૪. સબ્બઞ્ઞુતઞાણવગ્ગો

૧. ઇદ્ધિકમ્મવિપાકપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મહામોગ્ગલ્લાનો’તિ. પુન ચ કિર સો લગુળેહિ પરિપોથિતો ભિન્નસીસો સઞ્ચુણ્ણિતટ્ઠિમંસધમનિછિન્નપરિગત્તો પરિનિબ્બુતો [ધમનિમજ્જપરિકત્તો (સી. પી.), ધમ્મનિમિઞ્જપરિગત્તો (સ્યા.)]. યદિ, ભન્તે નાગસેન, થેરો મહામોગ્ગલ્લાનો ઇદ્ધિયા કોટિં ગતો, તેન હિ લગુળેહિ પોથિતો પરિનિબ્બુતોતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ લગુળેહિ પરિપોથિતો પરિનિબ્બુતો, તેન હિ ઇદ્ધિયા કોટિં ગતોતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. કિં ન સમત્થો ઇદ્ધિયા અત્તનો ઉપઘાતં અપનયિતું, સદેવકસ્સપિ લોકસ્સ પટિસરણં ભવિતું અરહોતિ? અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મહામોગ્ગલ્લાનો’તિ. આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો લગુળહતો પરિનિબ્બુતો, તઞ્ચ પન કમ્માધિગ્ગહિતેના’’તિ.

‘‘નનુ, ભન્તે નાગસેન, ઇદ્ધિમતો ઇદ્ધિવિસયોપિ કમ્મવિપાકોપિ દ્વે અચિન્તિયા, અચિન્તિયેન અચિન્તિયં અપનયિતબ્બં. યથા નામ, ભન્તે, કેચિ ફલકામા કપિત્થેન કપિત્થં પોથેન્તિ, અમ્બેન અમ્બં પોથેન્તિ, એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, અચિન્તિયેન અચિન્તિયં પોથયિત્વા અપનેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘અચિન્તિયાનમ્પિ, મહારાજ, એકં અધિમત્તં બલવતરં, યથા, મહારાજ, મહિયા રાજાનો હોન્તિ સમજચ્ચા, સમજચ્ચાનમ્પિ તેસં એકો સબ્બે અભિભવિત્વા આણં પવત્તેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તેસં અચિન્તિયાનં કમ્મવિપાકં યેવ અધિમત્તં બલવતરં, કમ્મવિપાકં યેવ સબ્બે અભિભવિય આણં પવત્તેતિ, કમ્માધિગ્ગહિતસ્સ અવસેસા કિરિયા ઓકાસં ન લભન્તિ.

‘‘ઇધ પન, મહારાજ, કોચિ પુરિસો કિસ્મિઞ્ચિદેવ પકરણે અપરજ્ઝતિ, ન તસ્સ માતા વા પિતા વા ભગિની વા ભાતરો વા સખી વા સહાયકા વા [ભગિનિભાતરો વા સખિસહાયકા વા (સી. પી. ક.)] તાયન્તિ, અથ ખો રાજા યેવ તત્થ અભિભવિય આણં પવત્તેતિ. કિં તત્થ કારણં? અપરાધિકતા. એવમેવ ખો, મહારાજ, તેસં અચિન્તિયાનં કમ્મવિપાકં યેવ અધિમત્તં બલવતરં, કમ્મવિપાકં યેવ સબ્બે અભિભવિય આણં પવત્તેતિ, કમ્માધિગ્ગહિતસ્સ અવસેસા કિરિયા ઓકાસં ન લભન્તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહિયા દવડાહે સમુટ્ઠિતે ઘટસહસ્સમ્પિ ઉદકં ન સક્કોતિ નિબ્બાપેતું, અથ ખો અગ્ગિ યેવ તત્થ અભિભવિય આણં પવત્તેતિ. કિં તત્થ કારણં? બલવતા તેજસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તેસં અચિન્તિયાનં કમ્મવિપાકં યેવ અધિમત્તં બલવતરં, કમ્મવિપાકં યેવ સબ્બે અભિભવિય આણં પવત્તેતિ, કમ્માધિગ્ગહિતસ્સ અવસેસા કિરિયા ઓકાસં ન લભન્તિ, તસ્મા, મહારાજ, આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ કમ્માધિગ્ગહિતસ્સ લગુળેહિ પોથિયમાનસ્સ ઇદ્ધિયા સમન્નાહારો નાહોસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ઇદ્ધિકમ્મવિપાકપઞ્હો પઠમો.

૨. ધમ્મવિનયપટિચ્છન્નાપટિચ્છન્નપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘તથાગતપ્પવેદિતો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયો વિવટો વિરોચતિ નો પટિચ્છન્નો’તિ. પુન ચ પાતિમોક્ખુદ્દેસો કેવલઞ્ચ વિનયપિટકં પિહિતં પટિચ્છન્નં. યદિ, ભન્તે નાગસેન, જિનસાસને યુત્તં વા પત્તં વા સમયં લભેથ, વિનયપણ્ણત્તિ વિવટા સોભેય્ય. કેન કારણેન? કેવલં તત્થ સિક્ખા સંયમો નિયમો સીલગુણઆચારપણ્ણત્તિ અત્થરસો ધમ્મરસો વિમુત્તિરસો. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘તથાગતપ્પવેદિતો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયો વિવટો વિરોચતિ નો પટિચ્છન્નો’તિ, તેન હિ ‘પાતિમોક્ખુદ્દેસો કેવલઞ્ચ વિનયપિટકં પિહિતં પટિચ્છન્ન’ન્તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ પાતિમોક્ખુદ્દેસો કેવલઞ્ચ વિનયપિટકં પિહિતં પટિચ્છન્નં, તેન હિ ‘તથાગતપ્પવેદિતો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયો વિવટો વિરોચતિ નો પટિચ્છન્નો’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘તથાગતપ્પવેદિતો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયો વિવટો વિરોચતિ નો પટિચ્છન્નો’તિ. પુન ચ પાતિમોક્ખુદ્દેસો કેવલઞ્ચ વિનયપિટકં પિહિતં પટિચ્છન્નં, તઞ્ચ પન ન સબ્બેસં, સીમં કત્વા પિહિતં.

‘‘તિવિધેન, મહારાજ, ભગવતા પાતિમોક્ખુદ્દેસો સીમં કત્વા પિહિતો, પુબ્બકાનં તથાગતાનં વંસવસેન પાતિમોક્ખુદ્દેસો સીમં કત્વા પિહિતો, ધમ્મસ્સ ગરુકત્તા પિહિતો, ભિક્ખુભૂમિયા ગરુકત્તા પિહિતો.

‘‘કથં પુબ્બકાનં તથાગતાનં વંસવસેન પાતિમોક્ખુદ્દેસો સીમં કત્વા પિહિતો, એસો વંસો, મહારાજ, સબ્બેસં પુબ્બકાનં તથાગતાનં યદિદં ભિક્ખુમજ્ઝે પાતિમોક્ખુદ્દેસો અવસેસાનં પિહિતો. યથા, મહારાજ, ખત્તિયાનં ખત્તિયમાયા ખત્તિયેસુ યેવ ચરતિ, એવમેતં ખત્તિયાનં લોકસ્સ પવેણી અવસેસાનં પિહિતા. એવમેવ ખો, મહારાજ, એસો વંસો સબ્બેસં પુબ્બકાનં તથાગતાનં યદિદં ભિક્ખુમજ્ઝે પાતિમોક્ખુદ્દેસો અવસેસાનં પિહિતો.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, મહિયા ગણા વત્તન્તિ, સેય્યથિદં, મલ્લા અતોણા પબ્બતા ધમ્મગિરિયા બ્રહ્મગિરિયા નટકા નચ્ચકા લઙ્ઘકા પિસાચા મણિભદ્દા પુણ્ણબદ્ધા ચન્દિમસૂરિયા સિરિદેવતા કાલિદેવતા, સિવા વસુદેવા ઘનિકા અસિપાસા ભદ્દિપુત્તાતિ, તેસં તેસં રહસ્સં તેસુ તેસુ ગણેસુ યેવ ચરતિ, અવસેસાનં પિહિતં. એવમેવ ખો, મહારાજ, એસો વંસો સબ્બેસં પુબ્બકાનં તથાગતાનં યદિદં ભિક્ખુમજ્ઝે પાતિમોક્ખુદ્દેસો અવસેસાનં પિહિતો. એવં પુબ્બકાનં તથાગતાનં વંસવસેન પાતિમોક્ખુદ્દેસો સીમં કત્વા પિહિતો.

‘‘કથં ધમ્મસ્સ ગરુકત્તા પાતિમોક્ખુદ્દેસો સીમં કત્વા પિહિતો? ધમ્મો, મહારાજ, ગરુકો ભારિયો, તત્થ સમ્મત્તકારી અઞ્ઞં આરાધેતિ, તં તત્થ પરમ્પરાસમ્મત્તકારિતાય પાપુણાતિ, ન તં તત્થ પરમ્પરાસમ્મત્તકારિતાય પાપુણાતિ, મા ચાયં સારધમ્મો વરધમ્મો અસમ્મત્તકારીનં હત્થગતો ઓઞ્ઞાતો અવઞ્ઞાતો હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો ભવતુ, મા ચાયં સારધમ્મો વરધમ્મો દુજ્જનગતો ઓઞ્ઞાતો અવઞ્ઞાતો હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો ભવતૂતિ. એવં ધમ્મસ્સ ગરુકત્તા પાતિમોક્ખુદ્દેસો સીમં કત્વા પિહિતો.

‘‘યથા, મહારાજ, સારવરપવરઅભિજાતજાતિમન્તરત્તલોહિતચન્દનં નામ સવરપુરમનુગતં ઓઞ્ઞાતં અવઞ્ઞાતં હીળિતં ખીળિતં ગરહિતં ભવતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મા ચાયં સારધમ્મો વરધમ્મો પરમ્પરાઅસમ્મત્તકારીનં હત્થગતો ઓઞ્ઞાતો અવઞ્ઞાતો હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો ભવતુ, મા ચાયં સારધમ્મો વરધમ્મો દુજ્જનગતો ઓઞ્ઞાતો અવઞ્ઞાતો હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો ભવતૂતિ. એવં ધમ્મસ્સ ગરુકત્તા પાતિમોક્ખુદ્દેસો સીમં કત્વા પિહિતો.

‘‘કથં ભિક્ખુભૂમિયા ગરુકત્તા પાતિમોક્ખુદ્દેસો સીમં કત્વા પિહિતો, ભિક્ખુભાવો ખો, મહારાજ, લોકે અતુલિયો અપ્પમાણો અનગ્ઘિયો, ન સક્કા કેનચિ અગ્ઘાપેતું તુલેતું પરિમેતું, માયં એવરૂપે ભિક્ખુભાવે ઠિતો લોકેન સમસમો ભવતૂતિ ભિક્ખૂનં યેવ અન્તરે પાતિમોક્ખુદ્દેસો ચરતિ. યથા, મહારાજ, લોકે વરપવરભણ્ડં વત્થં વા અત્થરણં વા ગજતુરઙ્ગરથસુવણ્ણરજતમણિમુત્તાઇત્થિરતનાદીનિ વા વિજિતકમ્મસૂરા વા [નિજ્જિતકમ્મસૂરા વા (સી. પી.)] સબ્બે તે રાજાનમુપગચ્છન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યાવતા લોકે [લોકે સિક્ખા (સી. પી.)] સુગતાગમપરિયત્તિઆચારસંયમસીલસંવરગુણા, સબ્બે તે ભિક્ખુસઙ્ઘમુપગતા ભવન્તિ. એવં ભિક્ખુભૂમિયા ગરુકત્તા પાતિમોક્ખુદ્દેસો સીમં કત્વા પિહિતો’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પિટિચ્છામી’’તિ.

ધમ્મવિનયપટિચ્છન્નાપટિચ્છન્નપઞ્હો દુતિયો.

૩. મુસાવાદગરુલહુભાવપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘સમ્પજાનમુસાવાદે પારાજિકો હોતી’તિ. પુન ચ ભણિતં ‘સમ્પજાનમુસાવાદે લહુકં આપત્તિં આપજ્જતિ એકસ્સ સન્તિકે દેસનાવત્થુક’ન્તિ. ભન્તે નાગસેન, કો પનેત્થ વિસેસો, કિં કારણં, યઞ્ચેકેન મુસાવાદેન ઉચ્છિજ્જતિ, યઞ્ચેકેન મુસાવાદેન સતેકિચ્છો હોતિ? યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘સમ્પજાનમુસાવાદે પારાજિકો હોતી’તિ, તેન હિ ‘સમ્પજાનમુસાવાદે લહુકં આપત્તિં આપજ્જતિ એકસ્સ સન્તિકે દેસનાવત્થુક’ન્તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘સમ્પજાનમુસાવાદે લહુકં આપત્તિં આપજ્જતિ એકસ્સ સન્તિકે દેસનાવત્થુક’ન્તિ, તેન હિ ‘સમ્પજાનમુસાવાદે પારાજિકો હોતી’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘સમ્પજાનમુસાવાદે પારાજિકો હોતી’તિ. ભણિતઞ્ચ ‘સમ્પજાનમુસાવાદે લહુકં આપત્તિં આપજ્જતિ એકસ્સ સન્તિકે દેસનાવત્થુક’ન્તિ, તઞ્ચ પન વત્થુવસેન ગરુકલહુકં હોતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ઇધ કોચિ પુરિસો પરસ્સ પાણિના પહારં દદેય્ય, તસ્સ તુમ્હે કિં દણ્ડં ધારેથા’’તિ? ‘‘યદિ સો, ભન્તે, આહ ‘નક્ખમામી’તિ, તસ્સ મયં અક્ખમમાને કહાપણં હરાપેમા’’તિ ‘‘ઇધ પન, મહારાજ, સો યેવ પુરિસો તવ પાણિના પહારં દદેય્ય, તસ્સ પન કો દણ્ડો’’તિ? ‘‘હત્થમ્પિસ્સ, ભન્તે, છેદાપેય્યામ, પાદમ્પિ છેદાપેય્યામ, યાવ સીસં કળીરચ્છેજ્જં છેદાપેય્યામ, સબ્બમ્પિ તં ગેહં વિલુમ્પાપેય્યામ, ઉભતોપક્ખે [ઉભતોપસ્સે (સી. પી. ક.)] યાવ સત્તમં કુલં સમુગ્ઘાતાપેય્યામા’’તિ. ‘‘કો પનેત્થ, મહારાજ, વિસેસો, કિં કારણં, યં એકસ્સ પાણિપ્પહારે સુખુમો કહાપણો દણ્ડો, યં તવ પાણિપ્પહારે હત્થચ્છેજ્જં પાદચ્છેજ્જં યાવ કળીરચ્છેજ્જં સબ્બગેહાદાનં ઉભતોપક્ખે યાવ સત્તમકુલા સમુગ્ઘાતો’’તિ? ‘‘મનુસ્સન્તરેન, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સમ્પજાનમુસાવાદો વત્થુવસેન ગરુકલહુકો હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

મુસાવાદગરુલહુભાવપઞ્હો તતિયો.

૪. બોધિસત્તધમ્મતાપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ધમ્મતાધમ્મપરિયાયે ‘પુબ્બેવ બોધિસત્તાનં માતાપિતરો નિયતા હોન્તિ, બોધિ નિયતા હોતિ, અગ્ગસાવકા નિયતા હોન્તિ, પુત્તો નિયતો હોતિ, ઉપટ્ઠાકો નિયતો હોતી’તિ. પુન ચ તુમ્હે ભણથ ‘તુસિતે કાયે ઠિતો બોધિસત્તો અટ્ઠ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેતિ, કાલં વિલોકેતિ, દીપં વિલોકેતિ, દેસં વિલોકેતિ, કુલં વિલોકેતિ, જનેત્તિં વિલોકેતિ, આયું વિલોકેતિ, માસં વિલોકેતિ, નેક્ખમ્મં વિલોકેતી’તિ. ભન્તે નાગસેન, અપરિપક્કે ઞાણે બુજ્ઝનં નત્થિ, પરિપક્કે ઞાણે ન સક્કા નિમેસન્તરમ્પિ આગમેતું, અનતિક્કમનીયં પરિપક્કમાનસં. કસ્મા બોધિસત્તો કાલં વિલોકેહિ ‘કમ્હિ કાલે ઉપ્પજ્જામી’તિ. અપરિપક્કે ઞાણે બુજ્ઝનં નત્થિ, પરિપક્કે ઞાણે ન સક્કા નિમેસન્તરમ્પિ આગમેતું, કસ્મા બોધિસત્તો કુલં વિલોકેતિ ‘કુમ્હિ કુલે ઉપ્પજ્જામી’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, પુબ્બેવ બોધિસત્તસ્સ માતાપિતરો નિયતા, તેન હિ ‘કુલં વિલોકેતી’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ કુલં વિલોકેતિ, તેન હિ ‘પુબ્બેવ બોધિસત્તસ્સ માતાપિતરો નિયતા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘નિયતા, મહારાજ, પુબ્બેવ બોધિસત્તસ્સ માતાપિતરો, કુલઞ્ચ બોધિસત્તો વિલોકેતિ. કિન્તિ પન કુલં વિલોકેતિ ‘યે મે માતાપિતરો, તે ખત્તિયા ઉદાહુ બ્રાહ્મણા’તિ. એવં કુલં વિલોકેતિ.

‘‘અટ્ઠન્નં, મહારાજ, પુબ્બેવ અનાગતં ઓલોકેતબ્બં હોતિ. કતમેસં અટ્ઠન્નં? વાણિજસ્સ, મહારાજ, પુબ્બેવ વિક્કયભણ્ડં ઓલોકેતબ્બં હોતિ, હત્થિનાગસ્સ પુબ્બેવ સોણ્ડાય અનાગતો મગ્ગો ઓલોકેતબ્બો હોતિ, સાકટિકસ્સ પુબ્બેવ અનાગતં તિત્થં ઓલોકેતબ્બં હોતિ, નિયામકસ્સ પુબ્બેવ અનાગતં તીરં ઓલોકેત્વા નાવા પેસેતબ્બા હોતિ, ભિસક્કસ્સ પુબ્બેવ આયું ઓલોકેત્વા આતુરો ઉપસઙ્કમિતબ્બો હોતિ, ઉત્તરસેતુસ્સ પુબ્બેવ થિરાથિરભાવં જાનિત્વા અભિરુહિતબ્બં હોતિ, ભિક્ખુસ્સ પુબ્બેવ અનાગતં કાલં પચ્ચવેક્ખિત્વા ભોજનં ભુઞ્જિતબ્બં હોતિ, બોધિસત્તાનં પુબ્બેવ કુલં ઓલોકેતબ્બં હોતિ ‘ખત્તિયકુલં વા બ્રાહ્મણકુલં વા’તિ. ઇમેસં ખો, મહારાજ, અટ્ઠન્નં પુબ્બેવ અનાગતં ઓલોકેતબ્બં હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

બોધિસત્તધમ્મતાપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. અત્તનિપાતનપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘ન, ભિક્ખવે, અત્તાનં પાતેતબ્બં, યો પાતેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’તિ. પુન ચ તુમ્હે ભણથ ‘યત્થ કત્થચિ ભગવા સાવકાનં ધમ્મં દેસયમાનો અનેકપરિયાયેન જાતિયા જરાય બ્યાધિનો મરણસ્સ સમુચ્છેદાય ધમ્મં દેસેતિ, યો હિ કોચિ જાતિજરાબ્યાધિમરણં સમતિક્કમતિ, તં પરમાય પસંસાય પસંસતી’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘ન, ભિક્ખવે, અત્તાનં પાતેતબ્બં, યો પાતેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’તિ, તેન હિ ‘જાતિયા જરાય બ્યાધિનો મરણસ્સ સમુચ્છેદાય ધમ્મં દેસેતી’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ જાતિયા જરાય બ્યાધિનો મરણસ્સ સમુચ્છેદાય ધમ્મં દેસેતિ, તેન હિ ‘ન, ભિક્ખવે, અત્તાનં પાતેતબ્બં, યો પાતેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘ન, ભિક્ખવે, અત્તાનં પાતેતબ્બં, યો પાતેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’તિ. યત્થ કત્થચિ ભગવતા સાવકાનં ધમ્મં દેસયામાનેન ચ અનેકપરિયાયેન જાતિયા જરાય બ્યાધિનો મરણસ્સ સમુચ્છેદાય ધમ્મો દેસિતો, તત્થ પન કારણં અત્થિ, યેન ભગવા કારણેન પટિક્ખિપિ સમાદપેસિ ચા’’તિ.

‘‘કિં પનેત્થ, ભન્તે નાગસેન, કારણં, યેન ભગવા કારણેન પટિક્ખિપિ સમાદપેસિ ચા’’તિ? ‘‘સીલવા, મહારાજ, સીલસમ્પન્નો અગદસમો સત્તાનં કિલેસવિસવિનાસને, ઓસધસમો સત્તાનં કિલેસબ્યાધિવૂપસમે, ઉદકસમો સત્તાનં કિલેસરજોજલ્લાપહરણે, મણિરતનસમો સત્તાનં સબ્બસમ્પત્તિદાને, નાવાસમો સત્તાનં ચતુરોઘપારગમને, સત્થવાહસમો સત્તાનં જાતિકન્તારતારણે, વાતસમો સત્તાનં તિવિધગ્ગિસન્તાપનિબ્બાપને, મહામેઘસમો સત્તાનં માનસપરિપૂરણે, આચરિયસમો સત્તાનં કુસલસિક્ખાપને, સુદેસકસમો સત્તાનં ખેમપથમાચિક્ખણે. એવરૂપો, મહારાજ, બહુગુણો અનેકગુણો અપ્પમાણગુણો ગુણરાસિ ગુણપુઞ્જો સત્તાનં વડ્ઢિકરો સીલવા ‘મા વિનસ્સી’તિ સત્તાનં અનુકમ્પાય ભગવા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ ‘ન, ભિક્ખવે, અત્તાનં પાતેતબ્બં, યો પાતેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’તિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન ભગવા પટિક્ખિપિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન કુમારકસ્સપેન વિચિત્રકથિકેન પાયાસિરાજઞ્ઞસ્સ પરલોકં દીપયમાનેન ‘યથા યથા ખો રાજઞ્ઞ સમણબ્રાહ્મણા સીલવન્તો કલ્યાણધમ્મા ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠન્તિ, તથા તથા બહું પુઞ્ઞં પસવન્તિ, બહુજનહિતાય ચ પટિપજ્જન્તિ બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’ન્તિ.

‘‘કેન પન કારણેન ભગવા સમાદપેસિ? જાતિપિ, મહારાજ, દુક્ખા, જરાપિ દુક્ખા, બ્યાધિપિ દુક્ખો, મરણમ્પિ દુક્ખં, સોકોપિ દુક્ખો, પરિદેવોપિ દુક્ખો, દુક્ખમ્પિ દુક્ખં, દોમનસ્સમ્પિ દુક્ખં, ઉપાયાસોપિ દુક્ખો, અપ્પિયેહિ સમ્પયોગોપિ દુક્ખો, પિયેહિ વિપ્પયોગોપિ દુક્ખો, માતુમરણમ્પિ દુક્ખં, પિતુમરણમ્પિ દુક્ખં, ભાતુમરણમ્પિ દુક્ખં, ભગિનિમરણમ્પિ દુક્ખં, પુત્તમરણમ્પિ દુક્ખં, દારમરણમ્પિ દુક્ખં, દાસમરણમ્પિ દુક્ખં [ઇદં વાક્યં સી. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ], ઞાતિમરણમ્પિ દુક્ખં, ઞાતિબ્યસનમ્પિ દુક્ખં, રોગબ્યસનમ્પિ દુક્ખં, ભોગબ્યસનમ્પિ દુક્ખં, સીલબ્યસનમ્પિ દુક્ખં, દિટ્ઠિબ્યસનમ્પિ દુક્ખં, રાજભયમ્પિ દુક્ખં, ચોરભયમ્પિ દુક્ખં, વેરિભયમ્પિ દુક્ખં, દુબ્ભિક્ખભયમ્પિ દુક્ખં, અગ્ગિભયમ્પિ દુક્ખં, ઉદકભયમ્પિ દુક્ખં, ઊમિભયમ્પિ દુક્ખં, આવટ્ટભયમ્પિ દુક્ખં, કુમ્ભીલભયમ્પિ દુક્ખં, સુસુકાભયમ્પિ દુક્ખં, અત્તાનુવાદભયમ્પિ દુક્ખં, પરાનુવાદભયમ્પિ દુક્ખં, દણ્ડભયમ્પિ દુક્ખં, દુગ્ગતિભયમ્પિ દુક્ખં, પરિસાસારજ્જભયમ્પિ દુક્ખં, આજીવકભયમ્પિ દુક્ખં, મરણભયમ્પિ દુક્ખં, વેત્તેહિ તાળનમ્પિ દુક્ખં, કસાહિ તાળનમ્પિ દુક્ખં, અદ્ધદણ્ડકેહિ તાળનમ્પિ દુક્ખં, હત્થચ્છેદનમ્પિ દુક્ખં, પાદચ્છેદનમ્પિ દુક્ખં, હત્થપાદચ્છેદનમ્પિ દુક્ખં, કણ્ણચ્છેદનમ્પિ દુક્ખં, નાસચ્છેદનમ્પિ દુક્ખં, કણ્ણનાસચ્છેદનમ્પિ દુક્ખં, બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ દુક્ખં, સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ દુક્ખં, રાહુમુખમ્પિ દુક્ખં, જોતિમાલિકમ્પિ દુક્ખં, હત્થપજ્જોતિકમ્પિ દુક્ખં, એરકવત્તિકમ્પિ દુક્ખં, ચીરકવાસિકમ્પિ દુક્ખં, એણેય્યકમ્પિ દુક્ખં, બળિસમંસિકમ્પિ દુક્ખં, કહાપણિકમ્પિ દુક્ખં, ખારાપતચ્છિકમ્પિ દુક્ખં, પલિઘપરિવત્તિકમ્પિ દુક્ખં, પલાલપીઠકમ્પિ દુક્ખં, તત્તેન તેલેન ઓસિઞ્ચનમ્પિ દુક્ખં, સુનખેહિ ખાદાપનમ્પિ દુક્ખં, જીવસૂલારોપનમ્પિ દુક્ખં, અસિના સીસચ્છેદનમ્પિ દુક્ખં, એવરૂપાનિ, મહારાજ, બહુવિધાનિ અનેકવિધાનિ દુક્ખાનિ સંસારગતો અનુભવતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, હિમવન્તપબ્બતે અભિવુટ્ઠં ઉદકં ગઙ્ગાય નદિયા પાસાણ સક્ખર ખર મરુમ્બ આવટ્ટ ગગ્ગલક ઊમિકવઙ્કચદિક આવરણનીવરણમૂલકસાખાસુ પરિયોત્થરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, એવરૂપાનિ બહુવિધાનિ અનેકવિધાનિ દુક્ખાનિ સંસારગતો અનુભવતિ. પવત્તં, મહારાજ, દુક્ખં, અપ્પવત્તં સુખં. અપ્પવત્તસ્સ ગુણં પવત્તસ્સ [પવત્તે (સી. પી. ક.)] ચ ભયં દીપયમાનો, મહારાજ, ભગવા અપ્પવત્તસ્સ સચ્છિકિરિયાય જાતિજરાબ્યાધિમરણસમતિક્કમાય સમાદપેસિ, ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન ભગવા સમાદપેસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, સુનિબ્બેઠિતો પઞ્હો, સુકથિતં કારણં, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અત્તનિપાતનપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. મેત્તાભાવનાનિસંસપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘મેત્તાય, ભિક્ખવે, ચેતોવિમુત્તિયા આસેવિતાય ભાવિતાય બહુલીકતાય યાનીકતાય વત્થુકતાય અનુટ્ઠિતાય પરિચિતાય સુસમારદ્ધાય એકાદસાનિસંસા પાટિકઙ્ખા. કતમે એકાદસ? સુખં સુપતિ, સુખં પટિબુજ્ઝતિ, ન પાપકં સુપિનં પસ્સતિ, મનુસ્સાનં પિયો હોતિ, અમનુસ્સાનં પિયો હોતિ, દેવતા રક્ખન્તિ, નાસ્સ અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતિ [સત્થં કમતિ (સ્યા.) અ. નિ. ૧૧.૧૫ પસ્સિતબ્બં], તુવટં ચિત્તં સમાધિયતિ, મુખવણ્ણો વિપ્પસીદતિ, અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતિ, ઉત્તરિં અપ્પટિવિજ્ઝન્તો બ્રહ્મલોકૂપગો હોતી’તિ. પુન ચ તુમ્હે ભણથ ‘સામો કુમારો મેત્તાવિહારી મિગસઙ્ઘેન પરિવુતો પવને વિચરન્તો પીળિયક્ખેન રઞ્ઞા વિદ્ધો વિસપીતેન સલ્લેન તત્થેવ મુચ્છિતો પતિતો’તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘મેત્તાય ભિક્ખવે…પે… બ્રહ્મલોકૂપગો હોતી’તિ, તેન હિ ‘‘સામો કુમારો મેત્તાવિહારી મિગસઙ્ઘેન પરિવુતો પવને વિચરન્તો પીળિયક્ખેન રઞ્ઞા વિદ્ધો વિસપીતેન સલ્લેન તત્થેવ મુચ્છિતો પતિતો’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ સામો કુમારો મેત્તાવિહારી મિગસઙ્ઘેન પરિવુતો પવને વિચરન્તો પીળિયક્ખેન રઞ્ઞા વિદ્ધો વિસપીતેન સલ્લેન તત્થેવ મુચ્છિતો પતિતો, તેન હિ ‘મેત્તાય, ભિક્ખવે…પે… સત્થં વા કમતી’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો સુનિપુણો પરિસણ્હો સુખુમો ગમ્ભીરો, અપિ સુનિપુણાનં મનુજાનં ગત્તે સેદં મોચેય્ય, સો તવાનુપ્પત્તો, વિજટેહિ તં મહાજટાજટિતં, અનાગતાનં જિનપુત્તાનં ચક્ખું દેહિ નિબ્બાહનાયા’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘મેત્તાય ભિક્ખવે…પે... સત્થં વા કમતી’તિ. સામો ચ કુમારો મેત્તાવિહારી મિગસઙ્ઘેન પરિવુતો પવને વિચરન્તો પીળિયક્ખેન રઞ્ઞા વિદ્ધો વિસપીતેન સલ્લેન તત્થેવ મુચ્છિતો પતિતો, તત્થ પન, મહારાજ, કારણં અત્થિ. કતમં તત્થ કારણં? નેતે, મહારાજ, ગુણા પુગ્ગલસ્સ, મેત્તાભાવનાયેતે ગુણા, સામો, મહારાજ, કુમારો ઘટં ઉક્ખિપન્તો તસ્મિં ખણે મેત્તાભાવનાય પમત્તો અહોસિ.

‘‘યસ્મિં, મહારાજ, ખણે પુગ્ગલો મેત્તં સમાપન્નો હોતિ, ન તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તસ્મિં ખણે અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતિ. તસ્સ યે કેચિ અહિતકામા ઉપગન્ત્વા તં ન પસ્સન્તિ, ન તસ્મિં ઓકાસં લભન્તિ. નેતે, મહારાજ, ગુણા પુગ્ગલસ્સ, મેત્તાભાવનાયેતે ગુણા. ઇધ, મહારાજ, પુરિસો સઙ્ગામસૂરો અભેજ્જકવચજાલિકં સન્નય્હિત્વા સઙ્ગામં ઓતરેય્ય, તસ્સ સરા ખિત્તા ઉપગન્ત્વા પતન્તિ વિકિરન્તિ, ન તસ્મિં ઓકાસં લભન્તિ, નેસો, મહારાજ, ગુણો સઙ્ગામસૂરસ્સ, અભેજ્જકવચજાલિકાયેસો ગુણો, યસ્સ સરા ખિત્તા ઉપગન્ત્વા પતન્તિ વિકિરન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, નેતે ગુણા પુગ્ગલસ્સ, મેત્તાભાવનાયેતે ગુણા.

‘‘યસ્મિં, મહારાજ, ખણે પુગ્ગલો મેત્તં સમાપન્નો હોતિ, ન તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તસ્મિં ખણે અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતિ. તસ્સ યે કેચિ અહિતકામા ઉપગન્ત્વા તં ન પસ્સન્તિ, તસ્મિં ઓકાસં ન લભન્તિ, નેતે, મહારાજ, ગુણા પુગ્ગલસ્સ, મેત્તાભાવનાયેતે ગુણા. ઇધ પન, મહારાજ, પુરિસો દિબ્બં અન્તરધાનં મૂલં હત્થે કરેય્ય, યાવ તં મૂલં તસ્સ હત્થગતં હોતિ, તાવ ન અઞ્ઞો કોચિ પકતિમનુસ્સો તં પુરિસં પસ્સતિ. નેસો, મહારાજ, ગુણો પુરિસસ્સ, મૂલસ્સેસો ગુણો અન્તરધાનસ્સ, યં સો પકતિમનુસ્સાનં ચક્ખુપથે ન દિસ્સતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, નેતે ગુણા પુગ્ગલસ્સ, મેત્તાભાવનાયેતે ગુણા.

‘‘યસ્મિં, મહારાજ, ખણે પુગ્ગલો મેત્તં સમાપન્નો હોતિ, ન તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તસ્મિં ખણે અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતિ. તસ્સ યે કેચિ અહિતકામા ઉપગન્ત્વા તં ન પસ્સન્તિ, ન તસ્મિં ઓકાસં લભન્તિ. નેતે, મહારાજ, ગુણા પુગ્ગલસ્સ, મેત્તાભાવનાયેતે ગુણા. યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસં સુકતં મહાલેણમનુપ્પવિટ્ઠં મહતિમહામેઘો અભિવસ્સન્તો ન સક્કોતિ તેમયિતું, નેસો, મહારાજ, ગુણો પુરિસસ્સ, મહાલેણસ્સેસો ગુણો, યં મહામેઘો અભિવસ્સમાનો ન તં તેમેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, નેતે ગુણા પુગ્ગલસ્સ, મેત્તાભાવનાયેતે ગુણા.

‘‘યસ્મિં, મહારાજ, ખણે પુગ્ગલો મેત્તં સમાપન્નો હોતિ, ન તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તસ્મિં ખણે અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતિ. તસ્સ યે કેચિ અહિતકામા ઉપગન્ત્વા તં ન પસ્સન્તિ, ન તસ્સ સક્કોન્તિ અહિતં કાતું નેતે, મહારાજ, ગુણા પુગ્ગલસ્સ, મેત્તાભાવનાયેતે ગુણા’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં ભન્તે નાગસેન, સબ્બપાપનિવારણા મેત્તાભાવના’’તિ. ‘‘સબ્બકુસલગુણાવહા, મહારાજ, મેત્તાભાવના હિતાનમ્પિ અહિતાનમ્પિ, યે તે સત્તા વિઞ્ઞાણબદ્ધા, સબ્બેસં મહાનિસંસા મેત્તાભાવના સંવિભજિતબ્બા’’તિ.

મેત્તાભાવનાનિસંસપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. કુસલાકુસલસમવિસમપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન ‘કુસલકારિસ્સપિ અકુસલકારિસ્સપિ વિપાકો સમસમો, ઉદાહુ કોચિ વિસેસો અત્થી’તિ? ‘‘અત્થિ, મહારાજ, કુસલસ્સ ચ અકુસલસ્સ ચ વિસેસો, કુસલં, મહારાજ, સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં, અકુસલં દુક્ખવિપાકં નિરયસંવત્તનિક’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘દેવદત્તો એકન્તકણ્હો, એકન્તકણ્હેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો, બોધિસત્તો એકન્તસુક્કો, એકન્તસુક્કેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો’તિ. પુન ચ દેવદત્તો ભવે ભવે યસેન ચ પક્ખેન ચ બોધિસત્તેન સમસમો હોતિ, કદાચિ અધિકતરો વા. યદા દેવદત્તો નગરે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તસ્સ રઞ્ઞો પુરોહિતપુત્તો અહોસિ, તદા બોધિસત્તો છવકચણ્ડાલો અહોસિ વિજ્જાધરો, વિજ્જં પરિજપ્પિત્વા અકાલે અમ્બફલાનિ નિબ્બત્તેસિ, એત્થ તાવ બોધિસત્તો દેવદત્તતો જાતિયા નિહીનો યસેન ચ નિહીનો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો રાજા અહોસિ મહા મહીપતિ સબ્બકામસમઙ્ગી, તદા બોધિસત્તો તસ્સૂપભોગો અહોસિ હત્થિનાગો સબ્બલક્ખણસમ્પન્નો, તસ્સ ચારુગતિવિલાસં અસહમાનો રાજા વધમિચ્છન્તો હત્થાચરિયં એવમવોચ ‘અસિક્ખિતો તે, આચરિય, હત્થિનાગો, તસ્સ આકાસગમનં નામ કારણં કરોહી’તિ, તત્થપિ તાવ બોધિસત્તો દેવદત્તતો જાતિયા નિહીનો લામકો તિરચ્છાનગતો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ પવને નટ્ઠાયિકો, તદા બોધિસત્તો મહાપથવી નામ મક્કટો અહોસિ, એત્થપિ તાવ દિસ્સતિ વિસેસો મનુસ્સસ્સ ચ તિરચ્છાનગતસ્સ ચ, તત્થપિ તાવ બોધિસત્તો દેવદત્તતો જાતિયા નિહીનો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ સોણુત્તરો નામ નેસાદો બલવા બલવતરો નાગબલો, તદા બોધિસત્તો છદ્દન્તો નામ નાગરાજા અહોસિ. તદા સો લુદ્દકો તં હત્થિનાગં ઘાતેસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તોવ અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ વનચરકો અનિકેતવાસી, તદા બોધિસત્તો સકુણો અહોસિ તિત્તિરો મન્તજ્ઝાયી, તદાપિ સો વનચરકો તં સકુણં ઘાતેસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તોવ જાતિયા અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો કલાબુ નામ કાસિરાજા [કાસિકરાજા (ક.)] અહોસિ, તદા બોધિસત્તો તાપસો અહોસિ ખન્તિવાદી. તદા સો રાજા તસ્સ તાપસસ્સ કુદ્ધો હત્થપાદે વંસકળીરે વિય છેદાપેસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો જાતિયા ચ યસેન ચ.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ વનચરો, તદા બોધિસત્તો નન્દિયો નામ વાનરિન્દો અહોસિ, તદાપિ સો વનચરો તં વાનરિન્દં ઘાતેસિ સદ્ધિં માતરા કનિટ્ઠભાતિકેન ચ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો જાતિયા.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ અચેલકો કારમ્ભિયો નામ, તદા બોધિસત્તો પણ્ડરકો નામ નાગરાજા અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો જાતિયા.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ પવને જટિલકો, તદા બોધિસત્તો તચ્છકો નામ મહાસૂકરો અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ જાતિયા અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો ચેતીસુ સૂરપરિચરો નામ રાજા અહોસિ ઉપરિ પુરિસમત્તે ગગને વેહાસઙ્ગમો, તદા બોધિસત્તો કપિલો નામ બ્રાહ્મણો અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો જાતિયા ચ યસેન ચ.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ સામો નામ, તદા બોધિસત્તો રુરુ નામ મિગરાજા અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ જાતિયા અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ લુદ્દકો પવનચરો, તદા બોધિસત્તો હત્થિનાગો અહોસિ, સો લુદ્દકો તસ્સ હત્થિનાગસ્સ સત્તક્ખત્તું દન્તે છિન્દિત્વા હરિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ યોનિયા અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો સિઙ્ગાલો અહોસિ ખત્તિયધમ્મો, સો યાવતા જમ્બુદીપે પદેસરાજાનો તે સબ્બે અનુયુત્તે અકાસિ, તદા બોધિસત્તો વિધુરો નામ પણ્ડિતો અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ યસેન અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો હત્થિનાગો હુત્વા લટુકિકાય સકુણિકાય પુત્તકે ઘાતેસિ, તદા બોધિસત્તોપિ હત્થિનાગો અહોસિ યૂથપતિ, તત્થ તાવ ઉભોપિ તે સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો યક્ખો અહોસિ અધમ્મો નામ, તદા બોધિસત્તોપિ યક્ખો અહોસિ ધમ્મો નામ, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો નાવિકો અહોસિ પઞ્ચન્નં કુલસતાનં ઇસ્સરો, તદા બોધિસત્તોપિ નાવિકો અહોસિ પઞ્ચન્નં કુલસતાનં ઇસ્સરો, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો સત્થવાહો અહોસિ પઞ્ચન્નં સકટસતાનં ઇસ્સરો, તદા બોધિસત્તોપિ સત્થવાહો અહોસિ પઞ્ચન્નં સકટસતાનં ઇસ્સરો, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો સાખો નામ મિગરાજા અહોસિ, તદા બોધિસત્તોપિ નિગ્રોધો નામ મિગરાજા અહોસિ, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો સાખો નામ સેનાપતિ અહોસિ, તદા બોધિસત્તોપિ નિગ્રોધો નામ રાજા અહોસિ, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો ખણ્ડહાલો નામ બ્રાહ્મણો અહોસિ, તદા બોધિસત્તો ચન્દો નામ રાજકુમારો અહોસિ, તદા સો ખણ્ડહાલો યેવ અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા અહોસિ, તદા બોધિસત્તો તસ્સ પુત્તો મહાપદુમો નામ કુમારો અહોસિ, તદા સો રાજા સકપુત્તં ચોરપપાતે ખિપાપેસિ, યતો કુતોચિ પિતાવ પુત્તાનં અધિકતરો હોતિ વિસિટ્ઠોતિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મહાપતાપો નામ રાજા અહોસિ, તદા બોધિસત્તો તસ્સ પુત્તો ધમ્મપાલો નામ કુમારો અહોસિ, તદા સો રાજા સકપુત્તસ્સ હત્થપાદે સીસઞ્ચ છેદાપેસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ ઉત્તરો અધિકતરો.

અજ્જેતરહિ ઉભોપિ સક્યકુલે જાયિંસુ. બોધિસત્તો બુદ્ધો અહોસિ સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો, દેવદત્તો તસ્સ દેવાતિદેવસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા ઇદ્ધિં નિબ્બત્તેત્વા બુદ્ધાલયં અકાસિ. કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, યં મયા ભણિતં, તં સબ્બં તથં ઉદાહુ વિતથ’’ન્તિ?

‘‘યં ત્વં, મહારાજ, બહુવિધં કારણં ઓસારેસિ, સબ્બં તં તથેવ, નો અઞ્ઞથા’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, કણ્હોપિ સુક્કોપિ સમસમગતિકા હોન્તિ, તેન હિ કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ સમસમવિપાકં હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ સમસમવિપાકં હોતિ, ન હિ, મહારાજ, દેવદત્તો સબ્બજનેહિ પટિવિરુદ્ધો, બોધિસત્તેનેવ પટિવિરુદ્ધો. યો તસ્સ બોધિસત્તેન પટિવિરુદ્ધો, સો તસ્મિં તસ્મિં યેવ ભવે પચ્ચતિ ફલં દેતિ. દેવદત્તોપિ, મહારાજ, ઇસ્સરિયે ઠિતો જનપદેસુ આરક્ખં દેતિ, સેતું સભં પુઞ્ઞસાલં કારેતિ, સમણબ્રાહ્મણાનં કપણદ્ધિકવણિબ્બકાનં નાથાનાથાનં યથાપણિહિતં દાનં દેતિ. તસ્સ સો વિપાકેન ભવે ભવે સમ્પત્તિયો પટિલભતિ. કસ્સેતં, મહારાજ, સક્કા વત્તું વિના દાનેન દમેન સંયમેન ઉપોસથકમ્મેન સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સતીતિ?

‘‘યં પન ત્વં, મહારાજ, એવં વદેસિ ‘દેવદત્તો ચ બોધિસત્તો ચ એકતો અનુપરિવત્તન્તી’તિ, સો ન જાતિસતસ્સ અચ્ચયેન સમાગમો અહોસિ, ન જાતિસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન, ન જાતિસતસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન, કદાચિ કરહચિ બહૂનં અહોરત્તાનં અચ્ચયેન સમાગમો અહોસિ. યં પનેતં, મહારાજ, ભગવતા કાણકચ્છપોપમં ઉપદસ્સિતં મનુસ્સત્તપ્પટિલાભાય, તથૂપમં, મહારાજ, ઇમેસં સમાગમં ધારેહિ.

‘‘ન, મહારાજ, બોધિસત્તસ્સ દેવદત્તેનેવ સદ્ધિં સમાગમો અહોસિ, થેરોપિ, મહારાજ, સારિપુત્તો અનેકેસુ જાતિસતસહસ્સેસુ બોધિસત્તસ્સ પિતા અહોસિ, મહાપિતા અહોસિ, ચૂળપિતા અહોસિ, ભાતા અહોસિ, પુત્તો અહોસિ, ભાગિનેય્યો અહોસિ, મિત્તો અહોસિ.

‘‘બોધિસત્તોપિ, મહારાજ, અનેકેસુ જાતિસતસહસ્સેસુ થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ પિતા અહોસિ, મહાપિતા અહોસિ, ચૂળપિતા અહોસિ, ભાતા અહોસિ, પુત્તો અહોસિ, ભાગિનેય્યો અહોસિ, મિત્તો અહોસિ, સબ્બેપિ, મહારાજ, સત્તનિકાયપરિયાપન્ના સંસારસોતમનુગતા સંસારસોતેન વુય્હન્તા અપ્પિયેહિપિ પિયેહિપિ સમાગચ્છન્તિ. યથા, મહારાજ, ઉદકં સોતેન વુય્હમાનં સુચિઅસુચિકલ્યાણપાપકેન સમાગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સબ્બેપિ સત્તનિકાયપરિયાપન્ના સંસારસોતમનુગતા સંસારસોતેન વુય્હન્તા અપ્પિયેહિપિ પિયેહિપિ સમાગચ્છન્તિ. દેવદત્તો, મહારાજ, યક્ખો સમાનો અત્તના અધમ્મો પરે અધમ્મે નિયોજેત્વા સત્તપઞ્ઞાસવસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ મહાનિરયે પચ્ચિ, બોધિસત્તોપિ, મહારાજ, યક્ખો સમાનો અત્તના ધમ્મો પરે ધમ્મે નિયોજેત્વા સત્તપઞ્ઞાસવસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ સગ્ગે મોદિ સબ્બકામસમઙ્ગી, અપિ ચ, મહારાજ, દેવદત્તો ઇમસ્મિં ભવે બુદ્ધં અનાસાદનીયમાસાદયિત્વા સમગ્ગઞ્ચ સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા પથવિં પાવિસિ, તથાગતો બુજ્ઝિત્વા સબ્બધમ્મે પરિનિબ્બુતો ઉપધિસઙ્ખયે’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

કુસલાકુસલસમવિસમપઞ્હો સત્તમો.

૮. અમરાદેવીપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા –

‘‘‘સચે લભેથ ખણં વા રહો વા, નિમન્તકં [નિવાતકં (કુણાલજાતકે)] વાપિ લભેથ તાદિસં;

સબ્બાવ [સબ્બાપિ (સી. પી.)] ઇત્થી કયિરું [કરેય્યું (સી. પી. ક.)] નુ પાપં, અઞ્ઞં અલદ્ધા પીઠસપ્પિના સદ્ધિ’ન્તિ.

‘‘પુન ચ કથીયતિ ‘મહોસધસ્સ ભરિયા અમરા નામ ઇત્થી ગામકે ઠપિતા પવુત્થપતિકા રહો નિસિન્ના વિવિત્તા રાજપ્પટિસમં સામિકં કરિત્વા સહસ્સેન નિમન્તીયમાના પાપં નાકાસી’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘સચે…પે… સદ્ધિ’ન્તિ તેન હિ ‘મહોસધસ્સ ભરિયા…પે… નાકાસી’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ મહોસધસ્સ ભરિયા…પે… નાકાસિ, તેન હિ ‘સચે…પે… સદ્ધિ’ન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘સચે…પે… સદ્ધિ’ન્તિ. કથીયતિ ચ ‘મહોસધસ્સ ભરિયા …પે… નાકાસી’તિ. કરેય્ય સા, મહારાજ, ઇત્થી સહસ્સં લભમાના તાદિસેન પુરિસેન સદ્ધિં પાપકમ્મં, ન સા કરેય્ય સચે ખણં વા રહો વા નિમન્તકં વાપિ તાદિસં લભેય્ય, વિચિનન્તી સા, મહારાજ, અમરા ઇત્થી ન અદ્દસ ખણં વા રહો વા નિમન્તકં વાપિ તાદિસં.

‘‘ઇધ લોકે ગરહભયા ખણં ન પસ્સિ, પરલોકે નિરયભયા ખણં ન પસ્સિ, કટુકવિપાકં પાપન્તિ ખણં ન પસ્સિ, પિયં અમુઞ્ચિતુકામા ખણં ન પસ્સિ, સામિકસ્સ ગરુકતાય ખણં ન પસ્સિ, ધમ્મં અપચાયન્તી ખણં ન પસ્સિ, અનરિયં ગરહન્તી ખણં ન પસ્સિ, કિરિયં અભિન્દિતુકામા ખણં ન પસ્સિ. એવરૂપેહિ બહૂહિ કારણેહિ ખણં ન પસ્સિ.

‘‘રહોપિ સા લોકે વિચિનિત્વા અપસ્સન્તી પાપં નાકાસિ. સચે સા મનુસ્સેહિ રહો લભેય્ય, અથ અમનુસ્સેહિ રહો ન લભેય્ય. સચે અમનુસ્સેહિ રહો લભેય્ય, અથ પરચિત્તવિદૂહિ પબ્બજિતેહિ રહો ન લભેય્ય. સચે પરચિત્તવિદૂહિ પબ્બજિતેહિ રહો લભેય્ય, અથ પરચિત્તવિદૂનીહિ દેવતાહિ રહો ન લભેય્ય. સચે પરચિત્તવિદૂનીહિ દેવતાહિ રહો લભેય્ય, અત્તનાવ પાપેહિ રહો ન લભેય્ય. સચે અત્તનાવ પાપેહિ રહો લભેય્ય, અથ અધમ્મેન રહો ન લભેય્ય. એવરૂપેહિ બહુવિધેહિ કારણેહિ રહો અલભિત્વા પાપં નાકાસિ.

‘‘નિમન્તકમ્પિ સા લોકે વિચિનિત્વા તાદિસં અલભન્તી પાપં નાકાસિ. મહોસધો, મહારાજ, પણ્ડિતો અટ્ઠવીસતિયા અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો. કતમેહિ અટ્ઠવીસતિયા અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો? મહોસધો, મહારાજ, સૂરો હિરિમા ઓત્તપ્પી સપક્ખો મિત્તસમ્પન્નો ખમો સીલવા સચ્ચવાદી સોચેય્યસમ્પન્નો અક્કોધનો અનતિમાની અનુસૂયકો વીરિયવા આયૂહકો સઙ્ગાહકો સંવિભાગી સખિલો નિવાતવુત્તિ સણ્હો અસઠો અમાયાવી અતિબુદ્ધિસમ્પન્નો કિત્તિમા વિજ્જાસમ્પન્નો હિતેસી ઉપનિસ્સિતાનં પત્થિતો સબ્બજનસ્સ ધનવા યસવા. મહોસધો, મહારાજ, પણ્ડિતો ઇમેહિ અટ્ઠવીસતિયા અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો. સા અઞ્ઞં તાદિસં નિમન્તકં અલભિત્વા પાપં નાકાસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અમરાદેવીપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. અરહન્તઅભાયનપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘વિગતભયસન્તાસા અરહન્તો’તિ. પુન ચ નગરે રાજગહે ધનપાલકં હત્થિં ભગવતિ ઓપતન્તં દિસ્વા પઞ્ચ ખીણાસવસતાનિ પરિચ્ચજિત્વા જિનવરં પક્કન્તાનિ દિસાવિદિસં એકં ઠપેત્વા થેરં આનન્દં. કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, તે અરહન્તો ભયા પક્કન્તા, પઞ્ઞાયિસ્સતિ સકેન કમ્મેનાતિ દસબલં પાતેતુકામા પક્કન્તા, ઉદાહુ તથાગતસ્સ અતુલં વિપુલમસમં પાટિહારિયં દટ્ઠુકામા પક્કન્તા? યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘વિગતભયસન્તાસા અરહન્તો’તિ, તેન હિ ‘નગરે…પે… આનન્દ’ન્તિ યં વચનં તં મિચ્છા. યદિ નગરે રાજગહે ધનપાલકં હત્થિં ભગવતિ ઓપતન્તં દિસ્વા પઞ્ચ ખીણાસવસતાનિ પરિચ્ચજિત્વા જિનવરં પક્કન્તાનિ દિસાવિદિસં એકં ઠપેત્વા થેરં આનન્દં, તેન હિ ‘વિગતભયસન્તાસા અરહન્તો’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘વિગતભયસન્તાસા અરહન્તો’તિ, નગરે રાજગહે ધનપાલકં હત્થિં ભગવતિ ઓપતન્તં દિસ્વા પઞ્ચ ખીણાસવસતાનિ પરિચ્ચજિત્વા જિનવરં પક્કન્તાનિ દિસાવિદિસં એકં ઠપેત્વા થેરં આનન્દં, તઞ્ચ પન ન ભયા, નાપિ ભગવન્તં પાતેતુકામતાય.

‘‘યેન પન, મહારાજ, હેતુના અરહન્તો ભાયેય્યું વા તાસેય્યું વા, સો હેતુ અરહન્તાનં સમુચ્છિન્નો, તસ્મા વિગતભયસન્તાસા અરહન્તો, ભાયતિ નુ, મહારાજ, મહાપથવી ખણન્તેપિ ભિન્દન્તેપિ ધારેન્તેપિ સમુદ્દપબ્બતગિરિસિખરેતિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન મહારાજા’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે, મહાપથવિયા સો હેતુ, યેન હેતુના મહાપથવી ભાયેય્ય વા તાસેય્ય વા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ અરહન્તાનં સો હેતુ, યેન હેતુના અરહન્તો ભાયેય્યું વા તાસેય્યું વા.

‘‘ભાયતિ નુ, મહારાજ, ગિરિસિખરં છિન્દન્તે વા ભિન્દન્તે વા પતન્તે વા અગ્ગિના દહન્તે વા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેન મહારાજા’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે, ગિરિસિખરસ્સ સો હેતુ, યેન હેતુના ગિરિસિખરં ભાયેય્ય વા તાસેય્ય વા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ અરહન્તાનં સો હેતુ, યેન હેતુના અરહન્તો ભાયેય્યું વા તાસેય્યું વા.

‘‘યદિપિ, મહારાજ, લોકધાતુસતસહસ્સેસુ યે કેચિ સત્તનિકાયપરિયાપન્ના સબ્બેપિ તે સત્તિહત્થા એકં અરહન્તં ઉપધાવિત્વા તાસેય્યું, ન ભવેય્ય અરહતો ચિત્તસ્સ કિઞ્ચિ અઞ્ઞથત્તં. કિં કારણં? અટ્ઠાનમનવકાસતાય.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, તેસં ખીણાસવાનં એવં ચેતોપરિવિતક્કો અહોસિ ‘અજ્જ નરવરપવરે જિનવરવસભે નગરવરમનુપ્પવિટ્ઠે વીથિયા ધનપાલકો હત્થી આપતિસ્સતિ, અસંસયમતિદેવદેવં ઉપટ્ઠાકો ન પરિચ્ચજિસ્સતિ, યદિ મયં સબ્બેપિ ભગવન્તં ન પરિચ્ચજિસ્સામ, આનન્દસ્સ ગુણો પાકટો ન ભવિસ્સતિ, ન હેવ ચ તથાગતં સમુપગમિસ્સતિ હત્થિનાગો, હન્દ મયં અપગચ્છામ, એવમિદં મહતો જનકાયસ્સ કિલેસબન્ધનમોક્ખો ભવિસ્સતિ, આનન્દસ્સ ચ ગુણો પાકટો ભવિસ્સતી’તિ. એવં તે અરહન્તો આનિસંસં દિસ્વા દિસાવિદિસં પક્કન્તા’’તિ. ‘‘સુવિભત્તો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો, એવમેતં નત્થિ અરહન્તાનં ભયં વા સન્તાસો વા, આનિસંસં દિસ્વા અરહન્તો પક્કન્તા દિસાવિદિસ’’ન્તિ.

અરહન્તઅભાયનપઞ્હો નવમો.

૧૦. બુદ્ધસબ્બઞ્ઞુભાવપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘તથાગતો સબ્બઞ્ઞૂ’તિ. પુન ચ ભણથ ‘તથાગતેન સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખે ભિક્ખુસઙ્ઘે પણામિતે ચાતુમેય્યકા ચ સક્યા બ્રહ્મા ચ સહમ્પતિ બીજૂપમઞ્ચ વચ્છતરુણૂપમઞ્ચ ઉપદસ્સેત્વા ભગવન્તં પસાદેસું ખમાપેસું નિજ્ઝત્તં અકંસૂ’તિ. કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, અઞ્ઞાતા તા ઉપમા તથાગતસ્સ, યાહિ તથાગતો ઉપમાહિ ઓરતો ખમિતો ઉપસન્તો નિજ્ઝત્તં ગતો? યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતસ્સ તા ઉપમા અઞ્ઞાતા, તેન હિ બુદ્ધો અસબ્બઞ્ઞૂ, યદિ ઞાતા, તેન હિ ઓકસ્સ પસય્હ વીમંસાપેક્ખો પણામેસિ, તેન હિ તસ્સ અકારુઞ્ઞતા સમ્ભવતિ. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘સબ્બઞ્ઞૂ, મહારાજ, તથાગતો, તાહિ ચ ઉપમાહિ ભગવા પસન્નો ઓરતો ખમિતો ઉપસન્તો નિજ્ઝત્તં ગતો. ધમ્મસ્સામી, મહારાજ, તથાગતો, તથાગતપ્પવેદિતેહેવ તે ઓપમ્મેહિ તથાગતં આરાધેસું તોસેસું પસાદેસું, તેસઞ્ચ તથાગતો પસન્નો ‘સાધૂ’તિ અબ્ભાનુમોદિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ઇત્થી સામિકસ્સ સન્તકેનેવ ધનેન સામિકં આરાધેતિ તોસેતિ પસાદેતિ, તઞ્ચ સામિકો ‘સાધૂ’તિ અબ્ભાનુમોદતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ચાતુમેય્યકા ચ સક્યા બ્રહ્મા ચ સહમ્પતિ તથાગતપ્પવેદિતેહેવ ઓપમ્મેહિ તથાગતં આરાધેસું તોસેસું પસાદેસું, તેસઞ્ચ તથાગતો પસન્નો ‘સાધૂ’તિ અબ્ભાનુમોદિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કપ્પકો રઞ્ઞો સન્તકેનેવ સુવણ્ણફણકેન રઞ્ઞો ઉત્તમઙ્ગં પસાધયમાનો રાજાનં આરાધેતિ તોસેતિ પસાદેતિ, તસ્સ ચ રાજા પસન્નો ‘સાધૂ’તિ અબ્ભાનુમોદતિ, યથિચ્છિતમનુપ્પદેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ચાતુમેય્યકા ચ સક્યા બ્રહ્મા ચ સહમ્પતિ તથાગતપ્પવેદિતેહેવ ઓપમ્મેહિ તથાગતં આરાધેસું તોસેસું પસાદેસું, તેસઞ્ચ તથાગતો પસન્નો ‘સાધૂ’તિ અબ્ભાનુમોદિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, સદ્ધિવિહારિકો ઉપજ્ઝાયાભતં પિણ્ડપાતં ગહેત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ ઉપનામેન્તો ઉપજ્ઝાયં આરાધેતિ તોસેતિ પસાદેતિ, તઞ્ચ ઉપજ્ઝાયો પસન્નો ‘સાધૂ’તિ અબ્ભાનુમોદતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ચાતુમેય્યકા ચ સક્યા બ્રહ્મા ચ સહમ્પતિ તથાગતપ્પવેદિતેહેવ ઓપમ્મેહિ તથાગતં આરાધેસું તોસેસું પસાદેસું, તેસઞ્ચ તથાગતો પસન્નો ‘સાધૂ’તિ અબ્ભાનુમોદિત્વા સબ્બદુક્ખપરિમુત્તિયા ધમ્મં દેસેસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામીતિ.

બુદ્ધસબ્બઞ્ઞુભાવપઞ્હો દસમો.

સબ્બઞ્ઞુતઞાણવગ્ગો ચતુત્થો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે દસ પઞ્હા.