૫. બુદ્ધલાભન્તરાયપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘લાભી તથાગતો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’ન્તિ. પુન ચ તથાગતો પઞ્ચસાલં બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા કિઞ્ચિદેવ અલભિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખન્તોતિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, તેન હિ પઞ્ચસાલં બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા કિઞ્ચિદેવ અલભિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખન્તોતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ પઞ્ચસાલં બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા કિઞ્ચિદેવ અલભિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખન્તો, તેન હિ લાભી તથાગતો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો સુમહન્તો દુન્નિબ્બેઠો તવાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘લાભી, મહારાજ, તથાગતો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, પઞ્ચસાલઞ્ચ બ્રાહ્મણગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા કિઞ્ચિદેવ અલભિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખન્તો, તઞ્ચ પન મારસ્સ પાપિમતો કારણા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતો ગણનપથં વીતિવત્તકપ્પે [ગણનપથવીતિવત્તે કપ્પે (સી.)] અભિસઙ્ખતં કુસલં કિન્તિ નિટ્ઠિતં, અધુનુટ્ઠિતેન મારેન પાપિમતા તસ્સ કુસલસ્સ બલવેગં [તં કુસલબલવેગવિપ્ફારં (સી.)] કિન્તિ પિહિતં, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, તસ્મિં વત્થુસ્મિં દ્વીસુ ઠાનેસુ ઉપવાદો આગચ્છતિ, કુસલતોપિ અકુસલં બલવતરં હોતિ, બુદ્ધબલતોપિ મારબલં બલવતરં હોતીતિ, તેન હિ રુક્ખસ્સ મૂલતોપિ અગ્ગં ભારતરં હોતિ, ગુણસમ્પરિકિણ્ણતોપિ પાપિયં બલવતરં હોતી’’તિ. ‘‘ન, મહારાજ, તાવતકેન કુસલતોપિ અકુસલં બલવતરં નામ હોતિ, ન બુદ્ધબલતોપિ મારબલં બલવતરં નામ હોતિ. અપિ ચેત્થ કારણં ઇચ્છિતબ્બં.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ મધું વા મધુપિણ્ડિકં વા અઞ્ઞં વા ઉપાયનં અભિહરેય્ય, તમેનં રઞ્ઞો દ્વારપાલો એવં વદેય્ય ‘અકાલો, ભો, અયં રઞ્ઞો દસ્સનાય, તેન હિ, ભો, તવ ઉપાયનં ગહેત્વા સીઘસીઘં પટિનિવત્ત, પુરે તવ રાજા દણ્ડં ધારેસ્સતી’તિ [મા તે રાજા દણ્ડં પાપેય્યાતિ (સી.)]. તતો સો પુરિસો દણ્ડભયા તસિતો ઉબ્બિગ્ગો તં ઉપાયનં આદાય સીઘસીઘં પટિનિવત્તેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, રાજા ચક્કવત્તી તાવતકેન ઉપાયનવિકલમત્તકેન દ્વારપાલતો દુબ્બલતરો નામ હોતિ, અઞ્ઞં વા પન કિઞ્ચિ ઉપાયનં ન લભેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ઇસ્સાપકતો સો, ભન્તે, દ્વારપાલો ઉપાયનં નિવારેસિ, અઞ્ઞેન પન દ્વારેન સતસહસ્સગુણમ્પિ રઞ્ઞો ઉપાયનં ઉપેતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇસ્સાપકતો મારો પાપિમા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ, અઞ્ઞાનિ પન અનેકાનિ દેવતાસતસહસ્સાનિ અમતં દિબ્બં ઓજં ગહેત્વા ઉપગતાનિ ‘ભગવતો કાયે ઓજં ઓદહિસ્સામા’તિ ભગવન્તં નમસ્સમાનાનિ પઞ્જલિકાનિ ઠિતાની’’તિ.

‘‘હોતુ, ભન્તે નાગસેન, સુલભા ભગવતો ચત્તારો પચ્ચયા લોકે ઉત્તમપુરિસસ્સ, યાચિતોવ ભગવા દેવમનુસ્સોહિ ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ, અપિ ચ ખો પન મારસ્સ યો અધિપ્પાયો, સો તાવતકેન સિદ્ધો, યં સો ભગવતો ભોજનસ્સ અન્તરાયમકાસિ. એત્થ મે, ભન્તે, કઙ્ખા ન છિજ્જતિ, વિમતિજાતોહં તત્થ સંસયપક્ખન્દો. ન મે તત્થ માનસં પક્ખન્દતિ, યં તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલવરસ્સ કુસલવરપુઞ્ઞસમ્ભવસ્સ અસમસમસ્સ અનુપમસ્સ અપ્પટિસમસ્સ છવકં લામકં પરિત્તં પાપં અનરિયં વિપન્નં મારો લાભન્તરાયમકાસી’’તિ.

‘‘ચત્તારો ખો, મહારાજ, અન્તરાયા અદિટ્ઠન્તરાયો ઉદ્દિસ્સ કતન્તરાયો ઉપક્ખટન્તરાયો પરિભોગન્તરાયોતિ. તત્થ કતમો અદિટ્ઠન્તરાયો? અનોદિસ્સ અદસ્સનેન અનભિસઙ્ખતં કોચિ અન્તરાયં કરોતિ ‘કિં પરસ્સ દિન્નેના’તિ, અયં અદિટ્ઠન્તરાયો નામ.

‘‘કતમો ઉદ્દિસ્સ કતન્તરાયો? ઇધેકચ્ચં પુગ્ગલં ઉપદિસિત્વા ઉદ્દિસ્સ ભોજનં પટિયત્તં હોતિ, તં કોચિ અન્તરાયં કરોતિ, અયં ઉદ્દિસ્સ કતન્તરાયો નામ.

‘‘કતમો ઉપક્ખટન્તરાયો? ઇધ યં કિઞ્ચિ ઉપક્ખટં હોતિ અપ્પટિગ્ગહિતં, તત્થ કોચિ અન્તરાયં કરોતિ, અયં ઉપક્ખટન્તરાયો નામ.

‘‘કતમો પરિભોગન્તરાયો? ઇધ યં કિઞ્ચિ પરિભોગં, તત્થ કોચિ અન્તરાયં કરોતિ, અયં પરિભોગન્તરાયો નામ. ઇમે ખો, મહારાજ, ચત્તારો અન્તરાયા.

‘‘યં પન મારો પાપિમા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ, તં નેવ ભગવતો પરિભોગં ન ઉપક્ખટં ન ઉદ્દિસ્સકતં, અનાગતં અસમ્પત્તં અદસ્સનેન અન્તરાયં કતં, તં પન નેકસ્સ ભગવતો યેવ, અથ ખો યે તે તેન સમયેન નિક્ખન્તા અબ્ભાગતા, સબ્બેપિ તે તં દિવસં ભોજનં ન લભિંસુ, નાહં તં, મહારાજ, પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય, યો તસ્સ ભગવતો ઉદ્દિસ્સ કતં ઉપક્ખટં પરિભોગં અન્તરાયં કરેય્ય. સચે કોચિ ઇસ્સાય ઉદ્દિસ્સ કતં ઉપક્ખટં પરિભોગં અન્તરાયં કરેય્ય, ફલેય્ય તસ્સ મુદ્ધા સતધા વા સહસ્સધા વા.

‘‘ચત્તારોમે, મહારાજ, તથાગતસ્સ કેનચિ અનાવરણીયા ગુણા. કતમે ચત્તારો? લાભો, મહારાજ, ભગવતો ઉદ્દિસ્સ કતો ઉપક્ખટો ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયં કાતું; સરીરાનુગતા, મહારાજ, ભગવતો બ્યામપ્પભા ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયં કાતું; સબ્બઞ્ઞુતં, મહારાજ, ભગવતો ઞાણરતનં ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયં કાતું; જીવિતં, મહારાજ, ભગવતો ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયં કાતું. ઇમે ખો, મહારાજ, ચત્તારો તથાગતસ્સ કેનચિ અનાવરણીયા ગુણા, સબ્બેપેતે, મહારાજ, ગુણા એકરસા અરોગા અકુપ્પા અપરૂપક્કમા અફુસાનિ કિરિયાનિ. અદસ્સનેન, મહારાજ, મારો પાપિમા નિલીયિત્વા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ.

‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો પચ્ચન્તે દેસે વિસમે અદસ્સનેન નિલીયિત્વા ચોરા પન્થં દૂસેન્તિ. યદિ પન રાજા તે ચોરે પસ્સેય્ય, અપિ નુ ખો તે ચોરા સોત્થિં લભેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ફરસુના ફાલાપેય્ય સતધા વા સહસ્સધા વા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અદસ્સનેન મારો પાપિમા નિલીયિત્વા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ઇત્થી સપતિકા અદસ્સનેન નિલીયિત્વા પરપુરિસં સેવતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, અદસ્સનેન મારો પાપિમા નિલીયિત્વા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ. યદિ, મહારાજ, ઇત્થી સામિકસ્સ સમ્મુખા પરપુરિસં સેવતિ, અપિ નુ ખો સા ઇત્થી સોત્થિં લભેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, હનેય્યાપિ તં, ભન્તે, સામિકો વધેય્યાપિ બન્ધેય્યાપિ દાસિત્તં વા ઉપનેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અદસ્સનેન મારો પાપિમા નિલીયિત્વા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ. યદિ, મહારાજ, મારો પાપિમા ભગવતો ઉદ્દિસ્સ કતં ઉપક્ખટં પરિભોગં અન્તરાયં કરેય્ય, ફલેય્ય તસ્સ મુદ્ધા સતધા વા સહસ્સધા વા’’તિ. ‘‘એવમેતં, ભન્તે નાગસેન, ચોરિકાય કતં મારેન પાપિમતા, નિલીયિત્વા મારો પાપિમા પઞ્ચસાલકે બ્રાહ્મણગહપતિકે અન્વાવિસિ. સચે સો, ભન્તે, મારો પાપિમા ભગવતો ઉદ્દિસ્સ કતં ઉપક્ખટં પરિભોગં અન્તરાયં કરેય્ય, મુદ્ધા વાસ્સ ફલેય્ય સતધા વા સહસ્સધા વા, કાયો વાસ્સ ભુસમુટ્ઠિ વિય વિકિરેય્ય, સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

બુદ્ધલાભન્તરાયપઞ્હો પઞ્ચમો.