચ્ચુભાયનાભાયનપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો’તિ, પુન ભણિતં ‘અરહા સબ્બભયમતિક્કન્તો’તિ. કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, અરહા દણ્ડભયા તસતિ, નિરયે વા નેરયિકા સત્તા જલિતા કુથિતા તત્તા સન્તત્તા તમ્હા જલિતગ્ગિજાલકા મહાનિરયા ચવમાના મચ્ચુનો ભાયન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો’તિ, તેન હિ ‘અરહા સબ્બભયમતિક્કન્તો’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ ભગવતા ભણિતં ‘અરહા સબ્બભયમતિક્કન્તો’તિ, તેન હિ ‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયં ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘નેતં, મહારાજ, વચનં ભગવતા અરહન્તે ઉપાદાય ભણિતં ‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો’તિ. ઠપિતો અરહા તસ્મિં વત્થુસ્મિં, સમૂહતો ભયહેતુ અરહતો. યે તે, મહારાજ, સત્તા સકિલેસા, યેસઞ્ચ અધિમત્તા અત્તાનુદિટ્ઠિ, યે ચ સુખદુક્ખેસુ ઉન્નતાવનતા, તે ઉપાદાય ભગવતા ભણિતં ‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો’તિ. અરહતો, મહારાજ, સબ્બગતિ ઉપચ્છિન્ના, યોનિ વિદ્ધંસિતા, પટિસન્ધિ ઉપહતા, ભગ્ગા ફાસુકા, સમૂહતા સબ્બભવાલયા, સમુચ્છિન્ના સબ્બસઙ્ખારા, હતં કુસલાકુસલં, વિહતા અવિજ્જા, અબીજં વિઞ્ઞાણં કતં, દડ્ઢા સબ્બકિલેસા, અતિવત્તા લોકધમ્મા, તસ્મા અરહા ન તસતિ સબ્બભયેહિ.

‘‘ઇધ, મહારાજ, રઞ્ઞો ચત્તારો મહામત્તા ભવેય્યું અનુરક્ખા લદ્ધયસા વિસ્સાસિકા ઠપિતા મહતિ ઇસ્સરિયે ઠાને. અથ રાજા કિસ્મિઞ્ચિ દેવ કરણીયે સમુપ્પન્ને યાવતા સકવિજિતે સબ્બજનસ્સ આણાપેય્ય ‘સબ્બેવ મે બલિં કરોન્તુ, સાધેથ તુમ્હે ચત્તારો મહામત્તા તં કરણીય’ન્તિ. અપિ નુ ખો, મહારાજ, તેસં ચતુન્નં મહામત્તાનં બલિભયા સન્તાસો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન મહારાજા’’તિ. ‘‘ઠપિતા તે, ભન્તે, રઞ્ઞા ઉત્તમટ્ઠાને, નત્થિ તેસં બલિ, સમતિક્કન્તબલિનો તે, અવસેસે ઉપાદાય રઞ્ઞા આણાપિતં ‘સબ્બેવ મે બલિં કરોન્તૂ’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નેતં વચનં ભગવતા અરહન્તે ઉપાદાય ભણિતં, ઠપિતો અરહા તસ્મિં વત્થુસ્મિં, સમૂહતો ભયહેતુ અરહતો, યે તે, મહારાજ, સત્તા સકિલેસા, યેસઞ્ચ અધિમત્તા અત્તાનુદિટ્ઠિ, યે ચ સુખદુક્ખેસુ ઉન્નતાવનતા, તે ઉપાદાય ભગવતા ભણિતં ‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો’તિ. તસ્મા અરહા ન તસતિ સબ્બભયેહી’’તિ.

‘‘નેતં, ભન્તે નાગસેન, વચનં સાવસેસં, નિરવસેસવચનમેતં ‘સબ્બે’તિ. તત્થ મે ઉત્તરિં કારણં બ્રૂહિ તં વચનં પતિટ્ઠાપેતુ’’ન્તિ.

‘‘ઇધ, મહારાજ, ગામે ગામસ્સામિકો આણાપકં આણાપેય્ય ‘એહિ, ભો આણાપક, યાવતા ગામે ગામિકા, તે સબ્બે સીઘં મમ સન્તિકે સન્નિપાતેહી’તિ. સો ‘સાધુ સામી’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ગામમજ્ઝે ઠત્વા તિક્ખત્તું સદ્દમનુસ્સાવેય્ય ‘યાવતા ગામે ગામિકા, તે સબ્બે સીઘસીઘં સામિનો સન્તિકે સન્નિપતન્તૂ’તિ. તતો તે ગામિકા આણાપકસ્સ વચનેન તુરિતતુરિતા સન્નિપતિત્વા ગામસ્સામિકસ્સ આરોચેન્તિ ‘સન્નિપતિતા, સામિ, સબ્બે ગામિકા, યં તે કરણીયં તં કરોહી’તિ. ઇતિ સો, મહારાજ, ગામસ્સામિકો કુટિપુરિસે સન્નિપાતેન્તો સબ્બે ગામિકે આણાપેતિ, તે ચ આણત્તા ન સબ્બે સન્નિપતન્તિ, કુટિપુરિસા યેવ સન્નિપતન્તિ, ‘એત્તકા યેવ મે ગામિકા’તિ ગામસ્સામિકો ચ તથા સમ્પટિચ્છતિ, અઞ્ઞે બહુતરા અનાગતા ઇત્થિપુરિસા દાસિદાસા ભતકા કમ્મકરા ગામિકા ગિલાના ગોમહિંસા અજેળકા સુવાના, યે અનાગતા, સબ્બે તે અગણિતા, કુટિપુરિસે યેવ ઉપાદાય આણાપિતત્તા ‘સબ્બે સન્નિપતન્તૂ’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, નેતં વચનં ભગવતા અરહન્તે ઉપાદાય ભણિતં, ઠપિતો અરહા તસ્મિં વત્થુસ્મિં, સમૂહતો ભયહેતુ અરહતો, યે તે, મહારાજ, સત્તા સકિલેસા, યેસઞ્ચ અધિમત્તા અત્તાનુદિટ્ઠિ, યે ચ સુખદુક્ખેસુ ઉન્નતાવનતા, તે ઉપાદાય ભગવતા ભણિતં ‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો’તિ. તસ્મા અરહા ન તસતિ સબ્બભયેહિ.

‘‘અત્થિ, મહારાજ, સાવસેસં વચનં સાવસેસો અત્થો, અત્થિ સાવસેસં વચનં નિરવસેસો અત્થો, અત્થિ નિરવસેસં વચનં સાવસેસો અત્થો, અત્થિ નિરવસેસં વચનં નિરવસેસો અત્થો. તેન તેન અત્થો સમ્પટિચ્છિતબ્બો.

‘‘પઞ્ચવિધેહિ, મહારાજ, કારણેહિ અત્થો સમ્પટિચ્છિતબ્બો આહચ્ચપદેન રસેન આચરિયવંસેન [આચરિયવંસતાય (પી. ક.)] અધિપ્પાયા કારણુત્તરિયતાય. એત્થ હિ આહચ્ચપદન્તિ સુત્તં અધિપ્પેતં. રસોતિ સુત્તાનુલોમં. આચરિયવંસોતિ આચરિયવાદો. અધિપ્પાયોતિ અત્તનો મતિ. કારણુત્તરિયતાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ સમેન્તં [સમેતં (સી.)] કારણં. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, પઞ્ચહિ કારણેહિ અત્થો સમ્પટિચ્છિતબ્બો. એવમેસો પઞ્હો સુવિનિચ્છિતો હોતી’’તિ.

‘‘હોતુ, ભન્તે નાગસેન, તથા તં સમ્પટિચ્છામિ. ઠપિતો હોતુ અરહા તસ્મિં વત્થુસ્મિં, તસન્તુ અવસેસા સત્તા, નિરયે પન નેરયિકા સત્તા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદયમાના જલિતપજ્જલિતસબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગા રુણ્ણકારુઞ્ઞકન્દિતપરિદેવિતલાલપ્પિતમુખા અસય્હતિબ્બદુક્ખાભિભૂતા અતાણા અસરણા અસરણીભૂતા અનપ્પસોકાતુરા અન્તિમપચ્છિમગતિકા એકન્તસોકપરાયણા ઉણ્હતિખિણચણ્ડખરતપનતેજવન્તો ભીમભયજનકનિનાદમહાસદ્દા સંસિબ્બિતછબ્બિધજાલામાલાકુલા સમન્તા સતયોજનાનુફરણચ્ચિવેગા કદરિયા તપના મહાનિરયા ચવમાના મચ્ચુનો ભાયન્તી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ.

‘‘નનુ, ભન્તે નાગસેન, નિરયો એકન્તદુક્ખવેદનીયો, કિસ્સ પન તે નેરયિકા સત્તા એકન્તદુક્ખવેદનીયા નિરયા ચવમાના મચ્ચુનો ભાયન્તિ, કિસ્સ નિરયે રમન્તી’’તિ? ‘‘ન તે, મહારાજ, નેરયિકા સત્તા નિરયે રમન્તિ, મુઞ્ચિતુકામાવ તે નિરયા. મરણસ્સેવ સો [મરણસ્સેસો (સી. પી.)], મહારાજ, આનુભાવો, યેન તેસં સન્તાસો ઉપ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘એતં ખો, ભન્તે નાગસેન, ન સદ્દહામિ, યં મુચ્ચિતુકામાનં ચુતિયા સન્તાસો ઉપ્પજ્જતીતિ, હાસનીયં, ભન્તે નાગસેન, તં ઠાનં, યં તે પત્થિતં લભન્તિ, કારણેન મં સઞ્ઞાપેહી’’તિ.

‘‘મરણન્તિ ખો, મહારાજ, એતં અદિટ્ઠસચ્ચાનં તાસનીયટ્ઠાનં, એત્થાયં જનો તસતિ ચ ઉબ્બિજ્જતિ ચ. યો ચ, મહારાજ, કણ્હસપ્પસ્સ ભાયતિ, સો મરણસ્સ ભાયન્તો કણ્હસપ્પસ્સ ભાયતિ. યો ચ હત્થિસ્સ ભાયતિ…પે… સીહસ્સ…પે… બ્યગ્ઘસ્સ…પે… દીપિસ્સ…પે… અચ્છસ્સ…પે… તરચ્છસ્સ…પે… મહિંસસ્સ…પે… ગવયસ્સ…પે… અગ્ગિસ્સ…પે… ઉદકસ્સ…પે… ખાણુકસ્સ…પે… કણ્ટકસ્સ ભાયતિ. યો ચ સત્તિયા ભાયતિ, સો મરણસ્સ ભાયન્તો સત્તિયા ભાયતિ. મરણસ્સેવ સો [મરણસ્સેસો (સી. પી.)], મહારાજ, સરસસભાવતેજો [સરસભાવતેજો (સી. પી.)], તસ્સ સરસસભાવતેજેન સકિલેસા સત્તા મરણસ્સ તસન્તિ ભાયન્તિ, મુચ્ચિતુકામાપિ, મહારાજ, નેરયિકા સત્તા મરણસ્સ તસન્તિ ભાયન્તિ.

‘‘ઇધ, મહારાજ, પુરિસસ્સ કાયે મેદો ગણ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય. સો તેન રોગેન દુક્ખિતો ઉપદ્દવા પરિમુચ્ચિતુકામો ભિસક્કં સલ્લકત્તં આમન્તાપેય્ય. તસ્સ વચનં સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્સ રોગસ્સ ઉદ્ધરણાય ઉપકરણં ઉપટ્ઠાપેય્ય, સત્થકં તિખિણં કરેય્ય, યમકસલાકા [દહનસલાકં (ક.)] અગ્ગિમ્હિ પક્ખિપેય્ય, ખારલવણં નિસદાય પિસાપેય્ય, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ આતુરસ્સ તિખિણસત્થકચ્છેદનેન યમકસલાકાદહનેન ખારલોણપ્પવેસનેન તાસો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ‘‘ઇતિ, મહારાજ, તસ્સ આતુરસ્સ રોગા મુચ્ચિતુકામસ્સાપિ વેદનાભયા સન્તાસો ઉપ્પજ્જતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, નિરયા મુચ્ચિતુકામાનમ્પિ નેરયિકાનં સત્તાનં મરણભયા સન્તાસો ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘ઇધ, મહારાજ, પુરિસો ઇસ્સરાપરાધિકો બદ્ધો સઙ્ખલિકબન્ધનેન ગબ્ભે પક્ખિત્તો પરિમુચ્ચિતુકામો અસ્સ, તમેનં સો ઇસ્સરો મોચેતુકામો પક્કોસાપેય્ય. અપિ નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ ઇસ્સરાપરાધિકસ્સ પુરિસસ્સ ‘કતદોસો અહ’ન્તિ જાનન્તસ્સ ઇસ્સરદસ્સનેન સન્તાસો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ‘‘ઇતિ, મહારાજ, તસ્સ ઇસ્સરાપરાધિકસ્સ પુરિસસ્સ પરિમુચ્ચિતુકામાસ્સાપિ ઇસ્સરભયા સન્તાસો ઉપ્પજ્જતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, નિરયા મુચ્ચિતુકામાનમ્પિ નેરયિકાનં સત્તાનં મરણભયા સન્તાસો ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘અપરમ્પિ, ભન્તે, ઉત્તરિં કારણં બ્રૂહિ, યેનાહં કારણેન ઓકપ્પેય્ય’’ન્તિ. ‘‘ઇધ, મહારાજ, પુરિસો દટ્ઠવિસેન આસીવિસેન દટ્ઠો ભવેય્ય, સો તેન વિસવિકારેન પતેય્ય ઉપ્પતેય્ય વટ્ટેય્ય પવટ્ટેય્ય, અથઞ્ઞતરો પુરિસો બલવન્તેન મન્તપદેન તં દટ્ઠવિસં આસીવિસં આનેત્વા તં દટ્ઠવિસં પચ્ચાચમાપેય્ય, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ વિસગતસ્સ પુરિસસ્સ તસ્મિં દટ્ઠવિસે સપ્પે સોત્થિહેતુ ઉપગચ્છન્તે સન્તાસો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ઇતિ, મહારાજ, તથારૂપે અહિમ્હિ સોત્થિહેતુપિ ઉપગચ્છન્તે તસ્સ સન્તાસો ઉપ્પજ્જતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, નિરયા મુચ્ચિતુકામાનમ્પિ નેરયિકાનં સન્તાનં મરણભયા સન્તાસો ઉપ્પજ્જતિ. અનિટ્ઠં, મહારાજ, સબ્બસત્તાનં મરણં, તસ્મા નેરયિકા સત્તા નિરયા પરિમુચ્ચિતુકામાપિ મચ્ચુનો ભાયન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

મચ્ચુભાયનાભાયનપઞ્હો તતિયો.

૪. મચ્ચુપાસમુત્તિપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા –

‘‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે, ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતી સો જગતિપ્પદેસો, યત્થટ્ઠિતો મુચ્ચેય્ય મચ્ચુપાસા’તિ.

‘‘પુન ભગવતા પરિત્તા ચ ઉદ્દિટ્ઠા. સેય્યથિદં, રતનસુત્તં મેત્તસુત્તં ખન્ધપરિત્તં મોરપરિત્તં ધજગ્ગપરિત્તં આટાનાટિયપરિત્તં અઙ્ગુલિમાલપરિત્તં. યદિ, ભન્તે નાગસેન, આકાસગતોપિ સમુદ્દમજ્ઝગતોપિ પાસાદકુટિલેણગુહાપબ્ભારદરિબિલગિરિ વિવરપબ્બતન્તરગતોપિ ન મુચ્ચતિ મચ્ચુપાસા, તેન હિ પરિત્તકમ્મં મિચ્છા. યદિ પરિત્તકરણેન મચ્ચુપાસા પરિમુત્તિ ભવતિ, તેન હિ ‘ન અન્તલિક્ખે…પે… મચ્ચુપાસા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો ગણ્ઠિતોપિ ગણ્ઠિતરો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘ન અન્તલિક્ખે…પે… મચ્ચુપાસા’તિ, પરિત્તા ચ ભગવતા ઉદ્દિટ્ઠા, તઞ્ચ પન સાવસેસાયુકસ્સ વયસમ્પન્નસ્સ અપેતકમ્માવરણસ્સ, નત્થિ, મહારાજ, ખીણાયુકસ્સ ઠિતિયા કિરિયા વા ઉપક્કમો વા.

‘‘યથા મહારાજ મતસ્સ રુક્ખસ્સ સુક્ખસ્સ કોળાપસ્સ નિસ્નેહસ્સ ઉપરુદ્ધજીવિતસ્સ ગતાયુસઙ્ખારસ્સ કુમ્ભસહસ્સેનપિ ઉદકે આકિરન્તે અલ્લત્તં વા પલ્લવિતહરિતભાવો વા ન ભવેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, ભેસજ્જપરિત્તકમ્મેન નત્થિ ખીણાયુકસ્સ ઠિતિયા કિરિયા વા ઉપક્કમો વા, યાનિ તાનિ, મહારાજ, મહિયા ઓસધાનિ ભેસજ્જાનિ, તાનિપિ ખીણાયુકસ્સ અકિચ્ચકરાનિ ભવન્તિ. સાવસેસાયુકં, મહારાજ, વયસમ્પન્નં અપેતકમ્માવરણં પરિત્તં રક્ખતિ ગોપેતિ, તસ્સત્થાય ભગવતા પરિત્તા ઉદ્દિટ્ઠા.

‘‘યથા, મહારાજ, કસ્સકો પરિપક્કે ધઞ્ઞે મતે સસ્સનાળે ઉદકપ્પવેસનં વારેય્ય, યં પન સસ્સં તરુણં મેઘસન્નિભં વયસમ્પન્નં, તં ઉદકવડ્ઢિયા વડ્ઢતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ખીણાયુકસ્સ ભેસજ્જપરિત્તકિરિયા ઠપિતા પટિક્ખિત્તા, યે પન તે મનુસ્સા સાવસેસાયુકા વયસમ્પન્ના, તેસં અત્થાય પરિત્તભેસજ્જાનિ ભણિતાનિ, તે પરિત્તભેસજ્જેહિ વડ્ઢન્તી’’તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, ખીણાયુકો મરતિ, સાવસેસાયુકો જીવતિ, તેન હિ પરિત્તભેસજ્જાનિ નિરત્થકાનિ હોન્તી’’તિ? ‘‘દિટ્ઠપુબ્બો પન તયા, મહારાજ, કોચિ રોગો ભેસજ્જેહિ પટિનિવત્તિતો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અનેકસતાનિ દિટ્ઠાની’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ‘પરિત્તભેસજ્જકિરિયા નિરત્થકા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવતી’’તિ.

‘‘દિસ્સન્તિ, ભન્તે નાગસેન, વેજ્જાનં ઉપક્કમા ભેસજ્જપાનાનુલેપા, તેન તેસં ઉપક્કમેન રોગો પટિનિવત્તતી’’તિ. ‘‘પરિત્તાનમ્પિ, મહારાજ, પવત્તીયમાનાનં સદ્દો સુય્યતિ, જિવ્હા સુક્ખતિ, હદયં બ્યાવટ્ટતિ, કણ્ઠો આતુરતિ. તેન તેસં પવત્તેન સબ્બે બ્યાધયો વૂપસમન્તિ, સબ્બા ઈતિયો અપગચ્છન્તીતિ.

‘‘દિટ્ઠપુબ્બો પન તયા, મહારાજ, કોચિ અહિના દટ્ઠો મન્તપદેન વિસં પાતીયમાનો વિસં ચિક્ખસ્સન્તો ઉદ્ધમધો આચમયમાનો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અજ્જેતરહિપિ તં લોકે વત્તતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ‘પરિત્તભેસજ્જકિરિયા નિરત્થકા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવતિ. કતપરિત્તઞ્હિ, મહારાજ, પુરિસં ડંસિતુકામો અહિ ન ડંસતિ, વિવટં મુખં પિદહતિ, ચોરાનં ઉક્ખિત્તલગુળમ્પિ ન સમ્ભવતિ, તે લગુળં મુઞ્ચિત્વા પેમં કરોન્તિ, કુપિતોપિ હત્થિનાગો સમાગન્ત્વા ઉપરમતિ, પજ્જલિતમહાઅગ્ગિક્ખન્ધોપિ ઉપગન્ત્વા નિબ્બાયતિ, વિસં હલાહલમ્પિ ખાયિતં અગદં સમ્પજ્જતિ, આહારત્થં વા ફરતિ, વધકા હન્તુકામા ઉપગન્ત્વા દાસભૂતા સમ્પજ્જન્તિ, અક્કન્તોપિ પાસો ન સંવરતિ [ન સંચરતિ (સી.)].

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘મોરસ્સ કતપરિત્તસ્સ સત્તવસ્સસતાનિ લુદ્દકો નાસક્ખિ પાસં ઉપનેતું, અકતપરિત્તસ્સ તં યેવ દિવસં પાસં ઉપનેસી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતિ, અબ્ભુગ્ગતો સો સદ્દો સદેવકે લોકે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ ‘પરિત્તભેસજ્જકિરિયા નિરત્થકા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવતિ.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘દાનવો ભરિયં પરિરક્ખન્તો સમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા ગિલિત્વા કુચ્છિના પરિહરતિ, અથેકો વિજ્જાધરો તસ્સ દાનવસ્સ મુખેન પવિસિત્વા તાય સદ્ધિં અભિરમતિ, યદા સો દાનવો અઞ્ઞાસિ, અથ સમુગ્ગં વમિત્વા વિવરિ, સહ સમુગ્ગે વિવટે વિજ્જાધરો યથાકામં [યેન કામં (ક.)] પક્કામી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતિ, અબ્ભુગ્ગતો સોપિ સદ્દો સદેવકે લોકે’’તિ. ‘‘નનુ સો, મહારાજ, વિજ્જાધરો પરિત્તબલેન [મન્તબલેન (?)] ગહણા મુત્તો’’તિ. ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, અત્થિ પરિત્તબલં.

‘‘સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, ‘અપરોપિ વિજ્જાધરો બારાણસિરઞ્ઞો અન્તેપુરે મહેસિયા સદ્ધિં સમ્પદુટ્ઠો [સંસટ્ઠો (સી.)] ગહણપ્પત્તો સમાનો ખણેન અદસ્સનં ગતો મન્તબલેના’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતી’’તિ. ‘‘નનુ સો, મહારાજ, વિજ્જાધરો પરિત્તબલેન ગહણા મુત્તો’’તિ? ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, અત્થિ પરિત્તબલ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘કિં સબ્બે યેવ પરિત્તં રક્ખતી’તિ? ‘‘એકચ્ચે, મહારાજ, રક્ખતિ, એકચ્ચે ન રક્ખતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, પરિત્તં ન સબ્બત્થિક’’ન્તિ? ‘‘અપિ નુ ખો, મહારાજ, ભોજનં સબ્બેસં જીવિતં રક્ખતી’’તિ? ‘‘એકચ્ચે, ભન્તે, રક્ખતિ, એકચ્ચે ન રક્ખતી’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ. ‘‘યતો, ભન્તે, એકચ્ચે તં યેવ ભોજનં અતિભુઞ્જિત્વા વિસૂચિકાય મરન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ભોજનં ન સબ્બેસં જીવિતં રક્ખતી’’તિ? ‘‘દ્વીહિ, ભન્તે નાગસેન, કારણેહિ ભોજનં જીવિતં હરતિ અતિભુત્તેન વા ઉસ્માદુબ્બલતાય વા, આયુદદં, ભન્તે નાગસેન, ભોજનં દુરુપચારેન જીવિતં હરતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, પરિત્તં એકચ્ચે રક્ખતિ, એકચ્ચે ન રક્ખતિ.

‘‘તીહિ, મહારાજ, કારણેહિ પરિત્તં ન રક્ખતિ કમ્માવરણેન, કિલેસાવરણેન, અસદ્દહનતાય. સત્તાનુરક્ખણં, મહારાજ, પરિત્તં અત્તના કતેન આરક્ખં જહતિ, યથા, મહારાજ, માતા પુત્તં કુચ્છિગતં પોસેતિ, હિતેન ઉપચારેન જનેતિ, જનયિત્વા અસુચિમલસિઙ્ઘાણિકમપનેત્વા ઉત્તમવરસુગન્ધં ઉપલિમ્પતિ, સો અપરેન સમયેન પરેસં પુત્તે અક્કોસન્તે વા પહરન્તે વા પહારં દેતિ. તે તસ્સ કુજ્ઝિત્વા પરિસાય આકડ્ઢિત્વા તં ગહેત્વા સામિનો ઉપનેન્તિ, યદિ પન તસ્સા પુત્તો અપરદ્ધો હોતિ વેલાતિવત્તો. અથ નં સામિનો મનુસ્સા આકડ્ઢયમાના દણ્ડમુગ્ગરજાણુમુટ્ઠીહિ તાળેન્તિ પોથેન્તિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ માતા લભતિ આકડ્ઢનપરિકડ્ઢનં ગાહં સામિનો ઉપનયનં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન, મહારાજા’’તિ. ‘‘અત્તનો, ભન્તે, અપરાધેના’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સત્તાનં આરક્ખં પરિત્તં અત્તનો અપરાધેન વઞ્ઝં કરોતી’’તિ [કારેતીતિ (સી.)]. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, સુવિનિચ્છિતો પઞ્હો, ગહનં અગહનં કતં, અન્ધકારો આલોકો કતો, વિનિવેઠિતં દિટ્ઠિજાલં, ત્વં ગણિવરપવરમાસજ્જા’’તિ.

મચ્ચુપાસમુત્તિપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. બુદ્ધલાભન્તરાયપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘લાભી તથાગતો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’ન્તિ. પુન ચ તથાગતો પઞ્ચસાલં બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા કિઞ્ચિદેવ અલભિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખન્તોતિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, તેન હિ પઞ્ચસાલં બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા કિઞ્ચિદેવ અલભિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખન્તોતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ પઞ્ચસાલં બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા કિઞ્ચિદેવ અલભિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખન્તો, તેન હિ લાભી તથાગતો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો સુમહન્તો દુન્નિબ્બેઠો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘લાભી, મહારાજ, તથાગતો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, પઞ્ચસાલઞ્ચ બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા કિઞ્ચિદેવ અલભિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખન્તો, તઞ્ચ પન મારસ્સ પાપિમતો કારણા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતો ગણનપથં વીતિવત્તકપ્પે [ગણનપથવીતિવત્તે કપ્પે (સી.)] અભિસઙ્ખતં કુસલં કિન્તિ નિટ્ઠિતં, અધુનુટ્ઠિતેન મારેન પાપિમતા તસ્સ કુસલસ્સ બલવેગં [તં કુસલબલવેગવિપ્ફારં (સી.)] કિન્તિ પિહિતં, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, તસ્મિં વત્થુસ્મિં દ્વીસુ ઠાનેસુ ઉપવાદો આગચ્છતિ, કુસલતોપિ અકુસલં બલવતરં હોતિ, બુદ્ધબલતોપિ મારબલં બલવતરં હોતીતિ, તેન હિ રુક્ખસ્સ મૂલતોપિ અગ્ગં ભારતરં હોતિ, ગુણસમ્પરિકિણ્ણતોપિ પાપિયં બલવતરં હોતી’’તિ. ‘‘ન, મહારાજ, તાવતકેન કુસલતોપિ અકુસલં બલવતરં નામ હોતિ, ન બુદ્ધબલતોપિ મારબલં બલવતરં નામ હોતિ. અપિ ચેત્થ કારણં ઇચ્છિતબ્બં.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ મધું વા મધુપિણ્ડિકં વા અઞ્ઞં વા ઉપાયનં અભિહરેય્ય, તમેનં રઞ્ઞો દ્વારપાલો એવં વદેય્ય ‘અકાલો, ભો, અયં રઞ્ઞો દસ્સનાય, તેન હિ, ભો, તવ ઉપાયનં ગહેત્વા સીઘસીઘં પટિનિવત્ત, પુરે તવ રાજા દણ્ડં ધારેસ્સતી’તિ [મા તે રાજા દણ્ડં પાપેય્યાતિ (સી.)]. તતો સો પુરિસો દણ્ડભયા તસિતો ઉબ્બિગ્ગો તં ઉપાયનં આદાય સીઘસીઘં પટિનિવત્તેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, રાજા ચક્કવત્તી તાવતકેન ઉપાયનવિકલમત્તકેન દ્વારપાલતો દુબ્બલતરો નામ હોતિ, અઞ્ઞં વા પન કિઞ્ચિ ઉપાયનં ન લભેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ઇસ્સાપકતો સો, ભન્તે, દ્વારપાલો ઉપાયનં નિવારેસિ, અઞ્ઞેન પન દ્વારેન સતસહસ્સગુણમ્પિ રઞ્ઞો ઉપાયનં ઉપેતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇસ્સાપકતો મારો પાપિમા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ, અઞ્ઞાનિ પન અનેકાનિ દેવતાસતસહસ્સાનિ અમતં દિબ્બં ઓજં ગહેત્વા ઉપગતાનિ ‘ભગવતો કાયે ઓજં ઓદહિસ્સામા’તિ ભગવન્તં નમસ્સમાનાનિ પઞ્જલિકાનિ ઠિતાની’’તિ.

‘‘હોતુ, ભન્તે નાગસેન, સુલભા ભગવતો ચત્તારો પચ્ચયા લોકે ઉત્તમપુરિસસ્સ, યાચિતોવ ભગવા દેવમનુસ્સોહિ ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ, અપિ ચ ખો પન મારસ્સ યો અધિપ્પાયો, સો તાવતકેન સિદ્ધો, યં સો ભગવતો ભોજનસ્સ અન્તરાયમકાસિ. એત્થ મે, ભન્તે, કઙ્ખા ન છિજ્જતિ, વિમતિજાતોહં તત્થ સંસયપક્ખન્દો. ન મે તત્થ માનસં પક્ખન્દતિ, યં તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલવરસ્સ કુસલવરપુઞ્ઞસમ્ભવસ્સ અસમસમસ્સ અનુપમસ્સ અપ્પટિસમસ્સ છવકં લામકં પરિત્તં પાપં અનરિયં વિપન્નં મારો લાભન્તરાયમકાસી’’તિ.

‘‘ચત્તારો ખો, મહારાજ, અન્તરાયા અદિટ્ઠન્તરાયો ઉદ્દિસ્સ કતન્તરાયો ઉપક્ખટન્તરાયો પરિભોગન્તરાયોતિ. તત્થ કતમો અદિટ્ઠન્તરાયો? અનોદિસ્સ અદસ્સનેન અનભિસઙ્ખતં કોચિ અન્તરાયં કરોતિ ‘કિં પરસ્સ દિન્નેના’તિ, અયં અદિટ્ઠન્તરાયો નામ.

‘‘કતમો ઉદ્દિસ્સ કતન્તરાયો? ઇધેકચ્ચં પુગ્ગલં ઉપદિસિત્વા ઉદ્દિસ્સ ભોજનં પટિયત્તં હોતિ, તં કોચિ અન્તરાયં કરોતિ, અયં ઉદ્દિસ્સ કતન્તરાયો નામ.

‘‘કતમો ઉપક્ખટન્તરાયો? ઇધ યં કિઞ્ચિ ઉપક્ખટં હોતિ અપ્પટિગ્ગહિતં, તત્થ કોચિ અન્તરાયં કરોતિ, અયં ઉપક્ખટન્તરાયો નામ.

‘‘કતમો પરિભોગન્તરાયો? ઇધ યં કિઞ્ચિ પરિભોગં, તત્થ કોચિ અન્તરાયં કરોતિ, અયં પરિભોગન્તરાયો નામ. ઇમે ખો, મહારાજ, ચત્તારો અન્તરાયા.

‘‘યં પન મારો પાપિમા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ, તં નેવ ભગવતો પરિભોગં ન ઉપક્ખટં ન ઉદ્દિસ્સકતં, અનાગતં અસમ્પત્તં અદસ્સનેન અન્તરાયં કતં, તં પન નેકસ્સ ભગવતો યેવ, અથ ખો યે તે તેન સમયેન નિક્ખન્તા અબ્ભાગતા, સબ્બેપિ તે તં દિવસં ભોજનં ન લભિંસુ, નાહં તં, મહારાજ, પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય, યો તસ્સ ભગવતો ઉદ્દિસ્સ કતં ઉપક્ખટં પરિભોગં અન્તરાયં કરેય્ય. સચે કોચિ ઇસ્સાય ઉદ્દિસ્સ કતં ઉપક્ખટં પરિભોગં અન્તરાયં કરેય્ય, ફલેય્ય તસ્સ મુદ્ધા સતધા વા સહસ્સધા વા.

‘‘ચત્તારોમે, મહારાજ, તથાગતસ્સ કેનચિ અનાવરણીયા ગુણા. કતમે ચત્તારો? લાભો, મહારાજ, ભગવતો ઉદ્દિસ્સ કતો ઉપક્ખટો ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયં કાતું; સરીરાનુગતા, મહારાજ, ભગવતો બ્યામપ્પભા ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયં કાતું; સબ્બઞ્ઞુતં, મહારાજ, ભગવતો ઞાણરતનં ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયં કાતું; જીવિતં, મહારાજ, ભગવતો ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયં કાતું. ઇમે ખો, મહારાજ, ચત્તારો તથાગતસ્સ કેનચિ અનાવરણીયા ગુણા, સબ્બેપેતે, મહારાજ, ગુણા એકરસા અરોગા અકુપ્પા અપરૂપક્કમા અફુસાનિ કિરિયાનિ. અદસ્સનેન, મહારાજ, મારો પાપિમા નિલીયિત્વા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ.

‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો પચ્ચન્તે દેસે વિસમે અદસ્સનેન નિલીયિત્વા ચોરા પન્થં દૂસેન્તિ. યદિ પન રાજા તે ચોરે પસ્સેય્ય, અપિ નુ ખો તે ચોરા સોત્થિં લભેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ફરસુના ફાલાપેય્ય સતધા વા સહસ્સધા વા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અદસ્સનેન મારો પાપિમા નિલીયિત્વા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ઇત્થી સપતિકા અદસ્સનેન નિલીયિત્વા પરપુરિસં સેવતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, અદસ્સનેન મારો પાપિમા નિલીયિત્વા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ. યદિ, મહારાજ, ઇત્થી સામિકસ્સ સમ્મુખા પરપુરિસં સેવતિ, અપિ નુ ખો સા ઇત્થી સોત્થિં લભેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, હનેય્યાપિ તં, ભન્તે, સામિકો વધેય્યાપિ બન્ધેય્યાપિ દાસિત્તં વા ઉપનેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અદસ્સનેન મારો પાપિમા નિલીયિત્વા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ. યદિ, મહારાજ, મારો પાપિમા ભગવતો ઉદ્દિસ્સ કતં ઉપક્ખટં પરિભોગં અન્તરાયં કરેય્ય, ફલેય્ય તસ્સ મુદ્ધા સતધા વા સહસ્સધા વા’’તિ. ‘‘એવમેતં, ભન્તે નાગસેન, ચોરિકાય કતં મારેન પાપિમતા, નિલીયિત્વા મારો પાપિમા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ. સચે સો, ભન્તે, મારો પાપિમા ભગવતો ઉદ્દિસ્સ કતં ઉપક્ખટં પરિભોગં અન્તરાયં કરેય્ય, મુદ્ધા વાસ્સ ફલેય્ય સતધા વા સહસ્સધા વા, કાયો વાસ્સ ભુસમુટ્ઠિ વિય વિકિરેય્ય, સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

બુદ્ધલાભન્તરાયપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. અપુઞ્ઞપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘યો અજાનન્તો પાણાતિપાતં કરોતિ, સો બલવતરં અપુઞ્ઞં પસવતી’તિ. પુન ચ ભગવતા વિનયપઞ્ઞત્તિયા ભણિતં ‘અનાપત્તિ અજાનન્તસ્સા’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, અજાનિત્વા પાણાતિપાતં કરોન્તો બલવતરં અપુઞ્ઞં પસવતિ, તેન હિ ‘અનાપત્તિ અજાનન્તસ્સા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ અનાપત્તિ અજાનન્તસ્સ, તેન હિ ‘અજાનિત્વા પાણાતિપાતં કરોન્તો બલવતરં અપુઞ્ઞં પસવતી’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો દુરુત્તરો દુરતિક્કમો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘યો અજાનન્તો પાણાતિપાતં કરોતિ, સો બલવતરં અપુઞ્ઞં પસવતી’તિ. પુન ચ વિનયપઞ્ઞત્તિયા ભગવતા ભણિતં ‘અનાપત્તિ અજાનન્તસ્સા’તિ. તત્થ અત્થન્તરં અત્થિ. કતમં અત્થન્તરં? અત્થિ, મહારાજ, આપત્તિ સઞ્ઞાવિમોક્ખા, અત્થિ આપત્તિ નોસઞ્ઞાવિમોક્ખા. યાયં, મહારાજ, આપત્તિ સઞ્ઞાવિમોક્ખા, તં આપત્તિં આરબ્ભ ભગવતા ભણિતં ‘અનાપત્તિ અજાનન્તસ્સા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અપુઞ્ઞપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. ભિક્ખુસઙ્ઘપરિહરણપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ન એવં હોતિ ‘‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’’તિ વા, ‘‘મમુદ્દેસિકો ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ વા’તિ. પુન ચ મેત્તેય્યસ્સ ભગવતો સભાવગુણં પરિદીપયમાનેન ભગવતા એવં ભણિતં ‘‘સો અનેકસહસ્સં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સતિ, સેય્યથાપિ અહં એતરહિ અનેકસતં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરામી’’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ન એવં હોતિ ‘‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિ વા, ‘‘મમુદ્દેસિકો ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ વા’તિ, તેન હિ અનેકસતં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરામીતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘સો અનેકસહસ્સં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સતિ, સેય્યથાપિ અહં એતરહિ અનેકસતં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરામી’તિ, તેન હિ તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ન એવં હોતિ ‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’તિ વા, ‘મમુદ્દેસિકો ભિક્ખુસઙ્ઘો’તિ વાતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા, અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ન એવં હોતિ ‘‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિ વા, ‘‘મમુદ્દેસિકો ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ વા’તિ. પુન ચ મેત્તેય્યસ્સાપિ ભગવતો સભાવગુણં પરિદીપયમાનેન ભગવતા ભણિતં ‘સો અનેકસહસ્સં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સતિ, સેય્યથાપિ અહં એતરહિ અનેકસતં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરામી’તિ. એતસ્મિઞ્ચ, મહારાજ, પઞ્હે એકો અત્થો સાવસેસો, એકો અત્થો નિરવસેસો. ન, મહારાજ, તથાગતો પરિસાય અનુગામિકો, પરિસા પન તથાગતસ્સ અનુગામિકા. સમ્મુતિ, મહારાજ, એસા ‘અહ’ન્તિ ‘મમા’તિ, ન પરમત્થો એસો, વિગતં, મહારાજ, તથાગતસ્સ પેમં, વિગતો સિનેહો, ‘મય્હ’ન્તિપિ તથાગતસ્સ ગહણં નત્થિ, ઉપાદાય પન અવસ્સયો હોતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પથવી ભૂમટ્ઠાનં સત્તાનં પતિટ્ઠા હોતિ ઉપસ્સયં, પથવિટ્ઠા ચેતે સત્તા, ન ચ મહાપથવિયા ‘મય્હેતે’તિ અપેક્ખા હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો સબ્બસત્તાનં પતિટ્ઠા હોતિ ઉપસ્સયં, તથાગતટ્ઠા [તથાગતપતિટ્ઠા એવ (સી.)] ચેતે સત્તા, ન ચ તથાગતસ્સ ‘મય્હેતે’તિ અપેક્ખા હોતિ. યથા વા પન, મહારાજ, મહતિમહામેઘો અભિવસ્સન્તો તિણરુક્ખપસુમનુસ્સાનં વુડ્ઢિં દેતિ સન્તતિં અનુપાલેતિ. વુટ્ઠૂપજીવિનો ચેતે સત્તા સબ્બે, ન ચ મહામેઘસ્સ ‘મય્હેતે’તિ અપેક્ખા હોતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો સબ્બસત્તાનં કુસલધમ્મે જનેતિ અનુપાલેતિ, સત્થૂપજીવિનો ચેતે સત્તા સબ્બે, ન ચ તથાગતસ્સ ‘મય્હેતે’તિ અપેક્ખા હોતિ. તં કિસ્સ હેતુ? અત્તાનુદિટ્ઠિયા પહીનત્તા’’તિ.

‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, સુનિબ્બેઠિતો પઞ્હો બહુવિધેહિ કારણેહિ, ગમ્ભીરો ઉત્તાનીકતો, ગણ્ઠિ ભિન્નો, ગહનં અગહનં કતં, અન્ધકારો આલોકો કતો, ભગ્ગા પરવાદા, જિનપુત્તાનં ચક્ખું ઉપ્પાદિત’’ન્તિ.

ભિક્ખુસઙ્ઘપરિહરણપઞ્હો સત્તમો.

૮. અભેજ્જપરિસપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘તથાગતો અભેજ્જપરિસો’તિ, પુન ચ ભણથ ‘દેવદત્તેન એકપ્પહારં પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ભિન્નાની’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો અભેજ્જપરિસો, તેન હિ દેવદત્તેન એકપ્પહારં પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ભિન્નાનીતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ દેવદત્તેન એકપ્પહારં પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ભિન્નાનિ, તેન હિ ‘તથાગતો અભેજ્જપરિસો’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, ગમ્ભીરો દુન્નિવેઠિયો, ગણ્ઠિતોપિ ગણ્ઠિતરો, એત્થાયં જનો આવટો નિવુતો ઓવુતો પિહિતો પરિયોનદ્ધો, એત્થ તવ ઞાણબલં દસ્સેહિ પરવાદેસૂ’’તિ.

‘‘અભેજ્જપરિસો, મહારાજ, તથાગતો, દેવદત્તેન ચ એકપ્પહારં પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ભિન્નાનિ, તઞ્ચ પન ભેદકસ્સ બલેન, ભેદકે વિજ્જમાને નત્થિ, મહારાજ, અભેજ્જં નામ. ભેદકે સતિ માતાપિ પુત્તેન ભિજ્જતિ, પુત્તોપિ માતરા ભિજ્જતિ, પિતાપિ પુત્તેન ભિજ્જતિ, પુત્તોપિ પિતરા ભિજ્જતિ, ભાતાપિ ભગિનિયા ભિજ્જતિ, ભગિનીપિ ભાતરા ભિજ્જતિ, સહાયોપિ સહાયેન ભિજ્જતિ, નાવાપિ નાનાદારુસઙ્ઘટિતા ઊમિવેગસમ્પહારેન ભિજ્જતિ, રુક્ખોપિ મધુકપ્પસમ્પન્નફલો અનિલબલવેગાભિહતો ભિજ્જતિ, સુવણ્ણમ્પિ જાતિમન્તં [જાતરૂપમ્પિ (સી.)] લોહેન ભિજ્જતિ. અપિ ચ, મહારાજ, નેસો અધિપ્પાયો વિઞ્ઞૂનં, નેસા બુદ્ધાનં અધિમુત્તિ, નેસો પણ્ડિતાનં છન્દો ‘તથાગતો ભેજ્જપરિસો’તિ. અપિ ચેત્થ કારણં અત્થિ, યેન કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘અભેજ્જપરિસો’તિ. કતમં એત્થ કારણં? તથાગતસ્સ, મહારાજ, કતેન અદાનેન વા અપ્પિયવચનેન વા અનત્થચરિયાય વા અસમાનત્તતાય વા યતો કુતોચિ ચરિયં ચરન્તસ્સપિ પરિસા ભિન્નાતિ ન સુતપુબ્બં, તેન કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘અભેજ્જપરિસો’તિ. તયાપેતં, મહારાજ, ઞાતબ્બં ‘અત્થિ કિઞ્ચિ નવઙ્ગે બુદ્ધવચને સુત્તાગતં, ઇમિના નામ કારણેન બોધિસત્તસ્સ કતેન તથાગતસ્સ પરિસા ભિન્ના’તિ? ‘‘નત્થિ ભન્તે, નો ચેતં લોકે દિસ્સતિ નોપિ સુય્યતિ. સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અભેજ્જપરિસપઞ્હો અટ્ઠમો.

અભેજ્જવગ્ગો દુતિયો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે અટ્ઠ પઞ્હા.