૭. અરૂપધમ્મવવત્તનવગ્ગો

૧. સતિઉપ્પજ્જનપઞ્હો

૧. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કતિહાકારેહિ સતિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘સત્તરસહાકારેહિ, મહારાજ, સતિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘કતમેહિ સત્તરસહાકારેહી’’તિ? ‘‘અભિજાનતોપિ, મહારાજ, સતિ ઉપ્પજ્જતિ, કટુમિકાયપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, ઓળારિકવિઞ્ઞાણતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, હિતવિઞ્ઞાણતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, અહિતવિઞ્ઞાણતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, સભાગનિમિત્તતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, વિસભાગનિમિત્તતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, કથાભિઞ્ઞાણતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, લક્ખણતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, સારણતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, મુદ્દાતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, ગણનાતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, ધારણતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, ભાવનતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, પોત્થકનિબન્ધનતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપનિક્ખેપતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, અનુભૂતતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતીતિ.

‘‘કથં અભિજાનતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? યથા, મહારાજ, આયસ્મા ચ આનન્દો ખુજ્જુત્તરા ચ ઉપાસિકા, યે વા પન અઞ્ઞેપિ કેચિ જાતિસ્સરા જાતિં સરન્તિ, એવં અભિજાનતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં કટુમિકાય સતિ ઉપ્પજ્જતિ? યો પકતિયા મુટ્ઠસ્સતિકો, પરે ચ તં સરાપનત્થં નિબન્ધન્તિ, એવં કટુમિકાય સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં ઓળારિકવિઞ્ઞાણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? યદા રજ્જે વા અભિસિત્તો હોતિ, સોતાપત્તિફલં વા પત્તો હોતિ, એવં ઓળારિકવિઞ્ઞાણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં હિતવિઞ્ઞાણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? યમ્હિ સુખાપિતો, ‘અમુકસ્મિં એવં સુખાપિતો’તિ સરતિ, એવં હિતવિઞ્ઞાણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં અહિતવિઞ્ઞાણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? યમ્હિ દુક્ખાપિતો, ‘અમુકસ્મિં એવં દુક્ખાપિતો’તિ સરતિ, એવં અહિતવિઞ્ઞાણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં સભાગનિમિત્તતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? સદિસં પુગ્ગલં દિસ્વા માતરં વા પિતરં વા ભાતરં વા ભગિનિં વા સરતિ, ઓટ્ઠં વા ગોણં વા ગદ્રભં વા દિસ્વા અઞ્ઞં તાદિસં ઓટ્ઠં વા ગોણં વા ગદ્રભં વા સરતિ, એવં સભાગનિમિત્તતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં વિસભાગનિમત્તતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? અસુકસ્સ નામ વણ્ણો એદિસો, સદ્દો એદિસો, ગન્ધો એદિસો, રસો એદિસો, ફોટ્ઠબ્બો એદિસોતિ સરતિ, એવમ્પિ વિસભાગનિમિત્તતોપિ સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં કથાભિઞ્ઞાણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? યો પકતિયા મુટ્ઠસ્સતિકો હોતિ, તં પરે સરાપેન્તિ, તેન સો સરતિ, એવં કથાભિઞ્ઞાણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં લક્ખણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? યો પકતિયા બલીબદ્દાનં અઙ્ગેન જાનાતિ, લક્ખણેન જાનાતિ, એવં લક્ખણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં સારણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? યો પકતિયા મુટ્ઠસ્સતિકો હોતિ, યો તં ‘સરાહિ ભો, સરાહિ ભો’તિ પુનપ્પુનં સરાપેતિ, એવં સારણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં મુદ્દાતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? લિપિયા સિક્ખિતત્તા જાનાતિ ‘ઇમસ્સ અક્ખરસ્સ અનન્તરં ઇમં અક્ખરં કાતબ્બ’ન્તિ એવં મુદ્દાતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં ગણનાતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? ગણનાય સિક્ખિતત્તા ગણકા બહુમ્પિ ગણેન્તિ, એવં ગણનાતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં ધારણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? ધારણાય સિક્ખિતત્તા ધારણકા બહુમ્પિ ધારેન્તિ, એવં ધારણતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં ભાવનાતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? ઇધ ભિક્ખુ અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથીદં, એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, એવં ભાવનાતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં પોત્થકનિબન્ધનતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? રાજાનો અનુસાસનિયં અસ્સરન્તા [અનુસ્સરન્તા (સબ્બત્થ)] એતં પોત્થકં આહરથાતિ, તેન પોત્થકેન અનુસ્સરન્તિ, એવં પોત્થકનિબન્ધનતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં ઉપનિક્ખેપતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડં દિસ્વા સરતિ, એવં ઉપનિક્ખેપતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘કથં અનુભૂતતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ? દિટ્ઠત્તા રૂપં સરતિ, સુતત્તા સદ્દં સરતિ, ઘાયિતત્તા ગન્ધં સરતિ, સાયિતત્તા રસં સરતિ, ફુટ્ઠત્તા ફોટ્ઠબ્બં સરતિ, વિઞ્ઞાતત્તા ધમ્મં સરતિ, એવં અનુભૂતતો સતિ ઉપ્પજ્જતિ. ઇમેહિ ખો, મહારાજ, સત્તરસહાકારેહિ સતિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સતિઉપ્પજ્જનપઞ્હો પઠમો.

૨. બુદ્ધગુણસતિપટિલાભપઞ્હો

૨. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે એતં ભણથ ‘યો વસ્સસતં અકુસલં કરેય્ય, મરણકાલે ચ એકં બુદ્ધગુણં સતિં પટિલભેય્ય, સો દેવેસુ ઉપ્પજ્જેય્યા’તિ એતં ન સદ્દહામિ, એવઞ્ચ પન વદેથ ‘એતેન પાણાતિપાતેન નિરયે ઉપ્પજ્જેય્યા’તિ એતમ્પિ ન સદ્દહામી’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ખુદ્દકોપિ પાસાણો વિના નાવાય ઉદકે ઉપ્પિલવેય્યા’’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, વાહસતમ્પિ પાસાણાનં નાવાય આરોપિતં ઉદકે ઉપ્પિલવેય્યા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, નાવા, એવં કુસલાનિ કમ્માનિ દટ્ઠબ્બાની’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

બુદ્ધગુણસતિપટિલાભપઞ્હો દુતિયો.

૩. દુક્ખપ્પહાનવાયમપઞ્હો

૩. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિં તુમ્હે અતીતસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય વાયમથા’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, અનાગતસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય વાયમથા’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન પચ્ચુપ્પન્નસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય વાયમથા’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘યદિ તુમ્હે ન અતીતસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય વાયમથ, ન અનાગતસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય વાયમથ, ન પચ્ચુપ્પન્નસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય વાયમથ, અથ કિમત્થાય વાયમથા’’તિ. થેરો આહ ‘કિન્તિ, મહારાજ, ઇદઞ્ચ દુક્ખં નિરુજ્ઝેય્ય, અઞ્ઞઞ્ચ દુક્ખં નુપ્પજ્જેય્યા’તિ એતદત્થાય વાયમામા’’તિ.

‘‘અત્થિ પન તે, ભન્તે નાગસેન, અનાગતં દુક્ખ’’ન્તિ? ‘‘નત્થિ [કથા. ૮૨૮, ૮૨૯ પસ્સિતબ્બં], મહારાજા’’તિ ‘‘તુમ્હે ખો, ભન્તે નાગસેન, અતિપણ્ડિતા, યે તુમ્હે અસન્તાનં અનાગતાનં દુક્ખાનં પહાનાય વાયમથા’’તિ? ‘‘અત્થિ પન તે, મહારાજ, કેચિ પટિરાજાનો પચ્ચત્થિકા પચ્ચામિત્તા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોન્તી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અત્થી’’તિ. ‘‘કિંનુ ખો, મહારાજ, તદા તુમ્હે પરિખં ખણાપેય્યાથ, પાકારં ચિનાપેય્યાથ ગોપુરં કારાપેય્યાથ, અટ્ટાલકં કારાપેય્યાથ, ધઞ્ઞં અતિહરાપેય્યાથા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, પટિકચ્ચેવ તં પટિયત્તં હોતી’’તિ. ‘‘કિં તુમ્હે, મહારાજ, તદા હત્થિસ્મિં સિક્ખેય્યાથ, અસ્સસ્મિં સિક્ખેય્યાથ, રથસ્મિં સિક્ખેય્યાથ, ધનુસ્મિં સિક્ખેય્યાથ, થરુસ્મિં સિક્ખેય્યાથા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, પટિકચ્ચેવ તં સિક્ખિતં હોતી’’તિ. ‘‘કિસ્સત્થાયા’’તિ? ‘‘અનાગતાનં, ભન્તે, ભયાનં પટિબાહનત્થાયા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, અત્થિ અનાગતં ભય’’ન્તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તુમ્હે ચ ખો, મહારાજ, અતિપણ્ડિતા, યે તુમ્હે અસન્તાનં અનાગતાનં ભયાનં પટિબાહનત્થાય પટિયાદેથા’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહીતિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, યદા ત્વં પિપાસિતો ભવેય્યાસિ, તદા ત્વં ઉદપાનં ખણાપેય્યાસિ, પોક્ખરણિં ખણાપેય્યાસિ, તળાકં ખણાપેય્યાસિ ‘પાનીયં પિવિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, પટિકચ્ચેવ તં પટિયત્તં હોતી’’તિ. ‘‘કિસ્સત્થાયા’’તિ? ‘‘અનાગતાનં, ભન્તે, પિપાસાનં પટિબાહનત્થાય પટિયત્તં હોતી’’તિ. ‘‘અત્થિ પન, મહારાજ, અનાગતા પિપાસા’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તુમ્હે ખો, મહારાજ, અતિપણ્ડિતા, યે તુમ્હે અસન્તાનં અનાગતાનં પિપાસાનં પટિબાહનત્થાય તં પટિયાદેથા’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, યદા ત્વં બુભુક્ખિતો ભવેય્યાસિ, તદા ત્વં ખેત્તં કસાપેય્યાસિ, સાલિં વપાપેય્યાસિ ‘ભત્તં ભુઞ્જિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, પટિકચ્ચેવ તં પટિયત્તં હોતી’’તિ. ‘‘કિસ્સત્થાયા’’તિ. ‘‘અનાગતાનં, ભન્તે, બુભુક્ખાનં પટિબાહનત્થાયા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન, મહારાજ, અનાગતા બુભુક્ખા’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તુમ્હે ખો, મહારાજ, અતિપણ્ડિતા, યે તુમ્હે અસન્તાનં અનાગતાનં બુભુક્ખાનં પટિબાહનત્થાય પટિયાદેથા’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

દુક્ખપ્પહાનવાયમપઞ્હો તતિયો.

૪. બ્રહ્મલોકપઞ્હો

૪. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કીવદૂરો ઇતો બ્રહ્મલોકો’’તિ? ‘‘દૂરો ખો, મહારાજ, ઇતો બ્રહ્મલોકો કૂટાગારમત્તા સિલા તમ્હા પતિતા અહોરત્તેન અટ્ઠચત્તાલીસયોજનસહસ્સાનિ ભસ્સમાના ચતૂહિ માસેહિ પથવિયં પતિટ્ઠહેય્યા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે એવં ભણથ ‘સેય્યથાપિ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ ઇદ્ધિમા ભિક્ખુ ચેતોવસિપ્પત્તો જમ્બુદીપે અન્તરહિતો બ્રહ્મલોકે પાતુભવેય્યા’તિ એતં વચનં ન સદ્દહામિ, એવં અતિસીઘં તાવ બહૂનિ યોજનસતાનિ ગચ્છિસ્સતી’’તિ.

થેરો આહ ‘‘કુહિં પન, મહારાજ, તવ જાતભૂમી’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે, અલસન્દો નામ દીપો, તત્થાહં જાતો’’તિ. ‘‘કીવ દૂરો, મહારાજ, ઇતો અલસન્દો હોતી’’તિ? ‘‘દ્વિમત્તાનિ, ભન્તે, યોજનસતાની’’તિ. ‘‘અભિજાનાસિ નુ ત્વં, મહારાજ, તત્થ કિઞ્ચિદેવ કરણીયં કરિત્વા સરિતા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સરામી’’તિ. ‘‘લહું ખો ત્વં, મહારાજ, ગતોસિ દ્વિમત્તાનિ યોજનસતાની’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

બ્રહ્મલોકપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. દ્વિન્નં લોકુપ્પન્નાનં સમકભાવપઞ્હો

૫. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો ઇધ કાલઙ્કતો બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જેય્ય, યો ચ ઇધ કાલઙ્કતો કસ્મીરે ઉપ્પજ્જેય્ય, કો ચિરતરં કો સીઘતર’’ન્તિ? ‘‘સમકં, મહારાજા’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘કુહિં પન, મહારાજ, તવ જાતનગર’’ન્તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે, કલસિગામો નામ, તત્થાહં જાતો’’તિ. ‘‘કીવ દૂરો, મહારાજ, ઇતો કલસિગામો હોતી’’તિ. ‘‘દ્વિમત્તાનિ, ભન્તે, યોજનસતાની’’તિ. ‘‘કીવ દૂરં, મહારાજ, ઇતો કસ્મીરં હોતી’’તિ? ‘‘દ્વાદસ, ભન્તે, યોજનાની’’તિ. ‘‘ઇઙ્ઘ, ત્વં મહારાજ, કલસિગામં ચિન્તેહી’’તિ. ‘‘ચિન્તિતો, ભન્તે’’તિ. ‘‘ઇઙ્ઘ, ત્વં મહારાજ, કસ્મીરં ચિન્તેહી’’તિ. ‘‘ચિન્તિતં ભન્તે’’તિ. ‘‘કતમં નુ ખો, મહારાજ, ચિરેન ચિન્તિતં, કતમં સીઘતર’’ન્તિ? ‘‘સમકં ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો ઇધ કાલઙ્કતો બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જેય્ય, યો ચ ઇધ કાલઙ્કતો કસ્મીરે ઉપ્પજ્જેય્ય, સમકં યેવ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, દ્વે સકુણા આકાસેન ગચ્છેય્યું, તેસુ એકો ઉચ્ચે રુક્ખે નિસીદેય્ય, એકો નીચે રુક્ખે નિસીદેય્ય, તેસં સમકં પતિટ્ઠિતાનં કતમસ્સ છાયા પઠમતરં પથવિયં પતિટ્ઠહેય્ય, કતમસ્સ છાયા ચિરેન પથવિયં પતિટ્ઠહેય્યા’’તિ? ‘‘સમકં, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો ઇધ કાલઙ્કતો બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જેય્ય, યો ચ ઇધ કાલઙ્કતો કસ્મીરે ઉપ્પજ્જેય્ય, સમકં યેવ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

દ્વિન્નં લોકુપ્પન્નાનં સમકભાવપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. બોજ્ઝઙ્ગપઞ્હો

૬. રાજા આહ ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ? ‘‘સત્ત ખો, મહારાજ, બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. ‘‘કતિહિ પન, ભન્તે, બોજ્ઝઙ્ગેહિ બુજ્ઝતી’’તિ? ‘‘એકેન ખો, મહારાજ, બોજ્ઝઙ્ગેન બુજ્ઝતિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગેના’’તિ. ‘‘અથ કિસ્સ નુ ખો, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ ‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા’’’તિ? ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, અસિ કોસિયા પક્ખિત્તો અગ્ગહિતો હત્થેન ઉસ્સહતિ છેજ્જં છિન્દિતુ’’ન્તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગેન વિના છહિ બોજ્ઝઙ્ગેહિ ન બુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

બોજ્ઝઙ્ગપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. પાપપુઞ્ઞાનં અપ્પાનપ્પભાવપઞ્હો

૭. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કતરં નુ ખો બહુતરં પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા’’તિ? ‘‘પુઞ્ઞં ખો, મહારાજ, બહુતરં, અપુઞ્ઞં થોક’’ન્તિ. ‘‘કેન કારણેના’’તિ? ‘‘અપુઞ્ઞં ખો, મહારાજ, કરોન્તો વિપ્પટિસારી હોતિ ‘પાપકમ્મં મયા કત’ન્તિ, તેન પાપં ન વડ્ઢતિ. પુઞ્ઞં ખો, મહારાજ, કરોન્તો અવિપ્પટિસારી હોતિ, અવિપ્પટિસારિનો પામોજ્જં જાયતિ, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ, સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ, તેન કારણેન પુઞ્ઞં વડ્ઢતિ. પુરિસો ખો, મહારાજ, છિન્નહત્થપાદો ભગવતો એકં ઉપ્પલહત્થં દત્વા એકનવુતિકપ્પાનિ વિનિપાતં ન ગચ્છિસ્સતિ. ઇમિનાપિ, મહારાજ, કારણેન ભણામિ ‘પુઞ્ઞં બહુતરં, અપુઞ્ઞં થોક’’’ન્તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

પાપપુઞ્ઞાનં અપ્પાનપ્પભાવપઞ્હો સત્તમો.

૮. જાનન્તાજાનન્તપાપકરણપઞ્હો

૮. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો જાનન્તો પાપકમ્મં કરોતિ, યો અજાનન્તો પાપકમ્મં કરોતિ, કસ્સ બહુતરં અપુઞ્ઞ’’ન્તિ? થેરો આહ ‘‘યો ખો, મહારાજ, અજાનન્તો પાપકમ્મં કરોતિ, તસ્સ બહુતરં અપુઞ્ઞ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, યો અમ્હાકં રાજપુત્તો વા રાજમહામત્તો વા અજાનન્તો પાપકમ્મં કરોતિ, તં મયં દિગુણં દણ્ડેમા’’તિ? ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, તત્તં અયોગુળં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં એકો જાનન્તો ગણ્હેય્ય, એકો અજાનન્તો ગણ્હેય્ય, કતમો [કસ્સ (ક.)] બલવતરં ડય્હેય્યા’’તિ. ‘‘યો ખો, ભન્તે, અજાનન્તો ગણ્હેય્ય, સો [તસ્સ (પી. ક.)] બલવતરં ડય્હેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો અજાનન્તો પાપકમ્મં કરોતિ, તસ્સ બહુતરં અપુઞ્ઞ’’ન્તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

જાનન્તાજાનન્તપાપકરણપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. ઉત્તરકુરુકાદિગમનપઞ્હો

૯. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ કોચિ, યો ઇમિના સરીરેન ઉત્તરકુરું વા ગચ્છેય્ય, બ્રહ્મલોકં વા, અઞ્ઞં વા પન દીપ’’ન્તિ? ‘‘અત્થિ, મહારાજ, યો ઇમિના ચાતુમ્મહાભૂતિકેન કાયેન ઉત્તરકુરું વા ગચ્છેય્ય, બ્રહ્મલોકં વા, અઞ્ઞં વા પન દીપ’’ન્તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, ઇમિના ચાતુમ્મહાભૂતિકેન કાયેન ઉત્તરકુરું વા ગચ્છેય્ય, બ્રહ્મલોકં વા, અઞ્ઞં વા પન દીપ’’ન્તિ? ‘‘અભિજાનાસિ નુ, ત્વં મહારાજ, ઇમિસ્સા પથવિયા વિદત્થિં વા રતનં વા લઙ્ઘિતા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અભિજાનામિ ‘અહં, ભન્તે નાગસેન, અટ્ઠપિ રતનિયો લઙ્ઘેમી’’’તિ. ‘‘કથં, ત્વં મહારાજ, અટ્ઠપિ રતનિયો લઙ્ઘેસી’’તિ? ‘‘અહઞ્હિ, ભન્તે, ચિત્તં ઉપ્પાદેમિ ‘એત્થ નિપતિસ્સામી’તિ સહ ચિત્તુપ્પાદેન કાયો મે લહુકો હોતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇદ્ધિમા ભિક્ખુ ચેતોવસિપ્પત્તો કાયં ચિત્તે સમારોપેત્વા ચિત્તવસેન વેહાસં ગચ્છતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ઉત્તરકુરુકાદિગમનપઞ્હો નવમો.

૧૦. દીઘટ્ઠિપઞ્હો

૧૦. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે એવં ભણથ ‘અટ્ઠિકાનિ દીઘાનિ યોજનસતિકાનિપી’તિ, રુક્ખોપિ તાવ નત્થિ યોજનસતિકો, કુતો પન અટ્ઠિકાનિ દીઘાનિ યોજનસતિકાનિ ભવિસ્સન્તી’’તિ?

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, સુતં તે ‘મહાસમુદ્દે પઞ્ચયોજનસતિકાપિ મચ્છા અત્થી’’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુત’’ન્તિ. ‘‘નનુ મહારાજ, પઞ્ચયોજનસતિકસ્સ મચ્છસ્સ અટ્ઠિકાનિ દીઘાનિ ભવિસ્સન્તિ યોજનસતિકાનિપી’’તિ?

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

દીઘટ્ઠિપઞ્હો દસમો.

૧૧. અસ્સાસપસ્સાસનિરોધપઞ્હો

૧૧. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે એવં ભણથ ‘સક્કા અસ્સાસપસ્સાસે નિરોધેતુ’’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, સક્કા અસ્સાસપસ્સાસે નિરોધેતુ’’ન્તિ. ‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, સક્કા અસ્સાસપસ્સાસે નિરોધેતુ’’ન્તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, સુતપુબ્બો તે કોચિ કાકચ્છમાનો’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, સુતપુબ્બો’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, સો સદ્દો કાયે નમિતે વિરમેય્યા’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, વિરમેય્યા’’તિ. ‘‘સો હિ નામ, મહારાજ, સદ્દો અભાવિતકાયસ્સ અભાવિતસીલસ્સ અભાવિતચિત્તસ્સ અભાવિતપઞ્ઞસ્સ કાયે નમિતે વિરમિસ્સતિ, કિં પન ભાવિતકાયસ્સ ભાવિતસીલસ્સ ભાવિતચિત્તસ્સ ભાવિતપઞ્ઞસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ અસ્સાસપસ્સાસા ન નિરુજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

અસ્સાસપસ્સાસનિરોધપઞ્હો એકાદસમો.

૧૨. સમુદ્દપઞ્હો

૧૨. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘સમુદ્દો સમુદ્દો’તિ વુચ્ચતિ, કેન કારણેન ઉદકં ‘સમુદ્દો’તિ વુચ્ચતી’’તિ? થેરો આહ ‘‘યત્તકં, મહારાજ, ઉદકં, તત્તકં લોણં. યત્તકં લોણં, તત્તકં ઉદકં. તસ્મા ‘સમુદ્દો’તિ વુચ્ચતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સમુદ્દપઞ્હો દ્વાદસમો.

૧૩. સમુદ્દએકરસપઞ્હો

૧૩. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન સમુદ્દો એકરસો લોણરસો’’તિ? ‘‘ચિરસણ્ઠિતત્તા ખો, મહારાજ, ઉદકસ્સ સમુદ્દો એકરસો લોણરસો’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સમુદ્દએકરસપઞ્હો તેરસમો.

૧૪. સુખુમપઞ્હો

૧૪. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, સક્કા સબ્બં સુખુમં છિન્દિતુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, સક્કા સબ્બં સુખુમં છિન્દિતુ’’ન્તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, સબ્બં સુખુમ’’ન્તિ? ‘‘ધમ્મો ખો, મહારાજ, સબ્બસુખુમો, ન ખો, મહારાજ, ધમ્મા સબ્બે સુખુમા, ‘સુખુમ’ન્તિ વા ‘થૂલ’ન્તિ વા ધમ્માનમેતમધિવચનં. યં કિઞ્ચિ છિન્દિતબ્બં, સબ્બં તં પઞ્ઞાય છિન્દતિ, નત્થિ દુતિયં પઞ્ઞાય છેદન’’ન્તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સુખુમપઞ્હો ચુદ્દસમો.

૧૫. વિઞ્ઞાણનાનત્થપઞ્હો

૧૫. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વા ‘પઞ્ઞા’તિ વા ‘ભૂતસ્મિં જીવો’તિ વા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ, ઉદાહુ એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ? ‘‘વિજાનનલક્ખણં, મહારાજ, વિઞ્ઞાણં, પજાનનલક્ખણા પઞ્ઞા, ભૂતસ્મિં જીવો નુપલબ્ભતી’’તિ. ‘‘યદિ જીવો નુપલબ્ભતિ, અથ કો ચરહિ ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, સોતેન સદ્દં સુણાતિ, ઘાનેન ગન્ધં ઘાયતિ, જિવ્હાય રસં સાયતિ, કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસતિ, મનસા ધમ્મં વિજાનાતી’’તિ? થેરો આહ ‘‘યદિ જીવો ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ…પે… મનસા ધમ્મં વિજાનાતિ, સો જીવો ચક્ખુદ્વારેસુ ઉપ્પાટિતેસુ મહન્તેન આકાસેન બહિમુખો સુટ્ઠુતરં રૂપં પસ્સેય્ય, સોતેસુ ઉપ્પાટિતેસુ, ઘાને ઉપ્પાટિતે, જિવ્હાય ઉપ્પાટિતાય, કાયે ઉપ્પાટિતે મહન્તેન આકાસેન સુટ્ઠુતરં સદ્દં સુણેય્ય, ગન્ધં ઘાયેય્ય, રસં સાયેય્ય, ફોટ્ઠબ્બં ફુસેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મહારાજ, ભૂતસ્મિં જીવો નુપલબ્ભતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

વિઞ્ઞાણનાનત્થપઞ્હો પન્નરસમો.

૧૬. અરૂપધમ્મવવત્થાનદુક્કરપઞ્હો

૧૬. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, દુક્કરં નુ ખો ભગવતા કત’’ન્તિ? થેરો આહ ‘‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કત’’ન્તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા દુક્કરં કત’’ન્તિ. ‘‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતં ઇમેસં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં એકારમ્મણે વત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાતં ‘અયં ફસ્સો, અયં વેદના, અયં સઞ્ઞા, અયં ચેતના, ઇદં ચિત્ત’’’ન્તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો નાવાય મહાસમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા હત્થપુટેન ઉદકં ગહેત્વા જિવ્હાય સાયિત્વા જાનેય્ય નુ ખો, મહારાજ, સો પુરિસો ‘‘ઇદં ગઙ્ગાય ઉદકં, ઇદં યમુનાય ઉદકં, ઇદં અચિરવતિયા ઉદકં, ઇદં સરભુયા ઉદકં, ઇદં મહિયા ઉદક’’’ન્તિ? ‘‘દુક્કરં, ભન્તે, જાનિતુ’’ન્તિ. ‘‘ઇતો દુક્કરતરં ખો, મહારાજ, ભગવતા કતં ઇમેસં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં એકારમ્મણે વત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાતં ‘અયં ફસ્સો, અયં વેદના, અયં સઞ્ઞા, અયં ચેતના, ઇદં ચિત્ત’’’ન્તિ. ‘‘સુટ્ઠુ, ભન્તે’’તિ રાજા અબ્ભાનુમોદીતિ.

અરૂપધમ્મવવત્થાનદુક્કરપઞ્હો સોળસમો.

અરૂપધમ્મવવત્થાનવગ્ગો સત્તમો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે સોળસ પઞ્હા.

મિલિન્દપઞ્હપુચ્છાવિસજ્જના

થેરો આહ ‘‘જાનાસિ ખો, મહારાજ, સમ્પતિ કા વેલા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાનામિ ‘સમ્પતિ પઠમો યામો અતિક્કન્તો, મજ્ઝિમો યામો પવત્તતિ, ઉક્કા પદીપીયન્તિ, ચત્તારિ પટાકાનિ આણત્તાનિ ગમિસ્સન્તિ ભણ્ડતો રાજદેય્યાની’’’તિ.

યોનકા એવમાહંસુ ‘‘કલ્લોસિ, મહારાજ, પણ્ડિતો થેરો’’તિ. ‘‘આમ, ભણે, પણ્ડિતો થેરો, એદિસો આચરિયો ભવેય્ય માદિસો ચ અન્તેવાસી, નચિરસ્સેવ પણ્ડિતો ધમ્મં આજાનેય્યા’’તિ. તસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન તુટ્ઠો રાજા થેરં નાગસેનં સતસહસ્સગ્ઘનકેન કમ્બલેન અચ્છાદેત્વા ‘‘ભન્તે નાગસેન, અજ્જતગ્ગે તે અટ્ઠસતં ભત્તં પઞ્ઞપેમિ, યં કિઞ્ચિ અન્તેપુરે કપ્પિયં, તેન ચ પવારેમી’’તિ આહ. અલં મહારાજ જીવામી’’તિ. ‘‘જાનામિ, ભન્તે નાગસેન, જીવસિ, અપિ ચ અત્તાનઞ્ચ રક્ખ, મમઞ્ચ રક્ખાહી’’તિ. ‘‘કથં અત્તાનં રક્ખસિ, ‘નાગસેનો મિલિન્દં રાજાનં પસાદેતિ, ન ચ કિઞ્ચિ અલભી’તિ પરાપવાદો [પરપ્પવાદો (ક.)] આગચ્છેય્યાતિ, એવં અત્તાનં રક્ખ. કથં મમં રક્ખસિ, ‘મિલિન્દો રાજા પસન્નો પસન્નાકારં ન કરોતી’તિ પરાપવાદો આગચ્છેય્યાતિ, એવં મમં રક્ખાહી’’તિ. ‘‘તથા હોતુ, મહારાજા’’તિ. ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, સીહો મિગરાજા સુવણ્ણપઞ્જરે પક્ખિત્તોપિ બહિમુખો યેવ હોતિ, એવમેવ ખો અહં, ભન્તે, કિઞ્ચાપિ અગારં અજ્ઝાવસામિ બહિમુખો યેવ પન અચ્છામિ. સચે અહં, ભન્તે, અગારસ્મા અનાગારિયં પબ્બજેય્યં, ન ચિરં જીવેય્યં, બહૂ મે પચ્ચત્થિકા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો પઞ્હં વિસજ્જેત્વા ઉટ્ઠાયાસના સઙ્ઘારામં અગમાસિ. અચિરપક્કન્તે ચ આયસ્મન્તે નાગસેને મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો એતદહોસિ ‘‘કિં મયા પુચ્છિતં, કિં ભદન્તેન નાગસેનેન વિસજ્જિત’’ન્તિ? અથ ખો મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો એતદહોસિ ‘‘સબ્બં મયા સુપુચ્છિતં, સબ્બં ભદન્તેન નાગસેનેન સુવિસજ્જિત’’ન્તિ. આયસ્મતોપિ નાગસેનસ્સ સઙ્ઘારામગતસ્સ એતદહોસિ ‘‘કિં મિલિન્દેન રઞ્ઞા પુચ્છિતં, કિં મયા વિસજ્જિત’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મતો નાગસેનસ્સ એતદહોસિ ‘‘સબ્બં મિલિન્દેન રઞ્ઞા સુપુચ્છિતં, સબ્બં મયા સુવિસજ્જિત’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ –

‘‘મા ખો ભદન્તસ્સ એવં અહોસિ ‘નાગસેનો મયા પઞ્હં પુચ્છિતો’તિ તેનેવ સોમનસ્સેન તં રત્તાવસેસં વીતિનામેસીતિ ન તે એવં દટ્ઠબ્બં. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, તં રત્તાવસેસં એતદહોસિ ‘કિં મયા પુચ્છિતં, કિં ભદન્તેન વિસજ્જિત’ન્તિ, ‘સબ્બં મયા સુપુચ્છિતં, સબ્બં ભદન્તેન સુવિસજ્જિત’’’ન્તિ.

થેરોપિ એવમાહ – ‘‘મા ખો મહારાજસ્સ એવં અહોસિ ‘મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો મયા પઞ્હો વિસજ્જિતો’તિ તેનેવ સોમનસ્સેન તં રત્તાવસેસં વીતિનામેસીતિ ન તે એવં દટ્ઠબ્બં. તસ્સ મય્હં, મહારાજ, તં રત્તાવસેસં એતદહોસિ ‘કિં મિલિન્દેન રઞ્ઞા પુચ્છિતં, કિં મયા વિસજ્જિત’ન્તિ, ‘સબ્બં મિલિન્દેન રઞ્ઞા સુપુચ્છિતં, સબ્બં મયા સુવિસજ્જિત’’’ન્તિ ઇતિહ તે મહાનાગા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુભાસિતં સમનુમોદિંસૂતિ.

મિલિન્દપઞ્હપુચ્છાવિસજ્જના નિટ્ઠિતા.

મેણ્ડકપઞ્હારમ્ભકથા

અટ્ઠમન્તપરિવજ્જનીયટ્ઠાનાનિ

ભસ્સપ્પવાદો [ભસ્સપ્પવેદી (સી. પી.)] વેતણ્ડી, અતિબુદ્ધિ વિચક્ખણો;

મિલિન્દો ઞાણભેદાય, નાગસેનમુપાગમિ.

વસન્તો તસ્સ છાયાય, પરિપુચ્છં પુનપ્પુનં;

પભિન્નબુદ્ધિ હુત્વાન, સોપિ આસિ તિપેટકો.

નવઙ્ગં અનુમજ્જન્તો, રત્તિભાગે રહોગતો;

અદ્દક્ખિ મેણ્ડકે પઞ્હે, દુન્નિવેઠે સનિગ્ગહે.

‘‘પરિયાયભાસિતં અત્થિ, અત્થિ સન્ધાયભાસિતં;

સભાવભાસિતં અત્થિ, ધમ્મરાજસ્સ સાસને.

‘‘તેસમત્થં અવિઞ્ઞાય, મેણ્ડકે જિનભાસિતે;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, વિગ્ગહો તત્થ હેસ્સતિ.

‘‘હન્દ કથિં પસાદેત્વા, છેજ્જાપેસ્સામિ મેણ્ડકે;

તસ્સ નિદ્દિટ્ઠમગ્ગેન, નિદ્દિસિસ્સન્ત્યનાગતે’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા પભાતાય રત્તિયા ઉદ્ધસ્તે [ઉટ્ઠિતે (સ્યા.), ઉગ્ગતે (સી. પી.)] અરુણે સીસં ન્હત્વા સિરસિ અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને સમ્માસમ્બુદ્ધે અનુસ્સરિત્વા અટ્ઠ વત્તપદાનિ સમાદિયિ ‘‘ઇતો મે અનાગતાનિ સત્ત દિવસાનિ અટ્ઠ ગુણે સમાદિયિત્વા તપો ચરિતબ્બો ભવિસ્સતિ, સોહં ચિણ્ણતપો સમાનો આચરિયં આરાધેત્વા મેણ્ડકે પઞ્હે પુચ્છિસ્સામી’’તિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા પકતિદુસ્સયુગં અપનેત્વા આભરણાનિ ચ ઓમુઞ્ચિત્વા કાસાવં નિવાસેત્વા મુણ્ડકપટિસીસકં સીસે પટિમુઞ્ચિત્વા મુનિભાવમુપગન્ત્વા અટ્ઠ ગુણે સમાદિયિ ‘‘ઇમં સત્તાહં મયા ન રાજત્થો અનુસાસિતબ્બો, ન રાગૂપસઞ્હિતં ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં, ન દોસૂપસઞ્હિતં ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં, ન મોહૂપસઞ્હિતં ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં, દાસકમ્મકરપોરિસે જનેપિ નિવાતવુત્તિના ભવિતબ્બં, કાયિકં વાચસિકં અનુરક્ખિતબ્બં, છપિ આયતનાનિ નિરવસેસતો અનુરક્ખિતબ્બાનિ, મેત્તાભાવનાય માનસં પક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ. ઇમે અટ્ઠ ગુણે સમાદિયિત્વા તેસ્વેવ અટ્ઠસુ ગુણેસુ માનસં પતિટ્ઠપેત્વા બહિ અનિક્ખમિત્વા સત્તાહં વીતિનામેત્વા અટ્ઠમે દિવસે પભાતાય રત્તિયા પગેવ પાતરાસં કત્વા ઓક્ખિત્તચક્ખુ મિતભાણી સુસણ્ઠિતેન ઇરિયાપથેન અવિક્ખિત્તેન ચિત્તેન હટ્ઠેન ઉદગ્ગેન વિપ્પસન્નેન થેરં નાગસેનં ઉપસઙ્કમિત્વા થેરસ્સ પાદે સિરસા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતો ઇદમવોચ –

‘‘અત્થિ મે, ભન્તે નાગસેન, કોચિ અત્થો તુમ્હેહિ સદ્ધિં મન્તયિતબ્બો, ન તત્થ અઞ્ઞો કોચિ તતિયો ઇચ્છિતબ્બો, સુઞ્ઞે ઓકાસે પવિવિત્તે અરઞ્ઞે અટ્ઠઙ્ગુપાગતે સમણસારુપ્પે. તત્થ સો પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો ભવિસ્સતિ, તત્થ મે ગુય્હં ન કાતબ્બં ન રહસ્સકં, અરહામહં રહસ્સકં સુણિતું સુમન્તને ઉપગતે, ઉપમાયપિ સો અત્થો ઉપપરિક્ખિતબ્બો, યથા કિં વિય, યથા નામ, ભન્તે નાગસેન, મહાપથવી નિક્ખેપં અરહતિ નિક્ખેપે ઉપગતે. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, અરહામહં રહસ્સકં સુણિતું સુમન્તને ઉપગતે’’તિ. ગરુના સહ પવિવિત્તપવનં પવિસિત્વા ઇદમવોચ – ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇધ પુરિસેન મન્તયિતુકામેન અટ્ઠ ઠાનાનિ પરિવજ્જયિતબ્બાનિ ભવન્તિ, ન તેસુ ઠાનેસુ વિઞ્ઞૂ પુરિસો અત્થં મન્તેતિ, મન્તિતોપિ અત્થો પરિપતતિ ન સમ્ભવતિ. કતમાનિ અટ્ઠ ઠાનાનિ? વિસમટ્ઠાનં પરિવજ્જનીયં, સભયં પરિવજ્જનીયં, અતિવાતટ્ઠાનં પરિવજ્જનીયં, પટિચ્છન્નટ્ઠાનં પરિવજ્જનીયં, દેવટ્ઠાનં પરિવજ્જનીયં, પન્થો પરિવજ્જનીયો, સઙ્ગામો [સઙ્કમો (સી. પી.)] પરિવજ્જનીયો, ઉદકતિત્થં પરિવજ્જનીયં. ઇમાનિ અટ્ઠ ઠાનાનિ પરિવજ્જનીયાની’’તિ.

થેરો આહ ‘‘કો દોસો વિસમટ્ઠાને, સભયે, અતિવાતે, પટિચ્છન્ને, દેવટ્ઠાને, પન્થે, સઙ્ગામે, ઉદકતિત્થે’’તિ? ‘‘વિસમે, ભન્તે નાગસેન, મન્તિતો અત્થો વિકિરતિ વિધમતિ પગ્ઘરતિ ન સમ્ભવતિ, સભયે મનો સન્તસ્સતિ, સન્તસ્સિતો ન સમ્મા અત્થં સમનુપસ્સતિ, અતિવાતે સદ્દો અવિભૂતો હોતિ, પટિચ્છન્ને ઉપસ્સુતિં તિટ્ઠન્તિ, દેવટ્ઠાને મન્તિતો અત્થો ગરુકં પરિણમતિ, પન્થે મન્તિતો અત્થો તુચ્છો ભવતિ, સઙ્ગામે ચઞ્ચલો ભવતિ, ઉદકતિત્થે પાકટો ભવતિ. ભવતીહ –

‘‘‘વિસમં સભયં અતિવાતો, પટિચ્છન્નં દેવનિસ્સિતં;

પન્થો ચ સઙ્ગામો તિત્થં, અટ્ઠેતે પરિવજ્જિયા’’’તિ.

અટ્ઠ મન્તનસ્સ પરિવજ્જનીયટ્ઠાનાનિ.

અટ્ઠમન્તવિનાસકપુગ્ગલા

‘‘ભન્તે નાગસેન, અટ્ઠિમે પુગ્ગલા મન્તિયમાના મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેન્તિ. કતમે અટ્ઠ? રાગચરિતો દોસચરિતો મોહચરિતો માનચરિતો લુદ્ધો અલસો એકચિન્તી બાલોતિ. ઇમે અટ્ઠ પુગ્ગલા મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેન્તી’’તિ.

થેરો આહ ‘‘તેસં કો દોસો’’તિ? ‘‘રાગચરિતો, ભન્તે નાગસેન, રાગવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, દોસચરિતો દોસવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, મોહચરિતો મોહવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, માનચરિતો માનવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, લુદ્ધો લોભવસેન મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, અલસો અલસતાય મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, એકચિન્તી એકચિન્તિતાય મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ, બાલો બાલતાય મન્તિતં અત્થં બ્યાપાદેતિ. ભવતીહ –

‘‘‘રત્તો દુટ્ઠો ચ મૂળ્હો ચ, માની લુદ્ધો તથાલસો;

એકચિન્તી ચ બાલો ચ, એતે અત્થવિનાસકા’’’તિ.

અટ્ઠ મન્તવિનાસકપુગ્ગલા.

નવગુય્હમન્તવિધંસકં

‘‘ભન્તે નાગસેન, નવિમે પુગ્ગલા મન્તિતં ગુય્હં વિવરન્તિ ન ધારેન્તિ. કતમે નવ? રાગચરિતો દોસચરિતો મોહચરિતો ભીરુકો આમિસગરુકો ઇત્થી સોણ્ડો પણ્ડકો દારકો’’તિ.

થેરો આહ ‘‘તેસં કો દોસો’’તિ? ‘‘રાગચરિતો, ભન્તે નાગસેન, રાગવસેન મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, દોસચરિતો, ભન્તે, દોસવસેન મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, મૂળ્હો મોહવસેન મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, ભીરુકો ભયવસેન મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, આમિસગરુકો આમિસહેતુ મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, ઇત્થી પઞ્ઞાય ઇત્તરતાય મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, સોણ્ડિકો સુરાલોલતાય મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, પણ્ડકો અનેકંસિકતાય મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ, દારકો ચપલતાય મન્તિતં ગુય્હં વિવરતિ ન ધારેતિ. ભવતીહ –

‘‘‘રત્તો દુટ્ઠો ચ મૂળ્હો ચ, ભીરુ આમિસગરુકો [આમિસચક્ખુકો (સી. પી.)];

ઇત્થી સોણ્ડો પણ્ડકો ચ, નવમો ભવતિ દારકો.

‘‘નવેતે પુગ્ગલા લોકે, ઇત્તરા ચલિતા ચલા;

એતેહિ મન્તિતં ગુય્હં, ખિપ્પં ભવતિ પાકટ’’’ન્તિ.

નવ ગુય્હમન્તવિધંસકા પુગ્ગલા.

અટ્ઠ પઞ્ઞાપટિલાભકારણં

‘‘ભન્તે નાગસેન, અટ્ઠહિ કારણેહિ બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? વયપરિણામેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, યસપરિણામેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, પરિપુચ્છાય બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, તિત્થસંવાસેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, યોનિસો મનસિકારેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, સાકચ્છાય બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, સ્નેહૂપસેવનેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ, પતિરૂપદેસવાસેન બુદ્ધિ પરિણમતિ પરિપાકં ગચ્છતિ. ભવતીહ –

‘‘‘વયેન યસપુચ્છાહિ, તિત્થવાસેન યોનિસો;

સાકચ્છા સ્નેહસંસેવા, પતિરૂપવસેન ચ.

‘‘એતાનિ અટ્ઠ ઠાનાનિ, બુદ્ધિવિસદકારણા;

યેસં એતાનિ સમ્ભોન્તિ, તેસં બુદ્ધિ પભિજ્જતી’’’તિ.

અટ્ઠ પઞ્ઞાપટિલાભકારણાનિ.

આચરિયગુણં

‘‘ભન્તે નાગસેન, અયં ભૂમિભાગો અટ્ઠ મન્તદોસવિવજ્જિતો, અહઞ્ચ લોકે પરમો મન્તિસહાયો [મન્તસહાયો (સી.)], ગુય્હમનુરક્ખી ચાહં યાવાહં જીવિસ્સામિ તાવ ગુય્હમનુરક્ખિસ્સામિ, અટ્ઠહિ ચ મે કારણેહિ બુદ્ધિ પરિણામં ગતા, દુલ્લભો એતરહિ માદિસો અન્તેવાસી, સમ્મા પટિપન્ને અન્તેવાસિકે યે આચરિયાનં પઞ્ચવીસતિ આચરિયગુણા, તેહિ ગુણેહિ આચરિયેન સમ્મા પટિપજ્જિતબ્બં. કતમે પઞ્ચવીસતિ ગુણા?

‘‘ઇધ, ભન્તે નાગસેન, આચરિયેન અન્તેવાસિમ્હિ સતતં સમિતં આરક્ખા ઉપટ્ઠપેતબ્બા, અસેવનસેવના જાનિતબ્બા, પમત્તાપ્પમત્તા જાનિતબ્બા, સેય્યવકાસો જાનિતબ્બો, ગેલઞ્ઞં જાનિતબ્બં, ભોજનસ્સ [ભોજનીયં (સ્યા.)] લદ્ધાલદ્ધં જાનિતબ્બં, વિસેસો જાનિતબ્બો, પત્તગતં સંવિભજિતબ્બં, અસ્સાસિતબ્બો ‘મા ભાયિ, અત્થો તે અભિક્કમતી’તિ, ‘ઇમિના પુગ્ગલેન પટિચરતી’તિ [પટિચરાહીતિ (ક.)] પટિચારો જાનિતબ્બો, ગામે પટિચારો જાનિતબ્બો, વિહારે પટિચારો જાનિતબ્બો, ન તેન હાસો દવો કાતબ્બો [ન તેન સહ સલ્લાપો કાતબ્બો (સી. પી.)], તેન સહ આલાપો કાતબ્બો, છિદ્દં દિસ્વા અધિવાસેતબ્બં, સક્કચ્ચકારિના ભવિતબ્બં, અખણ્ડકારિના ભવિતબ્બં, અરહસ્સકારિના ભવિતબ્બં, નિરવસેસકારિના ભવિતબ્બં, ‘જનેમિમં [જાનેમિમં (સ્યા.)] સિપ્પેસૂ’તિ જનકચિત્તં ઉપટ્ઠપેતબ્બં, ‘કથં અયં ન પરિહાયેય્યા’તિ વડ્ઢિચિત્તં ઉપટ્ઠપેતબ્બં, ‘બલવં ઇમં કરોમિ સિક્ખાબલેના’તિ ચિત્તં ઉપટ્ઠપેતબ્બં, મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેતબ્બં, આપદાસુ ન વિજહિતબ્બં, કરણીયે નપ્પમજ્જિતબ્બં, ખલિતે ધમ્મેન પગ્ગહેતબ્બોતિ. ઇમે ખો, ભન્તે, પઞ્ચવીસતિ આચરિયસ્સ આચરિયગુણા, તેહિ ગુણેહિ મયિ સમ્મા પટિપજ્જસ્સુ, સંસયો મે, ભન્તે, ઉપ્પન્નો, અત્થિ મેણ્ડકપઞ્હા જિનભાસિતા, અનાગતે અદ્ધાને તત્થ વિગ્ગહો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, અનાગતે ચ અદ્ધાને દુલ્લભા ભવિસ્સન્તિ તુમ્હાદિસા બુદ્ધિમન્તો, તેસુ મે પઞ્હેસુ ચક્ખું દેહિ પરવાદાનં નિગ્ગહાયા’’તિ.

ઉપાસકગુણં

થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા દસ ઉપાસકસ્સ ઉપાસકગુણે પરિદીપેસિ. ‘‘દસ ઇમે, મહારાજ, ઉપાસકસ્સ ઉપાસકગુણા. કતમે દસ, ઇધ, મહારાજ, ઉપાસકો સઙ્ઘેન સમાનસુખદુક્ખો હોતિ, ધમ્માધિપતેય્યો હોતિ, યથાબલં સંવિભાગરતો હોતિ, જિનસાસનપરિહાનિં દિસ્વા અભિવડ્ઢિયા વાયમતિ. સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ, અપગતકોતૂહલમઙ્ગલિકો જીવિતહેતુપિ ન અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસતિ, કાયિકવાચસિકઞ્ચસ્સ રક્ખિતં હોતિ, સમગ્ગારામો હોતિ સમગ્ગરતો, અનુસૂયકો હોતિ, ન ચ કુહનવસેન સાસને ચરતિ, બુદ્ધં સરણં ગતો હોતિ, ધમ્મં સરણં ગતો હોતિ, સઙ્ઘં સરણં ગતો હોતિ. ઇમે ખો, મહારાજ, દસ ઉપાસકસ્સ ઉપાસકગુણા, તે સબ્બે ગુણા તયિ સંવિજ્જન્તિ, તં તે યુત્તં પત્તં અનુચ્છવિકં પતિરૂપં યં ત્વં જિનસાસનપરિહાનિં દિસ્વા અભિવડ્ઢિં ઇચ્છસિ, કરોમિ તે ઓકાસં, પુચ્છ મં ત્વં યથાસુખ’’ન્તિ.

મેણ્ડકપઞ્હારમ્ભકથા નિટ્ઠિતા.