૩. પણામિતવગ્ગો

૧. સેટ્ઠધમ્મપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયે ચા’તિ. પુન ચ ‘ઉપાસકો ગિહી સોતાપન્નો પિહિતાપાયો દિટ્ઠિપ્પત્તો વિઞ્ઞાતસાસનો ભિક્ખું વા સામણેરં વા પુથુજ્જનં અભિવાદેતિ પચ્ચુટ્ઠેતી’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયે ચા’તિ, તેન હિ ‘ઉપાસકો ગિહી સોતાપન્નો પિહિતાપાયો દિટ્ઠિપ્પત્તો વિઞ્ઞાતસાસનો ભિક્ખું વા સામણેરં વા પુથુજ્જનં અભિવાદેતિ પચ્ચુટ્ઠેતી’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ ‘ઉપાસકો ગિહી સોતાપન્નો પિહિતાપાયો દિટ્ઠિપ્પત્તો વિઞ્ઞાતસાસનો ભિક્ખું વા સામણેરં વા પુથુજ્જનં અભિવાદેતિ પચ્ચુટ્ઠેતિ’, તેન હિ ‘ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયે ચાતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયે ચા’તિ, ‘ઉપાસકો ચ ગિહી સોતાપન્નો પિહિતાપાયો દિટ્ઠિપ્પત્તો વિઞ્ઞાતસાસનો ભિક્ખું વા સામણેરં વા પુથુજ્જનં અભિવાદેતિ પચ્ચુટ્ઠેતિ’. તત્થ પન કારણં અત્થિ. કતમં તં કારણં?

‘‘વીસતિ ખો પનિમે, મહારાજ, સમણસ્સ સમણકરણા ધમ્મા દ્વે ચ લિઙ્ગાનિ, યેહિ સમણો અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનસમાનનપૂજનારહો હોતિ. કતમે વીસતિ સમણસ્સ સમણકરણા ધમ્મા દ્વે ચ લિઙ્ગાનિ? સેટ્ઠો [સેટ્ઠભૂમિસયો (સી. સ્યા.), સેટ્ઠો યમો (પી.)] ધમ્મારામો, અગ્ગો નિયમો, ચારો વિહારો સંયમો સંવરો ખન્તિ સોરચ્ચં એકત્તચરિયા એકત્તાભિરતિ પટિસલ્લાનં હિરિઓત્તપ્પં વીરિયં અપ્પમાદો સિક્ખાસમાદાનં [સિક્ખાપધાનં (સી. સ્યા.), સુક્કાવદાનં (ક.)] ઉદ્દેસો પરિપુચ્છા સીલાદિઅભિરતિ નિરાલયતા સિક્ખાપદપારિપૂરિતા, કાસાવધારણં, ભણ્ડુભાવો. ઇમે ખો, મહારાજ, વીસતિ સમણસ્સ સમણકરણા ધમ્મા દ્વે ચ લિઙ્ગાનિ. એતે ગુણે ભિક્ખુ સમાદાય વત્તતિ, સો તેસં ધમ્માનં અનૂનત્તા પરિપુણ્ણત્તા સમ્પન્નત્તા સમન્નાગતત્તા અસેક્ખભૂમિં અરહન્તભૂમિં ઓક્કમતિ, સેટ્ઠં ભૂમન્તરં ઓક્કમતિ, અરહત્તાસન્નગતોતિ અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘‘ખીણાસવેહિ સો સામઞ્ઞં ઉપગતો, નત્થિ મે સો સમયો’તિ [તં સામઞ્ઞ’’ન્તિ (?)] અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘‘અગ્ગપરિસં સો ઉપગતો, નાહં તં ઠાનં ઉપગતો’તિ અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘‘લભતિ સો પાતિમોક્ખુદ્દેસં સોતું, નાહં તં લભામિ સોતુ’ન્તિ અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘‘સો અઞ્ઞે પબ્બાજેતિ ઉપસમ્પાદેતિ જિનસાસનં વડ્ઢેતિ, અહમેતં ન લભામિ કાતુ’ન્તિ અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘‘અપ્પમાણેસુ સો સિક્ખાપદેસુ સમત્તકારી, નાહં તેસુ વત્તામી’તિ અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘‘ઉપગતો સો સમણલિઙ્ગં, બુદ્ધાધિપ્પાયે ઠિતો, તેનાહં લિઙ્ગેન દૂરમપગતો’તિ અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘‘પરૂળ્હકચ્છલોમો સો અનઞ્જિતઅમણ્ડિતો અનુલિત્તસીલગન્ધો, અહં પન મણ્ડનવિભૂસનાભિરતો’તિ અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, ‘યે તે વીસતિ સમણકરણા ધમ્મા દ્વે ચ લિઙ્ગાનિ, સબ્બેપેતે ધમ્મા ભિક્ખુસ્સ સંવિજ્જન્તિ, સો યેવ તે ધમ્મે ધારેતિ, અઞ્ઞેપિ તત્થ સિક્ખાપેતિ, સો મે આગમો સિક્ખાપનઞ્ચ નત્થી’તિ અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘યથા, મહારાજ, રાજકુમારો પુરોહિતસ્સ સન્તિકે વિજ્જં અધીયતિ, ખત્તિયધમ્મં સિક્ખતિ, સો અપરેન સમયેન અભિસિત્તો આચરિયં અભિવાદેતિ પચ્ચુટ્ઠેતિ ‘સિક્ખાપકો મે અય’ન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ‘ભિક્ખુ સિક્ખાપકો વંસધરો’તિ અરહતિ ઉપાસકો સોતાપન્નો ભિક્ખું પુથુજ્જનં અભિવાદેતું પચ્ચુટ્ઠાતું.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન જાનાહિ ભિક્ખુભૂમિયા મહન્તતં અસમવિપુલભાવં. યદિ, મહારાજ, ઉપાસકો સોતાપન્નો અરહત્તં સચ્છિકરોતિ, દ્વેવ તસ્સ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા તસ્મિં યેવ દિવસે પરિનિબ્બાયેય્ય વા, ભિક્ખુભાવં વા ઉપગચ્છેય્ય. અચલા હિ સા, મહારાજ, પબ્બજ્જા, મહતી અચ્ચુગ્ગતા, યદિદં ભિક્ખુભૂમી’’તિ. ‘‘ઞાણગતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો સુનિબ્બેઠિતો બલવતા અતિબુદ્ધિના તયા, ન યિમં પઞ્હં સમત્થો અઞ્ઞો એવં વિનિવેઠેતું અઞ્ઞત્ર તવાદિસેન બુદ્ધિમતા’’તિ.

સેટ્ઠધમ્મપઞ્હો પઠમો.

૨. સબ્બસત્તહિતફરણપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘તથાગતો સબ્બસત્તાનં અહિતમપનેત્વા હિતમુપદહતી’તિ. પુન ચ ભણથ અગ્ગિક્ખન્ધૂપમે ધમ્મપરિયાયે ભઞ્ઞમાને ‘સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગત’ન્તિ. અગ્ગિક્ખન્ધૂપમં, ભન્તે, ધમ્મપરિયાયં દેસેન્તેન તથાગતેન સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં હિતમપનેત્વા અહિતમુપદહિતં. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો સબ્બસત્તાનં અહિતમપનેત્વા હિતમુપદહતિ, તેન હિ અગ્ગિક્ખન્ધૂપમે ધમ્મપરિયાયે ભઞ્ઞમાને સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગતન્તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ અગ્ગિક્ખન્ધૂપમે ધમ્મપરિયાયે ભઞ્ઞમાને સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગતં, તેન હિ તથાગતો સબ્બસત્તાનં અહિતમપનેત્વા હિતમુપદહતીતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘તથાગતો, મહારાજ, સબ્બસત્તાનં અહિતમપનેત્વા હિતમુપદહતિ, અગ્ગિક્ખન્ધૂપમે ધમ્મપરિયાયે ભઞ્ઞમાને સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગતં, તઞ્ચ પન ન તથાગતસ્સ કતેન, તેસં યેવ અત્તનો કતેના’’તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો અગ્ગિક્ખન્ધૂપમં ધમ્મપરિયાયં ન ભાસેય્ય, અપિ નુ તેસં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગચ્છેય્યાતિ, ન હિ, મહારાજ, મિચ્છાપટિપન્નાનં તેસં ભગવતો ધમ્મપરિયાયં સુત્વા પરિળાહો કાયે ઉપ્પજ્જિ, તેન તેસં પરિળાહેન ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગત’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતસ્સેવ કતેન તેસં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગતં, તથાગતો યેવ તત્થ અધિકારો તેસં નાસનાય, યથા નામ, ભન્તે નાગસેન, અહિ વમ્મિકં પવિસેય્ય, અથઞ્ઞતરો પંસુકામો પુરિસો વમ્મિકં ભિન્દિત્વા પંસું હરેય્ય, તસ્સ પંસુહરણેન વમ્મિકસ્સ સુસિરં પિદહેય્ય, અથ તત્થેવ સો અસ્સાસં અલભમાનો મરેય્ય, નનુ સો, ભન્તે, અહિ તસ્સ પુરિસસ્સ કતેન મરણપ્પત્તો’’તિ. ‘‘આમ મહારાજા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો યેવ તત્થ અધિકારો તેસં નાસનાયા’’તિ.

‘‘તથાગતો, મહારાજ, ધમ્મં દેસયમાનો અનુનયપ્પટિઘં ન કરોતિ, અનુનયપ્પટિઘવિપ્પમુત્તો ધમ્મં દેસેતિ, એવં ધમ્મે દેસીયમાને યે તત્થ સમ્માપટિપન્ના, તે બુજ્ઝન્તિ. યે પન મિચ્છાપટિપન્ના, તે પતન્તિ. યથા, મહારાજ, પુરિસસ્સ અમ્બં વા જમ્બું વા મધુકં વા ચાલયમાનસ્સ યાનિ તત્થ ફલાનિ સારાનિ દળ્હબન્ધનાનિ, તાનિ તત્થેવ અચ્ચુતાનિ તિટ્ઠન્તિ, યાનિ તત્થ ફલાનિ પૂતિવણ્ટમૂલાનિ દુબ્બલબન્ધનાનિ, તાનિ પતન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો ધમ્મં દેસયમાનો અનુનયપ્પટિઘં ન કરોતિ, અનુનયપ્પટિઘવિપ્પમુત્તો ધમ્મં દેસેતિ, એવં ધમ્મે દેસીયમાને યે તત્થ સમ્માપટિપન્ના, તે બુજ્ઝન્તિ. યે પન મિચ્છાપટિપન્ના, તે પતન્તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કસ્સકો ધઞ્ઞં રોપેતુકામો ખેત્તં કસતિ, તસ્સ કસન્તસ્સ અનેકસતસહસ્સાનિ તિણાનિ મરન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો પરિપક્કમાનસે સત્તે બોધેન્તો [બોધેતું (સી.)] અનુનયપ્પટિઘવિપ્પમુત્તો ધમ્મં દેસેતિ, એવં ધમ્મે દેસીયમાને યે તત્થ સમ્માપટિપન્ના, તે બુજ્ઝન્તિ. યે પન મિચ્છાપટિપન્ના, તે તિણાનિ વિય મરન્તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મનુસ્સા રસહેતુ યન્તેન ઉચ્છું પીળયન્તિ, તેસં ઉચ્છું પીળયમાનાનં યે તત્થ યન્તમુખગતા કિમયો, તે પીળિયન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો પરિપક્કમાનસે સત્તે બોધેન્તો ધમ્મયન્તમભિપીળયતિ [ધમ્મયન્તમતિપીળયતિ (ક.)], યે તત્થ મિચ્છાપટિપન્ના, તે કિમી વિય મરન્તી’’તિ.

‘‘નનુ, ભન્તે નાગસેન, તે ભિક્ખૂ તાય ધમ્મદેસનાય પતિતા’’તિ? ‘‘અપિ નુ ખો, મહારાજ, તચ્છકો રુક્ખં તચ્છન્તો [રક્ખન્તો (સી. પી.] ઉજુકં પરિસુદ્ધં કરોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, વજ્જનીયં અપનેત્વા તચ્છકો રુક્ખં ઉજુકં પરિસુદ્ધં કરોતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો પરિસં રક્ખન્તો ન સક્કોતિ બોધનેય્યે [અબોધનીયે (સ્યા.)] સત્તે બોધેતું, મિચ્છાપટિપન્ને પન સત્તે અપનેત્વા બોધનેય્યે સત્તે બોધેતિ, અત્તકતેન પન તે, મહારાજ, મિચ્છાપટિપન્ના પતન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, કદલી વેળુ અસ્સતરી અત્તજેન [અત્તજેન ફલેન (સી.)] હઞ્ઞતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે મિચ્છાપટિપન્ના, તે અત્તકતેન હઞ્ઞન્તિ પતન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ચોરા અત્તકતેન ચક્ખુપ્પાટનં સૂલારોપનં સીસચ્છેદનં પાપુણન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે મિચ્છાપટિપન્ના, તે અત્તકતેન હઞ્ઞન્તિ પતન્તિ [જિનસાસના પતન્તિ (સી. પી.)]. યેસં, મહારાજ, સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગતં, તેસં તં નેવ ભગવતો કતેન, ન પરેસં કતેન, અથ ખો અત્તનો યેવ કતેન.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો સબ્બજનસ્સ અમતં દદેય્ય, તે તં અમતં અસિત્વા અરોગા દીઘાયુકા સબ્બીતિતો [સબ્બીતિયા (સી.)] પરિમુચ્ચેય્યું, અથઞ્ઞતરો પુરિસો દુરુપચારેન તં અસિત્વા મરણં પાપુણેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, અમતદાયકો પુરિસો તતોનિદાનં કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા દેવમનુસ્સાનં અમતં ધમ્મદાનં દેતિ, યે તે સત્તા ભબ્બા, તે ધમ્મામતેન બુજ્ઝન્તિ. યે પન તે સત્તા અભબ્બા, તે ધમ્મામતેન હઞ્ઞન્તિ પતન્તિ. ભોજનં, મહારાજ, સબ્બસત્તાનં જીવિતં રક્ખતિ, તમેકચ્ચે ભુઞ્જિત્વા વિસૂચિકાય મરન્તિ, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, ભોજનદાયકો પુરિસો તતોનિદાનં કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા દેવમનુસ્સાનં અમતં ધમ્મદાનં દેતિ, યે તે સત્તા ભબ્બા, તે ધમ્મામતેન બુજ્ઝન્તિ. યે પન તે સત્તા અભબ્બા, તે ધમ્મામતેન હઞ્ઞન્તિ પતન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

સબ્બસત્તહિતફરણપઞ્હો દુતિયો.

૩. વત્થગુય્હનિદસ્સનપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં તથાગતેન –

‘‘‘કાયેન સંવરો સાધુ [ધ. પ. ૩૬૧], સાધુ વાચાય સંવરો;

મનસા સંવરો સાધુ, સાધુ સબ્બત્થ સંવરો’તિ.

‘‘પુન ચ તથાગતો ચતુન્નં પરિસાનં મજ્ઝે નિસીદિત્વા પુરતો દેવમનુસ્સાનં સેલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કોસોહિતં વત્થગુય્હં દસ્સેસિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘કાયેન સંવરો સાધૂ’તિ, તેન હિ સેલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કોસોહિતં વત્થગુય્હં દસ્સેસીતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ સેલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કોસોહિતં વત્થગુય્હં દસ્સેતિ, તેન હિ ‘કાયેન સંવરો સાધૂ’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘કાયેન સંવરો સાધૂ’તિ, સેલસ્સ ચ બ્રાહ્મણસ્સ કોસોહિતં વત્થગુય્હં દસ્સિતં. યસ્સ ખો, મહારાજ, તથાગતે કઙ્ખા ઉપ્પન્ના, તસ્સ બોધનત્થાય ભગવા ઇદ્ધિયા તપ્પટિભાગં કાયં દસ્સેતિ, સો યેવ તં પાટિહારિયં પસ્સતી’’તિ.

‘‘કો પનેતં, ભન્તે નાગસેન, સદ્દહિસ્સતિ, યં પરિસગતો એકો યેવ તં ગુય્હં પસ્સતિ, અવસેસા તત્થેવ વસન્તા ન પસ્સન્તીતિ. ઇઙ્ઘ મે ત્વં તત્થ કારણં ઉપદિસ, કારણેન મં સઞ્ઞાપેહી’’તિ. ‘‘દિટ્ઠપુબ્બો પન તયા, મહારાજ, કોચિ બ્યાધિતો પુરિસો પરિકિણ્ણો ઞાતિમિત્તેહી’’તિ. ‘‘આમ ભન્તે’’તિ. ‘‘અપિ નુ ખો સા, મહારાજ, પરિસા પસ્સતેતં વેદનં, યાય સો પુરિસો વેદનાય વેદયતી’’તિ. ‘‘ન હિ ભન્તે, અત્તના યેવ સો, ભન્તે, પુરિસો વેદયતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યસ્સેવ તથાગતે કઙ્ખા ઉપ્પન્ના, તસ્સેવ તથાગતો બોધનત્થાય ઇદ્ધિયા તપ્પટિભાગં કાયં દસ્સેતિ, સો યેવ તં પાટિહારિયં પસ્સતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કઞ્ચિદેવ પુરિસં ભૂતો આવિસેય્ય, અપિ નુ ખો સા, મહારાજ, પરિસા પસ્સતિ તં ભૂતાગમન’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સો યેવ આતુરો તસ્સ ભૂતસ્સ આગમનં પસ્સતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યસ્સેવ તથાગતે કઙ્ખા ઉપ્પન્ના, તસ્સેવ તથાગતો બોધનત્થાય ઇદ્ધિયા તપ્પટિભાગં કાયં દસ્સેતિ, સો યેવ તં પાટિહારિયં પસ્સતી’’તિ.

‘‘દુક્કરં, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા કતં, યં એકસ્સપિ અદસ્સનીયં, તં દસ્સેન્તેના’’તિ. ‘‘ન, મહારાજ, ભગવા ગુય્હં દસ્સેસિ, ઇદ્ધિયા પન છાયં દસ્સેસી’’તિ. ‘‘છાયાયપિ, ભન્તે, દિટ્ઠાય દિટ્ઠં યેવ હોતિ ગુય્હં, યં દિસ્વા નિટ્ઠં ગતો’’તિ. ‘‘દુક્કરઞ્ચાપિ, મહારાજ, તથાગતો કરોતિ બોધનેય્યે સત્તે બોધેતું. યદિ, મહારાજ, તથાગતો કિરિયં હાપેય્ય, બોધનેય્યા સત્તા ન બુજ્ઝેય્યું. યસ્મા ચ ખો, મહારાજ, યોગઞ્ઞૂ તથાગતો બોધનેય્યે સત્તે બોધેતું, તસ્મા તથાગતો યેન યેન યોગેન બોધનેય્યા બુજ્ઝન્તિ, તેન તેન યોગેન બોધનેય્યે બોધેતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ભિસક્કો સલ્લકત્તો યેન યેન ભેસજ્જેન આતુરો અરોગો હોતિ, તેન તેન ભેસજ્જેન આતુરં ઉપસઙ્કમતિ, વમનીયં વમેતિ, વિરેચનીયં વિરેચેતિ, અનુલેપનીયં અનુલિમ્પેતિ, અનુવાસનીયં અનુવાસેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો યેન યેન યોગેન બોધનેય્યા સત્તા બુજ્ઝન્તિ, તેન તેન યોગેન બોધેતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ઇત્થી મૂળ્હગબ્ભા ભિસક્કસ્સ અદસ્સનીયં ગુય્હં દસ્સેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો બોધનેય્યે સત્તે બોધેતું અદસ્સનીયં ગુય્હં ઇદ્ધિયા છાયં દસ્સેસિ. નત્થિ, મહારાજ, અદસ્સનીયો નામ ઓકાસો પુગ્ગલં ઉપાદાય. યદિ, મહારાજ, કોચિ ભગવતો હદયં દિસ્વા બુજ્ઝેય્ય, તસ્સપિ ભગવા યોગેન હદયં દસ્સેય્ય, યોગઞ્ઞૂ, મહારાજ, તથાગતો દેસનાકુસલો.

‘‘નનુ, મહારાજ, તથાગતો થેરસ્સ નન્દસ્સ અધિમુત્તિં જાનિત્વા તં દેવભવનં નેત્વા દેવકઞ્ઞાયો દસ્સેસિ ‘ઇમિનાયં કુલપુત્તો બુજ્ઝિસ્સતી’તિ, તેન ચ સો કુલપુત્તો બુજ્ઝિ. ઇતિ ખો, મહારાજ, તથાગતો અનેકપરિયાયેન સુભનિમિત્તં હીળેન્તો ગરહન્તો જિગુચ્છન્તો તસ્સ બોધનહેતુ કકુટપાદિનિયો અચ્છરાયો દસ્સેસિ. એવમ્પિ તથાગતો યોગઞ્ઞૂ દેસનાકુસલો.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, તથાગતો થેરસ્સ ચૂળપન્થકસ્સ ભાતરા નિક્કડ્ઢિતસ્સ દુક્ખિતસ્સ દુમ્મનસ્સ ઉપગન્ત્વા સુખુમં ચોળખણ્ડં અદાસિ ‘ઇમિનાયં કુલપુત્તો બુજ્ઝિસ્સતી’તિ, સો ચ કુલપુત્તો તેન કારણેન જિનસાસને વસીભાવં પાપુણિ. એવમ્પિ, મહારાજ, તથાગતો યોગઞ્ઞૂ દેસનાકુસલો.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, તથાગતો બ્રાહ્મણસ્સ મોઘરાજસ્સ યાવ તતિયં પઞ્હં પુટ્ઠો ન બ્યાકાસિ ‘એવમિમસ્સ કુલપુત્તસ્સ માનો ઉપસમિસ્સતિ, માનૂપસમા અભિસમયો ભવિસ્સતી’તિ, તેન ચ તસ્સ કુલપુત્તસ્સ માનો ઉપસમિ, માનૂપસમા સો બ્રાહ્મણો છસુ અભિઞ્ઞાસુ વસીભાવં પાપુણિ. એવમ્પિ, મહારાજ, તથાગતો યોગઞ્ઞૂ દેસનાકુસલો’’તિ.

‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, સુનિબ્બેઠિતો પઞ્હો બહુવિધેહિ કારણેહિ, ગહનં અગહનં કતં, અન્ધકારો આલોકો કતો, ગણ્ઠિ ભિન્નો, ભગ્ગા પરવાદા, જિનપુત્તાનં ચક્ખું તયા ઉપ્પાદિતં, નિપ્પટિભાના તિત્થિયા, ત્વં ગણિવરપવરમાસજ્જા’’તિ.

વત્થગુય્હનિદસ્સનપઞ્હો તતિયો.

૪. ફરુસવાચાભાવપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના ‘પરિસુદ્ધવચીસમાચારો આવુસો તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ વચીદુચ્ચરિતં, યં તથાગતો રક્ખેય્ય ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પુન ચ તથાગતો થેરસ્સ સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ અપરાધે પારાજિકં પઞ્ઞપેન્તો ફરુસાહિ વાચાહિ મોઘપુરિસવાદેન સમુદાચરિ, તેન ચ સો થેરો મોઘપુરિસવાદેન મઙ્કુચિત્તવસેન રુન્ધિતત્તા વિપ્પટિસારી નાસક્ખિ અરિયમગ્ગં પટિવિજ્ઝિતું. યદિ, ભન્તે નાગસેન, પરિસુદ્ધવચીસમાચારો તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ વચીદુચ્ચરિતં, તેન હિ તથાગતેન થેરસ્સ સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ અપરાધે મોઘપુરિસવાદેન સમુદાચિણ્ણન્તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ ભગવતા થેરસ્સ સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ અપરાધે મોઘપુરિસવાદેન સમુદાચિણ્ણં, તેન હિ પરિસુદ્ધવચીસમાચારો તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ વચીદુચ્ચરિતન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના ‘પરિસુદ્ધવચીસમાચારો આવુસો તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ વચીદુચ્ચરિતં, યં તથાગતો રક્ખેય્ય ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. આયસ્મતો ચ સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ અપરાધે પારાજિકં પઞ્ઞપેન્તેન ભગવતા મોઘપુરિસવાદેન સમુદાચિણ્ણં, તઞ્ચ પન અદુટ્ઠચિત્તેન અસારમ્ભેન યાથાવલક્ખણેન. કિઞ્ચ તત્થ યાથાવલક્ખણં, યસ્સ, મહારાજ, પુગ્ગલસ્સ ઇમસ્મિં અત્તભાવે ચતુસચ્ચાભિસમયો ન હોતિ, તસ્સ પુરિસત્તનં મોઘં અઞ્ઞં કયિરમાનં અઞ્ઞેન સમ્ભવતિ, તેન વુચ્ચતિ ‘મોઘપુરિસો’તિ. ઇતિ, મહારાજ, ભગવતા આયસ્મતો સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ સતાવવચનેન સમુદાચિણ્ણં, નો અભૂતવાદેના’’તિ.

‘‘સભાવમ્પિ, ભન્તે નાગસેન, યો અક્કોસન્તો ભણતિ, તસ્સ મયં કહાપણં દણ્ડં ધારેમ, અપરાધો યેવ સો વત્થું નિસ્સાય વિસું વોહારં આચરન્તો અક્કોસતી’’તિ. ‘‘અત્થિ પન, મહારાજ, સુતપુબ્બં તયા ખલિતસ્સ અભિવાદનં વા પચ્ચુટ્ઠાનં વા સક્કારં વા ઉપાયનાનુપ્પદાનં વા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, યતો કુતોચિ યત્થ કત્થચિ ખલિતો, સો પરિભાસનારહો હોતિ તજ્જનારહો, ઉત્તમઙ્ગમ્પિસ્સ છિન્દન્તિ હનન્તિપિ બન્ધન્તિપિ ઘાતેન્તિપિ ઝાપેન્તિપી’’તિ [જાપેન્તિપીતિ (સી. પી.)]. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ભગવતા કિરિયા યેવ કતા, નો અકિરિયા’’તિ.

‘‘કિરિયમ્પિ, ભન્તે નાગસેન, કુરુમાનેન પતિરૂપેન કાતબ્બં અનુચ્છવિકેન, સવનેનપિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતસ્સ સદેવકો લોકો ઓત્તપ્પતિ હિરિયતિ ભિય્યો દસ્સનેન તતુત્તરિં ઉપસઙ્કમનેન પયિરુપાસનેના’’તિ. ‘‘અપિ નુ ખો, મહારાજ, તિકિચ્છકો અભિસન્ને કાયે કુપિતે દોસે સિનેહનીયાનિ ભેસજ્જાનિ દેતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, તિણ્હાનિ લેખનીયાનિ ભેસજ્જાનિ દેતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો સબ્બકિલેસબ્યાધિવૂપસમાય અનુસિટ્ઠિં દેતિ, ફરુસાપિ, મહારાજ, તથાગતસ્સ વાચા સત્તે સિનેહયતિ, મુદુકે કરોતિ. યથા, મહારાજ, ઉણ્હમ્પિ ઉદકં યં કિઞ્ચિ સિનેહનીયં સિનેહયતિ, મુદુકં કરોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ફરુસાપિ તથાગતસ્સ વાચા અત્થવતી હોતિ કરુણાસહગતા. યથા, મહારાજ, પિતુવચનં પુત્તાનં અત્થવન્તં હોતિ કરુણાસહગતં, એવમેવ ખો, મહારાજ, ફરુસાપિ તથાગતસ્સ વાચા અત્થવતી હોતિ કરુણાસહગતા. ફરુસાપિ, મહારાજ, તથાગતસ્સ વાચા સત્તાનં કિલેસપ્પહાના [કિલેસપ્પહાનાય (સી.)] હોતિ. યથા, મહારાજ, દુગ્ગન્ધમ્પિ ગોમુત્તં પીતં વિરસમ્પિ અગદં ખાયિતં સત્તાનં બ્યાધિં હનતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ફરુસાપિ તથાગતસ્સ વાચા અત્થવતી કરુણાસહગતા. યથા, મહારાજ, મહન્તોપિ તૂલપુઞ્જો [તૂલપિચુ (સી. સ્યા.)] પરસ્સ કાયે નિપતિત્વા રુજં ન કરોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ફરુસાપિ તથાગતસ્સ વાચા ન કસ્સચિ દુક્ખં ઉપ્પાદેતી’’તિ. ‘‘સુવિનિચ્છિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો બહૂહિ કારણેહિ, સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ફરુસવાચાભાવપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. રુક્ખઅચેતનાભાવપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં તથાગતેન –

‘‘‘અચેતનં બ્રાહ્મણ અસ્સુણન્તં, જાનો અજાનન્તમિમં પલાસં;

આરદ્ધવીરિયો ધુવં અપ્પમત્તો, સુખસેય્યં પુચ્છસિ કિસ્સ હેતૂ’તિ [જા. ૧.૪.૨૫].

પુન ચ ભણિતં –

‘‘‘ઇતિ ફન્દનરુક્ખોપિ, તાવદે અજ્ઝભાસથ;

મય્હમ્પિ વચનં અત્થિ, ભારદ્વાજ સુણોહિ મે’તિ [જા. ૧.૧૩.૨૦].

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, રુક્ખો અચેતનો, તેન હિ ફન્દનેન રુક્ખેન ભારદ્વાજેન સહ સલ્લપિતન્તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ ફન્દનેન રુક્ખેન ભારદ્વાજેન સદ્ધિં સલ્લપિતં, તેન હિ રુક્ખો અચેતનોતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પતો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘રુક્ખો અચેતનો’તિ, ફન્દનેન ચ રુક્ખેન ભારદ્વાજેન સદ્ધિં સલ્લપિતં, તઞ્ચ પન વચનં લોકસમઞ્ઞાય ભણિતં. નત્થિ, મહારાજ, અચેતનસ્સ રુક્ખસ્સ સલ્લાપો નામ, અપિ ચ, મહારાજ, તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થાય દેવતાયેતં અધિવચનં રુક્ખોતિ, રુક્ખો સલ્લપતીતિ ચેસા લોકપણ્ણત્તિ, યથા, મહારાજ, સકટં ધઞ્ઞસ્સ પરિપૂરિતં ધઞ્ઞસકટન્તિ જનો વોહરતિ, ન ચ તં ધઞ્ઞમયં સકટં, રુક્ખમયં સકટં, તસ્મિં સકટે ધઞ્ઞસ્સ પન આકિરિતત્તા ધઞ્ઞસકટન્તિ જનો વોહરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ન રુક્ખો સલ્લપતિ, રુક્ખો અચેતનો, યા પન તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા, તસ્સા યેવ તં અધિવચનં રુક્ખોતિ, રુક્ખો સલ્લપતીતિ ચેસા લોકપણ્ણત્તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, દધિં મન્થયમાનો તક્કં મન્થેમીતિ વોહરતિ, ન તં તક્કં, યં સો મન્થેતિ, દધિં યેવ સો મન્થેન્તો તક્કં મન્થેમીતિ વોહરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ન રુક્ખો સલ્લપતિ, રુક્ખો અચેતનો. યા પન તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા, તસ્સાયેવ તં અધિવચનં રુક્ખોતિ, રુક્ખો સલ્લપતીતિ ચેસા લોકપણ્ણત્તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, અસન્તં સાધેતુકામો સન્તં સાધેમીતિ વોહરતિ, અસિદ્ધં સિદ્ધન્તિ વોહરતિ, એવમેસા લોકસમઞ્ઞા, એવમેવ ખો, મહારાજ, ન રુક્ખો સલ્લપતિ, રુક્ખો અચેતનો. યા પન તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા, તસ્સાયેવ તં અધિવચનં રુક્ખોતિ, રુક્ખો સલ્લપતીતિ ચેસા લોકપણ્ણત્તિ, યાય, મહારાજ, લોકસમઞ્ઞાય જનો વોહરતિ, તથાગતોપિ તાયેવ લોકસમઞ્ઞાય સત્તાનં ધમ્મં દેસેતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

રુક્ખઅચેતનાભાવપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. પિણ્ડપાતમહપ્ફલપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ધમ્મસઙ્ગીતિકારકેહિ થેરેહિ –

‘‘‘ચુન્દસ્સ ભત્તં ભુઞ્જિત્વા, કમ્મારસ્સાતિ મે સુતં;

આબાધં સમ્ફુસી ધીરો, પબાળ્હં મારણન્તિક’ન્તિ [દી. નિ. ૨.૧૯૦].

‘‘પુન ચ ભગવતા ભણિતં ‘દ્વેમે, આનન્દ, પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચ. કતમે દ્વે? યઞ્ચ પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિ, યઞ્ચ પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા તથાગતો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ. ઇમે દ્વે પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા, અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતો ચુન્દસ્સ ભત્તં ભુત્તાવિસ્સ [ભુઞ્જિત્વા (સી.)] ખરો આબાધો ઉપ્પન્નો, પબાળ્હા ચ વેદના પવત્તા મારણન્તિકા, તેન હિ ‘દ્વેમે, આનન્દ, પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ દ્વેમે પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચ, તેન હિ ભગવતો ચુન્દસ્સ ભત્તં ભુત્તાવિસ્સ [ભુઞ્જિત્વા (સી.)] ખરો આબાધો ઉપ્પન્નો, પબાળ્હા ચ વેદના પવત્તા મારણન્તિકાતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. કિંનુ ખો, ભન્તે નાગસેન, સો પિણ્ડપાતો વિસગતતાય મહપ્ફલો, રોગુપ્પાદકતાય મહપ્ફલો, આયુવિનાસકતાય મહપ્ફલો, ભગવતો જીવિતહરણતાય મહપ્ફલો? તત્થ મે કારણં બ્રૂહિ પરવાદાનં નિગ્ગહાય, એત્થાયં જનો સમ્મૂળ્હો લોભવસેન અતિબહું ખાયિતેન લોહિતપક્ખન્દિકા ઉપ્પન્નાતિ. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ધમ્મસઙ્ગીતિકારકેહિ થેરેહિ –

‘‘‘ચુન્દસ્સ ભત્તં ભુઞ્જિત્વા, કમ્મારસ્સાતિ મે સુતં;

આબાધં સમ્ફુસી ધીરો, પબાળ્હં મારણન્તિક’ન્તિ.

‘‘ભગવતા ચ ભણિતં ‘દ્વેમે, આનન્દ, પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચ. કતમે દ્વે? યઞ્ચ પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિ, યઞ્ચ પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા તથાગતો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ [પરિનિબ્બાયિ (સી.)], ઇમે દ્વે પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા, અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’તિ.

‘‘સો પન પિણ્ડપાતો બહુગુણો અનેકાનિસંસો. દેવતા, મહારાજ, હટ્ઠા પસન્નમાનસા ‘અયં ભગવતો પચ્છિમો પિણ્ડપાતો’તિ દિબ્બં ઓજં સૂકરમદ્દવે આકિરિંસુ. તઞ્ચ પન સમ્માપાકં લહુપાકં [બહુપાકં (સી.)] મનુઞ્ઞં બહુરસં જટ્ઠરગ્ગિતેજસ્સ હિતં. ન, મહારાજ, તતોનિદાનં ભગવતો કોચિ અનુપ્પન્નો રોગો ઉપ્પન્નો, અપિ ચ, મહારાજ, ભગવતો પકતિદુબ્બલે સરીરે ખીણે આયુસઙ્ખારે ઉપ્પન્નો રોગો ભિય્યો અભિવડ્ઢિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પકતિયા જલમાનો અગ્ગિ અઞ્ઞસ્મિં ઉપાદાને દિન્ને ભિય્યો પજ્જલતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવતો પકતિદુબ્બલે સરીરે ખીણે આયુસઙ્ખારે ઉપ્પન્નો રોગો ભિય્યો અભિવડ્ઢિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, સોતો પકતિયા સન્દમાનો અભિવુટ્ઠે મહામેઘે ભિય્યો મહોઘો ઉદકવાહકો હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવતો પકતિદુબ્બલે સરીરે ખીણે આયુસઙ્ખારે ઉપ્પન્નો રોગો ભિય્યો અભિવડ્ઢિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પકતિયા અભિસન્નધાતુ કુચ્છિ અઞ્ઞસ્મિં અજ્ઝોહરિતે ભિય્યો આયમેય્ય [આમયેય્ય (સી.)], એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવતો પકતિદુબ્બલે સરીરે ખીણે આયુસઙ્ખારે ઉપ્પન્નો રોગો ભિય્યો અભિવડ્ઢિ, નત્થિ, મહારાજ, તસ્મિં પિણ્ડપાતે દોસો, ન ચ તસ્સ સક્કા દોસં આરોપેતુ’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન તે દ્વે પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’તિ? ‘‘ધમ્માનુમજ્જનસમાપત્તિવસેન, મહારાજ, તે દ્વે પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમેસં ધમ્માનં અનુમજ્જનસમાપત્તિવસેન તે દ્વે પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’તિ? ‘‘નવન્નં, મહારાજ, અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તીનં અનુલોમપ્પટિલોમસમાપજ્જનવસેન તે દ્વે પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમવિપાકા અતિવિય અઞ્ઞેહિ પિણ્ડપાતેહિ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, દ્વીસુ યેવ દિવસેસુ અધિમત્તં તથાગતો નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિયો અનુલોમપ્પટિલોમં સમાપજ્જી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં ભન્તે નાગસેન. યં ઇમસ્મિં બુદ્ધક્ખેત્તે અસદિસં પરમદાનં, તમ્પિ ઇમેહિ દ્વીહિ પિણ્ડપાતેહિ અગણિતં. અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન. યાવ મહન્તા નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિયો, યત્ર હિ નામ નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિવસેન દાનં મહપ્ફલતરં હોતિ મહાનિસંસતરઞ્ચ. સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

પિણ્ડપાતમહપ્ફલપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. બુદ્ધપૂજનપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં તથાગતેન ‘અબ્યાવટા તુમ્હે, આનન્દ, હોથ તથાગતસ્સ સરીરપૂજાયા’તિ. પુન ચ ભણિતં –

‘‘‘પૂજેથ નં પૂજનિયસ્સ ધાતું;

એવં કિર સગ્ગમિતો ગમિસ્સથા’તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતેન ભણિતં ‘અબ્યાવટા તુમ્હે, આનન્દ, હોથ તથાગતસ્સ સરીરપૂજાયા’તિ, તેન હિ ‘પૂજેથ નં પૂજનિયસ્સ ધાતું, એવં કરા સગ્ગમિતો ગમિસ્સથા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘પૂજેથ નં પૂજનિયસ્સ ધાતું, એવં કરા સગ્ગમિતો ગમિસ્સથા’તિ, તેન હિ ‘અબ્યાવટા તુમ્હે આનન્દ, હોથ તથાગતસ્સ સરીરપૂજાયા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘અબ્યાવટા તુમ્હે, આનન્દ, હોથ તથાગતસ્સ સરીરપૂજાયા’તિ, પુન ચ ભણિતં ‘પૂજેથ નં પૂજનિયસ્સ ધાતું, એવં કરા સગ્ગમિતો ગમિસ્સથા’તિ, તઞ્ચ પન ન સબ્બેસં જિનપુત્તાનં યેવ આરબ્ભ ભણિતં ‘અબ્યાવટા તુમ્હે, આનન્દ, હોથ તથાગતસ્સ સરીરપૂજાયા’તિ. અકમ્મં હેતં, મહારાજ, જિનપુત્તાનં યદિદં પૂજા, સમ્મસનં સઙ્ખારાનં, યોનિસો મનસિકારો, સતિપટ્ઠાનાનુપસ્સના, આરમ્મણસારગ્ગાહો, કિલેસયુદ્ધં, સદત્થમનુયુઞ્જના, એતં જિનપુત્તાનં કરણીયં, અવસેસાનં દેવમનુસ્સાનં પૂજા કરણીયા.

‘‘યથા, મહારાજ, મહિયા રાજપુત્તાનં હત્થિઅસ્સરથધનુથરુલેખમુદ્દાસિક્ખાખગ્ગમન્તસુતિ- સમ્મુતિયુદ્ધયુજ્ઝાપનકિરિયા કરણીયા, અવસેસાનં પુથુવેસ્સસુદ્દાનં કસિ વણિજ્જા ગોરક્ખા કરણીયા, એવમેવ ખો, મહારાજ, અકમ્મં હેતં જિનપુત્તાનં યદિદં પૂજા, સમ્મસનં સઙ્ખારાનં, યોનિસો મનસિકારો, સતિપટ્ઠાનાનુપસ્સના, આરમ્મણસારગ્ગાહો, કિલેસયુદ્ધં, સદત્થમનુયુઞ્જના, એતં જિનપુત્તાનં કરણીયં, અવસેસાનં દેવમનુસ્સાનં પૂજા કરણીયા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, બ્રાહ્મણમાણવકાનં ઇરુવેદં યજુવેદં સામવેદં અથબ્બણવેદં લક્ખણં ઇતિહાસં પુરાણં નિઘણ્ડુ કેટુભં અક્ખરપ્પભેદં પદં વેય્યાકરણં ભાસમગ્ગં ઉપ્પાતં સુપિનં નિમિત્તં છળઙ્ગં ચન્દગ્ગાહં સૂરિયગ્ગાહં સુક્કરાહુચરિતં ઉળુગ્ગહયુદ્ધં [ઓળુગ્ગહયુદ્ધં (ક.)] દેવદુન્દુભિસ્સરં ઓક્કન્તિ ઉક્કાપાતં ભૂમિકમ્મં [ભૂમિકમ્પં (સી. પી.)] દિસાદાહં ભુમ્મન્તલિક્ખં જોતિસં લોકાયતિકં સાચક્કં મિગચક્કં અન્તરચક્કં મિસ્સકુપ્પાદં સકુણરુતરવિતં [સકુણરુતં (સી.)] સિક્ખા કરણીયા, અવસેસાનં પુથુવેસ્સસુદ્દાનં કસિ વણિજ્જા ગોરક્ખા કરણીયા, એવમેવ ખો, મહારાજ, અકમ્મં હેતં જિનપુત્તાનં યદિદં પૂજા, સમ્મસનં સઙ્ખારાનં, યોનિસો મનસિકારો, સતિપટ્ઠાનાનુપસ્સના, આરમ્મણસારગ્ગાહો, કિલેસયુદ્ધં, સદત્થમનુયુઞ્જના, એતં જિનપુત્તાનં કરણીયં, અવસેસાનં દેવમનુસ્સાનં પૂજા કરણીયા, તસ્મા, મહારાજ, તથાગતો ‘મા ઇમે અકમ્મે યુઞ્જન્તુ, કમ્મે ઇમે યુઞ્જન્તૂ’તિ આહ ‘અબ્યાવટા તુમ્હે, આનન્દ, હોથ તથાગતસ્સ સરીરપૂજાયા’તિ. યદેતં, મહારાજ, તથાગતો ન ભણેય્ય, પત્તચીવરમ્પિ અત્તનો પરિયાદાપેત્વા ભિક્ખૂ બુદ્ધપૂજં યેવ કરેય્યુ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

બુદ્ધપૂજનપઞ્હો સત્તમો.

૮. પાદસકલિકાહતપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘ભગવતો ગચ્છન્તસ્સ અયં અચેતના મહાપથવી નિન્નં ઉન્નમતિ, ઉન્નતં ઓનમતી’તિ, પુન ચ ભણથ ‘ભગવતો પાદો સકલિકાય ખતો’તિ. યા સા સકલિકા ભગવતો પાદે પતિતા, કિસ્સ પન સા સકલિકા ભગવતો પાદા ન નિવત્તા. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતો ગચ્છન્તસ્સ અયં અચેતના મહાપથવી નિન્નં ઉન્નમતિ, ઉન્નતં ઓનમતિ, તેન હિ ‘ભગવતો પાદો સકલિકાય ખતો’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ ભગવતો પાદો સકલિકાય ખતો, તેન હિ ‘ભગવતો ગચ્છન્તસ્સ અયં અચેતના મહાપથવી નિન્નં ઉન્નમતિ ઉન્નતં ઓનમતી’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘સચ્ચં, મહારાજ, અત્થેતં ભગવતો ગચ્છન્તસ્સ અયં અચેતના મહાપથવી નિન્નં ઉન્નમતિ ઉન્નતં ઓનમતિ, ભગવતો ચ પાદો સકલિકાય ખતો, ન ચ પન સા સકલિકા અત્તનો ધમ્મતાય પતિતા, દેવદત્તસ્સ ઉપક્કમેન પતિતા. દેવદત્તો, મહારાજ, બહૂનિ જાતિસતસહસ્સાનિ ભગવતિ આઘાતં બન્ધિ, સો તેન આઘાતેન ‘મહન્તં કૂટાગારપ્પમાણં પાસાણં ભગવતો ઉપરિ પાતેસ્સામી’તિ મુઞ્ચિ. અથ દ્વે સેલા પથવિતો ઉટ્ઠહિત્વા તં પાસાણં સમ્પટિચ્છિંસુ, અથ નેસં સમ્પહારેન પાસાણતો પપટિકા ભિજ્જિત્વા યેન વા તેન વા પતન્તી ભગવતો પાદે પતિતા’’તિ.

‘‘યથા ચ, ભન્તે નાગસેન, દ્વે સેલા પાસાણં સમ્પટિચ્છિંસુ, તથેવ પપટિકાપિ સમ્પટિચ્છિતબ્બા’’તિ? ‘‘સમ્પટિચ્છિતમ્પિ, મહારાજ, ઇધેકચ્ચં પગ્ઘરતિ પસવતિ ન ઠાનમુપગચ્છતિ, યથા, મહારાજ, ઉદકં પાણિના ગહિતં અઙ્ગુલન્તરિકાહિ પગ્ઘરતિ પસવતિ ન ઠાનમુપગચ્છતિ, ખીરં તક્કં મધું સપ્પિ તેસં મચ્છરસં મંસરસં પાણિના ગહિતં અઙ્ગુલન્તરિકાહિ પગ્ઘરતિ પસવતિ ન ઠાનમુપગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સમ્પટિચ્છનત્થં ઉપગતાનં દ્વિન્નં સેલાનં સમ્પહારેન પાસાણતો પપટિકા ભિજ્જિત્વા યેન વા તેન વા પતન્તી ભગવતો પાદે પતિતા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, સણ્હસુખુમઅણુરજસમં પુળિનં મુટ્ઠિના ગહિતં અઙ્ગુલન્તરિકાહિ પગ્ઘરતિ પસવતિ ન ઠાનમુપગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સમ્પટિચ્છનત્થં ઉપગતાનં દ્વિન્નં સેલાનં સમ્પહારેન પાસાણતો પપટિકા ભિજ્જિત્વા યેન વા તેન વા પતન્તી ભગવતો પાદે પતિતા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કબળો મુખેન ગહિતો ઇધેકચ્ચસ્સ મુખતો મુચ્ચિત્વા પગ્ઘરતિ પસવતિ ન ઠાનમુપગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સમ્પટિચ્છનત્થં ઉપગતાનં દ્વિન્નં સેલાનં સમ્પહારેન પાસાણતો પપટિકા ભિજ્જિત્વા યેન વા તેન વા પતન્તી ભગવતો પાદે પતિતા’’તિ.

‘‘હોતુ, ભન્તે નાગસેન, સેલેહિ પાસાણો સમ્પટિચ્છિતો, અથ પપટિકાયપિ અપચિતિ કાતબ્બા યથેવ મહાપથવિયા’’તિ? ‘‘દ્વાદસિમે, મહારાજ, અપચિતિં ન કરોન્તિ. કતમે દ્વાદસ? રત્તો રાગવસેન અપચિતિં ન કરોતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન, મૂળ્હો મોહવસેન, ઉન્નતો માનવસેન, નિગ્ગુણો અવિસેસતાય, અતિથદ્ધો અનિસેધનતાય, હીનો હીનસભાવતાય, વચનકરો અનિસ્સરતાય, પાપો કદરિયતાય, દુક્ખાપિતો પટિદુક્ખાપનતાય, લુદ્ધો લોભાભિભૂતતાય, આયૂહિતો અત્થસાધનતાય [અત્થસાધનેન (સ્યા. પી. ક.)] અપચિતિં ન કરોતિ. ઇમે ખો મહારાજ દ્વાદસ અપચિતિં ન કરોન્તિ. સા ચ પન પપટિકા પાસાણસમ્પહારેન ભિજ્જિત્વા અનિમિત્તકતદિસા યેન વા તેન વા પતમાના ભગવતો પાદે પતિતા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, સણ્હસુખુમઅણુરજો અનિલબલસમાહતો અનિમિત્તકતદિસો યેન વા તેન વા અભિકિરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સા પપટિકા પાસાણસમ્પહારેન ભિજ્જિત્વા અનિમિત્તકતદિસા યેન વા તેન વા પતમાના ભગવતો પાદે પતિતા. યદિ પન, મહારાજ, સા પપટિકા પાસાણતો વિસું ન ભવેય્ય, તમ્પિ તે સેલા પાસાણપપટિકં ઉપ્પતિત્વા ગણ્હેય્યું. એસા પન, મહારાજ, પપટિકા ન ભૂમટ્ઠા ન આકાસટ્ઠા, પાસાણસમ્પહારવેગેન ભિજ્જિત્વા અનિમિત્તકતદિસા યેન વા તેન વા પતમાના ભગવતો પાદે પતિતા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, વાતમણ્ડલિકાય ઉક્ખિત્તં પુરાણપણ્ણં અનિમિત્તકતદિસં યેન વા તેન વા પતતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, એસા પપટિકા પાસાણસમ્પહારવેગેન અનિમિત્તકતદિસા યેન વા તેન વા પતમાના ભગવતો પાદે પતિતા. અપિ ચ, મહારાજ, અકતઞ્ઞુસ્સ કદરિયસ્સ દેવદત્તસ્સ દુક્ખાનુભવનાય પપટિકા ભગવતો પાદે પતિતા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

પાદસકલિકાહતપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. અગ્ગગ્ગસમણપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’તિ. પુન ચ ભણિતં –

‘‘‘ચતુબ્ભિ ધમ્મેહિ સમઙ્ગિભૂતં, તં વે નરં સમણં આહુ લોકે’તિ.

તત્રિમે ચત્તારો ધમ્મા ખન્તિ અપ્પાહારતા રતિવિપ્પહાનં આકિઞ્ચઞ્ઞં. સબ્બાનિ પનેતાનિ અપરિક્ખીણાસવસ્સ સકિલેસસ્સેવ હોન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, આસવાનં ખયા સમણો હોતિ, તેન હિ ‘ચતુબ્ભિ ધમ્મેહિ સમઙ્ગિભૂતં, તં વે નરં સમણં આહુ લોકે’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ ચતુબ્ભિ ધમ્મેહિ સમઙ્ગિભૂતો સમણો હોતિ, તેન હિ ‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા, અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’તિ. પુન ચ ભણિતં ‘ચતુબ્ભિ ધમ્મેહિ સમઙ્ગિભૂતં, તં વે નરં સમણં આહુ લોકે’તિ. તદિદં, મહારાજ, વચનં તેસં તેસં પુગ્ગલાનં ગુણવસેન ભણિતં ‘ચતુબ્ભિ ધમ્મેહિ સમઙ્ગિભૂતં, તં વે નરં સમણં આહુ લોકે’તિ, ઇદં પન નિરવસેસવચનં ‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’તિ.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, યે કેચિ કિલેસૂપસમાય પટિપન્ના, તે સબ્બે ઉપાદાયુપાદાય સમણો ખીણાસવો અગ્ગમક્ખાયતિ. યથા, મહારાજ, યાનિ કાનિચિ જલજથલજપુપ્ફાનિ, વસ્સિકં તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ, અવસેસાનિ યાનિ કાનિચિ વિવિધાનિ પુપ્ફજાતાનિ, સબ્બાનિ તાનિ પુપ્ફાનિ યેવ, ઉપાદાયુપાદાય પન વસ્સિકં યેવ પુપ્ફં જનસ્સ પત્થિતં પિહયિતં. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ કિલેસૂપસમાય પટિપન્ના, તે સબ્બે ઉપાદાયુપાદાય સમણો ખીણાસવો અગ્ગમક્ખાયતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, સબ્બધઞ્ઞાનં સાલિ અગ્ગમક્ખાયતિ, યા કાચિ અવસેસા વિવિધા ધઞ્ઞજાતિયો, તા સબ્બા ઉપાદાયુપાદાય ભોજનાનિ સરીરયાપનાય, સાલિ યેવ તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ કિલેસૂપસમાય પટિપન્ના, તે સબ્બે ઉપાદાયુપાદાય સમણો ખીણાસવો અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અગ્ગગ્ગસમણપઞ્હો નવમો.

૧૦. વણ્ણભણનપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘મમં વા, ભિક્ખવે, પરે વણ્ણં ભાસેય્યું, ધમ્મસ્સ વા, સઙ્ઘસ્સ વા વણ્ણં ભાસેય્યું, તત્ર તુમ્હેહિ ન આનન્દો, ન સોમનસ્સં, ન ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તં કરણીય’ન્તિ પુન ચ તથાગતો સેલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ યથાભુચ્ચે વણ્ણે ભઞ્ઞમાને આનન્દિતો સુમનો ઉપ્પિલાવિતો ભિય્યો ઉત્તરિં સકગુણં પકિત્તેસિ –

‘‘‘રાજાહમસ્મિ સેલાતિ, ધમ્મરાજા અનુત્તરો;

ધમ્મેન ચક્કં વત્તેમિ, ચક્કં અપ્પટિવત્તિય’ન્તિ [મ. નિ. ૨.૩૯૯].

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘મમં વા, ભિક્ખવે, પરે વણ્ણં ભાસેય્યું, ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા વણ્ણં ભાસેય્યું, તત્ર તુમ્હેહિ ન આનન્દો, ન સોમનસ્સં, ન ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તં કરણીય’ન્તિ, તેન હિ સેલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ યથાભુચ્ચે વણ્ણે ભઞ્ઞમાને આનન્દિતો સુમનો ઉપ્પિલાવિતો ભિય્યો ઉત્તરિં સકગુણં પકિત્તેસીતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ સેલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ યથાભુચ્ચે વણ્ણે ભઞ્ઞમાને આનન્દિતો સુમનો ઉપ્પિલાવિતો ભિય્યો ઉત્તરિં સકગુણં પકિત્તેસિ, તેન હિ ‘મમં વા, ભિક્ખવે, પરે વણ્ણં ભાસેય્યું, ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા વણ્ણં ભાસેય્યું, તત્ર તુમ્હેહિ ન આનન્દો, ન સોમનસ્સં, ન ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તં કરણીય’ન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘મમં વા, ભિક્ખવે, પરે વણ્ણં ભાસેય્યું, ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા વણ્ણં ભાસેય્યું, તત્ર તુમ્હેહિ ન આનન્દો, ન સોમનસ્સં, ન ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તં કરણીય’ન્તિ. સેલસ્સ ચ બ્રાહ્મણસ્સ યથાભુચ્ચે વણ્ણે ભઞ્ઞમાને ભિય્યો ઉત્તરિં સકગુણં પકિત્તિતં –

‘‘‘રાજાહમસ્મિ સેલાતિ, ધમ્મરાજા અનુત્તરો;

ધમ્મેન ચક્કં વત્તેમિ, ચક્કં અપ્પટિવત્તિય’ન્તિ.

‘‘પઠમં, મહારાજ, ભગવતા ધમ્મસ્સ સભાવસરસલક્ખણં સભાવં અવિતથં ભૂતં તચ્છં તથત્થં પરિદીપયમાનેન ભણિતં ‘મમં વા ભિક્ખવે, પરે વણ્ણં ભાસેય્યું, ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા વણ્ણં ભાસેય્યું, તત્ર તુમ્હેહિ ન આનન્દો, ન સોમનસ્સં, ન ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તં કરણીય’ન્તિ. યં પન ભગવતા સેલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ યથાભુચ્ચે વણ્ણે ભઞ્ઞમાને ભિય્યો ઉત્તરિં સકગુણં પકિત્તિતં ‘રાજાહમસ્મિ સેલાતિ, ધમ્મરાજા અનુત્તરો’તિ તં ન લાભહેતુ, ન યસહેતુ, ન અત્તહેતુ, ન પક્ખહેતુ, ન અન્તેવાસિકમ્યતાય, અથ ખો અનુકમ્પાય કારુઞ્ઞેન હિતવસેન એવં ઇમસ્સ ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતિ તિણ્ણઞ્ચ માણવકસતાનન્તિ, એવં ભિય્યો ઉત્તરિં સકગુણં ભણિતં ‘રાજાહમસ્મિ સેલાતિ, ધમ્મરાજા અનુત્તરો’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

વણ્ણભણનપઞ્હો દસમો.

૧૧. અહિંસાનિગ્ગહપઞ્હો

૧૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘અહિંસયં પરં લોકે, પિયો હોહિસિ મામકો’તિ. પુન ચ ભણિતં ‘નિગ્ગણ્હે નિગ્ગહારહં, પગ્ગણ્હે પગ્ગહારહ’ન્તિ. નિગ્ગહો નામ, ભન્તે નાગસેન, હત્થચ્છેદો પાદચ્છેદો વધો બન્ધનં કારણા મારણં સન્તતિવિકોપનં, ન એતં વચનં ભગવતો યુત્તં, ન ચ ભગવા અરહતિ એતં વચનં વત્તું. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘અહિંસયં પરં લોકે, પિયો હોહિસિ મામકો’’તિ, તેન હિ ‘‘નિગ્ગણ્હે નિગ્ગહારહં, પગ્ગણ્હે પગ્ગહારહ’’ન્તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘‘નિગ્ગણ્હે નિગ્ગહારહં, પગ્ગણ્હે પગ્ગહારહ’’ન્તિ, તેન હિ ‘‘અહિંસયં પરં લોકે, પિયો હોહિસિ મામકો’’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘અહિંસયં પરં લોકે, પિયો હોહિસિ મામકો’તિ, ભણિતઞ્ચ ‘નિગ્ગણ્હે નિગ્ગહારહં, પગ્ગણ્હે પગ્ગહારહ’ન્તિ. ‘અહિંસયં પરં લોકે, પિયો હોહિસિ મામકો’તિ સબ્બેસં, મહારાજ, તથાગતાનં અનુમતં એતં, એસા અનુસિટ્ઠિ, એસા ધમ્મદેસના, ધમ્મો હિ, મહારાજ, અહિંસાલક્ખણો, સભાવવચનં એતં. યં પન, મહારાજ, તથાગતો આહ ‘નિગ્ગણ્હે નિગ્ગહારહં, પગ્ગણ્હે પગ્ગહારહ’ન્તિ, ભાસા એસા, ઉદ્ધતં, મહારાજ, ચિત્તં નિગ્ગહેતબ્બં, લીનં ચિત્તં પગ્ગહેતબ્બં. અકુસલં ચિત્તં નિગ્ગહેતબ્બં, કુસલં ચિત્તં પગ્ગહેતબ્બં. અયોનિસો મનસિકારો નિગ્ગહેતબ્બો, યોનિસો મનસિકારો પગ્ગહેતબ્બો. મિચ્છાપટિપન્નો નિગ્ગહેતબ્બો, સમ્માપટિપન્નો પગ્ગહેતબ્બો. અનરિયો નિગ્ગહેતબ્બો અરિયો પગ્ગહેતબ્બો. ચોરો નિગ્ગહેતબ્બો, અચોરો પગ્ગહેતબ્બો’’તિ.

‘‘હોતુ, ભન્તે નાગસેન, ઇદાનિ ત્વં પચ્ચાગતોસિ મમ વિસયં, યમહં પુચ્છામિ, સો મે અત્થો ઉપગતો. ચોરો પન, ભન્તે નાગસેન, નિગ્ગણ્હન્તેન કથં નિગ્ગહેતબ્બો’’તિ? ‘‘ચોરો, મહારાજ, નિગ્ગણ્હન્તેન એવં નિગ્ગહેતબ્બો, પરિભાસનીયો પરિભાસિતબ્બો, દણ્ડનીયો દણ્ડેતબ્બો, પબ્બાજનીયો પબ્બાજેતબ્બો, બન્ધનીયો બન્ધિતબ્બો, ઘાતનીયો ઘાતેતબ્બો’’તિ. ‘‘યં પન, ભન્તે નાગસેન, ચોરાનં ઘાતનં, તં તથાગતાનં અનુમત’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન ચોરો અનુસાસનીયો અનુમતો તથાગતાન’’ન્તિ? ‘‘યો સો, મહારાજ, ઘાતીયતિ, ન સો તથાગતાનં અનુમતિયા ઘાતીયતિ, સયંકતેન સો ઘાતીયતિ, અપિ ચ ધમ્માનુસિટ્ઠિયા અનુસાસીયતિ, સક્કા પન, મહારાજ, તયા પુરિસં અકારકં અનપરાધં વીથિયં ચરન્તં ગહેત્વા ઘાતયિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન સક્કા, ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન, મહારાજા’’તિ? ‘‘અકારકત્તા, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ન ચોરો તથાગતાનં અનુમતિયા હઞ્ઞતિ, સયંકતેન સો હઞ્ઞતિ, કિં પનેત્થ અનુસાસકો કિઞ્ચિ દોસં આપજ્જતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, તથાગતાનં અનુસિટ્ઠિ સમ્માનુસિટ્ઠિ હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અહિંસાનિગ્ગહપઞ્હો એકાદસમો.

૧૨. ભિક્ખુપણામિતપઞ્હો

૧૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘અક્કોધનો વિગતખિલોહમસ્મી’તિ, પુન ચ તથાગતો થેરે સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને સપરિસે પણામેસિ, કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો કુપિતો પરિસં પણામેસિ, ઉદાહુ તુટ્ઠો પણામેસિ, એતં તાવ જાનાહિ ઇમં નામાતિ? યદિ, ભન્તે નાગસેન, કુપિતો પરિસં પણામેસિ, તેન હિ તથાગતસ્સ કોધો અપ્પટિવત્તિતો, યદિ તુટ્ઠો પણામેસિ, તેન હિ અવત્થુસ્મિં અજાનન્તેન પણામિતા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘અક્કોધનો વિગતખિલોહમસ્મી’તિ, પણામિતા ચ થેરા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના સપરિસા, તઞ્ચ પન ન કોપેન, ઇધ, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો મહાપથવિયા મૂલે વા ખાણુકે વા પાસાણે વા કઠલે વા વિસમે વા ભૂમિભાગે ખલિત્વા પતતિ, અપિ નુ ખો, મહારાજ, મહાપથવી કુપિતા તં પાતેતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, નત્થિ મહાપથવિયા કોપો વા પસાદો વા, અનુનયપ્પટિઘવિપ્પમુત્તા મહાપથવી, સયમેવ સો અલસો ખલિત્વા પતિતોતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ તથાગતાનં કોપો વા પસાદો વા, અનુનયપ્પટિઘવિપ્પમુત્તા તથાગતા અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, અથ ખો સયં કતેનેવ તે અત્તનો અપરાધેન પણામિતા.

‘‘ઇધ પન, મહારાજ, મહાસમુદ્દો ન મતેન કુણપેન સંવસતિ, યં હોતિ મહાસમુદ્દે મતં કુણપં, તં ખિપ્પમેવ નિચ્છુભતિ થલં ઉસ્સારેતિ. અપિ નુ ખો, મહારાજ, મહાસમુદ્દો કુપિતો તં કુણપં નિચ્છુભતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, નત્થિ મહાસમુદ્દસ્સ કોપો વા પસાદો વા, અનુનયપ્પટિઘવિપ્પમુત્તો મહાસમુદ્દો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ તથાગતાનં કોપો વા પસાદો વા, અનુનયપ્પટિઘવિપ્પમુત્તા તથાગતા અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, અથ ખો સયં કતેનેવ તે અત્તનો અપરાધેન પણામિતા.

‘‘યથા, મહારાજ, પથવિયા ખલિતો પતીયતિ, એવં જિનસાસનવરે ખલિતો પણામીયતિ. યથા, મહારાજ, સમુદ્દે મતં કુણપં નિચ્છુભીયતિ, એવં જિનસાસનવરે ખલિતો પણામીયતિ. યં પન તે, મહારાજ, તથાગતો પણામેસિ, તેસં અત્થકામો હિતકામો સુખકામો વિસુદ્ધિકામો ‘એવં ઇમે જાતિજરાબ્યાધિમરણેહિ પરિમુચ્ચિસ્સન્તી’તિ પણામેસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ભિક્ખુપણામિતપઞ્હો દ્વાદસમો.

પણામિતવગ્ગો તતિયો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે દ્વાદસ પઞ્હા.