મેણ્ડકપઞ્હારમ્ભકથા

અટ્ઠમન્તપરિવજ્જનીયટ્ઠાનાનિ

ભસ્સપ્પવાદો [ભસ્સપ્પવેદી (સી. પી.)] વેતણ્ડી, અતિબુદ્ધિ વિચક્ખણો;

મિલિન્દો ઞાણભેદાય, નાગસેનમુપાગમિ.

વસન્તો તસ્સ છાયાય, પરિપુચ્છં પુનપ્પુનં;

પભિન્નબુદ્ધિ હુત્વાન, સોપિ આસિ તિપેટકો.

નવઙ્ગં અનુમજ્જન્તો, રત્તિભાગે રહોગતો;

અદ્દક્ખિ મેણ્ડકે પઞ્હે, દુન્નિવેઠે સનિગ્ગહે.

‘‘પરિયાયભાસિતં અત્થિ, અત્થિ સન્ધાયભાસિતં;

સભાવભાસિતં અત્થિ, ધમ્મરાજસ્સ સાસને.

‘‘તેસમત્થં અવિઞ્ઞાય, મેણ્ડકે જિનભાસિતે;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, વિગ્ગહો તત્થ હેસ્સતિ.

‘‘હન્દ કથિં પસાદેત્વા, છેજ્જાપેસ્સામિ મેણ્ડકે;

તસ્સ નિદ્દિટ્ઠમગ્ગેન, નિદ્દિસિસ્સન્ત્યનાગતે’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા પભાતાય રત્તિયા ઉદ્ધસ્તે [ઉટ્ઠિતે (સ્યા.), ઉગ્ગતે (સી. પી.)] અરુણે સીસં ન્હત્વા સિરસિ અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને સમ્માસમ્બુદ્ધે અનુસ્સરિત્વા અટ્ઠ વત્તપદાનિ સમાદિયિ ‘‘ઇતો મે અનાગતાનિ સત્ત દિવસાનિ અટ્ઠ ગુણે સમાદિયિત્વા તપો ચરિતબ્બો ભવિસ્સતિ, સોહં ચિણ્ણતપો સમાનો આચરિયં આરાધેત્વા મેણ્ડકે પઞ્હે પુચ્છિસ્સામી’’તિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા પકતિદુસ્સયુગં અપનેત્વા આભરણાનિ ચ ઓમુઞ્ચિત્વા કાસાવં નિવાસેત્વા મુણ્ડકપટિસીસકં સીસે પટિમુઞ્ચિત્વા મુનિભાવમુપગન્ત્વા અટ્ઠ ગુણે સમાદિયિ ‘‘ઇમં સત્તાહં મયા ન રાજત્થો અનુસાસિતબ્બો, ન રાગૂપસઞ્હિતં ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં, ન દોસૂપસઞ્હિતં ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં, ન મોહૂપસઞ્હિતં ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં, દાસકમ્મકરપોરિસે જનેપિ નિવાતવુત્તિના ભવિતબ્બં, કાયિકં વાચસિકં અનુરક્ખિતબ્બં, છપિ આયતનાનિ નિરવસેસતો અનુરક્ખિતબ્બાનિ, મેત્તાભાવનાય માનસં પક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ. ઇમે અટ્ઠ ગુણે સમાદિયિત્વા તેસ્વેવ અટ્ઠસુ ગુણેસુ માનસં પતિટ્ઠપેત્વા બહિ અનિક્ખમિત્વા સત્તાહં વીતિનામેત્વા અટ્ઠમે દિવસે પભાતાય રત્તિયા પગેવ પાતરાસં કત્વા ઓક્ખિત્તચક્ખુ મિતભાણી સુસણ્ઠિતેન ઇરિયાપથેન અવિક્ખિત્તેન ચિત્તેન હટ્ઠેન ઉદગ્ગેન વિપ્પસન્નેન થેરં નાગસેનં ઉપસઙ્કમિત્વા થેરસ્સ પાદે સિરસા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતો ઇદમવોચ –

‘‘અત્થિ મે, ભન્તે નાગસેન, કોચિ અત્થો તુમ્હેહિ સદ્ધિં મન્તયિતબ્બો, ન તત્થ અઞ્ઞો કોચિ તતિયો ઇચ્છિતબ્બો, સુઞ્ઞે ઓકાસે પવિવિત્તે અરઞ્ઞે અટ્ઠઙ્ગુપાગતે સમણસારુપ્પે. તત્થ સો પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો ભવિસ્સતિ, તત્થ મે ગુય્હં ન કાતબ્બં ન રહસ્સકં, અરહામહં રહસ્સકં સુણિતું સુમન્તને ઉપગતે, ઉપમાયપિ સો અત્થો ઉપપરિક્ખિતબ્બો, યથા કિં વિય, યથા નામ, ભન્તે નાગસેન, મહાપથવી નિક્ખેપં અરહતિ નિક્ખેપે ઉપગતે. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, અરહામહં રહસ્સકં સુણિતું સુમન્તને ઉપગતે’’તિ. ગરુના સહ પવિવિત્તપવનં પવિસિત્વા ઇદમવોચ – ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇધ પુરિસેન મન્તયિતુકામેન અટ્ઠ ઠાનાનિ પરિવજ્જયિતબ્બાનિ ભવન્તિ, ન તેસુ ઠાનેસુ વિઞ્ઞૂ પુરિસો અત્થં મન્તેતિ, મન્તિતોપિ અત્થો પરિપતતિ ન સમ્ભવતિ. કતમાનિ અટ્ઠ ઠાનાનિ? વિસમટ્ઠાનં પરિવજ્જનીયં, સભયં પરિવજ્જનીયં, અતિવાતટ્ઠાનં પરિવજ્જનીયં, પટિચ્છન્નટ્ઠાનં પરિવજ્જનીયં, દેવટ્ઠાનં પરિવજ્જનીયં, પન્થો પરિવજ્જનીયો, સઙ્ગામો [સઙ્કમો (સી. પી.)] પરિવજ્જનીયો, ઉદકતિત્થં પરિવજ્જનીયં. ઇમાનિ અટ્ઠ ઠાનાનિ પરિવજ્જનીયાની’’તિ.

થેરો આહ ‘‘કો દોસો વિસમટ્ઠાને, સભયે, અતિવાતે, પટિચ્છન્ને, દેવટ્ઠાને, પન્થે, સઙ્ગામે, ઉદકતિત્થે’’તિ? ‘‘વિસમે, ભન્તે નાગસેન, મન્તિતો અત્થો વિકિરતિ વિધમતિ પગ્ઘરતિ ન સમ્ભવતિ, સભયે મનો સન્તસ્સતિ, સન્તસ્સિતો ન સમ્મા અત્થં સમનુપસ્સતિ, અતિવાતે સદ્દો અવિભૂતો હોતિ, પટિચ્છન્ને ઉપસ્સુતિં તિટ્ઠન્તિ, દેવટ્ઠાને મન્તિતો અત્થો ગરુકં પરિણમતિ, પન્થે મન્તિતો અત્થો તુચ્છો ભવતિ, સઙ્ગામે ચઞ્ચલો ભવતિ, ઉદકતિત્થે પાકટો ભવતિ. ભવતીહ –

‘‘‘વિસમં સભયં અતિવાતો, પટિચ્છન્નં દેવનિસ્સિતં;

પન્થો ચ સઙ્ગામો તિત્થં, અટ્ઠેતે પરિવજ્જિયા’’’તિ.

અટ્ઠ મન્તનસ્સ પરિવજ્જનીયટ્ઠાનાનિ.

અટ્ઠમન્તવિનાસકપુગ્ગલા

‘‘ભન્તે નાગસેન, અટ્ઠિમે પુગ્ગલા મન્તિયમાના મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેન્તિ. કતમે અટ્ઠ? રાગચરિતો દોસચરિતો મોહચરિતો માનચરિતો લુદ્ધો અલસો એકચિન્તી બાલોતિ. ઇમે અટ્ઠ પુગ્ગલા મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેન્તી’’તિ.

થેરો આહ ‘‘તેસં કો દોસો’’તિ? ‘‘રાગચરિતો, ભન્તે નાગસેન, રાગવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, દોસચરિતો દોસવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, મોહચરિતો મોહવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, માનચરિતો માનવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, લુદ્ધો લોભવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, અલસો અલસતાય મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, એકચિન્તી એકચિન્તિતાય મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, બાલો બાલતાય મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ. ભવતીહ –

‘‘‘રત્તો દુટ્ઠો ચ મૂળ્હો ચ, માની લુદ્ધો તથાલસો;

એકચિન્તી ચ બાલો ચ, એતે અત્થવિનાસકા’’’તિ.

અટ્ઠ મન્તવિનાસકપુગ્ગલા.

નવગુય્હમન્તવિધંસકં

‘‘ભન્તે નાગસેન, નવિમે પુગ્ગલા મન્તિતં ગુય્હં વિવરન્તિ ન ધારેન્તિ. કતમે નવ? રાગચરિતો દોસચરિતો મોહચરિતો ભીરુકો આમિસગરુકો ઇત્થી સોણ્ડો પણ્ડકો દારકો’’તિ.

થેરો આહ ‘‘તેસં કો દોસો’’તિ? ‘‘રાગચરિતો, ભન્તે નાગસેન, રાગવસેન મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, દોસચરિતો, ભન્તે, દોસવસેન મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, મૂળ્હો મોહવસેન મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, ભીરુકો ભયવસેન મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, આમિસગરુકો આમિસહેતુ મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, ઇત્થી પઞ્ઞાય ઇત્તરતાય મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, સોણ્ડિકો સુરાલોલતાય મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, પણ્ડકો અનેકંસિકતાય મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, દારકો ચપલતાય મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ. ભવતીહ –

‘‘‘રત્તો દુટ્ઠો ચ મૂળ્હો ચ, ભીરુ આમિસગરુકો [આમિસચક્ખુકો (સી. પી.)];

ઇત્થી સોણ્ડો પણ્ડકો ચ, નવમો ભવતિ દારકો.

‘‘નવેતે પુગ્ગલા લોકે, ઇત્તરા ચલિતા ચલા;

એતેહિ મન્તિતં ગુય્હં, ખિપ્પં ભવતિ પાકટ’’’ન્તિ.

નવ ગુય્હમન્તવિધંસકા પુગ્ગલા.

અટ્ઠ પઞ્ઞાપટિલાભકારણં

‘‘ભન્તે નાગસેન, અટ્ઠહિ કારણેહિ બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? વયપરિણામેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, યસપરિણામેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, પરિપુચ્છાય બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, તિત્થસંવાસેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, યોનિસો મનસિકારેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, સાકચ્છાય બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, સ્નેહૂપસેવનેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, પતિરૂપદેસવાસેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ. ભવતીહ –

‘‘‘વયેન યસપુચ્છાહિ, તિત્થવાસેન યોનિસો;

સાકચ્છા સ્નેહસંસેવા, પતિરૂપવસેન ચ.

‘‘એતાનિ અટ્ઠ ઠાનાનિ, બુદ્ધિવિસદકારણા;

યેસં એતાનિ સમ્ભોન્તિ, તેસં બુદ્ધિ પભિજ્જતી’’’તિ.

અટ્ઠ પઞ્ઞાપટિલાભકારણાનિ.

આચરિયગુણં

‘‘ભન્તે નાગસેન, અયં ભૂમિભાગો અટ્ઠ મન્તદોસવિવજ્જિતો, અહઞ્ચ લોકે પરમો મન્તિસહાયો [મન્તસહાયો (સી.)], ગુય્હમનુરક્ખી ચાહં યાવાહં જીવિસ્સામિ તાવ ગુય્હમનુરક્ખિસ્સામિ, અટ્ઠહિ ચ મે કારણેહિ બુદ્ધિ પરિણામં ગતા, દુલ્લભો એતરહિ માદિસો અન્તેવાસી, સમ્મા પટિપન્ને અન્તેવાસિકે યે આચરિયાનં પઞ્ચવીસતિ આચરિયગુણા, તેહિ ગુણેહિ આચરિયેન સમ્મા પટિપજ્જિતબ્બં. કતમે પઞ્ચવીસતિ ગુણા?

‘‘ઇધ, ભન્તે નાગસેન, આચરિયેન અન્તેવાસિમ્હિ સતતં સમિતં આરક્ખા ઉપટ્ઠપેતબ્બા, અસેવનસેવના જાનિતબ્બા, પમત્તાપ્પમત્તા જાનિતબ્બા, સેય્યવકાસો જાનિતબ્બો, ગેલઞ્ઞં જાનિતબ્બં, ભોજનસ્સ [ભોજનીયં (સ્યા.)] લદ્ધાલદ્ધં જાનિતબ્બં, વિસેસો જાનિતબ્બો, પત્તગતં સંવિભજિતબ્બં, અસ્સાસિતબ્બો ‘મા ભાયિ, અત્થો તે અભિક્કમતી’તિ, ‘ઇમિના પુગ્ગલેન પટિચરતી’તિ [પટિચરાહીતિ (ક.)] પટિચારો જાનિતબ્બો, ગામે પટિચારો જાનિતબ્બો, વિહારે પટિચારો જાનિતબ્બો, ન તેન હાસો દવો કાતબ્બો [ન તેન સહ સલ્લાપો કાતબ્બો (સી. પી.)], તેન સહ આલાપો કાતબ્બો, છિદ્દં દિસ્વા અધિવાસેતબ્બં, સક્કચ્ચકારિના ભવિતબ્બં, અખણ્ડકારિના ભવિતબ્બં, અરહસ્સકારિના ભવિતબ્બં, નિરવસેસકારિના ભવિતબ્બં, ‘જનેમિમં [જાનેમિમં (સ્યા.)] સિપ્પેસૂ’તિ જનકચિત્તં ઉપટ્ઠપેતબ્બં, ‘કથં અયં ન પરિહાયેય્યા’તિ વડ્ઢિચિત્તં ઉપટ્ઠપેતબ્બં, ‘બલવં ઇમં કરોમિ સિક્ખાબલેના’તિ ચિત્તં ઉપટ્ઠપેતબ્બં, મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેતબ્બં, આપદાસુ ન વિજહિતબ્બં, કરણીયે નપ્પમજ્જિતબ્બં, ખલિતે ધમ્મેન પગ્ગહેતબ્બોતિ. ઇમે ખો, ભન્તે, પઞ્ચવીસતિ આચરિયસ્સ આચરિયગુણા, તેહિ ગુણેહિ મયિ સમ્મા પટિપજ્જસ્સુ, સંસયો મે, ભન્તે, ઉપ્પન્નો, અત્થિ મેણ્ડકપઞ્હા જિનભાસિતા, અનાગતે અદ્ધાને તત્થ વિગ્ગહો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, અનાગતે ચ અદ્ધાને દુલ્લભા ભવિસ્સન્તિ તુમ્હાદિસા બુદ્ધિમન્તો, તેસુ મે પઞ્હેસુ ચક્ખું દેહિ પરવાદાનં નિગ્ગહાયા’’તિ.

ઉપાસકગુણં

થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા દસ ઉપાસકસ્સ ઉપાસકગુણે પરિદીપેસિ. ‘‘દસ ઇમે, મહારાજ, ઉપાસકસ્સ ઉપાસકગુણા. કતમે દસ, ઇધ, મહારાજ, ઉપાસકો સઙ્ઘેન સમાનસુખદુક્ખો હોતિ, ધમ્માધિપતેય્યો હોતિ, યથાબલં સંવિભાગરતો હોતિ, જિનસાસનપરિહાનિં દિસ્વા અભિવડ્ઢિયા વાયમતિ. સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ, અપગતકોતૂહલમઙ્ગલિકો જીવિતહેતુપિ ન અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસતિ, કાયિકવાચસિકઞ્ચસ્સ રક્ખિતં હોતિ, સમગ્ગારામો હોતિ સમગ્ગરતો, અનુસૂયકો હોતિ, ન ચ કુહનવસેન સાસને ચરતિ, બુદ્ધં સરણં ગતો હોતિ, ધમ્મં સરણં ગતો હોતિ, સઙ્ઘં સરણં ગતો હોતિ. ઇમે ખો, મહારાજ, દસ ઉપાસકસ્સ ઉપાસકગુણા, તે સબ્બે ગુણા તયિ સંવિજ્જન્તિ, તં તે યુત્તં પત્તં અનુચ્છવિકં પતિરૂપં યં ત્વં જિનસાસનપરિહાનિં દિસ્વા અભિવડ્ઢિં ઇચ્છસિ, કરોમિ તે ઓકાસં, પુચ્છ મં ત્વં યથાસુખ’’ન્તિ.

મેણ્ડકપઞ્હારમ્ભકથા નિટ્ઠિતા.