૫. સન્થવવગ્ગો

૧. સન્થવપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા –

‘‘‘સન્થવતો ભયં જાતં, નિકેતા જાયતે રજો;

અનિકેતમસન્થવં, એતં વે મુનિદસ્સન’ન્તિ.

‘‘પુન ચ ભગવતા ભણિતં ‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતેન ભણિતં ‘સન્થવતો ભયં જાતં, નિકેતા જાયતે રજો. અનિકેતમસન્થવં, એતં વે મુનિદસ્સન’ન્તિ, તેન હિ ‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે’તિ, તેન હિ ‘સન્થવતો ભયં જાતં, નિકેતા જાયતે રજો. અનિકેતમસન્થવં, એતં વે મુનિદસ્સન’ન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘સન્થવતો ભયં જાતં, નિકેતા જાયતે રજો. અનિકેતમસન્થવં, એતં વે મુનિદસ્સન’ન્તિ. ભણિતઞ્ચ ‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે’તિ. યં, મહારાજ, ભગવતા ભણિતં ‘સન્થવતો ભયં જાતં, નિકેતા જાયતે રજો. અનિકેતમસન્થવં, એતં વે મુનિદસ્સન’ન્તિ, તં સભાવવચનં અસેસવચનં નિસ્સેસવચનં નિપ્પરિયાયવચનં સમણાનુચ્છવં સમણસારુપ્પં સમણપ્પતિરૂપં સમણારહં સમણગોચરં સમણપ્પટિપદા સમણપ્પટિપત્તિ. યથા, મહારાજ, આરઞ્ઞકો મિગો અરઞ્ઞે પવને ચરમાનો નિરાલયો અનિકેતો યથિચ્છકં સયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ભિક્ખુના ‘સન્થવતો ભયં જાતં, નિકેતા જાયતે રજો. અનિકેતમસન્થવં, એતં વે મુનિદસ્સન’ન્તિ ચિન્તેતબ્બં.

‘‘યં પન, મહારાજ, ભગવતા ભણિતં ‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે’તિ, તં દ્વે અત્થવસે સમ્પસ્સમાનેન ભગવતા ભણિતં. કતમે દ્વે? વિહારદાનં નામ સબ્બબુદ્ધેહિ વણ્ણિતં અનુમતં થોમિતં પસત્થં, તં તે વિહારદાનં દત્વા જાતિજરામરણા પરિમુચ્ચિસ્સન્તીતિ. અયં તાવ પઠમો આનિસંસો વિહારદાને.

‘‘પુન ચપરં વિહારે વિજ્જમાને ભિક્ખુનિયો બ્યત્તસઙ્કેતા ભવિસ્સન્તિ, સુલભં દસ્સનં દસ્સનકામાનં, અનિકેતે દુદ્દસ્સના ભવિસ્સન્તીતિ. અયં દુતિયો આનિસંસો વિહારદાને. ઇમે દ્વે અત્થવસે સમ્પસ્સમાનેન ભગવતા ભણિતં ‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે’તિ, ન તત્થ બુદ્ધપુત્તેન આલયો કરણીયો નિકેતે’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

સન્થવપઞ્હો પઠમો.

૨. ઉદરસંયતપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા –

‘‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્ય, ઉદરે સંયતો સિયા’તિ.

‘‘પુન ચ ભગવતા ભણિતં ‘અહં ખો પનુદાયિ, અપ્પેકદા ઇમિના પત્તેન સમતિત્તિકમ્પિ ભુઞ્જામિ, ભિય્યોપિ ભુઞ્જામી’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્ય, ઉદરે સંયતો સિયા’તિ, તેન હિ ‘અહં ખો પનુદાયિ, અપ્પેકદા ઇમિના પત્તેન સમતિત્થિકમ્પિ ભુઞ્જામિ, ભિય્યોપિ ભુઞ્જામી’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘અહં ખો પનુદાયિ, અપ્પેકદા ઇમિના પત્તેન સમતિત્થિકમ્પિ ભુઞ્જામિ, ભિય્યોપિ ભુઞ્જામી’તિ, તેન હિ ‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્ય, ઉદરે સંયતો સિયા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્ય, ઉદરે સંયતો સિયા’તિ, ભણિતઞ્ચ ‘અહં ખો પનુદાયિ, અપ્પેકદા ઇમિના પત્તેન સમતિત્તિકમ્પિ ભુઞ્જામિ, ભિય્યોપિ ભુઞ્જામી’તિ. યં, મહારાજ, ભગવતા ભણિતં ‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્ય, ઉદરે સંયતો સિયા’તિ, તં સભાવવચનં અસેસવચનં નિસ્સેસવચનં નિપ્પરિયાયવચનં ભૂતવચનં તચ્છવચનં યાથાવવચનં અવિપરીતવચનં ઇસિવચનં મુનિવચનં ભગવન્તવચનં અરહન્તવચનં પચ્ચેકબુદ્ધવચનં જિનવચનં સબ્બઞ્ઞુવચનં તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વચનં.

‘‘ઉદરે અસંયતો, મહારાજ, પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ, મજ્જમ્પિ પિવતિ, માતરમ્પિ જીવિતા વોરોપેતિ, પિતરમ્પિ જીવિતા વોરોપેતિ, અરહન્તમ્પિ જીવિતા વોરોપેતિ, સઙ્ઘમ્પિ ભિન્દતિ, દુટ્ઠેન ચિત્તેન તથાગતસ્સ લોહિતમ્પિ ઉપ્પાદેતિ. નનુ, મહારાજ, દેવદત્તો ઉદરે અસંયતો સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા કપ્પટ્ઠિયં કમ્મં આયૂહિ [આયૂહતિ (ક.)]. એવરૂપાનિ, મહારાજ, અઞ્ઞાનિપિ બહુવિધાનિ કારણાનિ દિસ્વા ભગવતા ભણિતં ‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્ય, ઉદરે સંયતો સિયા’તિ.

‘‘ઉદરે સંયતો, મહારાજ, ચતુસચ્ચાભિસમયં અભિસમેતિ, ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરોતિ, ચતૂસુ પટિસમ્ભિદાસુ અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ છસુ અભિઞ્ઞાસુ વસીભાવં પાપુણાતિ, કેવલઞ્ચ સમણધમ્મં પૂરેતિ. નનુ, મહારાજ, સુકપોતકો ઉદરે સંયતો હુત્વા યાવ તાવતિંસભવનં કમ્પેત્વા સક્કં દેવાનમિન્દં ઉપટ્ઠાનમુપનેસિ, એવરૂપાનિ, મહારાજ, અઞ્ઞાનિપિ બહુવિધાનિ કારણાનિ દિસ્વા ભગવતા ભણિતં ‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્ય, ઉદરે સંયતો સિયા’તિ.

‘‘યં પન, મહારાજ, ભગવતા ભણિતં ‘અહં ખો પનુદાયિ અપ્પેકદા ઇમિના પત્તેન સમતિત્તિકમ્પિ ભુઞ્જામિ, ભિય્યોપિ ભુઞ્જામી’તિ, તં કતકિચ્ચેન નિટ્ઠિતકિરિયેન સિદ્ધત્થેન વુસિતવોસાનેન નિરાવરણેન સબ્બઞ્ઞુના સયમ્ભુના તથાગતેન અત્તાનં ઉપાદાય ભણિતં.

‘‘યથા, મહારાજ, વન્તસ્સ વિરિત્તસ્સ અનુવાસિતસ્સ આતુરસ્સ સપ્પાયકિરિયા ઇચ્છિતબ્બા હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સકિલેસસ્સ અદિટ્ઠસચ્ચસ્સ ઉદરે સંયમો કરણીયો હોતિ. યથા, મહારાજ, મણિરતનસ્સ સપ્પભાસસ્સ જાતિમન્તસ્સ અભિજાતિપરિસુદ્ધસ્સ મજ્જનનિઘંસનપરિસોધનેન કરણીયં ન હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ બુદ્ધવિસયે પારમિં ગતસ્સ કિરિયાકરણેસુ આવરણં ન હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ઉદરસંયતપઞ્હો દુતિયો.

૩. બુદ્ધઅપ્પાબાધપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘અહમસ્મિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો યાચયોગો સદા પયતપાણિ અન્તિમદેહધરો અનુત્તરો ભિસક્કો સલ્લકત્તો’તિ. પુન ચ ભણિતં ભગવતા ‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં અપ્પાબાધાનં યદિદં બાકુલો’તિ. ભગવતો ચ સરીરે બહુક્ખત્તું આબાધો ઉપ્પન્નો દિસ્સતિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો અનુત્તરો, તેન હિ ‘એતદગ્ગં…પે… બાકુલો’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ થેરો બાકુલો અપ્પાબાધાનં અગ્ગો, તેન હિ ‘અહમસ્મિ…પે… સલ્લકત્તો’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘અહમસ્મિ…પે… સલ્લકત્તો’તિ, ભણિતઞ્ચ ‘એતદગ્ગં…પે… બાકુલો’તિ, તઞ્ચ પન બાહિરાનં આગમાનં અધિગમાનં પરિયત્તીનં અત્તનિ વિજ્જમાનતં સન્ધાય ભાસિતં.

‘‘સન્તિ ખો પન, મહારાજ, ભગવતો સાવકા ઠાનચઙ્કમિકા, તે ઠાનેન ચઙ્કમેન દિવારત્તિં વીતિનામેન્તિ, ભગવા પન, મહારાજ, ઠાનેન ચઙ્કમેન નિસજ્જાય સયનેન દિવારત્તિં વીતિનામેતિ, યે તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ઠાનચઙ્કમિકા, તે તેન અઙ્ગેન અતિરેકા.

‘‘સન્તિ ખો પન, મહારાજ, ભગવતો સાવકા એકાસનિકા, તે જીવિતહેતુપિ દુતિયં ભોજનં ન ભુઞ્જન્તિ, ભગવા પન, મહારાજ, દુતિયમ્પિ યાવ તતિયમ્પિ ભોજનં ભુઞ્જતિ, યે તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ એકાસનિકા, તે તેન અઙ્ગેન અતિરેકા, અનેકવિધાનિ, મહારાજ, તાનિ કારણાનિ તેસં તેસં તં તં સન્ધાય ભણિતાનિ. ભગવા પન, મહારાજ, અનુત્તરો સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય વિમુત્તિયા વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન દસહિ ચ બલેહિ ચતૂહિ વેસારજ્જેહિ અટ્ઠારસહિ બુદ્ધધમ્મેહિ છહિ અસાધારણેહિ ઞાણેહિ, કેવલે ચ બુદ્ધવિસયે તં સન્ધાય ભણિતં ‘અહમસ્મિ…પે… સલ્લકત્તો’તિ.

‘‘ઇધ, મહારાજ, મનુસ્સેસુ એકો જાતિમા હોતિ, એકો ધનવા, એકો વિજ્જવા, એકો સિપ્પવા, એકો સૂરો, એકો વિચક્ખણો, સબ્બેપેતે અભિભવિય રાજા યેવ તેસં ઉત્તમો હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવા સબ્બસત્તાનં અગ્ગો જેટ્ઠો સેટ્ઠો.

‘‘યં પન આયસ્મા બાકુલો અપ્પાબાધો અહોસિ, તં અભિનીહારવસેન, સો હિ, મહારાજ, અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો ઉદરવાતાબાધે ઉપ્પન્ને વિપસ્સિસ્સ ચ ભગવતો અટ્ઠસટ્ઠિયા ચ ભિક્ખુસતસહસ્સાનં તિણપુપ્ફકરોગે ઉપ્પન્ને સયં તાપસો સમાનો નાનાભેસજ્જેહિ તં બ્યાધિં અપનેત્વા અપ્પાબાધતં પત્તો, ભણિતો ચ ‘એતદગ્ગં…પે… બાકુલો’તિ.

‘‘ભગવતો, મહારાજ, બ્યાધિમ્હિ ઉપ્પજ્જન્તેપિ અનુપ્પજ્જન્તેપિ ધુતઙ્ગં આદિયન્તેપિ અનાદિયન્તેપિ નત્થિ ભગવતા સદિસો કોચિ સત્તો. ભાસિતમ્પેતં મહારાજ ભગવતા દેવાતિદેવેન સંયુત્તનિકાયવરલઞ્છકે –

‘‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા દ્વિપદા વા ચતુપ્પદા વા બહુપ્પદા વા રૂપિનો વા અરૂપિનો વા સઞ્ઞિનો વા અસઞ્ઞિનો વા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિનો વા, તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’તિ. ‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’’તિ.

બુદ્ધઅપ્પાબાધપઞ્હો તતિયો.

૪. મગ્ગુપ્પાદનપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘તથાગતો ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’તિ. પુન ચ ભણિતં ‘અદ્દસં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, પુરાણં મગ્ગં પુરાણં અઞ્જસં પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાત’ન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, તેન હિ ‘અદ્દસં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, પુરાણં મગ્ગં પુરાણં અઞ્જસં પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાત’ન્તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘અદ્દસં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, પુરાણં મગ્ગં પુરાણં અઞ્જસં પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાત’ન્તિ, તેન હિ ‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’તિ. ભણિતઞ્ચ ‘અદ્દસં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, પુરાણં મગ્ગં પુરાણં અઞ્જસં પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાત’ન્તિ, તં દ્વયમ્પિ સભાવવચનમેવ, પુબ્બકાનં, મહારાજ, તથાગતાનં અન્તરધાનેન અસતિ અનુસાસકે મગ્ગો અન્તરધાયિ, તં [સો તં (સી. પી. ક.)] તથાગતો મગ્ગં લુગ્ગં પલુગ્ગં ગૂળ્હં પિહિતં પટિચ્છન્નં અસઞ્ચરણં પઞ્ઞાચક્ખુના સમ્પસ્સમાનો [સમ્મસમાનો (સી. પી.)] અદ્દસ પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાતં, તંકારણા આહ ‘અદ્દસં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, પુરાણં મગ્ગં પુરાણં અઞ્જસં પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાત’ન્તિ.

‘‘પુબ્બકાનં, મહારાજ, તથાગતાનં અન્તરધાનેન અસતિ અનુસાસકે લુગ્ગં પલુગ્ગં ગૂળ્હં પિહિતં પટિચ્છન્નં અસઞ્ચરણં મગ્ગં યં દાનિ તથાગતો સઞ્ચરણં અકાસિ, તંકારણા આહ ‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’તિ.

‘‘ઇધ, મહારાજ, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ અન્તરધાનેન મણિરતનં ગિરિસિખન્તરે નિલીયતિ, અપરસ્સ ચક્કવત્તિસ્સ સમ્માપટિપત્તિયા ઉપગચ્છતિ, અપિ નુ ખો તં, મહારાજ, મણિરતનં તસ્સ પકત’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, પાકતિકં યેવ તં મણિરતનં, તેન પન નિબ્બત્તિત’’ન્તિ [નિબ્બત્તન્તિ (સી. પી.)]. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, પાકતિકં પુબ્બકેહિ તથાગતેહિ અનુચિણ્ણં અટ્ઠઙ્ગિકં સિવં મગ્ગં અસતિ અનુસાસકે લુગ્ગં પલુગ્ગં ગૂળ્હં પિહિતં પટિચ્છન્નં અસઞ્ચરણં ભગવા પઞ્ઞાચક્ખુના સમ્પસ્સમાનો ઉપ્પાદેસિ, સઞ્ચરણં અકાસિ, તંકારણા આહ ‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, સન્તં યેવ પુત્તં યોનિયા જનયિત્વા માતા ‘જનિકા’તિ વુચ્ચતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો સન્તં યેવ મગ્ગં લુગ્ગં પલુગ્ગં ગૂળ્હં પિહિતં પટિચ્છન્નં અસઞ્ચરણં પઞ્ઞાચક્ખુના સમ્પસ્સમાનો ઉપ્પાદેસિ, સઞ્ચરણં અકાસિ, તંકારણા આહ ‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કોચિ પુરિસો યં કિઞ્ચિ નટ્ઠં પસ્સતિ, ‘તેન તં ભણ્ડં નિબ્બત્તિત’ન્તિ જનો વોહરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો સન્તં યેવ મગ્ગં લુગ્ગં પલુગ્ગં ગૂળ્હં પિહિતં પટિચ્છન્નં અસઞ્ચરણં પઞ્ઞાચક્ખુના સમ્પસ્સમાનો ઉપ્પાદેસિ, સઞ્ચરણં અકાસિ, તંકારણા આહ ‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કોચિ પુરિસો વનં સોધેત્વા ભૂમિં નીહરતિ, ‘તસ્સ સા ભૂમી’તિ જનો વોહરતિ, ન ચેસા ભૂમિ તેન પવત્તિતા, તં ભૂમિં કારણં કત્વા ભૂમિસામિકો નામ હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો સન્તં યેવ મગ્ગં લુગ્ગં પલુગ્ગં ગૂળ્હં પિહિતં પટિચ્છન્નં અસઞ્ચરણં પઞ્ઞાય સમ્પસ્સમાનો ઉપ્પાદેસિ, સઞ્ચરણં અકાસિ, તંકારણા આહ ‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

મગ્ગુપ્પાદનપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. બુદ્ધઅવિહેઠકપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘પુબ્બે વાહં મનુસ્સભૂતો સમાનો સત્તાનં અવિહેઠકજાતિકો અહોસિ’ન્તિ. પુન ચ ભણિતં ‘લોમસકસ્સપો નામ ઇસિ સમાનો અનેકસતે પાણે ઘાતયિત્વા વાજપેય્યં મહાયઞ્ઞં યજી’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘પુબ્બે વાહં મનુસ્સભૂતો સમાનો સત્તાનં અવિહેઠકજાતિકો અહોસિ’ન્તિ, તેન હિ ‘લોમસકસ્સપેન ઇસિના અનેકસતે પાણે ઘાતયિત્વા વાજપેય્યં મહાયઞ્ઞં યજિત’ન્તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ ‘લોમસકસ્સપેન ઇસિના અનેકસતે પાણે ઘાતયિત્વા વાજપેય્યં મહાયઞ્ઞં યજિતં’, તેન હિ ‘પુબ્બે વાહં મનુસ્સભૂતો સમાનો સત્તાનં અવિહેઠકજાતિકો અહોસિ’ન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘પુબ્બે વાહં મનુસ્સભૂતો સમાનો સત્તાનં અવિહેઠકજાતિકો અહોસિ’ન્તિ, ‘લોમસકસ્સપેન ઇસિના અનેકસતે પાણે ઘાતયિત્વા વાજપેય્યં મહાયઞ્ઞં યજિતં’, તઞ્ચ પન રાગવસેન વિસઞ્ઞિના, નો સચેતનેના’’તિ.

‘‘અટ્ઠિમે, ભન્તે નાગસેન, પુગ્ગલા પાણં હનન્તિ. કતમે અટ્ઠ? રત્તો રાગવસેન પાણં હનતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન પાણં હનતિ, મૂળ્હો મોહવસેન પાણં હનતિ, માની માનવસેન પાણં હનતિ, લુદ્ધો લોભવસેન પાણં હનતિ, અકિઞ્ચનો જીવિકત્થાય પાણં હનતિ, બાલો હસ્સવસેન [અઞ્ઞાણવસેન (ક. સી.)] પાણં હનતિ, રાજા વિનયનવસેન પાણં હનતિ. ઇમે ખો, ભન્તે નાગસેન, અટ્ઠ પુગ્ગલા પાણં હનન્તિ. પાકતિકં યેવ, ભન્તે નાગસેન, બોધિસત્તેન કત’’ન્તિ. ‘‘ન, મહારાજ, પાકતિકં બોધિસત્તેન કતં, યદિ, મહારાજ, બોધિસત્તો પકતિભાવેન ઓનમેય્ય મહાયઞ્ઞં યજિતું, ન યિમં ગાથં ભણેય્ય –

‘‘‘સસમુદ્દપરિયાયં, મહિં સાગરકુણ્ડલં;

ન ઇચ્છે સહ નિન્દાય, એવં સેય્હ [સય્હ (સી. પી.)] વિજાનહી’તિ.

‘‘એવંવાદી, મહારાજ, બોધિસત્તો સહ દસ્સનેન ચન્દવતિયા રાજકઞ્ઞાય વિસઞ્ઞી અહોસિ ખિત્તચિત્તો રત્તો વિસઞ્ઞિભૂતો આકુલાકુલો તુરિતતુરિતો તેન વિક્ખિત્તભન્તલુળિતચિત્તેન મહતિમહાપસુઘાતગલરુહિરસઞ્ચયં વાજપેય્યં મહાયઞ્ઞં યજિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ઉમ્મત્તકો ખિત્તચિત્તો જલિતમ્પિ જાતવેદં અક્કમતિ, કુપિતમ્પિ આસીવિસં ગણ્હાતિ, મત્તમ્પિ હત્થિં ઉપેતિ, સમુદ્દમ્પિ અતીરદસ્સિં પક્ખન્દતિ, ચન્દનિકમ્પિ ઓળિગલ્લમ્પિ ઓમદ્દતિ, કણ્ટકાધાનમ્પિ અભિરુહતિ, પપાતેપિ પતતિ, અસુચિમ્પિ ભક્ખેતિ, નગ્ગોપિ રથિયા ચરતિ, અઞ્ઞમ્પિ બહુવિધં અકિરિયં કરોતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, બોધિસત્તો સહ દસ્સનેન ચન્દવતિયા રાજકઞ્ઞાય વિસઞ્ઞી અહોસિ ખિત્તચિત્તો રત્તો વિસઞ્ઞિભૂતો આકુલાકુલો તુરિતતુરિતો, તેન વિક્ખિત્તભન્તલુળિતચિત્તેન મહતિમહાપસુઘાતગલરુહિરસઞ્ચયં વાજપેય્યં મહાયઞ્ઞં યજિ.

‘‘ખિત્તચિત્તેન, મહારાજ, કતં પાપં દિટ્ઠધમ્મેપિ ન મહાસાવજ્જં હોતિ, સમ્પરાયે વિપાકેનપિ નો તથા. ઇધ, મહારાજ, કોચિ ઉમ્મત્તકો વજ્ઝમાપજ્જેય્ય, તસ્સ તુમ્હે કિં દણ્ડં ધારેથા’’તિ? ‘‘કો, ભન્તે, ઉમ્મત્તકસ્સ દણ્ડો ભવિસ્સતિ, તં મયં પોથાપેત્વા નીહરાપેમ, એસોવ તસ્સ દણ્ડો’’તિ. ‘‘ઇતિ ખો, મહારાજ, ઉમ્મત્તકસ્સ અપરાધે દણ્ડોપિ ન ભવતિ, તસ્મા ઉમ્મત્તકસ્સ કતેપિ ન દોસો ભવતિ સતેકિચ્છો. એવમેવ ખો, મહારાજ, લોમસકસ્સપો ઇસિ સહ દસ્સનેન ચન્દવતિયા રાજકઞ્ઞાય વિસઞ્ઞી અહોસિ ખિત્તચિત્તો રત્તો વિસઞ્ઞિભૂતો વિસટપયાતો આકુલાકુલો તુરિતતુરિતો, તેન વિક્ખિત્તભન્તલુળિતચિત્તેન મહતિમહાપસુઘાતગલરુહિરસઞ્ચયં વાજપેય્યં મહાયઞ્ઞં યજિ. યદા ચ પન પકતિચિત્તો અહોસિ પટિલદ્ધસ્સતિ, તદા પુનદેવ પબ્બજિત્વા પઞ્ચાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

બુદ્ધઅવિહેઠકપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. છદ્દન્તજોતિપાલારબ્ભપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા છદ્દન્તો નાગરાજા –

‘‘‘વધિસ્સમેતન્તિ પરામસન્તો, કાસાવમદ્દક્ખિ ધજં ઇસીનં;

દુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સુદપાદિ સઞ્ઞા, અરહદ્ધજો સબ્ભિ અવજ્ઝરૂપો’તિ.

‘‘પુન ચ ભણિતં ‘જોતિપાલમાણવો સમાનો કસ્સપં ભગવન્તં અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં મુણ્ડકવાદેન સમણકવાદેન અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કોસિ પરિભાસી’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, બોધિસત્તો તિરચ્છાનગતો સમાનો કાસાવં અભિપૂજયિ, તેન હિ ‘જોતિપાલેન માણવેન કસ્સપો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો મુણ્ડકવાદેન સમણકવાદેન અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કુટ્ઠો પરિભાસિતો’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ જોતિપાલેન માણવેન કસ્સપો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો મુણ્ડકવાદેન સમણકવાદેન અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કુટ્ઠો પરિભાસિતો, તેન હિ ‘છદ્દન્તેન નાગરાજેન કાસાવં પૂજિત’ન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. યદિ તિરચ્છાનગતેન બોધિસત્તેન કક્ખળખરકટુકવેદનં વેદયમાનેન લુદ્દકેન નિવત્થં કાસાવં પૂજિતં, કિં મનુસ્સભૂતો સમાનો પરિપક્કઞાણો પરિપક્કાય બોધિયા કસ્સપં ભગવન્તં અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં દસબલં લોકનાયકં ઉદિતોદિતં જલિતબ્યામોભાસં પવરુત્તમં પવરરુચિરકાસિકકાસાવમભિપારુતં દિસ્વા ન પૂજયિ? અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બોતિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા છદ્દન્તો નાગરાજા ‘વધિસ્સમેતન્તિ…પે… અવજ્ઝરૂપો’તિ. જોતિપાલેન ચ માણવેન કસ્સપો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો મુણ્ડકવાદેન સમણકવાદેન અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કુટ્ઠો પરિભાસિતો, તઞ્ચ પન જાતિવસેન કુલવસેન. જોતિપાલો, મહારાજ, માણવો અસ્સદ્ધે અપ્પસન્ને કુલે પચ્ચાજાતો, તસ્સ માતાપિતરો ભગિનિભાતરો દાસિદાસચેટકપરિવારકમનુસ્સા બ્રહ્મદેવતા બ્રહ્મગરુકા, તે ‘બ્રાહ્મણા એવ ઉત્તમા પવરા’તિ અવસેસે પબ્બજિતે ગરહન્તિ જિગુચ્છન્તિ, તેસં તં વચનં સુત્વા જોતિપાલો માણવો ઘટિકારેન કુમ્ભકારેન સત્થારં દસ્સનાય પક્કોસિતો એવમાહ ‘કિં પન તેન મુણ્ડકેન સમણકેન દિટ્ઠેના’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, અમતં વિસમાસજ્જ તિત્તકં હોતિ, યથા ચ સીતોદકં અગ્ગિમાસજ્જ ઉણ્હં હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, જોતિપાલો માણવો અસ્સદ્ધે અપ્પસન્ને કુલે પચ્ચાજાતો, સો કુલવસેન અન્ધો હુત્વા [સો કુલજાતિવસેન અન્ધો ભવિત્વા (સ્યા.)] તથાગતં અક્કોસિ પરિભાસિ.

‘‘યથા, મહારાજ, જલિતપજ્જલિતો મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો સપ્પભાસો ઉદકમાસજ્જ ઉપહતપ્પભાતેજો સીતલો કાળકો ભવતિ પરિપક્કનિગ્ગુણ્ડિફલસદિસો, એવમેવ ખો, મહારાજ, જોતિપાલો માણવો પુઞ્ઞવા સદ્ધો ઞાણવિપુલસપ્પભાસો અસ્સદ્ધે અપ્પસન્ને કુલે પચ્ચાજાતો, સો કુલવસેન અન્ધો હુત્વા તથાગતં અક્કોસિ પરિભાસિ, ઉપગન્ત્વા ચ બુદ્ધગુણમઞ્ઞાય ચેટકભૂતો વિય અહોસિ, જિનસાસને પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

છદ્દન્તજોતિપાલારબ્ભપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. ઘટિકારપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘ઘટિકારસ્સ કુમ્ભકારસ્સ આવેસનં સબ્બં તેમાસં આકાસચ્છદનં અટ્ઠાસિ, ન દેવોતિવસ્સી’તિ. પુન ચ ભણિતં ‘કસ્સપસ્સ તથાગતસ્સ [ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ (મ. નિ. ૨.૨૮૯)] કુટિ ઓવસ્સતી’તિ. કિસ્સ પન, ભન્તે નાગસેન, તથાગતસ્સ એવમુસ્સન્નકુસલમૂલસ્સ [એવરૂપસ્સ ઉસ્સન્નકુસલમૂલસ્સ (ક.)] કુટિ ઓવસ્સતિ, તથાગતસ્સ નામ સો આનુભાવો ઇચ્છિતબ્બો? યદિ, ભન્તે નાગસેન, ઘટિકારસ્સ કુમ્ભકારસ્સ આવેસનં અનોવસ્સં આકાસચ્છદનં અહોસિ, તેન હિ ‘તથાગતસ્સ કુટિ ઓવસ્સતી’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતસ્સ કુટિ ઓવસ્સતિ, તેન હિ ‘ઘટિકારસ્સ કુમ્ભકારસ્સ આવેસનં અનોવસ્સકં અહોસિ આકાસચ્છદન’ન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘ઘટિકારસ્સ કુમ્ભકારસ્સ આવેસનં સબ્બં તેમાસં આકાસચ્છદનં અટ્ઠાસિ, ન દેવોતિવસ્સી’તિ. ભણિતઞ્ચ ‘કસ્સપસ્સ તથાગતસ્સ કુટિ ઓવસ્સતી’તિ. ઘટિકારો, મહારાજ, કુમ્ભકારો સીલવા કલ્યાણધમ્મો ઉસ્સન્નકુસલમૂલો અન્ધે જિણ્ણે માતાપિતરો પોસેતિ, તસ્સ અસમ્મુખા અનાપુચ્છાયેવસ્સ ઘરે તિણં હરિત્વા ભગવતો કુટિં છાદેસું, સો તેન તિણહરણેન અકમ્પિતં અસઞ્ચલિતં સુસણ્ઠિતં વિપુલમસમં પીતિં પટિલભતિ, ભિય્યો સોમનસ્સઞ્ચ અતુલં ઉપ્પાદેસિ ‘અહો વત મે ભગવા લોકુત્તમો સુવિસ્સત્થો’તિ, તેન તસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકો વિપાકો નિબ્બત્તો. ન હિ, મહારાજ, તથાગતો તાવતકેન વિકારેન ચલતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, સિનેરુ ગિરિરાજા અનેકસતસહસ્સવાતસમ્પહારેનપિ ન કમ્પતિ ન ચલતિ, મહોદધિ વરપ્પવરસાગરો અનેકસતનહુતમહાગઙ્ગાસતસહસ્સેહિપિ ન પૂરતિ ન વિકારમાપજ્જતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો ન તાવતકેન વિકારેન ચલતિ.

‘‘યં પન, મહારાજ, તથાગતસ્સ કુટિ ઓવસ્સતિ, તં મહતો જનકાયસ્સ અનુકમ્પાય. દ્વેમે, મહારાજ, અત્થવસે સમ્પસ્સમાના તથાગતા સયં નિમ્મિતં પચ્ચયં નપ્પટિસેવન્તિ, ‘અયં અગ્ગદક્ખિણેય્યો સત્થા’તિ ભગવતો પચ્ચયં દત્વા દેવમનુસ્સા સબ્બદુગ્ગતિતો પરિમુચ્ચિસ્સન્તીતિ, દસ્સેત્વા વુત્તિં પરિયેસન્તીતિ ‘મા અઞ્ઞે ઉપવદેય્યુ’ન્તિ. ઇમે દ્વે અત્થવસે સમ્પસ્સમાના તથાગતા સયં નિમ્મિતં પચ્ચયં નપ્પટિસેવન્તિ. યદિ, મહારાજ, સક્કો વા તં કુટિં અનોવસ્સં કરેય્ય બ્રહ્મા વા સયં વા, સાવજ્જં ભવેય્ય તં યેવ કરણં [કારણં (સી. પી.)] સદોસં સનિગ્ગહં, ઇમે વિભૂતં [વિભૂસં (સી. પી.)] કત્વા લોકં સમ્મોહેન્તિ અધિકતં કરોન્તીતિ, તસ્મા તં કરણં વજ્જનીયં. ન, મહારાજ, તથાગતા વત્થું યાચન્તિ, તાય અવત્થુયાચનાય અપરિભાસિયા ભવન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ઘટિકારપઞ્હો સત્તમો.

૮. બ્રાહ્મણરાજવાદપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં તથાગતેન ‘અહમસ્મિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો યાચયોગો’તિ. પુન ચ ભણિતં ‘રાજાહમસ્મિ સેલા’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘અહમસ્મિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો યાચયોગો’તિ, તેન હિ ‘રાજાહમસ્મિ સેલા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘રાજાહમસ્મિ સેલા’તિ, તેન હિ ‘અહમસ્મિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો યાચયોગો’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. ખત્તિયો વા હિ ભવેય્ય બ્રાહ્મણો વા, નત્થિ એકાય જાતિયા દ્વે વણ્ણા નામ, અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘અહમસ્મિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો યાચયોગો’તિ, પુન ચ ભણિતં ‘રાજાહમસ્મિ સેલા’તિ, તત્થ કારણં અત્થિ, યેન કારણેન તથાગતો બ્રાહ્મણો ચ રાજા ચ હોતી’’તિ.

‘‘કિં પન તં, ભન્તે નાગસેન, કારણં, યેન કારણેન તથાગતો બ્રાહ્મણો ચ રાજા ચ હોતિ’’? ‘‘સબ્બે, મહારાજ, પાપકા અકુસલા ધમ્મા તથાગતસ્સ બાહિતા પહીના અપગતા બ્યપગતા ઉચ્છિન્ના ખીણા ખયં પત્તા નિબ્બુતા ઉપસન્તા, તસ્મા તથાગતો ‘બ્રાહ્મણો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘બ્રાહ્મણો નામ સંસયમનેકંસં વિમતિપથં વીતિવત્તો, ભગવાપિ, મહારાજ, સંસયમનેકંસં વિમતિપથં વીતિવત્તો, તેન કારણેન તથાગતો ‘બ્રાહ્મણો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘બ્રાહ્મણો નામ સબ્બભવગતિયોનિનિસ્સટો મલરજગતવિપ્પમુત્તો અસહાયો, ભગવાપિ, મહારાજ, સબ્બભવગતિયોનિનિસ્સટો મલરજગતવિપ્પમુત્તો અસહાયો, તેન કારણેન તથાગતો ‘બ્રાહ્મણો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘બ્રાહ્મણા નામ અગ્ગસેટ્ઠવરપવરદિબ્બવિહારબહુલો, ભગવાપિ, મહારાજ, અગ્ગસેટ્ઠવરપવરદિબ્બવિહારબહુલો, તેનાપિ કપરણેન તથાગતો ‘‘બ્રાહ્મણો’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘બ્રાહ્મણો નામ અજ્ઝયન અજ્ઝાપન દાનપ્પટિગ્ગહણ દમ સંયમનિયમપુબ્બમનુસિટ્ઠિ પવેણિ વંસ ધરણો, ભગવાપિ, મહારાજ, અજ્ઝયન અજ્ઝાપન દાનપ્પટિગ્ગહણ દમ સંયમ નિયમ પુબ્બજિનાચિણ્ણ અનુસિટ્ઠિ પવેણિ વંસ ધરણો તેનાપિ કારણેન તથાગતો ‘બ્રાહ્મણો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘બ્રાહ્મણો નામ બ્રહાસુખવિહારજ્ઝાનઝાયી; ભગવાપિ, મહારાજ, બ્રહાસુખવિહારજ્ઝાનઝાયી, તેનાપિ કારણેન તથાગતો ‘બ્રાહ્મણો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘બ્રાહ્મણો નામ સબ્બભવાભવગતીસુ અભિજાતિવત્તિતમનુચરિતં જાનાતિ, ભગવાપિ, મહારાજ, સબ્બભવાભવગતીસુ અભિજાતિવત્તિતમનુચરિતં જાનાતિ, તેનાપિ કારણેન તથાગતો ‘બ્રાહ્મણો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘બ્રાહ્મણોતિ, મહારાજ, ભગવતો નેતં નામં માતરા કતં, ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં, ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં, વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં નામં બોધિયા યેવ મૂલે મારસેનં વિધમિત્વા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે બાહેત્વા સહ સબ્બઞ્ઞુતઞાણસ્સ પટિલાભા પટિલદ્ધપાતુભૂતસમુપ્પન્નમત્તે સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં બ્રાહ્મણોતિ, તેન કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘બ્રાહ્મણો’’’તિ.

‘‘કેન પન, ભન્તે નાગસેન, કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘રાજા’’’તિ? ‘‘રાજા નામ, મહારાજ, યો કોચિ રજ્જં કારેતિ લોકમનુસાસતિ, ભગવાપિ, મહારાજ, દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા ધમ્મેન રજ્જં કારેતિ, સદેવકં લોકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં અનુસાસતિ, તેનાપિ કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘રાજા’તિ.

‘‘રાજા નામ, મહારાજ, સબ્બજનમનુસ્સે અભિભવિત્વા નન્દયન્તો ઞાતિસઙ્ઘં, સોચયન્તો અમિત્તસઙ્ઘં, મહતિમહાયસસિરિહરં થિરસારદણ્ડં અનૂનસતસલાકાલઙ્કતં ઉસ્સાપેતિ પણ્ડરવિમલસેતચ્છત્તં, ભગવાપિ, મહારાજ, સોચયન્તો મારસેનં મિચ્છાપટિપન્નં, નન્દયન્તો દેવમનુસ્સે સમ્માપટિપન્ને દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા મહતિમહાયસસિરિહરં ખન્તિથિરસારદણ્ડં ઞાણવરસતસલાકાલઙ્કતં ઉસ્સાપેતિ અગ્ગવરવિમુત્તિપણ્ડરવિમલસેતચ્છત્તં, તેનાપિ કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘રાજા’તિ.

‘‘રાજા નામ ઉપગતસમ્પત્તજનાનં બહૂનમભિવન્દનીયો ભવતિ, ભગવાપિ, મહારાજ, ઉપગતસમ્પત્તદેવમનુસ્સાનં બહૂનમભિવન્દનીયો, તેનાપિ કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘રાજા’તિ.

‘‘રાજા નામ યસ્સ કસ્સચિ આરાધકસ્સ પસીદિત્વા વરિતં વરં દત્વા કામેન તપ્પયતિ, ભગવાપિ, મહારાજ, યસ્સ કસ્સચિ કાયેન વાચાય મનસા આરાધકસ્સ પસીદિત્વા વરિતં વરમનુત્તરં સબ્બદુક્ખપરિમુત્તિં દત્વા અસેસકામવરેન ચ તપ્પયતિ, તેનાપિ કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘રાજા’તિ.

‘‘રાજા નામ આણં વીતિક્કમન્તં વિગરહતિ ઝાપેતિ [જાપેતિ (સી. પી.)] ધંસેતિ, ભગવતોપિ, મહારાજ, સાસનવરે આણં અતિક્કમન્તો અલજ્જી મઙ્કુભાવેન ઓઞ્ઞાતો હીળિતો ગરહિતો ભવિત્વા વજ્જતિ જિનસાસનવરમ્હા, તેનાપિ કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘રાજા’તિ.

‘‘રાજા નામ પુબ્બકાનં ધમ્મિકાનં રાજૂનં પવેણિમનુસિટ્ઠિયા ધમ્માધમ્મમનુદીપયિત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારયમાનો પિહયિતો પિયો પત્થિતો ભવતિ જનમનુસ્સાનં, ચિરં રાજકુલવંસં ઠપયતિ ધમ્મગુણબલેન, ભગવાપિ, મહારાજ, પુબ્બકાનં સયમ્ભૂનં પવેણિમનુસિટ્ઠિયા ધમ્માધમ્મમનુદીપયિત્વા ધમ્મેન લોકમનુસાસમાનો પિહયિતો પિયો પત્થિતો દેવમનુસ્સાનં ચિરં સાસનં પવત્તેતિ ધમ્મગુણબલેન, તેનાપિ કારણેન તથાગતો વુચ્ચતિ ‘રાજા’તિ. એવમનેકવિધં, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન તથાગતો બ્રાહ્મણોપિ ભવેય્ય રાજાપિ ભવેય્ય, સુનિપુણો ભિક્ખુ કપ્પમ્પિ નો નં સમ્પાદેય્ય, કિં અતિબહું ભણિતેન, સંખિત્તં સમ્પટિચ્છિતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

બ્રાહ્મણરાજવાદપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. ગાથાભિગીતભોજનકથાપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા –

‘‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્યં [અભોજનીયં (ક.) સુ. નિ. ૮૧ પસ્સિતબ્બં], સમ્પસ્સતં બ્રાહ્મણ નેસ ધમ્મા;

ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા, ધમ્મે સતી બ્રાહ્મણ વુત્તિરેસા’તિ.

‘‘પુન ચ ભગવા પરિસાય ધમ્મં દેસેન્તો કથેન્તો અનુપુબ્બિકથં પઠમં તાવ દાનકથં કથેતિ, પચ્છા સીલકથં, તસ્સ ભગવતો સબ્બલોકિસ્સરસ્સ ભાસિતં સુત્વા દેવમનુસ્સા અભિસઙ્ખરિત્વા દાનં દેન્તિ, તસ્સ તં ઉય્યોજિતં દાનં સાવકા પરિભુઞ્જન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’ન્તિ, તેન હિ ‘ભગવા દાનકથં પઠમં કથેતી’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ દાનકથં પઠમં કથેતિ, તેન હિ ‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’ન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. કિં કારણં? યો સો, ભન્તે, દક્ખિણેય્યો ગિહીનં પિણ્ડપાતદાનસ્સ વિપાકં કથેતિ, તસ્સ તે ધમ્મકથં સુત્વા પસન્નચિત્તા અપરાપરં દાનં દેન્તિ, યે તં દાનં પરિભુઞ્જન્તિ, સબ્બે તે ગાથાભિગીતં પરિભુઞ્જન્તિ. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો નિપુણો ગમ્ભીરો તપાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્યં, સમ્પસ્સતં બ્રાહ્મણ નેસ ધમ્મો. ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા, ધમ્મે સતી બ્રાહ્મણ વુત્તિરેસા’તિ, કથેતિ ચ ભગવા પઠમં દાનકથં, તઞ્ચ પન કિરિયં સબ્બેસં તથાગતાનં પઠમં દાનકથાય, તત્થ ચિત્તં અભિરમાપેત્વા પચ્છા સીલે નિયોજેન્તિ. યથા, મહારાજ, મનુસ્સા તરુણદારકાનં પઠમં તાવ કીળાભણ્ડકાનિ દેન્તિ. સેય્યથિદં, વઙ્કકં ઘટિકં ચિઙ્ગુલકં પત્તાળ્હકં રથકં ધનુકં, પચ્છા તે સકે સકે કમ્મે નિયોજેન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો પઠમં દાનકથાય ચિત્તં અભિરમાપેત્વા પચ્છા સીલે નિયોજેતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ભિસક્કો નામ આતુરાનં પઠમં તાવ ચતૂહપઞ્ચાહં તેલં પાયેતિ બલકરણાય સિનેહનાય, પચ્છા વિરેચેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો પઠમં તાવ દાનકથાય ચિત્તં અભિરમાપેત્વા પચ્છા સીલે નિયોજેતિ. દાયકાનં, મહારાજ, દાનપતીનં ચિત્તં મુદુકં હોતિ મદ્દવં સિનિદ્ધં, તેન તે દાનસેતુસઙ્કમેન દાનનાવાય સંસારસાગરપારમનુગચ્છન્તિ, તસ્મા તેસં પઠમં કમ્મભૂમિમનુસાસતિ, ન ચ કેનચિ [તેન (સી. પી.)] વિઞ્ઞત્તિમાપજ્જતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘વિઞ્ઞત્તિ’ન્તિ યં વદેસિ, કતિ પન તા વિઞ્ઞત્તિયો’’તિ? ‘‘દ્વેમા, મહારાજ, વિઞ્ઞત્તિયો કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ ચાતિ. તત્થ અત્થિ કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, અત્થિ અનવજ્જા. અત્થિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, અત્થિ અનવજ્જા.

‘‘કતમા કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા? ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ કુલાનિ ઉપગન્ત્વા અનોકાસે ઠિતો ઠાનં ભઞ્જતિ, અયં કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા. તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ કુલાનિ ઉપગન્ત્વા અનોકાસે ઠિતો ગલં પણામેત્વા મોરપેક્ખિતં પેક્ખતિ ‘એવં ઇમે પસ્સન્તી’તિ, તેન ચ તે પસ્સન્તિ. અયમ્પિ કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા. તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ હનુકાય વા ભમુકાય વા અઙ્ગુટ્ઠેન વા વિઞ્ઞાપેતિ, અયમ્પિ કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘કતમા કાયવિઞ્ઞત્તિ અનવજ્જા? ઇધ ભિક્ખુ કુલાનિ ઉપગન્ત્વા સતો સમાહિતો સમ્પજાનો ઠાનેપિ અટ્ઠાનેપિ યથાનુસિટ્ઠિં ગન્ત્વા ઠાને તિટ્ઠતિ, દાતુકામેસુ તિટ્ઠતિ, અદાતુકામેસુ પક્કમતિ. અયં કાયવિઞ્ઞત્તિ અનવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે વણ્ણિતો હોતિ થુતો પસત્થો સલ્લેખિતાચારો, પરિસુદ્ધાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન –

‘ન વે યાચન્તિ સપ્પઞ્ઞા, ધીરો ચ વેદિતુમરહતિ [અરિયા ગરહન્તિ યાચનં (સી. પી.)];

ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાન યાચના’તિ.

‘‘કતમા વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા? ઇધ, મહારાજ, ભિક્ખુ વાચાય બહુવિધં વિઞ્ઞાપેતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, અયં વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ પરેસં સાવેન્તો એવં ભણતિ ‘ઇમિના મે અત્થો’તિ, તાય ચ વાચાય પરેસં સાવિતાય તસ્સ લાભો ઉપ્પજ્જતિ, અયમ્પિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ વચીવિપ્ફારેન પરિસાય સાવેતિ ‘એવઞ્ચ એવઞ્ચ ભિક્ખૂનં દાતબ્બ’ન્તિ, તઞ્ચ તે વચનં સુત્વા પરિકિત્તિતં અભિહરન્તિ, અયમ્પિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘નનુ, મહારાજ, થેરોપિ સારિપુત્તો અત્થઙ્ગતે સૂરિયે રત્તિભાગે ગિલાનો સમાનો થેરેન મહામોગ્ગલ્લાનેન ભેસજ્જં પુચ્છીયમાનો વાચં ભિન્દિ, તસ્સ તેન વચીભેદેન ભેસજ્જં ઉપ્પજ્જિ. અથ થેરો સારિપુત્તો ‘વચીભેદેન મે ઇમં ભેસજ્જં ઉપ્પન્નં, મા મે આજીવો ભિજ્જી’તિ આજીવભેદભયા તં ભેસજ્જં પજહિ ન ઉપજીવિ. એવમ્પિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ. સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘કતમા વચીવિઞ્ઞત્તિ અનવજ્જા? ઇધ, મહારાજ, ભિક્ખુ સતિ પચ્ચયે ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેતિ ઞાતિપવારિતેસુ કુલેસુ, અયં વચીવિઞ્ઞત્તિ અનવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે વણ્ણિતો હોતિ થોમિતો પસત્થો, પરિસુદ્ધાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ, અનુમતો તથાગતેહિ અરહન્તેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ.

‘‘યં પન, મહારાજ, તથાગતો કસિભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ભોજનં પજહિ [પજહતિ (ક.)], તં આવેઠનવિનિવેઠનકડ્ઢનનિગ્ગહપ્પટિકમ્મેન નિબ્બત્તિ, તસ્મા તથાગતો તં પિણ્ડપાતં પટિક્ખિપિ ન ઉપજીવી’’તિ.

‘‘સબ્બકાલં, ભન્તે નાગસેન, તથાગતે ભુઞ્જમાને દેવતા દિબ્બં ઓજં પત્તે આકિરન્તિ, ઉદાહુ ‘સૂકરમદ્દવે ચ મધુપાયાસે ચા’તિ દ્વીસુ યેવ પિણ્ડપાતેસુ આકિરિંસૂ’’તિ? ‘‘સબ્બકાલં, મહારાજ, તથાગતે ભુઞ્જમાને દેવતા દિબ્બં ઓજં ગહેત્વા ઉપતિટ્ઠિત્વા ઉદ્ધટુદ્ધટે આલોપે આકિરન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો સૂદો રઞ્ઞો ભુઞ્જન્તસ્સ સૂપં ગહેત્વા ઉપતિટ્ઠિત્વા કબળે કબળે સૂપં આકિરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સબ્બકાલં તથાગતે ભુઞ્જમાને દેવતા દિબ્બં ઓજં ગહેત્વા ઉપતિટ્ઠિત્વા ઉદ્ધટુદ્ધટે આલોપે દિબ્બં ઓજં આકિરન્તિ. વેરઞ્જાયમ્પિ, મહારાજ, તથાગતસ્સ સુક્ખયવપુલકે [સુક્ખયવમૂલકે (ક.)] ભુઞ્જમાનસ્સ દેવતા દિબ્બેન ઓજેન તેમયિત્વા તેમયિત્વા ઉપસંહરિંસુ, તેન તથાગતસ્સ કાયો ઉપચિતો અહોસી’’તિ. ‘‘લાભા વત, ભન્તે નાગસેન, તાસં દેવતાનં, યા તથાગતસ્સ સરીરપ્પટિજગ્ગને સતતં સમિતં ઉસ્સુક્કમાપન્ના. સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ગાથાભિગીતભોજનકથાપઞ્હો નવમો.

૧૦. ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘તથાગતેન ચતૂહિ ચ અસઙ્ખ્યેય્યેહિ કપ્પાનં સતસહસ્સેન ચ એત્થન્તરે સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પરિપાચિતં મહતો જનકાયસ્સ સમુદ્ધરણાયા’તિ. પુન ચ ‘સબ્બઞ્ઞુતં પત્તસ્સ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ, નો ધમ્મદેસનાયા’તિ.

‘‘યથા નામ, ભન્તે નાગસેન, ઇસ્સાસો વા ઇસ્સાસન્તેવાસી વા બહુકે દિવસે સઙ્ગામત્થાય ઉપાસનં સિક્ખિત્વા સમ્પત્તે મહાયુદ્ધે ઓસક્કેય્ય, એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, તથાગતેન ચતૂહિ ચ અસઙ્ખ્યેય્યેહિ કપ્પાનં સતસહસ્સેન ચ એત્થન્તરે સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પરિપાચેત્વા મહતો જનકાયસ્સ સમુદ્ધરણાય સબ્બઞ્ઞુતં પત્તેન ધમ્મદેસનાય ઓસક્કિતં.

‘‘યથા વા પન, ભન્તે નાગસેન, મલ્લો વા મલ્લન્તેવાસી વા બહુકે દિવસે નિબ્બુદ્ધં સિક્ખિત્વા સમ્પત્તે મલ્લયુદ્ધે ઓસક્કેય્ય, એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, તથાગતેન ચતૂહિ ચ અસઙ્ખ્યેય્યેહિ કપ્પાનં સતસહસ્સેન ચ એત્થન્તરે સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પરિપાચેત્વા મહતો જનકાયસ્સ સમુદ્ધરણાય સબ્બઞ્ઞુતં પત્તેન ધમ્મદેસનાય ઓસક્કિતં.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, તથાગતેન ભયા ઓસક્કિતં, ઉદાહુ અપાકટતાય ઓસક્કિતં, ઉદાહુ દુબ્બલતાય ઓસક્કિતં, ઉદાહુ અસબ્બઞ્ઞુતાય ઓસક્કિતં, કિં તત્થ કારણં, ઇઙ્ઘ મે ત્વં કારણં બ્રૂહિ કઙ્ખાવિતરણાય. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતેન ચતૂહિ ચ અસઙ્ખ્યેય્યેહિ કપ્પાનં સતસહસ્સેન ચ એત્થન્તરે સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પરિપાચિતં મહતો જનકાયસ્સ સમુદ્ધરણાય, તેન હિ ‘સબ્બઞ્ઞુતં પત્તસ્સ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ, નો ધમ્મદેસનાયા’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તસ્સ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ નો ધમ્મદેસનાય, તેન હિ ‘તથાગતેન ચતૂહિ ચ અસઙ્ખ્યેય્યેતિ કપ્પાનં સતસહસ્સેન ચ એત્થન્તરે સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પરિપાચિતં મહતો જનકાયસ્સ સમુદ્ધરણાયા’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો ગમ્ભીરો દુન્નિબ્બેઠો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘પરિપાચિતઞ્ચ, મહારાજ, તથાગતેન ચતૂહિ ચ અસઙ્ખ્યેય્યેહિ કપ્પાનં સતસહસ્સેન ચ એત્થન્તરે સબ્બઞ્ઞુતઞાણં મહતો જનકાયસ્સ સમુદ્ધરણાય, પત્તસબ્બઞ્ઞુતસ્સ ચ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ, નો ધમ્મદેસનાય. તઞ્ચ પન ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરનિપુણદુદ્દસદુરનુબોધસુખુમદુપ્પટિવેધતં સત્તાનઞ્ચ આલયારામતં સક્કાયદિટ્ઠિયા દળ્હસુગ્ગહિતતઞ્ચ દિસ્વા ‘કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’તિ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ, નો ધમ્મદેસનાય, સત્તાનં પટિવેધચિન્તનમાનસં યેવેતં.

‘‘યથા, મહારાજ, ભિસક્કો સલ્લકત્તો અનેકબ્યાધિપરિપીળિતં નરં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં ચિન્તયતિ ‘કેન નુ ખો ઉપક્કમેન કતમેન વા ભેસજ્જેન ઇમસ્સ બ્યાધિ વૂપસમેય્યા’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ સબ્બકિલેસબ્યાધિપરિપીળિતં જનં ધમ્મસ્સ ચ ગમ્ભીરનિપુણદુદ્દસદુરનુબોધસુખુમદુપ્પટિવેધતં દિસ્વા ‘કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’તિ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ, નો ધમ્મદેસનાય, સત્તાનં પટિવેધચિન્તનમાનસં યેવેતં.

‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ દોવારિકઅનીકટ્ઠપારિસજ્જનેગમભટબલ [બલત્થ (સી. પી.)] અમચ્ચરાજઞ્ઞરાજૂપજીવિને જને દિસ્વા એવં ચિત્તમુપ્પજ્જેય્ય ‘કિં નુ ખો, કથં નુ ખો ઇમે સઙ્ગણ્હિસ્સામી’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરનિપુણદુદ્દસદુરનુબોધસુખુમદુપ્પટિવેધતં સત્તાનઞ્ચ આલયારામતં સક્કાયદિટ્ઠિયા દળ્હસુગ્ગહિતતઞ્ચ દિસ્વા ‘કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’તિ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ, નો ધમ્મદેસનાય, સત્તાનં પટિવેધચિન્તનમાનસં યેવેતં.

‘‘અપિ ચ, મહારાજ, સબ્બેસં તથાગતાનં ધમ્મતા એસા, યં બ્રહ્મુના આયાચિતા ધમ્મં દેસેન્તિ. તત્થ પન કિં કારણં? યે તેન સમયેન મનુસ્સા તાપસપરિબ્બાજકા સમણબ્રાહ્મણા, સબ્બેતે બ્રહ્મદેવતા હોન્તિ બ્રહ્મગરુકા બ્રહ્મપરાયણા, તસ્મા તસ્સ બલવતો યસવતો ઞાતસ્સ પઞ્ઞાતસ્સ ઉત્તરસ્સ અચ્ચુગ્ગતસ્સ ઓનમનેન સદેવકો લોકો ઓનમિસ્સતિ ઓકપ્પેસ્સતિ અધિમુચ્ચિસ્સતીતિ ઇમિના ચ, મહારાજ, કારણેન તથાગતા બ્રહ્મુના આયાચિતા ધમ્મં દેસેન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, કોચિ રાજા વા રાજમહામત્તો વા યસ્સ ઓનમતિ અપચિતિં કરોતિ, બલવતરસ્સ તસ્સ ઓનમનેન અવસેસા જનતા ઓનમતિ અપચિતિં કરોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, બ્રહ્મે ઓનમિતે તથાગતાનં સદેવકો લોકો ઓનમિસ્સતિ, પૂજિતપૂજકો મહારાજ, લોકો, તસ્મા સો બ્રહ્મા સબ્બેસં તથાગતાનં આયાચતિ ધમ્મદેસનાય, તેન ચ કારણેન તથાગતા બ્રહ્મુના આયાચિતા ધમ્મં દેસેન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, સુનિબ્બેઠિતો પઞ્હો, અતિભદ્રકં વેય્યાકરણં, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કપઞ્હો દસમો.

૧૧. આચરિયાનાચરિયપઞ્હો

૧૧. ‘‘ભન્તે, નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા –

‘‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ;

સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’તિ [મહાવ. ૧૧].

‘‘પુન ચ ભણિતં ‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, આળારો કાલામો આચરિયો મે સમાનો અન્તેવાસિં મં સમાનં અત્તના સમસમં ઠપેસિ, ઉળારાય ચ મં પૂજાય પૂજેસી’તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતેન ભણિતં ‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ. સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’તિ, તેન હિ ‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, આળારો કાલામો આચરિયો મે સમાનો અન્તેવાસિં મં સમાનં અત્તના સમસમં ઠપેસી’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તથાગતેન ભણિતં ‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, આળારો કાલામો આચરિયો મે સમાનો અન્તેવાસિં મં સમાનં અત્તના સમસમં ઠપેસી’તિ, તેન હિ ‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ. સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, તથાગતેન ‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ. સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’તિ, ભણિતઞ્ચ ‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, આળારો કાલામો આચરિયો મે સમાનો અન્તેવાસિં મં સમાનં અત્તના સમસમં ઠપેસિ, ઉળારાય ચ મં પૂજાય પૂજેસી’તિ.

‘‘તઞ્ચ પન વચનં પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો આચરિયભાવં સન્ધાય ભાસિતં.

‘પઞ્ચિમે, મહારાજ, પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સ સતો આચરિયા, યેહિ અનુસિટ્ઠો બોધિસત્તો તત્થ તત્થ દિવસં વીતિનામેસિ. કતમે પઞ્ચ? યે તે, મહારાજ, અટ્ઠ બ્રાહ્મણા જાતમત્તે બોધિસત્તે લક્ખણાનિ પરિગ્ગણ્હિંસુ, સેય્યથીદં, રામો ધજો લક્ખણો મન્તી યઞ્ઞો સુયામો સુભોજો સુદત્તોતિ. તે તસ્સ સોત્થિં પવેદયિત્વા રક્ખાકમ્મં અકંસુ, તે ચ પઠમં આચરિયા.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, બોધિસત્તસ્સ પિતા સુદ્ધોદનો રાજા યં તેન સમયેન અભિજાતં ઉદિચ્ચજાતિમન્તં પદકં વેય્યાકરણં છળઙ્ગવન્તં સબ્બમિત્તં નામ બ્રાહ્મણં ઉપનેત્વા સોવણ્ણેન ભિઙ્ગારેન [ભિઙ્કારેન (સી. પી.)] ઉદકં ઓણોજેત્વા ‘ઇમં કુમારં સિક્ખાપેહી’તિ અદાસિ, અયં દુતિયો આચરિયો.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, યા સા દેવતા બોધિસત્તં સંવેજેસી, યસ્સા વચનં સુત્વા બોધિસત્તો સંવિગ્ગો ઉબ્બિગ્ગો તસ્મિં યેવ ખણે નેક્ખમ્મં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ, અયં તતિયો આચરિયો.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, આળારો કાલામો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસ્સ પરિકમ્મં આચિક્ખિ, અયં ચતુત્થો આચરિયો.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઉદકો રામપુત્તો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ પરિકમ્મં આચિક્ખિ [આચિક્ખતિ (ક.)], અયં પઞ્ચમો આચરિયો. ઇમે ખો, મહારાજ, પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સ સતો પઞ્ચ આચરિયા. તે ચ પન આચરિયા લોકિયે ધમ્મે. ઇમસ્મિઞ્ચ પન, મહારાજ, લોકુત્તરે ધમ્મે સબ્બઞ્ઞુતઞાણપ્પટિવેધાય નત્થિ તથાગતસ્સ અનુત્તરો અનુસાસકો, સયમ્ભૂ, મહારાજ, તથાગતો અનાચરિયકો, તસ્મા કારણા તથાગતેન ભણિતં ‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ. સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

આચરિયાનાચરિયપઞ્હો એકાદસમો.

સન્થવવગ્ગો પઞ્ચમો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે એકાદસ પઞ્હો.

મેણ્ડકપઞ્હો નિટ્ઠિતો.